Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4


1 КӨМЕКШІ ЕТІСТІКТЕРДІҢ ТАБИҒАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

1.1 Көмекші етістіктердің зерттелуі мен топтастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1.2 Күрделі етістіктердің сипаты: күрделі етістік, құранды етістік, аналитикалық етістік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

1.3 Шақ және рай категорияларының берілуіндегі көмекші етістіктердің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

2 КӨМЕКШІ ЕТІСТІК ЖӘНЕ ЕТІСТІКТЕРГЕ ТӘН АСПЕКТ ... ... ... ..24

2.1 Қимылдың өту сипаты категриясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

2.2Қимылдың өту сипаты категориясының формалары, жасалуы, көмекші етістіктердің қатысуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

2.3 Көмекші етістіктердің мағыналарға ие болу процестері ... ... ... ... ... ... ... ... .41


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..75
Тілімізде көмекші етістіктердің жұмсалу аспектісі әр түрлі. Дербес лексикалық мағынаны, кейде жартылай не таза көмекші мағынаны иеленіп, "көмекші" деп аталғандықтан, бұл етістіктер жетекші қызметтегі негізгі етістікпен бірге жұмсалады. Көмекші етістікпен қатар жұмсалатын жетекші етістік үнемі тек бір ғана сөз табынан немесе үнемі тек бір ғана тұлғадан болмайды. Ол есім сөз түрінде де (зат есім, сын есім, еліктеуіш сөз), есімше етістік немесе көсемше етістік тұлғасында да келе береді. Т. Сайрамбаев кемінде бір сыңарының лексика-семантикалық дербес мағынасы болмайтын бұндай сөздердің тобын "түйдекті тіркес" деп қарайды да, ғалым "түйдекті тіркестің" бірнеше топтарын атап көрсетеді [18, 36].
Көмекші етістіктер тіліміздегі тұрақты тіркестердің де бөлшектенбейтін бір бөлігі ретінде қолданыла береді. Мысалы, түлкі бұлаңға салу, шаңына ілесе алмау, сөзінің соңын жеп қою, адам айтып болмас, шыбын жаны шыға жаздау, жүрек жалғап алу т.б. Г. Смағұлова әр тарапты сөздерден жасалған фрезеологизмдер қатарында болымсыздықты білдіретін "емес" көмекші етістігімен жасалған фразеологизмдерге төмендегідей мысалдар келтіреді: қол емес (лайықсыз), бұйым емес (сөз емес, түк емес), қара-жаяу емес (хабары бар), кет әрі емес (қарсы емес), бір емес, екі емес (қайта- қайта), басы екеу емес (қатерге басын тікпеу) [19, 32].
А. Ысқақов көмекші етістіктер күрделі етістіктердің құранды, құрама және тұрақты етістік деп аталатын түрлерінде және аналитикалық етістіктерде жұмсалуы жөнінде айтқан [1, 236-240]. Белгілі ғалым "Бол, ет, қыл етістіктерінің көмекшілік қызметінде" үшеуінің мағынасында, түрленуінде, функцияларында ортақ сипаттар да, өзгешеліктер де бар екенін сөз еткен.
«Бол етістігі өзінше бір басқалау да, ет, қыл көмекшілері өзара бірыңғайлау. Дегенмен, бұлардың қай-қайсысы болсын есімдермен тіркесе қойып, құранды етістік жасауға аса бейім тұрады және сондай тіркесте жиі өте жиі ұшырайды" [ 1, 265]. Бұлардың көмегімен есімдерден құранды етістіктер жасалғанына және лексикаланған, идиомаланған тұрақты етістіктер қалыптасқанына көп көңіл бөлген [1, 267].
Ғалым Ж. Масалиева мынандай деректер келтіреді: "Қазіргі зерттеулер ертеде тілдің даму сатысында "есім" сөз табы ғана қалыптасқан, кейін есімнен басқа сөз таптары тараған дейді. Сондықтан кей етістіктер мен есім сөздер функция жағынан онша ерекшелене қоймаған. Кейінірек, тілдің даму кезеңінде олар қызметі жағынан бір-бірінен ажырап, етістіктер етістіктің, есімдер есім сөздердің грамматикалық формаларын қабылдайтын дәрежеге жеткен. Етістіктің зат есіммен бірігіп, күрделі үғымды білдіру қасиеті тек бол, ет, қыл, жаса және е етістік формаларында ғана сақталған [20, 29]. Зерттеуші е-етістік формалары есім сөздерге тіркескенде күрделі құрама етістік жасап, мына қасиеттерге ие болатыны жөнінде айтады:
а) өзі тіркескен есім сөзге етістік нышанын беріп, күрделі баяндауыш қызметінде қолданылады;
ә) есім сөздермен тіркескенде шақтық мағынаны білдірмейді.
8. Жетекші етістіктерге тіркесіп, аналитикалық форма құрамында қызмет атқарады [20, 114].
1.А.Алтаева. Көмекші етістіктердің семантикасы. Оқу құралы – Алматы: Арыс баспасы, 2006 жыл 143 бет
2.Н.Оралбаева. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттары. Алматы, 1975
3.Қазақ грамматикасы. Астана. 2002 . 784 бет.
Қазақ тіліндегі етістіктің категориялары (тіркесімі, сөздегі орны). Алматы. 1980
4.Н. Оралбаева. Қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттарының құрылысы мен мағыналары. Алматы. Ғылым. 1979 жыл.
5.Қазақ тіл білімінің антологиясы. Маманов И. Қазіргі қазақ тілі. – Павлодар. 2010. 184 бет.
6.И.Е.Маманов. Қазіргі қазақ тілі. Мектеп. Алматы, 1966. 156 бет.
7.А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі.
        
        ҚAЗAҚСТAН РЕСПУБЛИКAСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФAРAБИ AТЫНДAҒЫ ҚAЗAҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қызметтік пайдалануға арналған
«Қорғауға жіберілді»____________
қазақ тіл білімі кафедрасының
меңгерушісі, доцент ... ... ... ... ... ГРАММАТИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТІ»
5В011700 – «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша
Oрындaғaн 4-курc cтудeнті ... А.Е. ... ... ... ... Л.Т. ... ... ... ... Ә.Ж. ... 2015
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті
Жұмыстың көлемі: 75 бет
Жұмыстың мақсаты мен міндеті:
Кілт ... ... ... ... өту ... ... етістіктің
түрлері
Пайдаланылған әдіс-тәсілдер: жинақтау, жүйелеу, баяндау, салыстыру, қорыту.
РЕФЕРАТ
Тема работы:
Объем работы: 75 страницы
Цель и задачи работы
Ключевые слова:
Методы и ... ... ... систематизировать, докладывать,
сравнивать, подводить итог.
ABSTRACT
Theme of work:
Volume of work: 75 villages
Purpose and objectives:
Key ... and ways of ... ... systematizes, report, compare,
summarize.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................4
1 ... ... ... ... зерттелуі ... ... ... сипаты: күрделі етістік, құранды ... ... Шақ және рай ... ... ... ... КӨМЕКШІ ЕТІСТІК ЖӘНЕ ЕТІСТІКТЕРГЕ ТӘН АСПЕКТ……….....24
2.1 ... өту ... ... өту ... ... формалары, жасалуы, көмекші
етістіктердің
қатысуы.....................................................................
.....................33
2.3 Көмекші ... ... ие ... ... ... ... ... жұмсалу аспектісі, аффикстермен функционалдық-
құрылымдық байланысы
Тілімізде көмекші етістіктердің жұмсалу аспектісі әр түрлі. Дербес
лексикалық мағынаны, ... ... не таза ... ... ... деп ... бұл ... жетекші қызметтегі негізгі
етістікпен бірге жұмсалады. Көмекші етістікпен ... ... ... ... тек бір ғана сөз ... ... үнемі тек бір ғана тұлғадан
болмайды. Ол есім сөз түрінде де (зат ... сын ... ... ... ... ... көсемше етістік тұлғасында да келе береді. Т.
Сайрамбаев кемінде бір ... ... ... ... бұндай сөздердің тобын "түйдекті тіркес" деп ... да, ... ... бірнеше топтарын атап көрсетеді [18, 36].
Көмекші етістіктер тіліміздегі тұрақты тіркестердің де бөлшектенбейтін
бір ... ... ... ... ... ... бұлаңға салу, шаңына
ілесе алмау, сөзінің соңын жеп қою, адам айтып ... ... жаны ... ... ... алу т.б. Г. ... әр ... сөздерден жасалған
фрезеологизмдер қатарында болымсыздықты ... ... ... ... фразеологизмдерге төмендегідей мысалдар келтіреді: қол
емес (лайықсыз), бұйым емес (сөз емес, түк емес), қара-жаяу емес (хабары
бар), кет әрі емес ... ... бір ... екі емес ... ... басы
екеу емес (қатерге басын тікпеу) [19, 32].
А. Ысқақов ... ... ... етістіктердің құранды, құрама
және тұрақты етістік деп аталатын түрлерінде және аналитикалық етістіктерде
жұмсалуы ... ... [1, ... ... ғалым "Бол, ет, қыл
етістіктерінің көмекшілік қызметінде" үшеуінің мағынасында, ... ... ... да, ... де бар екенін сөз еткен.
«Бол етістігі өзінше бір басқалау да, ет, қыл көмекшілері ... ... ... ... болсын есімдермен тіркесе
қойып, құранды етістік жасауға аса бейім тұрады және сондай тіркесте жиі
өте жиі ... [ 1, 265]. ... ... ... ... жасалғанына және лексикаланған, идиомаланған тұрақты етістіктер
қалыптасқанына көп ... ... [1, ... Ж. ... ... ... келтіреді: "Қазіргі зерттеулер
ертеде тілдің даму сатысында "есім" сөз табы ғана ... ... ... сөз таптары тараған дейді. Сондықтан кей етістіктер мен есім
сөздер функция жағынан онша ерекшелене ... ... ... ... олар ... ... ... ажырап, етістіктер етістіктің,
есімдер есім сөздердің грамматикалық формаларын қабылдайтын дәрежеге
жеткен. ... зат ... ... ... ... ... қасиеті тек
бол, ет, қыл, жаса және е етістік формаларында ғана ... [20, ... ... ... есім ... ... күрделі құрама
етістік жасап, мына қасиеттерге ие болатыны жөнінде ... өзі ... есім ... ... нышанын беріп, күрделі баяндауыш
қызметінде қолданылады;
ә) есім сөздермен тіркескенде шақтық мағынаны білдірмейді.
8. Жетекші етістіктерге тіркесіп, аналитикалық форма құрамында қызмет
атқарады [20, ... ... ... ... ... ... етістік етістікке
тән барлық грамматикалық парадигмаларды қабылдай береді (қабыл алды, қабыл
алады, қабыл алса, қабыл алса игі еді, ... ... ... ... ... қабыл алған күні). Бірінші компонент - есім сөзді екінші ... ... ... ... ... (қабыл ал — қабылда, айғай
сал — айғайла, жәрдем ет — жәрдемдес).
А. Қалыбаева мен Н. ... ... ... "сөз ... ... ... ... деп біледі. "Бірақ олардың ... ... ... ... ... ... ... еске сала кетуге болады" дегенді ескертеді [21, 180].
Көмекші етістіктерге жақ жалғаулары есімше, көсемше, рай немесе өткен
шақ аффикстері арқылы ... ... ал- ... ал-ған-мын, ал-ар-сың,
ал-мақ-пыз, ал-а-сыз, ал-ып-сыңдар, ал-ып-ты, ал-а-ды, ал-са-қ игі еді, ал-
ғы-м кел-е-ді, ал-ды-ңдар, ал-ды-м. ... жақ ... ... ... ... етістіктерге бірдей тән емес. Отыр, тұр, ... өз ... жақ ... ... жалғап, есімдер сияқты
өзгереді (отыр-мын, тұр-сың, жүр-сіздер т.т).
Т.Р. Қордабаев отыр, тұр, ... жүр ... осы ... мәні бар
ерекше "категория" деп таниды да, төртеуіне ортақ ... ... Бұл ... өз алдына жеке тұрып-ақ етістіктің үш жағына да
жіктеле айтыларлық ... бар, ... ... бұл ... ... ... түбірлері (жатыр етістігінен басқасы) екі түрлі мағынаны
білдіреді:
а) II жақ, келер шақ;
ә) III жақ, осы ... ... ... етістіктерде жоқ. Олардың түбірлері тек II жақ, келер
шақ түрінде ғана айтылады.
3. Бұлар өз түбірлеріне жақ жалғауларын ... ... ... басқасы)
есімдер сияқты өзгереді. Басқа етістіктерде бұл қасиет жоқ" [22, 84].
I. ... 4 ... жеке ... ... ... ... ... осы зерттеудің көзін ашқан Қ. Жұбанов туралы құнды пікір
айтқан:
"Қазақ лингвистикасында бірінші болып отыр, тұр, жатыр, жүр ... ... ... ... адам - ... ... ... ... ... ... осы ... болғандықтан лексикалық мағынаға ие негізгі етістіктердің өзі де
бір жағынан оларға тәуелді сияқты боп көрінетіні бекер емес. Оның ... ... ... ... ... ... та предикаттық қызметте
жұмсалатын кезі бар. Мысалы: отыр+мын, жүр+мін, ... ... ... бұл ... ... ... келсек, оларды
көмекшілікке алатын сөздердің формасы әр түрлі. Осы төртеуінің көмекшілігі
арқылы күрделенген етістіктердің ... ... осы ... ... ... шақты білдіру үшін күрделенген етістіктердің саны қанша ... ... ... мағынаның иесі болып тұрған етістіктер осы шақтық
етістіктерді тек өткен шақтық ... ... ... ... арқылы
көмекші ете алады. Күрделі етістіктің мұндай түрлерінде осы шақтық
етістіктерге тетелес ... ... ... ... ... ... етістік пен осы шақтық көмекшілерді бір-бірімен байланыстырушы
дәнекер рөліндегі көмекшіге айналады [22, 89].
Есімше етістікпен және ... ... ... ... ... шақтық мағынада жұмсалады. Себебі есімше мен ... ... ... ие ... ... Мысалы: ал- атын еді - ал-ған еді - ал-ар еді
- ал-ып еді.
Жеке тұрғанда шақтық мағынада тұратын есімше не ... ... ... ... олардың шақтық мағыналарында өзгеріс
болады. Мысалы: баратын - дағдылы өткен шақ; ... еді — ... ... - мақсатты келер шақ; бармақ еді - ... шақ; ... - ... шақ; ... екен - ... шақ; бара тұр - ... шақ; бара тұрған -
өткен шақ; бара жатар - келер шақ; бара жатты - ... шақ; бара ... ... шақ; алатын - дағдылы өткен шақ; алатын екен - ... шақ; ... - ... мағына; алатын сияқты — модальдық мағына; алатын болды —
келер шақ; алған болды — модальдық мағына.
Аналитикалық ... ... ... үстеме мағына
жамап, грамматикалық формаларға түсіріп тұратын соңғы етістік те ұдайы
көмекші етістік болып ... ... жаза түс, ... ... ұйықтап қалып
едім т.с.с.
Бұнда соңғы екі бөлшек - көсемшенің ... және ... ... мен ... ... бірлікте жұмсалып, бір грамматикалық формант
ретінде қызмет етеді. А. Ысқақов көмекші етістіктердің құранды етістіктер
мен, әсіресе, ... ... ... ... сараптаған.
"Аналитикалық формада негізгі етістік көмекші етістіктен бұрын тұрады да,
аналитикалық ... ... ... жетекшілік етеді. Ал,
аналитикалық формалы ... ... ... етістік қосымшалар
сияқты белгілі бір категорияға тән грамматикалық мағынаны білдіріп, сол
категорияның морфологиялық ... ... ... ... ... [1, ... ... етістіктер жалғаулармен қатар арнаулы жұрнақтармен де
түрлену мүмкіндігіне ие екенін айтады: "Етістікте формалануға икемі кем бір-
ақ сөз бар, - ... ... - Ол - ... сөзі. Қалып етістіктерінің қатарына
жататын бұл сөз тек тікелей жіктеліп (-мын, -сын, -сыз, -мыз, ... ... ... ... 1, ... 6) формаға ие болады. Е көмекші
етістігінің де түрлену аясы тарлау. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... ... туынды форма ретінде өз алдына қолданылмайды,
үнемі туынды форма түрінде өмір ... ... ... ... ... ... ... жалғанып туынды форма ... көбі оған ... Тек ... емес еді ... ... 130 ... формаға ие болады", - деп, олардың түрлену
аясын санмен көрсетеді [121, 202]. М. Әуезовтің "Абай жолы" романы бойынша
статистика-лингвистикалық зерттеу жүргізген ... 466000 сөз ... ... ... ең жиі ... көмекші етістіктердің
қолданылу жиілігін былай көрсетеді: бол - 209, жүр - 123, отыр - 95, тұр ... жат - 69 ... ... [121, 204].
"Абай тілі сөздігі" бойынша кей көмекші етістіктердің қолданылу
жиілігі былай көрсетілген: бол - 1317 рет, де - 1067, ал - 618, кел - ... - 233 [120, ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктердің қайсылары түгел көмекші, қайсылары
әрі толық дербес, әрі көмекші екендігін сөз ... ... ... мағынасы олардың тіркесу қабілетіне қарай айқындалады. ... ... не ... ... ... не есім ... ... Нәтижесінде күрделі ой, ұғым туады да, алдыңғы компонент негізгі
мағынаға ие болады, соңғысы (көмекші ... ... ... ... ... ... ... едің, оқушы едік.
Әдетте, біз талдағалы отырған көмекші етістіктердің барлығы дерлік
есім сөздермен де, ... де бір ... ... ... ... ... ... етістігін алайық. Мысалы, құлай жаздады, жығыла
жаздады, ... ... ... көмекші етістігі есім сөзбен тіркестіруге
келмейді.
Әрі жетекші, әрі ... ... ... ... ... ... көмекшілік қызметі басымдау. Бұндай қызмет оның есімдермен тіркесу
қабілетінен байқалады. Мысалы, көмек ет, жар ет, ... ет, ... ... ет, сарт ет, жарқ ет, тарс ет т.б.
Жасалған күрделі етістіктің лексикалық мағынасына бірінші компонент
(есім) негіз болса, екінші ... сол есім ... ... айналдыратын
дәнекер есебінде қызмет етеді [1, 238]. Ет ... ... ... ... ... және ет ... етістіктерінің тіркесу ерекшеліктерінде
бірізділік бар. Бірі (жазда) тек етістікпен, екіншісі (ет), керісінше, тек
есіммен ғана ... ... кей ... тек ... ... ғана ... ... де көмекші бола береді. Яғни, етістік пен ... ... ... ... ие. ... е, бол, ал, бер, көр, сал, қой ... көмекші етістігінің екі тұлғасы да (еді, екен) өзі тіркескен ... жақ ... ... ... ... ... М: оқып едім ... едің — жаз еді — қатал еді; барған ...... екен - ... - әнші екен - ... екен т.б. Емес ... ... ... шақтық
мән үстеу қабілеті жоқ, тек болымсыздық мағына үстейді. Бұл тұлғаның ... ...... ... жақ көрсеткіштерін қабылдауында.
Мысалы: ашулы емессіз, сұрайтын емес, жіберген емес т.б.
Бір сөзбен еді, екен, емес көмекші ... ... және ... ... де бірдей аспектіде жұмсалады: шақ, жақ ұғымдарына
қатысты қосымша мағына үстейді.
Өзге ... ... (бол, ал, бер, сал, қой, көр) ... ... ... қарай мағынасы өзгереді: абай бол (абайла), сақ
бол (сақтан) - есім сөздің мағынасы өзгеріп, етістікке айналып тұр. ... - ... бол: ... ... ... ... ... кейінгіде
модальдық мағына бар. Сол сияқты, бет ал - жүріп ал - жаза ал; тап бер —
уәде бер — ... бер, ... бер; ... қой - айтып қой - айта қой (ғой);
құлақ сал — сурет сал — айтып сал — айта сал, дос көр — ... көр — ... (гөр) — ... көр ... де ... қарай аталған көмекші
етістіктердің мағыналары өзгеріп ... ... ... ... тілінде сөйлемнің баяндауышы кейде құрама болып келеді де,
олардың көмекші сыңары бол, ал} ... ... ... ... ... тілдерінде де құрама баяндауыштың осы түрінің үшеуі де кездеседі", -
дегенді түркітану деректері дәлелдейді [31, 41].
Көмекші етістіктердің келесі бір тобы ... ... ... ... ... келеді. Тіркесу барысында бұлар есімді де, етістікті де
қабылдай береді. ... ... ... жұмсалып, бұл етістіктер лексика-
семантикалық дербестігін сақтайды. Есімше не көсемше етістікпен тіркесіп,
көмекшілік қызмет атқарады. Олар: ... бақ, ... ... ... ... кет, түс ... ... етістіктің барлық формасымен бірге жұмсалуға қабілетті ... ... бар, ... е, бол, Е ... ... ... ... еді: барған еді — барар еді — бармас еді - баратын еді; барып еді ... еді - ... еді — ... игі еді - ... еді — бара ... еді.
Екен активтілігі жөнінен еді формасынан кейін ... ... ... ... ... есімше етістікпен тіркесу
қабілеті күшті: барған екен — ... екен — ... ... Бұндай
ерекшелік емес формасына да тән: келген емес — келер емес - келетін ... ... ... ... е ... ... ... жұмсала береді деген қорытындыға келеміз.
Тіркесу қабілеті жөнінен ... ... ... бол етістігі де,
әсіресе, есімше етістікпен көбірек жұмсалады: беретін бол — ... бол ... бол - ... бол - ... ... ... ... мағыналар:
шақтық, модальдық, аяқталған әрекет, қатаң бұйрық мағына.
Бол етістігі көсемше етістіктің талғаулы -п (-ып, -іп) ... да, ... ... ... ... мағынасын білдіреді: ойнап
бол — айтып бол — киініп бол — оқып бол ... біз, ... ... ... ... ... ... формасымен тіркесетін ... ... ... ... түп ...... сөз тіркестері.
Етістіктің көсемше түрі сөйлемдегі негізгі етістіктің алдынан ... оның ... ... Ал ... ... бұл ... ... қызметтер атқарады, бірақ оның алғашқысы - негізгі қимылды сипаттау
болып ... ... осы ... ... ... ... ... көшіп, күрделі етістіктерге ауысқан. Бұл — өте баяу
жүретін құбылыс.
Көсемше жұрнақтары ... ... ... ... ... көсемшенің барлық жұрнақтары қолданыла бермейді. ... ... ... ... -ып, -а ... жиі
байланыстырады. Бұл жұрнақтар тілде басқа да қызметтерді атқарады. Бірақ
олар көп ... ... сол көп ... бірі - күрделі
етістіктің сыңарларын байланыстыру. Бұл қызметті өте ... ... — -ып. ... ... ... ... қатысу
белсенділігі бірдей емес. Тілдік фактілерге қарағанда ... -ып ... ... ... ... ... ... көп кездеседі, -а формасы
арқылы байланысқан күрделі етістіктер тілде аз. Кейбір түркологтар, мысалы
Н.К. Дмитриев, қазақ тілі ... ... бұл ... тек ... көрсеткіш деп қана санамай оны келер шақтық ... деп ... онша ... ... казахском языке употребление ... типа ... ... ... с ... ... что казахские языковеды все это время
называют будущим временем. На ... же ... как ... ... ... по ... является настоящим временем, и ... ... ей как ... - деп ... [34, 146]. ... ... көсемше күрделі етістік сыңарларын байланыстырушы көрсеткішке
айналып, ол қызметі әбден танылып, көсемшенің байланыстырушы ... деп ... жүр. ... ... бұл қызметі оның нағыз
көсемшелік қызметі емес. Ол — көсемшенің тілдік даму ... ... ... ... бірі.
Күрделі етістік құрамындағы бірінші сыңар алғаш ... ... ... ... оның ... ... жай- ... сөз екені түсінікті. Осыған байланысты бір негізгі ... ... ... ... ... ... ... негізгі қимылды
суреттеуші, сипаттаушы көсемше түрлі сөйлемде түрлі сөзден бола береді. Бұл
бір ... ... ... ... ... етістіктердің қолданылуын
туғызған. Ондай сөз тіркестері күрделі сөзге айналғанда, оның бірінші
сыңары түрлі ... ... ... бір етістіктен болуы жиі ... ... ... бір ... ... ... ... тұрақты болып
қалыптасқан", — деген ғалым Ө. Жұмағұлованың зерттеулері күрделі етістік
сыңарларының тіркесу ерекшеліктері туралы біршама ... ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктерінің -а (-е,
-й) тұлғалы көсемше етістікпен ғана ... көз ... ... ... ... -п ... ... етістікпен бірге жұмсау да бар.
Біздіңше, бұл — стильдік ерекшелік. Көркем әдебиеттерді шолу үстінде ... Д. ... С. ... тілінен осындай соны
тіркестерді кездестірдік. Әсіресе, бұл — М. ... ... бір ... Бұл ... жас ... ... ... жөнелді. Және де қасқырдың көзін
жаба қан саулап жөнелді. Сыр мінез дос, домбыраны Мұқанның қолынан ... ... ... ... әнін ... жөнелді. Аздан соң Әйгерім
"Татьяна" әнін айтып жөнелді (М. Әуезов). Өзге шығармалардан: Шу деп атына
мініп, қыр асып ... Әлгі сөз тұла ... жылы ... ... жөнелді
(Д. Досжанов). Айнала бердім, айнала бердім... сәлден кейін төңірек тегіс
маған қосылып шыр ... ... ... (С. ... -п ... ... жұмсалатын көмекші етістіктердің қатарына бақ, бол, біт,
жібер, таста етістіктерін топтадық. Бар, бер, кел, кет, қой, сал, түс, ... ... ... етістіктің екі формасымен де жұмсалып, қимыл-
әрекеттің мағынасына түрліше әсер етеді. Мысалы: айтып бар — айта ... қой — айта ғой. Осы ... ... Б.С. ... мына ... ... тұрғыдан қарағанда, күрделі етістіктің қалыптасуы мен
саралануына ... ... еш ... жоқ ... ... көрінеді. Көсемше
формасы арқылы байланысқан қос етістік әуел баста ... ... ... одан ... ... ... бір ... мүшеге
айналғандығы және сол күрделі мүшенің өзі іштей ... ... ... формалық көрсеткіштің қатысуынсыз- ақ бірінен-
біріне өтіп жатқан құбылыстар сияқты. Ал ... бұл ... ... ... алуымен тығыз байланысты" [30, 11]. Көсемше форманың
мағынаға әсері қандай дәрежеде ... ... біз ... ... боламыз.
Көпмағыналықтың себебін тек көсемше формасынан ғана ... ... ... оның аясы кең. ... ... тудыратын негізгі
етістікке байланысты амалдар көп. Біріншіден, негізгі етістіктің көсемшенің
-п және -а формаларында жұмсалуы.
Екіншіден, негізгі етістіктің белгілі бір ... ... ... ... ... Бұл амал барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес
септіктерін ... ... сөз ... ... Етістікті сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңары белгілі бір септік ... ... ... ... ... формада келеді. Мысалы: айтуға ... ... ... ... ... алды, аяқталғанда келді, сойғанда көрді,
басталғаннан отырды, салғаннан ұрысып ... ... ... ... ... ... ... қатынасты (айтуға келді, айдағанға
жүрді'), объектілік ... ... ... ... қатынасты
(шақырғанда барды, аяқталғанда келді, сойғанда көрді, басталғаннан отырды),
сын-қимылдық қатынасты (келумен болды, ... ... және ... ... ... ... ... қатынасты
(салғаннан ұрысып бастады) білдіру үшін жұмсалып тұр. "Қазіргі қазақ әдеби
тілінде объектілік ... сөз ... ... ... ... соған сәйкес септік шылаулар және көмекші есімдер мен көмекші
етістіктер қатынасады", - деген М. Серғалиевтің тұжырымы да ... ... ... ... ... пен ... етістіктің предикативтік
байланыста келуі. Мысалы: келгім келді, барғысы ... ... ... ... ... ... негізгі етістік пен көмекші етістіктің
де жалғаулығы арқылы қимылға тән мағына тудыруы. Мысалы, келдің де кеттің,
қарадым да ... ... ... да ... ... Дауыс әсері, сөйлеу
темпінің, яғни, интонацияның қатысына қарай туған мағына де ... ... ... тез, ... болғанын білдіреді.
2 КӨМЕКШІ ЕТІСТІКТЕРДІҢ МАҒЫНАЛЫҚ АЯСЫНЫҢ
КЕҢЕЮ ПРОЦЕСТЕРІ
2.1 ... ие болу ... ... көп мағыналылығына қатысты көзқарастар түрлі-түрлі.
Біз ең әуелі "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне" сүйеніп, ал ... ... ... ... жөн ... ... ал етістігінің лексикалық мағынасы да, грамматикалық мағынасы да
нақты түсіндірілген. Ал етістігінің лексикалық мағынасының өзі - 9 ... ... ... көтеру (домбыра ал, баланы ал)
2. Бір нәрсеге ие болу, тәуелдеу, меншіктеу // Пайда ... ... ... теру ... ал) // ... болу (өйел ал)
3. Тамақ жеу, ішу (тамақ ал)
4. Басқа жерді жаулау, өзіне қарату, бағындыру
5. Аң ұстау, аулау
// Иттің немесе аңның ... ... ... ... бір заттың қолға келіп тиюі, жетуі (хат ал)
7. Белгілі бір ... мүше етіп ... ... ... ... ... ... Бас киімді не басқа бір затты шешу, сыпыру // Ажал ... ... Шаш, ... ... ... қырып тастау // Қызмет орнынан босату //
Азайту, кеміту, ... деп ... ... ... ... ... тұлғада ауыстырмау деген мағына [2, 532-535]. Етістіктің
әрбір лексикалық мағынасын бір (ЛСВ) лексика- ... ... ... ... ... ... ... бар материалға сүйеніп,
мысалдар келтірейік: ЛСВ 1. Ұстау, көтеру
М: Жаман келе жатыр дегенді естіп, хан қырық жігіт ... ... ... ... ... ... жерден алдынан шығып, Жаманды жер бастырмай
құрметтеп, жібек кілемге түсіріп алады (Аяз би).
Көп іздеп, азап ... ... ... ... ... "Өзі — ... ... киім жыртады, мал жемейді екен, шөптің жаманы осы ғой" —
деп, ... ... (Аяз ... ... ... деп, ... ... де жолатпай, біріміздің
баламыздың кіндігін біріміз кесіп, сол қолыммен қызымды беріп, оң қолыммен
сені алған едім, шырағым.
ЛСВ 2. Бір ... ие ... ... ... М: ... ... алып, барлық мұңымды айтып, қазынадан табақтап алтын беріп:
"Ақыреттік дос ... ұл ... ... ... бер, ... ... ал\ ... деп жалындым.
ЛСВ 2. // Үйлену, жұбайлы болу (әйел алу). М: Жиырмасыншы әйелге мені
алды. "... гауһар тастай жарып сені ... - деп ... ... қақ ... ... едім (Аяз би).
ЛСВ 9. Салыстырып көру, байқау
М: - Мына уәзірді ... ... ... ... жатып басынды! - дейді.
Хан Жаманды оңаша алып сұрайды (Аяз ... ... ... лексика-семантикалық вариантының структурасы екі
компонентті: архисема және ... ... ... ... Ал етістігінің барлық ЛСВ-тары өзара бір ... - ... ... ... меншіктеуі" архисемасы арқылы
байланысады. Осыған қатысты етістіктің 9 ... ... ... жеке ... ... ... атап айтқанда, "әскери ... ... ... ... ... ... "үйлену", "жұбайлы
болу ситуациясын өзіне меншіктеу", "тамақтану ... ... ... ... ... ... меншіктеу" т.т. Бұл етістіктің әрбір мағынасы
басқа мағыналарымен жалпы ... ... ... ғана ... ... тән ... ... белгілерін де меңгереді.
Мәселен, "Тамақ жеу, ішу" ЛСВ-ны құрайтын компоненттер. 1-архисема: "өзіне
меншіктеу"; 2-дифференциялық сема: "тамақтану"; ... ... ... — қою ... ... (тамақ). Немесе: "Басқа ... ... ... бағындыру". ЛСВ-ны құрайтын компоненттер:
1- сема (архисема) - ... ... сема ... ... - жаулау, бағындыру;
3- сема (потенциялық сема) — объект — кеңістік — жер; ...... ... ... ... лексика-семантикалық варианттар (ЛСВ) өздеріне тән
дифференциялық және потенциялық ... ие бола ... бір ... арқылы өзара байланысады. "Өзіне меншіктеу" ... ... ... ... ... ... ... түсіндіретін семаларды төмендегі кесте
түрінде көрсетуді ұйғардық.
|1. |Архисема ... ... ... ... ... ... сема |а) кеңістік |
| | |ә) ... ... |
| | |б) ... ... ... ... |
| | |в) ... бұзу |
| | |г) ... қол үзу" ... ... ... сема |а) ... бір ... мөлшерін төлеуді |
| | ... |
| | |ә) ... ... ... меншіктеу" |
| | |б) "шаш қию, ... ... ... |
| | |в) " ауыр ... меншіктеу" |
| | |г) ... ... |
| | |ғ) "көз ... — бұл ... кету |
| | |д) ... ... |
| | |е) ... ...... ... ... |
| | ... ... ... |
1 ... — Ал ... семалық қабаттары
Бір мағынадан екінші мағынаға көшу процесі - бір ... ... ... ... ауысуы. Осындай процесс барысында ал
етістігінің көпмағыналығы ... Көп ... бұл ... әдеттегі
байланысы мынандай семантикалық позицияларда жүзеге асады:
1. Іс-қимылдың субъектісі ... ... ... ... Атау септігі
формасында тұрады;
2. Іс-қимылдың объектісі - ең маңызды және міндетті позиция;
3. Қимылға қатысушы ... ... ...... ... ... ... Позицияның лексика-грамматикалық сипаты - кімнен;
4. Қимыл-әрекет амалын білдіретін басқа да ... ... ... ... ... ... ... қайдан сөздерімен
анықталады.
Ал етістігінің лексика-семантикалық структурасы мен ... ... ... ... ... Ал етістігі "субъектінің объектіні өзіне меншіктеуі" деген ұғым береді;
2. Етістіктің семантикалық структурасына әр ... ... ... ... етістігінің бет, қабыл, дем (тыныс) есімдерімен ... ... ... ал, дем ал ... ал) етістіктері жасалады.
Мұндай етістіктің бірінші компоненті түрлі есім сөздерден бола ... ... ... ... ... ... (Д. Досжанов).
Қабланның бүкіл қимылы мен көзқарасынан осы сұрағымды растағандай жаңа
бір ... ... (Д. ... Күрделі етістіктің бұл ... ... атап жүр. ... А. ... ... құранды
етістік" деп атаса[1, 238], ... пен Т. ... ... ... ... ... [18, 37]. Р. Әмір күрделі
етістіктің бұл формасын синтаксисті ... ... ... "зат ... ... ... сөз ... деп атайды: "Атау тұлғалы зет
есім — етістік" типті тіркестер компоненттерінің тығыз байланысты болуына,
айтуға ықшам болуына сай ... ... ... үшін көп ... ... құлақ тікті, жол салды, әрекет істеді. Бірақ қабыса байланысқан бұл
тіркестердің бағыныңқысы әр уақыт табыс септік жалғауын жалғап, ... ... ... ... ... ... ... әрекетті істеді. Мұндай
озгеріске түскенде объект пен қимыл дараланады, ... атау ... ... ... мағынасында көрінеді: көз тікті — көзін тікті, ән салды — әнді
салды [36, 28].
Осы тұста: "Көсемше етістік пен ... ... ... ... ... туады, осы мағына негізгі етістіктің (көсемшенің) формасына
орай бола ма, көмекші етістіктің ... ... бола ма ... де қатыссыз үшінші бір мағына — грамматикалық мағына туа ма?" ... ... (-ып, -іп) ... ... ... пен ал көмекші етістігінің қатар
жұмсалуында негізгі семантикаға көсемше етістік ие ... мына ... ... ... өз ... үшін ... М: Сөйтті де белдеуде
тұрған сұлу қара жорға атқа мініп алды (Ғ. ... Аян бір ... ... алды (С. ... Ысқақ үйіне түсіп, сол үйге осы ауылдың бар малайын жиып алған (М.
Әуезов).
Мініп алу, ... алу, жиып алу - ... өз ... үшін ... ... етістік қалып етістігі түрінде келіп, бір қалыпта үзақ болған
қимылды білдіріп, экспрессивтік мағынада ... Ашып ... ... өтір ... ... дейін танауына басып
тұрып алды (Д. Досжанов).
Сеңгір таулар селт етпестен жатып алды (Ә. Кекілбаев).
Оразбай болса, елде жатып алды (М. Әуезов).
3. ... есім ... ... ... ... тіркескен болып ал күрделі
етістігі түрінде келіп, іс-қимылдың ... ... ... ... ... ... жүгіре-жүгіре мен де сайтанның отын ала ... ... ... (Ғ. ... ... ... Аянның
тобығы тайғыш болып алды (С. Мұратбеков). Ерте кетіп, кеш қайтып жұмысбасты
болып алды (Д. Досжанов). Күніне екі ... ... ішу, ... ... болып
алды (М. Әуезов). Содан кейін тамтықсыз шаруа қорланбай, қоректі шаруасы —
балық аулау болып алды (Ғ. Мүсірепов).
Көсемше ... де, ... ... де ... жоқ, ... ... мынандай мағыналар байқалды:
1. Объектілік қатынаста жұмсалатын мағына;
2. Эмоциялық мән үстейтін мағына.
Нақты объектілік мағына ... ... ... ... ... ... М: ... амал не, Аян мұнан кейін де тобығын
тайдырып алды (С. Мұратбеков).
— Кімдер оны айтып жүрген? - ... селт етіп ... ... алды (Қ.
Жұмаділов). Ыдысын судан сопаң еткізіп суырып алды (Д. ... ... таң ата ... ішінен Айсекеңнің құр қаңқасын саудыратып жинап алды (Д.
Досжанов). Келді де тігулі тұрған ... ... ... алды ... ... айбынды ма, жоқ әңгіменің төркінін аңғарып қалды ма, ала
көзін сабаудай-сабаудай сида кірпіктерінің астына қайтадан көміп алды ... ... ... болмаған соң әйел «Кел, Қамбар, ішіп ... ... ... сарқып жұтып алды (О.Бөкей).
Ал мына ... ... ... ... ... ... "Мен үшін ... өлме, ерлігіңді көрдім. Қылыш
үстіңде серт жүрмейді деуші еді, антыңды қайтып ал ", — ... еді ... ... ... етістік пен ал көмекші ... ... ... ... ... Бұл ... оқырманды немесе тындаушыны
субъектінің көңіл-күйінен хабардар етеді. М: Бұланбай да түсін суытып алды
(Ғ. Мүсірепов). Тұла бойы дір етіп ... ... алды (Д. ... Оны
қазір дәл осы сәтте жаңа киім ... ... ... ... ... ... мақтанышындай бір сезім билеп алды (Қ. Жұмаділов). Сондай ойдан
соң Базаралы ... ... алды (М. ... (-е, -й) ... көсемшс етістік пен ал көсемше етістігінің қатар
жұмсалу барысында негізгі семантикаға көсемше (негізгі) етістік ие ... ... ... ... ... ... М: Тіпті әбден су өтіп,
суық өтіп шаршаған Аман да алғашқы әсерін жасыруға ... ... ... ... қаз мойнынан шеңгелдеп ұстай алды (О. Бөкей). Кенет әлдекім
қолтығынан кеп ұстай алды, жалт қараса — Әбділәзиз ... ... ... ... ... ... барып құшақтай алды
(Ғ.Мүсірепов).
... ... ... пен ал ... ... ... ... тіл білімінде "модальдық" деп аталып жүрген ... ... ... ... тіліндегі мүмкінділік модальдылығы -а, -е, -й формалы
көсемше етістіқпен ал ... ... ... ... және барыс
септікті түйық етістік пен бол көмекші етістігінің тіркесуі ... ... ... ал, -а алма форманттарының мағынасы бұрыннан танылып келе жатыр.
Бұл ... ... ... тюркологияда талас жоқ," - дейді Н.
Оралбаева [15].
Р. Әмірдің зерттеулерінде "модальдық" жөнінде былай делінген:
"Тіл білімінде ... ... ... ... жұмсау бар. Пікірдің
болмысқа қатынасын білдіретін формалар - ... ... ... деп ... сөйлеушінің қатынасын білдіретін формалар субъективтік
модальдық формалар деп аталады [7, ... ... ... ... ... ... де өмір сүретінін біз астрономиядан білеміз,
өйткені Ай ... ... ғана ... ... ... (О. ... ... пікірдің болмысқа қатынасын білдіретін объективті модальдық форма
жұмсалып тұр. ... ... ... ... бұл ... ... тіл табам деген Әбілмәмбеттің де басқыншы елмен
дос бола алмайтынына көзі жетті (I. Есенберлин). Мыналар болса, ... ... күші мен ... ... де ... жібере алады (М. Әуезов).
Бораштың жүзі нұрланып, өзін-өзі аңғармағандай, көңілі біржола жай
тапқандай, басқа еш нәрсені ұға ... ... ... ән ... ұғыныса
аласың (Ғ. Мүсірепов).
Пікірге (сөйлеушінің) субъектінің ... ... ... ... ... осы ... табылады.
Р. Әмір модальдық категорияға кірістірілетін формалардың мазмұнын 4-ке
бөліп қарастырады:
1. іс-әрекетті болжау сипатында атауды ... ... алды - ... ... предикативтік сапаның субъектіге танылу сипатын білдіретін
формалар: алды — алған — алған екен;
3. іс-әрекетті, ... ... ... ... ... ... ... авторын таныта отырып білдіретін формалар .
Ғалым Қ. Мамадилов "Бұл ... ... ... байланысты,
субъектінің қабілетін, мүмкіндігін білдіреді. Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... бір ... тіркесіп, мүмкінділік пен
болымсыз мүмкінділік мағыналарын білдіреді", — деген пікірді ұстанады [38].
Мына сөйлемге ... ... ... ... Өзінің де, үй-ішінің де сырын түгел ақтарды.
Тоқтата алсамшы! (Ш. Хұсайнов).
Келер шақ көсемше етістік пен ... ... ... ... мән ... Ал көмекші етістігі әдеттегіден бөлек, шартты рай
формасы + жіктік форма+шы түрінде ... тұр. Бұл ... ... ... қатысты былай делінген: "Шартты рай етістік пен -шы (-ші)
формалы баяндауыштардың осы ситуативтік ... ... ... ... іс-әрекетті экспрессивті түрде білдіру үшін жұмсайды" [36].
Сонымен, келер шақ көсемше етістік пен ал ... ... ... 1) ... ... 2) экспрессивтік мән сияқты грамматикалық
мағыналар туады.
Бер ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір затты қолмен жеткізу, ұстату, әперу
2. Белгілі бір затты біреуге табыс ету, тапсыру
3. Тамақтандыру, қоректендіру, ... ... бір оқу ... орналастыру, түсіру
5. Өнім өндіру, шығару
6. Белгілі бір заттың бейнесін сипаттап көрсету, суреттеу
7. Мат. Бүтін санды бөлу, бөлшектеу
8. Күрделі етістіктің ... ... ... [2, 257].
Етістіктің лексика-семантикалық варианттары өзара
байланысуда ортақ семаны ... ... Ол сема ... - " ... өзге ... ... Осы ... көмегімен бір лексика-
семантикалық вариантқа синтагматикалық талдау жасаймыз.
ЛСВ 2. "Белгілі бір затты біреуге ... ету, ... сема — ... ... ... өзге біреуге меншіктеуі"
2- сема — ... ... ... ету, тапсыру"
3- сема — "зат, нәрсе — ... ... ЛСВ 2-ге ... бола ... Кемпір:
- Жалғыз балаңды бер, жіберейін, - дейді (Ертегі).
Хан, ақыры істер амалы ... ... ... (Ертегі).
ЛСВ 8-дегідей көмекші етістік қызметінде жұмсалу үшін бер- ... ... ... бір процестің нәтижесінде грамматикаланады.
Мәселен, ал - ... ... ... ... ... бер, керісінше -
"затты субъектінің өзге біреуге меншіктеуі". Ал мен бер ... ... ие болу ... олар белгілі бір процеспен қатар жүруі
керек. Мысалы, оқу ... ... оқып ...... ... меншіктеуі болса, оқып бердім — іс-әрекетті субъектінің өзге біреудің
игілігі үшін ... ... тұр. ... ... ... сөйлеушінің
мақсатына қарай ауысып отырады. Мысалы, Ахмет колхозшыларға сайлау ... ... (Соц. ... ... мақсаты — қимылдың өзге біреу үшін
жүзеге асуын айту. Қойын дәптерін алып судыратып оқып ... (Д. ... ... өзге ... үшін ... асуына қоса, сөйлеушінің
эмоциясынан ... ... ... мән де ... ... -п тұлғалы көсемше етістікпен бірігіп бер көмекші етістігі
мынандай мағыналар ... ... өзге ... үшін ... ... Мысалы, Тозған ескі теріңді
түгел сыпырып тастап, тесігі жоқ, теңбілі жоқ жаңа тері ... ... ... ... Бұл жолы ... милициялар алдап соқты. Даланың әнқұмарлығы
ұстап берді (Ғ. Мүсірепов). Әйтеуір биыл жаз ... ... ... ... мәпелеген әп-әдемі қызын алып берді (Д. Досжанов). - Жақсы,
сынап берейін (Ертегі).
Сол сияқты, әкеліп берді, алып берді, ... ... ... ... ... ... берді деген тіркестерден де осы мағына байқалады.
0. Субъектінің қарқынын білдіретін ... ... ... жабыла қатыны талқанды алып келген соң, бұдан
былай қанша уақытқа кететінін айтпастан ... ... деп ... атқа ... бір ... күрең атты қосарына алып, тауға қарай тартып
берген (М. Әуезов). Шақырымдай жерден адырайып бір қарады да ... ... ... Таң ... ... ... келе ... өзге аттар
соңынан қуып береді (Ә. Кекілбаев).
0. -п тұлғалы көсемше етістік пен кеп күшейткіші бірігіп, ... ... ... Қабыланды көрген бетте белін бүкірейтіп ұрысып кеп
береді (Д. Исабеков).
-а (-е, -й) ... ... ... пен ... ... ... мағыналарды топшыладық.
1. Қимыл-әрекеттің толық жүзеге асып бітпеген ... ... — Бар ... ... ... бер. — Әкесінен сөз естіп қалмаудың
қамымен елбек қағып, қорапты ... ... ... (О. ... ... керексіз, болашағы жоқтың бәрін өзінен әрі итерін, тарих
доңғалағы алға ... ... ... (I. ... ... өте ... біз алаңсыз өсе беріппіз (Ғ. Мүсірепов). Санап еді,
жаңыла берді (Д. Досжанов). Қос ... ... ... ... ... қақпасына жақындай берді (Қ. Жұмаділов). Кирзі ... ... ... илектеніп жата берді (С. Мұратбеков).
Қимыл-әрекеттің қалпы, әсіресе, -п формалы және -а ... ... ... жұмсалуынан ерекше байқалады. Нәтижесінде күрделі
етістік үш сөздің ... ... ... ... ... қимыл-әрекет қайталану түрінде де келе береді: Содан ... ... ... ... ... ... Мен ... жылу жинай
берем, жинай берем (Д. Досжанов). Үйдегі дүние жүзі ... ... оқи бер. ... ... әперемін, оқи бер, тек оқи бер (О.
Бөкей).
Бұл сөйлемдерден толық жүзеге асып ... ... ... түсінеміз. Кейде іс-қимыл нақты сөздермен қайталанбаса да, оған
қайталау реңктері тән ... ... ... Ұзын кірпігінде өрмекші торы
ілініп тұрғандай көз алды ... ... ... ... ... алдына түсе
береді (Д. Досжанов). Енді сол күдігі жер астына бір елі тереңдеген сайын
өсе береді (Ә. ... ... жұрт ... ... үстіне келіп
үйілген уақытта, Әзімхан үзіліп жүре берді (М. Әуезов). ... ... ма, әлде ... ... солай ма, жұрт шуласып үрпақ өрбітіп
жатқанда бұлар екеуден-екеу сопайып ошақ күзетіп қала ... (Д. ... ғана өне ... буып ... ... арқан өз-өзінен тарқатылып жүре берді
(Ә. Кекілбаев). Құдайдың құдыреті, мұндай да ... ... ... ... ... екі ... тіл бітіп, адамша сайрап қоя ... ... Ал өзі тағы да тақ ... бас ... - ... ... ... (Қ. Жұмаділов).
Орыс ... бір ғана ... ... озі ... ... ... "кратность", "итеративность",
"фрегвентативность", "повторяемость" [39, 116]. Аталған терминдер дублеттер
іспетті, алайда семантикалық мазмұны мен ... ... ... емес ... ... ... ... Осыған қатысты М.
Балақаев пен Т. Сайрамбаев "дүркінділік" деген терминді қолданып жүр [18,
120].
Тарта береді — ... ... өсе ... — өсе түседі, оқи бер — оқи
түс деген тіркестерде түс ... ... ... ... ... ... ... де, бұдан тіркестің функциясы мен семантикасына айтарлықтай
нұқсан келмейді.
3. ... ... ... қоса, сөйлеушінің эмоциясы да байқалады.
Мысалы: "Басың істемейді, ... ... ... ... - деп ... ... қоя берді. Өксігі сап-сап басыла
берді. Себепті-себепсіз сықылықтап күле береді (Д. ... ... ... өлейін деп жатырмын, мазалай бермеші (Т. ... Ол ... ... ... ... ... көрген сайын
көңілденіп сала береді (Ә. ... ... ... бері
үш күн өткенде, Бақтығұл ұйқы-күлкіден, тамақтан да айрыла берді. ... ... ... киіп ... көп ... өңі де ... болып, үндемей
жата берді (М. Әуезов). ЬІп-ыстық жас көзіме құйыла берді (С. ... ... ит ... ... бер (М. Әуезов).
"Іс-қимылды объектіге қатысты ету" архисемасы арқылы ... ... ... ... ... ... 1. Еш жаққа кетпей, бұрынғы орнында, сол жерде болу ЛСВ 2.
Бар болу, сақталу (Қалтада ақша ... 3. ... ... ... ... ... 4. ... болу, кәдеге аспау,ұмытылу (Қалған көлге - бақа айғыр
(мақал)
ЛСВ 5. Ауыс. Алдыңғы қатарда болмау, кейіндеу ... ... ... 6. ... ... ... ... (ұйқыдан қалу) Әрбір лексика-
семантикалық варианттың синтагмалық талдау жүйесі былай жүзеге асты: ЛСВ 1.
1- сема: "іс-қимылды объектіге ... ... ... "кетпеу, сол жерде болу"
3- сема: мекен, объект: үй ... ... ... ... ... ... ... сема: "бар болу, сақталу"
3- ... ... ... мысалы, қалта, сандық т.с.с.
ЛСВ 3.
1- сема: "іс-қимылды объектіге қатысты ету"
2- сема: "кешігу, үлгере ... ... ... объект- уақыт
ЛСВ 4.
1- сема: ... ... ... ету"
2- сема: "керексіз болу, ұмытылу"
3- сема: тура объекті.
ЛСВ ... ... ... ... ... ... сема: "кейіндеу, шеттеу"
3-сема: объект — мекен объект — алдыңғы қатар
ЛСВ 6.
сема: "іс-қимылды объектіге қатысты ... ... ...... ... - ұйқы — ... ... Диірмен ішінде Қанатай екеуміз қалдық
(С. Мұратбеков). Қал ... өз ... ... ... ... тұр. Алып алма ағаштың алмасы өзімізге ... ... Тар ... даланың иісі ғана қалды (Д.
Досжанов). Қал етістігі ... ... ... ... ... қарай аяғымызды қия басудан қалдық ... Қал ... ... іс- ... ... деген ауыспалы
мағынада, 6-ЛСВ-да жұмсалып тұр.
Басқа етістіктер сияқты, бұнда да бір ... ... ... ... көшу ... ... варианттардың бір архисема
арқылы өзара байланысуымен жүзеге асады.
"7. Күрделі сөздердің құрамында тұрып, әрекеттің созылатынын не ... ... ... ... ... ... ... бас изей түсіп, ойланып
қалды да, артынан тез өзгерді (М. ... ). ... ... ... ... (С. ... Таңдамалы шығармалар)" [2, 578].
Қал көмекші ... де ... ... ... ... ... жұмсалады. Негізгі семантикаға көсемше етістіктің ие
болуынан түрлі іс-әрекет ... ... ... Июнь ... ... жалғыз шешем шаншулап төсек тартып жатып қалды
(Д. Досжанов).
Сейдуалы бірауқым түнеріп отырып қалды (Д. ... ... төрт күн ... ... (С. ... ... ... шауып шыққан салтаттылар өткінші жаңбырдай сіркірей бере
тоқтасып қалды (Ғ. Мүсірепов). Үш құланы ... жаңа ... ... қарай
ағындап жөнелгенде, қасындағы салт аттылары кейіндеп қалды(М. Әуезов). Ал
Мәмбетке келгенде ... ... сәл ... ... (Қ. ... ... ... құрым қосынан көп алысқа ұзап шықпаған Еңсеп те ... ... (Ә. ... ... ... игі еді, ... ... жап!"
- деп қалды (М. Әуезов). Бұның айдаудан ... ... ... да
айтып қалды (М. Әуезов).
Тоқтасып қалды, кейіндеп қалды, бөгеліп қалды, желпініп қалды, ... ... ... ... ... көсемше етістіктің -п (-ып, -іп)
тұлғасы мен қал ... ... ... ... ... Сондай-ақ
субектінің іс-әрекетті орындау қарқынын білдіретін мағынаны ... ... -а (-е, -й) ... да ... ... М: Дүр ... ... келе қалды. Кеңсе алдына жүрдек газик тоқтай қалды. (Д.
Досжанов). Үйдің іші тым-тырыс боп тына ... ... ... ... қалдық
(С. Мұратбеков). Біз көріспегелі ... ... ... ... ... ... шолпысы, құлағында сырғасы сылдырлап, ... ... қыз ... (Ғ. ... ... ... отыз жылдан бері аяғың жоқ, қу томар
екеніңді неғып қара басып, ұмыта қалдың? (О. ... ... ... Кеше ғана ... ... ... кең дала шаңы ... құлазып қалды
(Д. Досжанов). Өстіп жүргенде совхозға қатынайтын автобус ... ... ... ... ... ... ... қалды сөйтіп (Д. Досжанов).
Еңкейіп, сығырайып кемпірлер, күркілдеп, түкірініп шалдар келіп қалды (Ғ.
Мүсірепов). Қатты қалжырап, титықтап келген ... да ... ... ... ... Ана басы сылқ етіп ... түсіп,"
Сүйек басы жоғары шығып қалды (Абай).
Немесе: "Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды" (Абай).
Қал ... ... ... ... ... ... ... объектілік мағына
М:Қыз сұлулығына жанары арбалып қалды (Д. Досжанов).
ә) Мекен объектілік мағына үстеп, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... М: ... қыз жатқан жаққа бірауық еміне
қарап қалды (Д. ... Мен ... ... ... ... ... Әбіштер шығып қалды (М.
Әуезов).
Екеуі де бірінші кездесіп қалған қысылыстан құтыла алмаған ... ... ... жақындап қалған (Ғ. Мүсірепов).
б) Мезгіл объектілік мағына үстейді
М: Күн екіндіге жақындап қалды.
Тықырды білдірмеуді ... ... ... ... Әуезов). Той өткелі екі айдай уақыт болып қалған.
Қал көмекші етістігі қимыл-әрекетке эмоциялық мағына үстейді.
М: Әбіш ұялып, күрмеліп қалды. Базаралы оның ... ... ... (М. ... Кәрі ақын да ... ... ... (Ғ. Мүсірепов).
Мұндайды күтпеген Дәмежан сасып қалды. Диқанбай дегбір таппай қалбалақтап
қалды. Әлденеден қуыстанғандай күмілжіп қалды (Қ. Жұмаділов). ... ... ... көзі ... ... бас ... қалды. Күнімпатша жай-күйді қас-
қабағынан танып мұңайысып қалды. Мені көргенде көңілі ... ... ... ... қал ... етістігімен қатар тұрған көсемше етістік еліктеуіш
сөз бен -п ... ет ... ... ... ... де келе ... ... мырс етіп қалды. Көпей селт етіп ... ... ... ... -ып, -іп, -п және -а, -е, -й ... тең вариант ретінде алмасып жұмсала береді:
мырс етіп қалды — мырс ете қалды
селт етіп ... — селт ете ... ... ... ...... ... етістік
пен қал-дың қатар жұмсалуында да кездеседі. М: - ... ... ... жүре қал (Д. Досжанов). Өтіне, ықыласпен айтылған бұйрықты ...... ... мен қал ... ... ... арқылы
жасалған. Жағасы жайлауға кетіп, ... ... ... ... ... жиырыла қалды (Д. Досжанов).
Қал көмекші етістігі іс-әрекетке ... ... ... Бұндай
күрделі етістіктің сыртқы тұлғасы үш етістіктің тіркесуі түрінде келеді де,
көсемше етістіктің екінші компоненті "ал" ... ... ... М: ... "ұлы" ... сөздің орысшасы - великаяға түсіне алмай қалды. ... ... ... деген Игіліктің ойын аңғара алмай қалды (Ғ.
Мүсірепов).
Түсіне алмай қалды, аңғара алмай ... ...... формалар.
Жоғарыда айтылған бір үзіндіні былайша етіп өзара салыстырып көрейік:
Ал Мәмбетке келгенде әмірші сәл бөгеліп қалды — Ал ... ... ... сәл ... де ... Бірінші сөйлемдегі күрделі етістіктің
компоненттері көсемшенің формасы арқылы ... ... ... де ... ... байланысқан. Күрделі етістіктер екі
сөйлемде де бір лексикалық ... ... тұр. ... соңғы сөйлемде
істің тез, шапшаң болғанын білдіретін қосымша мағына - эмоциялық ... Оны ... ... — жалғаулық пен интонация. Сонда екінші сөйлемдегі
күрделі етістік біріншіге қарағанда ерекше екпінмен айтылады. Олай ... ... ... ... ... ... форма арқылы бірігуден
гөрі эмоциялы болуға бейім құрылады [5, 40-41].
Енді мына үзіндіге назар ... - ... Әй, ... ... анау ... ... ... Өзін
әскерге айдап ... ... күн мен ... қалайын
(С. Мұратбеков).
Көсемше етістікпен қатар жұмсалған -айын формалы ... рай ... қал ... етістігі іс-әрекетті субъектінің ниет ету тұрғысынан
атап тұр.
Қал етістігінің есім ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде көп кездеседі. ... ... ... ... ... қал. а) қараң қал, иесіз қал
ә) жойылды, жоғалды
Амалы қалмады. Тұйыққа ... ... ... ... қалды.
Белшесінен батты, кенелді.
Аштан өліп, көштен қалмады. ... ... ... ... ... ... қалды. Көңілі көтеріліп, бір сергіп қалды.
Жаны қалды. Қауіп-қатерден аман-есен құтылды, ауру- сырқаудан жазылды.
Жаны қалмады. Құрақ ... ... ... қалды. Өкпеледі, түңілді.
Тайлы-таяғы қалмады. Түгел қатысты.
Таң қалды. Танданды, таңырқады.
Тігерге тұяқ қалмады. Мал ... түк жоқ [2, ... ... қалдың қатысуымен жасалған тұрақты тіркестерді
кездестіреміз: ... ... ... ... ... ... ... отыз үйлі тобырымен, жұрттың тегіс
аттаныс барымтасы бар ... бұл отыз үй ... ... ... ... ... ... деп ойға қалды (Ы. Алтынсарин). Бұрынғы "көзімнің
нұрлары", "көкесінен айнымаған күнімнің", елжірей ... ... ... ... (С. ... Бұрқ етіп ашулануға шақ қалды
(Д. Досжанов).
Бол етістігі көптеген ... ... ... ет
1. Белгілі бір оқиғаның я құбылыстың іске асып, өтіп
кетуі.
2. Нақтылы бір амал-әрекетті аяқтау, бітіру, тындыру.
3. Бірге ... ... ... ... көру.
4. Мақсатқа жету, жетісу, толықсу.
5. Есім сөздермен тіркесіп, бір күйден екінші ... ... ... Есім ... ... бар, бар ... бар еді мағынасында қолданылады.
7. Есім сөздермен тіркесіп, еді, екен мағыналарында қолданылады.
8. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... Мақұлдау, рұқсат ету, келісу.
10. Болымсыз тұлғада тұрып, бой бермеу, мойындамау, ... ... ... Есім ... ... бір ... ... қалу мағынасын
білдіреді.
12. Жарайды, бітті, жетеді деген үғымды білдіреді.
13. Асықтыру, жылдамдату, ... ... ішкі ... ... ... ... ... арнайы мағыналар арасында ортақ семаның, архисеманың,
бар екенін аңғару қиын ... Бол ... ... мағынасы — оқиғаның іске
асуы.
Бол етістігінің көне архисемасы - ... ... іске ... ...... зандылық негізінде, объектінің іске асу
семасы арқылы, бір ...... ... объектіге ауысу деген
екіншілік туынды мағына жамаған. ... бар ... ... бол ... ... қызметіне көз жіберелік.
-п(-ып, -іп) тұлғалы көсемше етістікпен бірігіп жұмсалуынан аяқталған,
біткен амал-әрекеттің ... ... ... Сэ шахары берілгенше
маңғұлдар таңғұт өлкесінің басқа жерін түгелдей бағындырып ... ... ... Ақ ... мен ... ... ... деген мәселе де
қазекеңнің миын шірітіп болды (Қ. ... Шай ... (Д. ... көмекші етістігі есімше етістікпен актив түрде жұмсалады. Бұл ... өзге ... ... ... -ған ... -қан, -кен) ... ... етістікпен тіркесіп, іс-
әрекетті жасанды етіп ... ... ... туады.
Лингвистикада ол модальдық мағына деген терминмен аталып жүр. Мысалы: Исаға
Қасымның малын берерде жұрт: ... ... ... ... Өзін адам ... асыра, жылатпа!" — деп тапсырған болып беріп еді (М. Әуезов).
ә. Есімше етістіктің -атын (-етін, -йтын, -йтін) ... ... ... ... ... Нақтылап айтсақ, дағдылы іс-әрекетті шақтық
мағынаға қатыстыру амал-әрекеті. Мысалы: Сонымен, сайлау өтіп, күз жетсе
де, көп рудың жуаны Жарасбаймен ... ... ... ... ... енді барлық өзіне қарсы арналған арамдық, ... ... ... ... ... ... ... ұғатын болды (М. Әуезов). "Бақташы
байымайдыны" сонда көретін болам да (Ғ. Мүсірепов).
Соңғы мысалда да іс-әрекетті шақтық мағынаға ... ... ... ... оқиғаны санамалап, даралап айту реңкі жамалған. Ол - да
жалғаулығының меншігінде. Да ... ... ... ... ... жалғастырушы дәнекер ғана.
б. Бол көмекші етістігі -п тұлғалы көсемше етістікпен және — мақ (-
мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек) ... ... ... бірігіп, қимыл-
әрекетті субъектінің ниет ету тұрғысынан ... ... ... Сол ... ... ... ... келдім (Ертегі).
Қатаң бұйрықты білдіру үшін -ушы формалы ... пен бол ... ... ... жұмсалады. Мысалы: Әке, бұл есіктің табалдырығына
таяу келуші болмаңыз (I. Жансүгіров) [37, 88]. ... ... ... ... ... ... ... әсеріне байланысты - бұл,
біздіңше, экспрессив мағына.
Есім сөздермен тіркесіп бол көмекші етістігі қимыл-әрекеттің нәтижесін
білдіретін мағынаны тудырады. ... ... күні ... ... жоқ ... (Ертегі). Үстіне тоқым салғанда, құнан болады. Үстіне ер салғанда,
дөнен болады. Айылын тартқанда ... ат ... Бала ... ... ... ... болып, көзді ашып-жұмғанша жұртқа жетіп келеді (Алтын
сақа). ... ... ... ... үйлі кедейлер қарық болыпты да
қалыпты. Нәтижеге қоса, істің тез, шапшаң орындалғанын білдіретін эмоциялық
мағына бар. Оны ... ... — да ... және интонация.
Бол көмекші етістігі тіркес жүйесінде семантикалық дербестігін
сақтайды. Оның ... ... - ... не ... іске асуы.
Негізгі сөзбен тіркесінде көмекші етістік өз ... әр ... ... ... ... ... ... мағына тудырса, көсемше
етістікпен бірігіп, істің тыңғылықты аяқталғанын ... Айта ... бол ... ... ... жұмсалу тек өткен шақ көсемше етістікке
ғана тән. Бол ... тағы бір көп ... ... тұсы -
тілімізде қалыптасқан фразалық тіркестерде жұмсалуы. Мысалы: Мынандай түбі
шикі шаруаны алдымен ел ... ... ... ... ... ... тағы ... қаңқудың ере түрегелетінін біле ... дал ... ... ... "дал ... фразасы "не істерін білмеді,
дағдарды" деп түсіндірілген [2, 342].
Сол сияқты, бол етістігі:
Абай болды. Қырағылық етті, сақтанды.
Азар ... ... көп ... ... ... оғы ... ... өштесті, қастасты.
Әрі-сәрі болды. Не онда, не мұнда емес, дағдарды.
Бақыл болды. Арыздасты, кешу сұрады ... ... ... Бол ... ... ... көп ... Тілшілер
арасында бұл етістіктің құранды етістіктер мен тұрақты тіркестерде жұмсалуы
төңірегінде талас бар. Мәселен, сөздіктегі абай ... ... ... біздіңше, тұрақты тіркес емес, құранды етістік. Сол сияқты, адам
бол, үй бол, ақылды бол ... ... ... Коч ... бол ... мына ... кездестірдік: "Бол етістігі өте көп
қолданылады және көп мағыналы. Мысалы, Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде
бол етістігінің 13 ... ... бар. ... тілінде - 15 түрлі мағына,
қырғыз тілінде - 9 ... ... ... — 11 мағына, түрік тілінің
сөздігінде бұл етістіктің 28 мағынасы бар деп ... [94, ... ... ... ... ... варианттары үш
түрлі:
Түс ет. 1. Биіктен төмендеу, жерге келіп тірелу.
2. Бір ... ... ... ... ... ... ... ортақ бір сема бар: ол "объектіге қатысты болу". Компоненттік
анализ жасасақ: ЛСВ 1. ... ... ... ... ... 1-сема
(архисема) — "объектіге қатысты болу"
2- сема - төмендеу, тірелу.
3- сема - ... - биік жер - ат - ... - тақ т.б. ... ... жазғырған екенмін-ау, - деп ... ... ... ... ... ... (О. ... "Қалың жауған қарды көтере алмай дүкеннің
шатыры опырылып ... (Д. ... 2. "Бір ... ... ... ... сема — "объектіге қатысты болу".
2- сема - ... ... сема - ... - үй, ... - оқу ... ... ... төр жақтағы
ұлкен ақ үйге барып түсті (Қ. Жұмаділов). Бірде сол әдетімен Әнет бабаның
үйіне келіп түседі (Ел ... ... ... де аяп, ... да ... ... үйіне келіп түсті (Ғ. Мүсірепов).
Түс етістігінің лексика-семантикалық варианттары өзара байланысуда
"объектіге қатысты ... ... өзек ... ... бір ... ... көшуі диференциялық семалардың (әрбір ЛСВ-дағы 2-семаны
айтамыз) архисема көмегімен ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Мәселен, төбеден түсу, шатырдың түсуі, аттан түсу, ұшақтан түсу, көліктен
түсу, жоғары ... түсу ... сөз ... түсу ... ... ... ... деген семадан "орналасу, кіру" семасына ауысады.
Нәтижесінде тілімізде үйге ... ... ... оқуға түсу, киімге күйе
түсу, ... ... ... түсу ... ... ... жүр. Ішкі
мағыналық дамудың әсерінен "төмендеу, тірелу" дифференциялық семасы үшінші
ЛСВ- дағы ... ... ... ауысады. Тілдік қолданыста тақтан түсу,
қызметтен түсу, орнынан түсу деген тіркестер бар.
Түс етістігі көсемше етістікпен бірігіп көмекшілік қызметке ... ... ... ... ... мағынаға көсемше етістік ие
болады. -п тұлғалы көсемше етістік пен ... ... ... ... мағына туады. Мысалы: Ес-ақылдан айырылған Аспан "алла,
алла", - деп отын тиеген жайдақ шанаға ... ... ... ... тазартып, қар астынан күреңсе күстеленгенде ғана қолын тіреп барып
ілгері ыршып түседі (О. Бөкей). ... ... өзі де ыңқ етіп ... (Д. ... ... бар ... ... тартып
қалғанда қасқырдың оң құлағы жұлынып түсті (Д. Исабеков).
Түс көмекші етістігі көсемше ... -а(-е, -й) ... ... қалпын білдіреді. Мысалы: Сәл жымиды да, Әбішке қарап, ... ... ойын ... Әрине, бірталай көпшілік, бұрынғыдан да жоқшылыққа ұшырай түсті (М.
Әуезов). Осы екі ... ... ... күдірейіп, бұрынғы үяң жүзі қайрат
пен ашуға толып қылшықтана ... (Д. ... ... аттың алдына
бұл шығыпты. Соңындағы қиқу да қоюлана ... (Ә. ... ... ... ... (Д. ... сөйлемдерде бірте-бірте күшейген қимылдың қалпы туралы айғылған.
Келесі мысалдардан, керісінше, баяулап, бәсең тартқан ... ... О да ... ... ... ... ... бірте-бірте қысқара
түсті (Ә. Кекілбаев). Есікке қарай шегіншектеп ... ... ... ... ауыз жағы қылдырықтанып жіңішкере түсті (Ә.
Кекілбаев).
Іс-әрекеттің қалпы біресе бірте-бірте күшеюді ... енді ... ... ... ... ... жұмсалады. Келер шақ
көсемше етістік пен түс-тің жұмсалуынан туатын бұл ... ... шақ ... бер ... етістігімен бірігуінен туатын мағынаға параллель
вариант болып келеді. Екеуінің де ... ... ... білдіріп
атайтын мағына мен экспрессив мағына туады. Мысалы: Мұғалім қыз ... (Д. ... ... ... сөйлеп, ызалана түсті.
— Ұры демесем, ұрыдан құр да емессің (М. Әуезов)!
— Бірақ ... – рдеп ... үні ... ... ... ... да ... үшкіл беті бүрісіп-тырысып кішірейе түсті
(Д. Досжанов).
Түс көмекші етістігіне еліктеуіш сөздер ... ... ... ... ... алып тіркеседі: ду ете түсті, жарқ ете түсті.
Бұл тіркестерден іс-әрекеттің қарқынын білдіріп ... ... ... ... тез ... ... ... да қатысы болады.
Мысалы: Тұла бойы тұтас ду ете ... (Ғ. ... ... ... жалт ете ... Ол ... шырт ете ... (Д. Досжанов).
Пістекүл бұдан әрі төзе алмай бұрқ ете түсті (Д. Исабеков).
Құрамына түс көмекші ... ... ... ... ... ... ... аузынан түскендей, еңсесі түсті, итжығыс
түсті, өзегіне өрт түсті, торға түсті, шаңырағы ортасына түсті, ізіне түсті
т.с.с" [2, ... ... ... ... сөздікте мынандай түсінік
берілген:
Сал ет 1. Затты, нәрсені бір ... қою, ... Үй ... ... Бір ... ... арқылы жіберу, жөнелту
4. Егін егу, өсіру
5. Періп қалу, ұру [2, ... ... ... бір лексика-семантикалық вариант деп,
әдеттегідей ЛСВ-мен белгілейміз. Енді бір ... ... ... ... 1. ... ... бір жерге қою, орналастыру
М: ... Қанша алтынды күміс пен салса-дағы,
Бір кішкентай сүйекті аудармады (Абай).
Қазанға не салсаң,
Шөмішіңе сол ілінер (Мақал).
Тіл ерді ... ... ... ... (Мақал).
Мына үзінділерде сал етістігі -а тұлғалы көсемше етістікпен ... тұр. ... ... сын-қимыл пысықтауыштың қызметінде жұмсалады.
М: Мұны көріп Ескендір аң-таң қалды, Бар қаруын алтынға қоса ... ... ... ... ... ... ... арқылы байланысады. Ол архисема - "Процесті объектіге қатысты
ету". Ендігі ретте етістіктің ... ... ... ... ... ... жүргізіп байқаймыз.
ЛСВ 1. "Затты, нәрсені бір жерге қою, орналастыру" ЛСВ- сын құрайтын
компоненттер:
1- сема: "процесті объектіге ... ... ... ... сема): "қою, орналастыру"
3- сема: (потенциялық сема): "зат, нәрсе", объект — қайда ... ... ... ... ... 2. "Үй жасау, құру". Компоненттері:
1- сема: "процесті объектіге қатысты ету"
2- сема: "жасау, құрау, ... ... ... — үй, ... ... ... ... - материал - кірпіш, саз, бояу, қағаз, тас, ағаш т.б.
ЛСВ 3. "Бір нәрсені почта арқылы ... ... ... ... ... ... ... сема: "жіберу, жөнелту"
3- сема: объект — хат, ақша, жеделхат т.б., объект — ... 4. ... егу, ... ... "процесті объектіге қатысты ету"
2- сема: "егу, өсіру"
3- сема: ... - ... ... - арпа, бидай, тары, күріш т.б., объект
— кеңістік — дала — жер.
ЛСВ 5. "Періп қалу, ұру"
Архисема: ... ... ... ... ... "ұру, перу"
Потенциялық сема: объект — бүтін — бүтіннің бөлшегі — жер — еден — ат
— адамның арқасы — ... ...... ... бір ... - ... ... қатысты ету"
көмегімен байланысу арқылы бір дифференциялық семадан екіншісіне ауысады.
Бұл сал етістігінің бір мағынадан екінші ... көшу ... ... ... көп ... ... үғым береді.
Сал етістігінің есім сөздермен тіркесіп жұмсалуы "Түсіндірме сөздікте"
идиома, фраза түрінде түсіндірілген.
Ажар (жүз) ... ... ... ... ... салғандай. Анық, айқын, бес саусақтай.
Асыр салды. Ойнақтады, ойнады.
Салған бетте. Алғаш бастағанда, бірден.
Аяғына ... ... ... берді, көндіріп берді [2, 115].
Ауызекі сөйлеу тілінде сұрады, іздеді, әндетті, айғайлады, ойбайлады
сөздерін мынандай формалармен ауыстырып ... ... ... ... ән ... ... ... ойбай салды т.с.с.
Р. Әмір бұл формаларды "ауызекі сөйлеу тілінде сөзді түрлендіретін
параллель амалдар" ретінде қарайды [7, ... ... ... ... ... ... ... " 6.
Етістік сөздермен тіркесіп келіп, көмекшілік қызметін атқарады. Өз қолымнан
апарып салар едім, бірақ үйдегі шаруаны істейтін адам жоқ. ... ... екі үйге көз ... ... ... (X. Есенжанов, Көп жыл). Ақша
деп, ... ... ... (Ә. ... ... [2, 113]. ... ... сүйеніп, көсемше етістік пен сал көмекші ... ... ... ... ... ... өзара салыстырғанда
төмендегідей етіп топтауға болады:
1. Іс-әрекеттің нәтижесі. Мысалы: ... ... бір ... ... ... ... ... "Мен де, мен де" деген сөз құлағын шағып көп ... ... ... (Д. Досжанов). Бар шынымды жайып салдым.
2. Субъектінің қарқыны.
М: Екеуі жынды судан ішіп салды,
Құтырып көп алдына жетіп ... ... ... ... ... ... ... Сәлменге барса, ол жауап бермей, боқтап ұрсып,
айдап салыпты (М. Әуезов). Күзден бері Қасен ... ... сақ ... ... (М. ... ... -а, -е, -й тұлғасы мен сал көмекші етістігінің
қатар ... да ... ... ... ... ... туады. М: Таудан құлаған қар селі Аспанды қақпақылдай қағып ... ... ... ... апарып, Қабаның қар нығыздалған өзеніне
лақтыра салды (О. Бөкей).
Әзім ұшты алтынды ала ... ... ... мұны апарып) (Абай).
3. Істің қалаусыз екенін білдіреді. Бұл ... ... шақ ... ... ... етістіктің қатар келуі арқылы туады.
(Хакім жерден топырақ алып барды)
Бір уыстап сүйекке шаша салды (Абай).
Жадында көп нәрселерді ұстап қалған ... реті ... ... ... сол ... ... айта салды (Ғ. Мүсірепов). Келесі столда
жатырған қатырма қағазды ... ... ... ... да ... ... еткізіп тастай салды (О. ... ... ... хат ... Оқымастан қалтасына сүңгіте ... ... толы ... салқын сыраны стол үстіне ысырып қоя салды
(Д. Досжанов). Сонымен, күрделі етістік құрамында сал көмекші ... ... ... жұмсалады. Негізгі семантикаға көсемше
етістіктің ие болуынан түрлі ... ... ... нәтижесі,
субъектінің қарқыны, қалаусыз іс- әрекет туады. Зерттеу барысында сал
етістігінің есім сөздермен тіркесіп жұмсалуына ... ... ... Ол ... ... ... барды,
Сөз айтып әрбір түрлі ақыл салды:
Бір кеселге байғұста, жолығыпсың, — Үйіңе бар, ...... ... ақыл ... ... ... сөздікте "ақылдасты,
пікірлесті" деген түсінік берілген. ... тағы да ... ... ...... аяз бен қар, Кәрі құдаң — қыс келіп, әлек салды
... ... Қыспен бірге тұмсығын ... ... ... қор ... ... ... ... "бұлік салды, жанжал шығарды, әбігерге түсірді" деп
түсіндіріледі. Ал "тұмсығын ... ... ... ... ... ... ... "Тап берді, жармасты, жабысты" деген түсінік берілген,
"Қасқырдың малға тап беруі" деп түсіндіру көңілге қонарлық. Ол жігіт ... ... ... Көзін төмен жіберіп, аз ойланды. Ақ пен сары екеуін
алмаймын деп, Қызыл ... ... деп ... ... ... Қолқа салды —
тілек етті, қалады. Құлақ салды — тыңдады, естіді — деп түсіндіріледі. Өзге-
өзгесінен ... өз малы ... ... Қозыбақ аулы "барымташы",
"жортуылшы" деп, малай жігіттерін кей ... ... ... де салатын (М.
Әуезов). Сөздікте:
Бөле (пәле) салды. Жала жапты, қаралады - деген түсінік берілген [2,
114-115].
М: Жалғыз ... ... ... о да ... дүние салды ... ... ...... ... ... мағынасында.
Ал Орынбор әкімдері, патша ағзамның нұсқауы бойынша ... ... Кіші ... руларына Жайықтың аржағына өтуге тыйым салды (I.
Есенберлин). Тыйым салды - рұқсат ... ... ... ... ... ... білгіштен іргеңді аулақ сал" (Д. Досжанов). Іргенді аулақ
сал — өзіңді аулақ ұста, алыс жүр, жолама деген мағынада қолданылған.
Бұ да қала ... ... ... ... ... ... ... — кедергі жасады мағынасында жұмсалып тұр.
Бақ етістігі мынандай ... ... ... 1. ... ... қарау, өсіру ЛСВ 2. Тәрбиелеу, асырау (бала)
ЛСВ 3. Байқап көру, аңғару ... - ... - ... ... бір-бірімен өзара бір архисема арқылы
байланысады. Әрбір ЛСВ-ның бір дифференциялық семадан екіншісіне ауысуы да
осы архисема көмегімен ... ... Ол - ... объектіге қатысты
ету".
ЛСВ 1. Малды күту, қарау, өсіру.
1- сема: Архисема: "субъектіні объектіге қатысты ету"
2- ... ... ... ... қарау, өсіру
3- сема: Потенциялық сема: объект — мал, ағаш (өсімдік), ит.
ЛСВ 2. Тәрбиелеу, асырау.
1- сема — ... ... ... ... ... сема — дифференциялық сема: тәрбиелеу, асырау
3- сема — ... ... ... — бала.
ЛСВ 3. Байқап көру, аңғару
Архисема: "Субъектіні объектіге қатысты ету"
Дифференциялық сема: көру, аңғару, байқау
Потенциялық сема: қимыл-әрекет: іздеу, айту, ... Бай ... ... ... танырсың.
Кедей болар ұлыңды
Көп жатқаннан танырсың (Терме).
Мал - баққандікі, отын - шапқандікі (Мақал).
Малды ... ... ... ... ... етістігі семантикалық дербестігін сақтап, бірінші лексика-
семантикалық вариантта жұмсалған.
М: Ол бұны ... бір өз ... ... түсіп аялап бақты (Ә.
Кекілбаев).
Бақты етістігі екінші лексика-семантикалық вариантта семантикалық
дербестігін сақтап ... ... ... ... ... үшін бұл оған да ... ... Есенберлин).
Баққан етістігі "байқаған, көрген, байқап көрген" мағынасында, үшінші
лексика-семантикалық вариантта жұмсалған.
Бақ ет. 4. Күрделі етістіктің құрамында келіп, ... ... ... ... күшін салып, жанталасып бақты (Ә. Әбішев, Батыр). Биыл
жұбайыма да жолдама ... ... ... ... [2, ... ... алынған мына үзінділерде бақ көмекші етістігі -п
тұлғалы көсемше етістікпен қатар жұмсалып, негізгі ... ... ... ... ... бос ... ... қыздан
Сізге уәде біздерге тәңрі айтқызған.
Шыдағанша шыдап бақ қасымызда,
Қайтпағың келер біздің ... ... ... қайтар дененің,
Үнемі тұрмас осы шақ.
Талайғы кәрі дүниенің
Бір кетігін ұстап бақ (Абай).
Сес білдіріп айтылған бұйрықты білдіретін көсемше ... пен ... ... бірігуі арқылы да бұйрық мағыналы әрекет туады. Мысалы:
Осыдан айтпай бақ (С. Мұқанов). Бақ көмекші етістігінің ... ... ... ... ... ... ... бақ — айтпай көр.
Көсемше етістік пен бақ ... ... ... ... ... ... М: ... басқарған қала халқы нар тәуекелге бел буып
қаланы қорғап бақты (I. Есенберлин). Бірақ ұлық кісіні ренжітіп алам ... ... ... ... ... ... (Ә. Кекілбаев). Ханымның қай
жағынан шығым қалдым ... жаңа ғана өзі осып ... ... ... өзі сүртіп бақты (Ә. Кекілбаев).
Бақ етістігінің тұрақты тіркестер қатарында жұмсалуы көп ... ... ... ... ... бақты. Абайлап сөйледі, байқап сөйледі.
Әліптің артын бақты. Істің соңын күтті.
Көкке бақты. Тәңіріге жалбарынды
(М: Көкке бақтым "алла" деп,
Тамаша етіп ... ... ... ... Тосыннан қатты дыбыс шығарды [2, 49]. Бар, кел, кет
етістіктерінің лексикалық мағыналарында ұқсастық бар. Ол-қимылдың бағыты.
Бар ет. 1. ... ... ... ет 1. Өзіне қарай шақыру
3. Белгілі бір орыннан бері қарай жүру, бет алу
Кет ет. 1. Бір ... ... ... ұзау [2, ... ... ... мағынасы - "субъектінің бағыты". Салыстырсақ: Асықпай,
ақырын шауып барады (Ғ. Мүсірепов). Бақтығұлдың боз аты ... ... әр ... өлшеп, дәлдеп, нық басып, өз өнерін көрсетіп
келеді (М. Әуезов). Өзі жетелеп жүрген Есенейдің ... ... торы ... қара ... ... ... ... Кенжетай жөнеліп кетті (Ғ.
Мүсірепов).
Әдетте, субъектінің белгілі бір ... ... ... ... ... бұл сөйлемдерде субъектінің бағыты бар да, оның қайда бет
алғаны белгісіз. Мысалы: ... ... ... ұшып ... ... ... ... түйліге қуып барады.
Ауыл үстінен шудасын шұбатқан қоңырқай бұлттар ... ... ... ... ... мазаң өмірді сүйрей келетін сүркілі мол таңы тақап
келеді (Д. ... ... кез ағаш ... ... қыл арқан
жыландай жылжып келеді (Ә. Кекілбаев). Жаңа келген бала ... ... ... (С. ... ... ... шығып кетті (Қ. Жұмаділов).
Кей сөйлемдерде субъектінің нендей объектіге бағытталғаны ... ... ... көз жүгіртейік: Садақ қасқырдың ойысқан жағына қарай жолын
кесе, қиыстай тартып барады (Ғ. Мүсірепов). Күн еріген сары май ... ... ... (Д. ... Қол ... ... ... төмен
зулап келеді (Ә. Кекілбаев). Жұман түнеріп ... ... ... ... Ертесіне министрліктің шұғыл шаруасымен Өскеменге ұшып кетті.
Ауданға жүріп кетті. Қайтадан ішке кіріп кетті (Д. Досжанов).
0. Бар, кел, кет ... ... -а(-е, -й) ... ... ... те, субъектінің бағытын білдіретін мағынада жұмсала береді. Мысалы:
Бақтығұл ең соңғы тосқан қауіп-қатерден сытылып шығып ... аса ... ... ... ... текірекпен алдағы тасты айналып, қарағайға кіріп
кете барды (М. Әуезов). - Бағана ... ... ... ... ... ала ... (О. Бөкей). Диірмен ішінен Бибі де шыға ... ... ... ... ... іле ... ... -а(-е, -й) ... ... ... қатар жұмсалған бар көмекші
етістігі аяқталмаған қимыл-әрекетті меңзейді. ... ... ... ... ... қуа ... жалғасып кете барған ... ... (О. ... ... ... шаруа баққан орыстың өз ұлы түсіне алмайтын
сөздермен жазылған актінің өзгесі ... ... ... ... бір ... қала барды (Ғ. Мүсірепов).
0. Бар, кел, кет көмекші ... -п ... ... ... ... мағыналарда да жұмсалады. Мәселен, қимыл-әрекеттің (субъектінің)
қарқыны: Қасар мерген екеуі желе жортып ... ... ... (Ә. ... жүргенде көктем лезде -ақ өтіп кетті (Д. Досжанов). Байлық екпіні
кедей ауылдарды құйындай ысырып келеді (Д. Досжанов). ... ... ... ... ... ... жауын да құйып кетті (Д. Досжанов).
0. Кел, кет ... ... ... шақ ... ... бірігіп, қимыл-
әрекеттің нәтижесін білдіретін мағынаны тудырады. Мысалы: Өз үйінің ... ... ... ... ... ... қол ... ысып кетіпті
(Д. Досжанов). Сонымен, жұрт бұл үңгірді де "Байжан құдығы" деп атап кетті
(Ғ. Мүсірепов). Қасқырдың аузы тиместен ... өліп ... ... кәрі ... ... да шығып кетті (М. Әуезов). Бұрын бытырап
жүрген өз ... ... ... ... ... ... келген Диқанбай
ауылы сияқты қаймана қазақтың талайы Төртуыл тобына қосылып кетті (Қ.
Жұмаділов). Жол бойы ... ... ... жанашырлық көрсетіп келді (Ғ.
Мүсірепов). Хан аз кідіріп:
- Е, Жаманның не білгені бар екен?! . Алып кел, ... - деп ... ... ... алып ... ... ... бірінші рет жұмысқа
кешігіп келді (Д. Досжанов).
Кел, кет көмекші етістіктері келер шақ көсемше етістікпен бірігіп ... ... ... ... ... ... ... таңертең алып
алма ағаштың түбінен бөктерге қарай өтіп бара ... ... ... басылып ұшырай кетті (С. Мұратбеков). Сүңғақ бойлы, бұйра
шашты балуан ... өзі ... мен ... ... ... ... күліп гүл ұсынып тұратын ақ сары қыз айналдырған он ... ... ... ... ... шыға ... (О. ... Сонымен
Қосүйеңкі бөлімшесінің дырдай есепшісі болып шыға келдім (Д. ... ... ... да ... ... (Ғ. Мүсірепов). Ақыры оның да
орайы келе кетті (Қ.Жұмаділов).
0. Кет көмекші етістігі кейде енді ғана ... ... ... білдіру
мағынасында жұмсалады. Мысалы: — Денім сау, Кәкітай! — деп, ... ... ... ... Енді ... ... жылауын баспақ
болып, "Сүннатаны" мақамдап оқып кетті. Сол ... Әбіш ... ... ... ... бір сезімді күй тартып кетті (М. Әуезов).
Сұрап ... оқып ... күй ... кетті тіркестерімен сұрай жөнелді,
оқи жөнелді, күй ... ... ... параллель вариант ретінде
қолдануға әбден болады. Себебі жөнел көмекші ... ... да енді ғана ... қимыл-әрекетті меңзейді.
0. Кел, бар көмекші етістіктері өткен шақ көсемше ... ... ... ... ... ... ... да мұндай қонақасыда
екі-үш рет болған, шарапты да қанша ішуді белетін хан өзін ... ... (I. ... Ол сан ... бері осы ... ... шіріп
келеді (М. Әуезов). Сол Бибінің манадан бері сонау терістіктегі Тарбағатай
жоталарынан неге көз алмай қарап отырғанын да ... ... ... келеді
(Қ. Жұмаділов). Еңсептің құдық қазып жиып ... ... жыл ... сайын етек-жеңі дөңгеленіп барады
(Ә. Кекілбаев). Ишекке-ай ... ... ... суық ... ... Әлгі бір ... ... ... жарып барады
(Ә. Кекілбаев). Плащы құрғыр ... ... ... ... ... ... (Д. Досжанов).
Қимыл-әрекеттің қалпын білдіру кет көмекші етістігіне де тән. Алайда
кет көмекші етістігі бұл функцияда келер шақ ... ... ... негізгі етістік көбінесе отыр, жат, құла, қисай ... ... ... ... шал ... отыра кетті. Әбділәзиз аяқ-қолын созып
шалжайып жата ... (Д. ... Онан ... ... ... қатар-қатар сұлай кетеміз (С. ... енді ... ... ... құлай кетті (Ғ. Мұстафин).
0. Кет көмекші етістігі ... шақ ... ... ... ... ... ие ... Алматыда екі жыл сандалып жүріп "сварщик"
болдым деп ... ... ... ... Мына ... ... кетті,
көкешім (Д. Досжанов). Жұман күйініп кетті. Абайсыздағы мінезінен ұялып
қалғандай енді көрместей боп түңіліп ... (Ә. ... Иіс ... ... (М. ... Сол ... ... оны бұрынғыдан арман жек көріп
кетті. Демежанның осы сәт алым- салық төресіне жаны ашып ... ... Кел ... ... ... ... (көбіне жедел өткен шақ, ауыспалы
өткен шақ) жетегінде келіп, оларға күшейтпелі мағына қосады. Оқытады келіп,
оқытады ... ... ... ... не ... ... деймін, — деді
кемпір (С. Бақбергенов). Неге екенін қайдам, ... ... ... кеп, ... кеп ... тіл). [2, ... С. ... бар, кет, кел етістіктерін қазақ және орыс
тілдеріндегі қозғалыс ... деп ... ... семантикалық
негізі, бастапқы мағынасы — белгілі бір ... ... ... ... ... ... кезеңі: начать удаляться. -п формалы
көсемше етістікпен тіркесте бар етістігі ... ... тән ... ... бір ... ... ... білдіретін мағынаға
ие болады деп тапқан. Келу-кету етістіктері ... ...... етістігі айтушыға қарай бағытталған қозғалысты, кету ... ... әрі ... ... ... - деп саралаған
[39, 59-65].
Жібер көмекші етістігі, әдетте, тек -п тұлғалы ... ... ... тіркесу қабілеті шектеулі етістік. Дегенмен бұндай тіркестен
туатын грамматикалық ... ... әр ... Ол — мынандай
мағыналар:
1. Субъектінің қарқынын ... ... ... ... Желкемнен сығымдап қысқан күйінде, май құйрығымнан бір-екі рет
тартып-тартып ... ... ... топыр қылған қара топыраққа Есікбайдың
бет-аузын бір-екі рет көміп-көміп жіберген (С. Мұратбеков). ... ... ... ... ... ... қос сөз ... келген.
Негізгі етістіктің осылай берілу жолы субъектінің қарқынын білдіретін
мағынаны одан әрі ... ... ... ... ... алып, сиырды жетелеген бас жіпті кесіп
жіберді (М. ... ... ... стол ... нан ... ... ... Досжанов). Ендігі мысалдарда -п формалы негізгі етістікке кеп күшейткіш
көмекші қосылу ... ... ... білдіретін мағына ерекше
байқалып тұр. Мысалы: ... сала ... ... ... тепсініп келіп:
"тарт қолыңды!" деп қатты зекіп ақырып қалып, қамшысымен ... ... ... ... қақ ... ... кеп жіберді (М. Әуезов). Соңғы екі
сөйлемде субъектінің ерекше қарқынына қоса экспрессивтік реңк те байқалады.
Р. Әмір күшейткіш көмекшілер (ал кеп) ... ... ... "іс- ... шама-күйін білдіретін баяндауыш мағынасы тұрғысынан ерекше
экспрессивтік ... ... [7, ... ... ... ... ... Етін совхоз асханасына өткізіп жіберді. Балақ бауын шешіп ұшырып
жіберген. Қалтасынан кездігін алып жіпті қиып жіберді. ... бір ... ... жіберді (Д. Досжанов). Сол мінезді даладан келген кір мен кез
тіпті өрбітіп жіберді (Ғ. ... ... әр ... ... ... да,
жалмап жұтып, жоғалтып жіберген (О. Бөкей). Бірақ күтпеген жағдай ... ... ... ... ... ... (Қ. Жұмаділов).
3. Субъектінің эмоциясын білдіретін экспрессив ...... ... ... тыс ... Осы ... шыдай алмай тағы да жылап жіберді. Мұны сарылып
күтетіні, өзінің "келем" деген уәдесі жүрегін ... ... ... ... ... ойын оқыстан Алманың тұнық күлкісі сейілтіп
жіберді (Д. Досжанов). Тапқыр жеңгенің татымды үй іші түгел күліп ... осы ... ғана ... ... ... Бибі мырс етіп ... жіберді.
Демежанның қасында тұрған Әріп, ән аяқталғанда көкірегін қарс ... ... (Қ. ... ... "Жібер көмекші етістігі адамның психикалық қалпы мен
физикалық жағдайын дыбыс түрінде бейнелейтін етістіктермен тіркесіп, ... ... ... — деп ... ... [27, ... да, ... жіберу, есінеп жіберу, жүрегін қозғап- ... ... ... ... ... ... ... осы айтылғанды
айғақтайды.
Өткен шақ көмекші етістікпен ... ... ... ... біт} таста етістіктерін айта аламыз. Біт кейде ... ... ... ... ... ... ... аяқталуы объектіге
қатысты болады. Мысалы: "Жеңгең де миымды жеп ... ... ... сарқылмас адалдықты - соңғы жұтқан деміммен бітіремін" (Д. Досжанов).
Ми, адалдық - абстракты ... ... ... ... ... беріп
бітірді (Қалың мал). Беріп бітіру объектісі — мал — нақты объекті. ... ... ... қимылдың аяқталуы субъектінің өзіне қатысты.
Мысалы: Кешелі бері мына жеңгең ағаңды май табаға салып сырбаз қып ... (Д. ... ... ... ... ... ... бұны мезі
қып бітті (Ә. Кекілбаев). Қуырып біткен - ... мезі қып ... - ... ... да ... ... мезі қып ... аяқталуы субъектінің тікелей
өзіне қатысты болып тұр. Біт көмекші етістігі қимыл-әрекеттің толық аяқталу
шегін білдіреді.
Мына сөйлемде: Бір құлағы шұнақ, бір көзі ... ... ... (Ә.
Кекілбаев). Бұл жартас тегі қора сияқты болып біткен ... - біт ... ... орнау" деген семантикалық мағынасында тұр.
Бойға біткен. Туа болған, табиғи. Дәмі-тұзы бітті:
а). Тынысы тарылып, дем алысы қиындады
ә). Жан ... ... ... Жал бітті:
а). Семірді, қоң бітті
ә). Көкірек пайда болды.
Жан бітті: тірлік белгісін берді, тірілді.
Шыдамы бітті: төзімі ... ... ... әр ... фразаларда
жұмсалуы да біт етістігінің қызмет ауқымының кеңдігін байқатады [2, 626].
Бол, біт, жібер көмекші етістіктерімен қоса ... ... ... ... ... шақ ... етістікпен жұмсалады. Қимыл- әрекеттен туатын
мағыналар ... ... ... жүзеге асқан нәтижесін білдіретін мағына.
Мысалы: Үлкендігі қойдың құлағындай ... ... тау- ... ... ... ... ... (О. Бөкей). Өзегіне қорғасын құйып өрген қамшының
күлте шашағын типылдап қырқып тастады (Ә. Кекілбаев). Он ... бері ... келе ... Ит ... ... ... бар ... "Қанша ақылды
болғанмен ересек, өткір азу төбеттермен ... ... жас ... ... деп Қабыланды Беріш деген таныс қойшысының үйіне апарып тастады
(Д. Исабеков). Ұлпан ... жоқ ... Соны ... ... ... ... салмай қыздың әке-шешесіне бірден айтып тастады (Ғ.
Мүсірепов).
2. Субъектінің қарқынын білдіретін мағына. Яғни қимылдың ... ... ... ... М: ... - деп ... да ... тастады (Ғ.
Мүсірепов). Оразәлі жеңіл көрпесін жұлқа серпіп тастады.
— Әй, ... ... ... қойсаңшы енді! — деп бір қария тиып
тастады (Д. Досжанов).
Фразалық тіркестерден таста көмекші ... ... ... тастамады. Үнемі айтып жүрді.
Аяқсыз тастады. Нәтижесіз, елеусіз, ескерусіз қалдырды.
От тастады. Араларын өшіктірді, шағыстырды.
Сөзін жерге тастамады. Айтқанын ... ... ... ... уақтысынан ерте өлідей туды [2, 46].
Жазда ет. ... ... "шақ ... сәл ... ... мәнді
үстемелейтін көмекші сөз [2, 508].
Жазда етістігінің есім сөздерге тіркеспей, ... тек ... да тек ... шақ көсемше етістікпен қатар жұмсалатыны жөнінде жоғарыда
айтып өттік. Бұл қызметіне келгенде, ... - ... ... ... ... ... мағына бермейді.
1. Басталып үлгермеген, басталуға сәл ғана қалған ... ... ... ... ... жол! ... жол" деп ... салып жібере
жаздады (Ғ. Мүсірепов). Не сөйлесетіндерін кім білсін, әйтеуір ... ... кете ... (С. ... ... — деді ... ... ... сап. Таптым! — Оқыс дауыстан Пістекүл
талып құлай жаздады (Д. Исабеков). Қыр жолдың үстіне шыға келгенде гуілдеп
соққан қара ... ... ... ... жаздады (Қ. Жұмаділов).
2. Бұл көмекші етістік экспрессивтік мән де ... ... ... ... кете жаздады (Ертегі). Ұлпанның есіне ақ маралы түсіп кетті де,
жылап жібере жаздады. ... ... ... ... жаным шығып кете
жаздады (Ғ. Мүсірепов). Содан ызадан жарыла жаздайды (Д. Досжанов). Тастың
жүрегі зырқ ете ... ... ... ... ... ала жаздаған
(О. Бөкей).
1. Баста етістігі -а(-е, -й) ... ... ... ... ... ... кезеңін білдіреді. Мысалы: "Базаралы,
Тәкежан дауы" деген бәлеге бүкіл бір ояз, ... ... ... мен ... ... бастады (М. Әуезов). Еңсеп бес қанат боз ... қақ ... ... ... ... қаза бастады (Д. Досжанов). Қазірдің өзінде-ақ
мал баққан қауым жер тапшылығын көре бастады (Ә. ... ... ... ... ... (Д. Досжанов). Әне кер биенің құйрығы шипыңдай
бастады. Суға тойған жылқылар біртіндеп шыға бастады ... ... орай ... ... ... ... ... Мысалы: Енді ол өлер шағында өзінің төңірінен қорқа бастайды (Қ.
Жұмаділов). Біраздан соң ... ... ... ... ... тие ... ... Сәрсенбай шал осы мезет өз-өзінен тақыстанып қысыла бастады
(Д. Досжанов).
Қалып етістіктерінің бір лексикалық ...... ... ... ... ... қызметінде қолданылуында. Толымды көмекші
етістіктердің барлығы да бірде жетекші, бірде көмекші етістік ... ... ... сол қалып етістіктері көмекші етістік
қызметіңде де қалып мағынасын сақтайды, ал басқа көмекші етістіктер жетекші
етістік қызметіндегі мағынасынан қол ... ... оқып ... ... оқып тұр, оқып ... күн шығып келеді, күні өтіп барады, айтып салды,
көріп қалды т.б. [32, 62]. М. Оразов бұл төрт етістіктің ... ... ... аясы бір ... ... ... Шақ ... болмағанмен, лексикалық мағыналары мен ... ... бар ... дәлелдейді. "Тұр" етістігінің ең ... түрі — ... ... ... кезі. Көмекші сөздер
өзінің алдында тұрған жетекші сөздің белгілі бір формада тұруын талап етеді
де, өзі соған түрлі лексика-грамматикалық ... ... ... да ... ... ... ... лексикалық мағынасы жоқ сияқты көрінеді
де, қызметі атауыш сөздің грамматикалық мағынасын нақтылау болып қалады
[32, 64]. Т.Р. ... ... ... бұл ... екі топқа бөледі.
Бірінші топқа жатыр, тұр етістіктерін топтап, оларды жанды және жансыз
заттарға тән жай-күйлерді ... үшін ... деп ... ... ... отыр ... ... бұлардың тек жанды заттарға тән жай-күйлерді
білдіруде жұмсалатынын айтады. Отыр етістігі жүр-ге қарағанда, адамның іс-
әрекет, жай-күйін білдіру үшін ... ... баса ... ... ... ... ... бірі - Н .И. Ильминский ... ... ... ... тұр ... ... бұйрық
райда көсемшенің -а жұрнағымен келіп, басқа іс орындалғанға ... ... ... ... ... білдіретіндігін көрсеткен (шыға тұр).
Ал көсемшенің -ып жұрнағымен келгенде (біліп тұрып), басқа мағына реңкіне
ие ... ... ... бұл ... ... қатысты мына
тұжырымға келген: жатыр, тұр етістіктері өздерінің ... ... ... жүр, отыр ... өз ... ... сақтайды, жүр
формасында келген іс-әрекет осы шақта тұрып, қимылдың ұзақ ... ... ... "Күрделі және көмекші етістіктер туралы ескертпелерінде"
көмекші және ... ... ... рет ... ... ... ... күрделі етістіктер мәселесін шешу үшін ғалым сол күрделі етістік
құрауға негіз ... ... ... ... ... талдайды.
"Ескертпелерде" отыр, тұр, жүр, жат көмекші етістіктерінің үш ... ... [35]. А. ... атап ... алты ... де ... ... реңктеріне және функцияларына ортақ
деп тапқан. Өзге ғалымдардың зерттеулерінде айтылмайтын ... ... ... ... жөн ... отырмыз.
"Бесіншіден", логикалық және практикалық талапқа ... ... ... етіс жұрнақтары қосыла береді, ал қалып етістіктерінен
өзге етіс формалары жасалғанымен (отырғызды, жүрілді т.б,), ... ... ... емес, отыр-ын-ды емес).
Алтыншыдан тіліміздегі басқа етістіктердің негіздеріне ... ... ... ... Ал ... етістіктері
негіздеріне бұл көмекшілер тіркесе береді. Мысалы: тұр еді, жүр еді, ... ... еді, тұр ... отыр ... жатыр екен, жүр екен (келе еді немесе
оқы екен делінбейді)" [1, ... ... ... ... ... ... ... араларындағы көсемшенің аффикстеріне байланысты. Яғни, негізгі
етістікке жалғанған көсемшенің -ып және -й ... әр ... ... келеді.
1. Көсемше етістіктің -п тұлғасы мен жүр-дің қатар жұмсалуынан әрекет
үстінде немесе субъектінің қатысуымен, белгілі бір ... ... ... тән ... ... ... Қыз дегеннің мұндай қиын екенін
кім білген, - деп Есеней де қиналып жүр (Ғ. ... ... бұлт ... қала ... ... жүр (Д. ... Ортада екі жігіт алысып жүр.
Ертең бәсекеге ат қосатындар төсегінен тұрып кетіп, керме басына қайта-
қайта ... жүр (Ә. ...... ... ... пен жүр көмекші етістігі бірігіп, қимылды
жол-жөнекей ... ... ... ... - Сен ... тауықтарыма
көз қырынды сала жүр (Д. Досжанов). ... ... ... ... ... ... ... жүзеге аспайтынынан хабар береді. Мысалы: Оқу
бітіріп келген жалғыз баласы ойға-қырға шапқылап тәуір ... ... ... жүр (Д. Досжанов).
3. -п тұлғалы көсемше етістік пен жатыр көмекші етістігінің тіркесуінен
үздіксіз жүріп жатқан ... ... ... дағдылы күйінің мағынасы
туады. Мысалы: Қымыз манадан ішіліп жатқан (Ғ. Мүсірепов). ... ... ... ... ... ... ұйысып көшіп жатыр, кетіп
жатыр. ... ... ... ... ... (Д. Досжанов). Мен "апа!" десем,
апам "Қайрошым!" дейді, әзірге неше жылдан бері сақталған ойымызды айтысуға
осы екі-ақ сөз ... ... (Ғ. ... -п тұлғалы көсемше етістік пен тұр ... ... ... бір
қалыптағы күйді, амалдың (қимылдың) дағдылы қалпын білдіреді. Мысалы: Күн
жанып тұр (Д. Досжанов). Оң қолымен Бұланбайдың ... ... тұр ... ... суық қара ... сабалап тұрған (Ғ. Мүсірепов). Жүзі
бұлақ суындай мөлдіреп тұр-ау, мөлдіреп тұр (Д. Досжанов).
5. Бұл тіркестен ... ... ... да ... ... ... Артықбайдың қасына көшіргелі жатқан Сәдір бұларға әлі ызғарлы қарап
тұр (Ғ. ... ... ... ... ... жатқан іштарту ма,
ықылас па бірдеме сезіліп тұр (Д. Досжанов).
6. -а, -е, -й ... ... ... пен ... ... амал-әрекеттің
уақытша тоқтауын немесе белгілі бір мезгілге дейін ... аса ... ... туады. Мысалы: Атынды аяңдатып, алысырақта жүре тұр. Оған
дейін сен менің Есенейім бола тұр (Ғ. ... ... ... әзір ... тұра тұр. ... ... мал ... деп
шырмайды (М. Әуезов).
7. отыр көмекші етістігі мен -п тұлғалы көсемше етістіктің ... ... - ұзақ ... ... ... оның одан әрі ... ... Арылғаным осы, айтпасымды айтқызып отырсың (М. Әуезов). —
Еріне білмейді. Жұмысқа ... ... ... әзір ... Үсті-басына шаң
жұқпайды, — деп сыртынан да мақтап отырады. ... жаңа ғана ... ... ... мұндай әдептілігіне ырза болып отырса да, басқа ... ... отыр (Ғ. ... ... ... ... істейтін болса, онда көсемше етістік
негізгі қимылға бағынышты болады,"-дегенді Ы. ... ... ... ... Отыр көмекші етістігі мен -а, -е, -й тұлғалы көсемше ... ... ... ... ... мағынасында жұмсалады. Мысалы:
Сөзінің соңында:
- ... ... ... айта ... - ... (Ел аузынан).
-ғалы, -гелі көсемше етістік пен жүр, жатыр, тұр көмекші ... ... ... іс-әрекетті Р. Әмір контекске орай, сөйлемнің
лексикалық құрамына қарай іс- қимылдың ... ... ... ... атау үшін де ... ... пікір айтады [7, 127]. Бұл айтылғанға
өз жиғандарымыздан мына деректі келтіре аламыз: Бірақ бүйірден келіп, өзге
бөлімдерге көлденең ... ... ... көшін алға шығарам десем-ақ көпір
аузында "Орынбордың жәрмеңкесі" болғалы тұр (Ғ. Мүсірепов).
Бұл етістіктердің мағыналары жөнінде Ы. ... ... ... "...
сохраняя свое значение, выражают в то же время, что действие ... ... ... во ... ... [27, ... есім ... жұмсалғанда, бұл етістіктер өзге көмекші етістіктер
сияқты есім сөздің негізінен етістік туғызбайды, керісінше, семантикалық
дербестігін сақтайды. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... етістіктің қызметінде жұмсалады десек, есім сөздермен
тіркесуінің өзі — олардың ... ... ... ... Үйде ... отыр, мінбеде тұр, жолда жатыр, қонақта отыр т.с.с.
Деректер бойынша жіктеуге ... ... ... мағыналық
қызметін кеңейту процестері түрлі-түрлі болып шықты. ... ... ... қандай сөзбен тіркесуіне қарай анықтадық. Есім сөзге
қатысты туатын мағына лингвистикада құранды етістік деп аталып жүр. ... ет - ... ... ... - ... ән салды - әндетті, сұрау
салды - сұрады, ... ...... ... Есім ... ... туатын
мағына етістікпен де, есім сөзбен де байланысты болады, көбіне етістік сөз
жасайды.
Біз екі етістіктің ... ... ... жіктедік. Мағынаны
кеңейту екі жағдайды қамтыды:
1. Негізгі етістіктің лексикалық мәнінің әсеріне байланысты экспрессив
мағына ... ... ... ... ... ... ... жатып алды, жүріп
алды, отырып алды, айтып тастады т.б.
2. Негізгі етістіктің ... яғни ... ... ... ... Бұл орайда, негізінен, көсемше тұлғаларын, ара-тұра есімше
тұлғаларын да алдық. Мысалы: жоғалтып алды, ала берді, жұлып түсті, ... қоя ... ... ... ... мағыналары көсемше тұлғалы
етістік пен байланысуына бағынышты. Туатын мағыналары: қимылды субъектінің
өз игілігі үшін ... ... ... ... ... ... қалаусыз орындалуы. Анығында, бұл мағыналар шақтық тұлғаларға -
бірде өткен шақ, бірде келер шақ ... ... ... ... ... ал, бер, сал, қал, түс, бақ, бар, кел, кет, ... тұр, жат,
жүр, бол, біт, жібер, таста, баста, жазда ... ... ... ... ... ... туған қимыл-әрекеттің мағынасын
саралаудан мына қорытындыға келдік.
1. Бол, біт, ... ... ... ал, қал, қой, кет, сал, бар, кел көмекші
етістіктері өткен шақ көсемше етістікпен ... ... ... ... ... ... ... тастап жібер, қалып қой,
ішіп ал, жұлып таста, қойып кет, ішіп сал т.б. Бұл, біт, ... ... бұл ... ... бастапқы мағыналарын сақтайды, сонымен
қатар субъектінің істі толық меңгергенін немесе амал-әрекеттің тыңғылықты
аяқталғанын да қоса ... ... ие. ... ... ... мезі ... ... жеп бітірді, сатып болды, айтып болды т.б.
2. а). Бер, қал, түс, баста, жазда көмекші ... ... шақ ... ... ... ... ... болмағанын (күшеюін, бәсеңдеуін,
үздіксіздігін, қайталануын, енді ғана басталуын, басталуға сәл ... ... ... ... ... айта ... бара ... қалды, ала түсті, кіре бастады, құлай жаздады т.б.
ә). Бар, кел, кет ... ... де осы ... ... ... білдіру мағынасын сақтап жұмсалады. Мысалы: ұшып барды, беріп
кетті, бере кетті, алып барды, ала келді ... ... шақ және ... шақ ... ... ... отыр, тұр,
жатыр, жүр көмекші ... ... ... ... ... мағынасында жұмсалады. Мысалы: ішіліп жатыр, айта
отыр, жүре тұр, ... жүр, ... жүр ... Бол, бақ ... етістіктері бірі -ған тұлғалы ... ... ... шақ ... етістікпен бірігіп, модальдық мағынада
жұмсалады. ... ... ... айтқан болды, ішкен болды, шыдап бақты-
іздеп бақтым т.с.с. -атын ... және -мақ ... ... ... ... бол ... ... қимыл-әрекетке
шақтық мағына үстейді. Мысалы: тыным таппайтын ... - ... ... -
көретін болам, әкетпек болды- келмек болдық т.б.
Сонымен, көмекші етістіктер мағыналық қызметін ... ... болу үшін ... ... ... сапалары мынандай: көмекші етістікпен
тіркесетін негізгі етістік не есім сөз, не есімше етістік, не ... ... шақ және ... шақ ... ... ... керек. Бір
сөзбен айтқанда, көмекші ... ... ... контекстен
көрінеді.
2.2 Категориялық мағыналардың функционалды грамматикамен байланысы
Грамматикалық мағына сөздің ... ... және ... басқа
сөздермен қарым-қатынастары арқылы да айтылады. ... ... да ... ... ... бір ... Себебі, көмекші
етістіктер сол грамматикалық мағыналарды білдіретін грамматикалық формалар
ретінде жұмсалады.
Тіліміздің грамматикалық құрылысы жүйелі, ... ... ... Ал, ... ... ... құбылыстың екі жағы
болады: біріншісі - сол құбылыстың белгілі ұғымды я түсінікті білдіретін
ішкі жағы, ... ... яғни ... ... екіншісі — сол
мазмұнды, яғни грамматикалық мағынаны (грамматикалық ұғымды я ... я не ... ... ... ... ... — грамматикалық тәсілі.
Грамматикалық құбылыстың грамматикалық ... мен сол ... ... тәсілі үнемі бірлікте болады. ... ... ... ... ... болса грамматикалық тәсіл сол мазмұнды
білдіретін формасы.
Грамматикалық категория ретінде қаралатын я ... ... ... тән ... ... ... және ол ... дербес грамматикалық формасы болуға ... ... ... ... сөздерге және сөз тіркестеріне тән жалпы
грамматикалық мағынамен байланысты ... ... ... сөз ... түрленулеріне,
тіркесу тәсілдерінің құбылуларына қарай, ол сөздерге әр түрлі ... ... әр қилы ... ... атқару қабілеті пайда
болады. Ол грамматикалық мағыналар мен грамматикалық формалар сөйлемдерде
қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... себептен де грамматикалық мағыналар мен грамматиқалық формалар әрқашан
жалпы грамматикалық құбылыс деп есептеледі. Мұндай жалпы ... мен ... ... форма тұтас бір грамматикалық құбылыстың әрі
өзара бірімен-бірі тығыз байланысты екі жағы ... әрі сол ... ... ... ... ... ... грамматикалық құбылыс,
әдетте, грамматикалық категория есептеледі [1, 14-20].
А. В. ... ... ... ... ... ... және категориялар категориялық мағынаны құрайды. Бұл мағыналардың,
әдетте, өзіне тән үғымдық ядросы, ұғымдық негізі бар. ... олар ... ... жүйелік байланысы жағынан ұғымдық мазмұнның ("понятийное
содержание" - А.В. Б.) ... және ... ... ... ... базасы анағұрлым кең болып келеді. Ол лексикалық
бірліктерге, лексикалық бірліктер мен ... ... әр ... контекске және тілдік жағдайға құрылады.
Грамматикалық категоризацияның мазмұндық жағы ұғымдық ... ... де, ... сабақтас болып келеді. Грамматикалық
категоризация ... және ... ... тіл мен ... ... алып келеді [51, 20-22].
Морфологиялық категория мүшелерінің (совершенный және несовершенный
видтің, жекеше және ... ... т.б. ... ... ... құрайтын морфологиялық формалардың мағыналары, грамматикадағы
категориялық мағыналардың жиынтығын ... ... ... ... ... — сөз таптарының мағыналары.
Категориялық семантикаға, сондай-ақ ... ... ... да ... ... ... ... келіспеу), синтаксистік
конструкциялар типтерінің мағыналары да ... ... ... себептік
т.б.) жатады.
Сонымен категориялық мағына — бұл төмендегідей ... мен ... ... ... ... ... — сөз ... Сөздердің грамматикалық кластарына — сөз таптарына;
б). Синтаксистік конструкциялар ... ... ... мен оны ... категориялық белгіні ескеру керек. Категориялық мағынаның басты
белгілерінің бірі - инвариант. А.В. ... мен Р.О. ... ... ... нақты қарастырылған. Р.О. Якобсон
инвариантты тіл білімінің дамуындағы негізгі ұғым деп оның ... ... [106, 31]. А.В. ... ... "...
абсолютная для одних типов категориальных значений и ... ... ... речь идет об ... ... ... или
комплекса признаков в пределах центральной сферы функционирования данной
единицы", - деп ... [51, ... ... ... пен ... ... ... ажыратудың мәні турасында ... ... ... ой ... ... ... жалпы алғанда бір
сөздің нормадан ауытқып, әр түрлі ... ... - ... ... мазмұн,
түсініктің бірнеше нұсқада жеткізілуі.
"Вариант" сөзіне қатысты тіл білімінде "инвариант" деген термин ... бұл ... о ... ... терминдер болып қалыптаспаған.
Айналадағы шындық болмысқа ... ... ... құрылымын білдіретін
атаулар ретінде жаратылыстану ғылымына тән термин болған. Бертін келе ... ... ... тіл ... ... бастады. Тіпті варианттылық
ұғымы тіл білімінде инварианттан бұрын пайда болған [19, ... ... А. ... ... ... ... Прагалық фонологтардың
сөздің дыбысталу тұлғасына қарай фонеманы ... деп ... осы ... ... туса ... "инвариантты" абстактылы, жалпы ұғымға тән деп ... ... ... тектес заттардың жиынтығын айқындаса, вариант ... ... бір ... ... ... ... — инвариант"
құрылымының сыртқы болмыстың да дәл сондай құрылымына ұқсастығын айтып,
оған мына ... ... ... ... ... ... ортақ
белгілеріне қарай бір топқа, тақырып аясына топтастырылады. ... сөз - ... сөз ... - ... ал оның ... ... вариант есебінде түсіндіріледі, - дейді [19, 20].
Қазақ тіл біліміндегі варианттылыққа ғалымдардың қосқан үлесі жөнінде
И.Қ. Ұйықбаевтың "Қазіргі ... ... ... ... ... барынша кең мәлімет береді [61].
1929 жылғы 2-4 ... ... ... ... ... ... Қ. Жұбанов сөз ... ... ... варианттары жөнінде айтты [54].
1965 жылы М. Балақаевтың басқаруымен басып ... ... ... ... деген кітап 1971 жылы "Қазақ тілінің мәдениеті"
деген атпен екінші рет басылып шыққан. Бұл жинақта ... ... ... сөз ... туралы көп айтылады [55].
1968 жылы Алматы қаласында баспасөз тілінің мәдениеті ... ... ... ... ... мәселесі де арнайы қозғалды. Конференциядан кейін "Тіл
мәдениеті және ... ... ... жинақ жарық көрді. Жинақта сол тұстағы
баспасөз тіліне қатысты көптеген мақалалар жарияланды [59].
Сөз варианттары туралы К. Аханов пен Ә. ... та ... сөз ... 57]. Р. Әміров бір-біріне стильдік вариант болатын синтаксистік
параллелизмдерге талдау ... ... ... киді - ... ... - киетінін киді, алатынын алды - алмасын алды [58, 22]. Тақтайдың
түскенін ... ... алды - ... ... алды, көтергеніңше ал -
алғаныңша ал, тәбетің шапқанша (сыйғанша) же - ... же, тау ... — тау десе тау екен [58, ... ... ... тілі ... зерттеулерінде сөз варианттарының
проблемасына ерекше тоқталған.
Сөздің құбылуы оның ... ... Сөз ... ... ... ... нормамен байланысты болады, сөз варианттары
сөйлеу, жазу нормаларынан ауытқу болып саналады.
Сөздердің денотатқа ... ... ... ... ... ... ол ... мағыналары жағынан тепе-тең болып келсе
де, сөйлемдерде, сөйлеуде жұмсалу дәрежесі әрқилы болады. Бір синтаксистік
құрылымның әр ... ... ... оның синтаксистік варианттары
жасалады, мұндай жағдайда сөйлемдердің мағыналары бірдей ... ... әр ... ... ... ... ерекшеліктері жөнінде Р. Әмірдің "Прием
диафрагмирования в тюркских языках" деп аталатын мақаласында нақты ... ... ... және ... ... да ... ... себепші болады.
Сонымен инвариант - алғашқы түпкі нұсқа да, вариант - туынды түрі.
Варианттылықтың пайда ... ішкі жене ... ... ... ... ... сараланған [19]. Нақтырақ
айтсақ:
1. Сыртқы себептеріне: а) территориялық диалектінің әсерін;
ә) тілдің басқа ... ... ... Ішкі ... а) ... ... ... (парадигматика мен
синтагматика); ә) мазмұн мен түрдің біркелкі дамымауының салдарынан
туған түр мен мазмұнның сәйкессіздігін; б) ... даму ... ... ... в) ... ... (материалдық немесе
ойлау бағытында); г) дыбыстың айтылуын жеңілдету үшін ... ... ... ... ... ... ... дамиды. Варианттардың біреуі
қолданыла келе әдеби нормаға айналады. Сондықтан ... да ... ... ... болуы тіл нормасының қалыптасу, ... ... ... [61, 82]. И. ... ... тіл ... фонетикалық, лексика-семантикалық, синтаксистік және стильдік,
морфологиялық, орфоэпиялық варианттар деңгейлерінде бөліп қарастырады.
Варианттар бір инварианттың ішіндегі жеке ... ... ... ет, ... қыл, ... жаса деген сөз тізбектері де бір-біріне вариант
болып ... ... ... ... қысқарып,
өздерінің толық түрлеріне вариант болып қолданылады: алыпты - апты, болыпты
- бопты, келіпті — кепті, қалыпты - ... ...... ... ... т.б. Бара жатқан - бара жатырған, келе жатқан - келе жатырған деген
сөз тізбектері де грамматикалық варианттар ... [19, 85-88], - ... ... сөз ... мен ... варианттарын нақты
түсіндірген. Сөз тізбектерінің бірігіп ... ... ... ... ... ... ... дей келіп, мына мысалдарды
келтіреді: алып кел — ... - ... [61, ... ... ... өзіне тән қасиеті болғандықтан, көмекші
етістіктер варианттарының да алуан түрлі ... ... деп ... бет алды - қабыл алды - оқып алды — оқи алды — жоғалтып алды ... алды - ... алды - ала ... ... алды - ... алды - ұстай алды -
құшақтай алды — көріп алды сияқты тіркестер ал-дың "затты субъектінің өзіне
меншіктеуі" деген бастапқы бір ғана ... ... ... ... ... Сол ... ... бастапқы (жиынтық) мағынасы - ... өзге ... ... ... ... жасап бер - ұстап
бер — тартып бер - ... бер - ... бер - ... бер - жата бер - оқи бер-
ұрсып қоя бер тіркестері осы инварианттан тараған бер-дің варианттары болып
есептеледі.
Көмекші ... ... ... ... оның ... табылады. Инвариант көмекші етістіктердің формаларының қолданылуын
және ... жеке ... ... ... де етістігінің
функционалды семантикалық өрісіне бойламас бұрын оның грамматикалық
мағынасын ... "Де" ... ... ... ... ... жалпылануы арқылы жасалынып, ешбір грамматикалық
тұлғасыз, ішкі семантикалық абстракциялануы жолымен, жалпылануы жолымен
қалыптасады. Ал ішкі ... ... ... ... ... ... ... функционалды семантикалық ... ... ... кеп ... [119, 8]. ... А.Б. Салқынбай: "Қызметтік
семантикалық өріс (ҚСӨ) әртекті элементтердің өзара іс-әрекетінен жасалады.
Ондай элементтер ортақ инвариантты ... ... ие ... ... ... ... ... қызметтік-семантикалық категорияға тән
негізгі аспект екенін түсіндіреді [107, 29]. Сонымен, мағыналарға топтаудың
кезегі де ... ... ... ... ... ... және
сөз тіркестеріне тән жалпы грамматикалық мағынамен ... ... ... ... ... әр ... грамматикалық мағыналар белгілі
бір грамматикалық категорияға жатуға тиіс. Көмекші етістіктер морфологиялық
формалармен қатар келгенде, оларды осы ... ... ... грамматикалық формасыз грамматикалық мағынаның ... ... ... сөздерге және сөз тіркестеріне тән ... ... ... ... ... деген ұғым қоса
туады. Көмекші етістіктер - өз ... ... ... ... ... не дара, не морфологиялық формалармен қатар жүреді.
Қай жағдайда болсын, ол белгілі бір категорияға телінеді. Дара жұмсалуынан
дара категория — есім ... ... ... ... ... ... Ал ... формалармен қатар жүруінен аспект пен модальдылық
категориялары ... ... ... тыс, ... ... ... ... қарай туған мағынаны экспрессив мағына деп
топшыладық. Аспект — өз алдына бір ... ... Ол ... алдағы,
үшінші тарауда арнайы сөз қозғаймыз.
Сөйтіп, көмекші етістіктер көпмағыналық сипат алу үшін бірде ... ... ... ... ал ... көсемше етістіктің өткен шақ
және келер шақ тұлғаларымен тіркесті. ... ... ... ие ... бірде дара етістік категориясын, бірде аспект, кейде
модальдылық категорияларын жасап, енді бірде ... ... ... ... бөлек мағына болып кеткен жоқ, керісінше, бір мағынаның
варианттары ... ... Бұл ... біз ... теориясына сүйендік.
Әдетте, варианттылық сөз болған жерде инвариант одан тыс қалуға тиіс емес.
Инвариант - бұл ... ... ... ... ... ... көмекші
етістіктердің бастапқы мағынасы - инвариант, ал көпмағыналық ... ... ... ... ... болып табылды. Көмекші
етістіктердің көпмағыналық сипаты контексте айқындалады. Бұл ... ... ... ... бар "Многозначность высказывания
порождается не поверхностной структурой, а ... ... и ... не ... ... а ... окружением"
[64, 58].
Сонымен, бастапқы семантикасынан бірте-бірте абстракцияланып,
контексте ... ... ... белгілі бір грамматикалық
категорияның мағынасын тудыруға қатысып, сол орайда ... ... ... қолданыстағы кей мағыналары астарлы ойды
(имплициттік-пресуппозициялық қызметті) айқындайды. Мысалы: ... ... ... алам екен деп ... ... ... ... бақты (Ә.
Кекілбаев). Қабыланды көрген бетте белін бүкірейтіп ұрысып кеп береді ... ... ... ... ... ... ... мағынада
айтылса, соңғы қолданыстағы көмекші етістік (береді) экспрессив мағынаны
түсіндіріп тұр.
Көмекші етістіктердің ... және ... ... олардың
өз бойларынан, іштен туындайтын мән болса, имплициттік мәнді қызметтері
эксплицитті (сырттан келетін) туындайтын ... ... ... Алайда
көмекші етістіктердің имплициттік-пресуппозициялық ... ... ... ... ... ... бұл қызметі астарлы
грамматиканың (скрытая грамматика) белгісі ретінде танылады. ... ... бәрі де ... ... ... А.Б. ... "Скрытая
грамматика во многих случаях грамматически значимое в лексике и ... ... ... ... ... речь ... идти, как нам кежется,
в том смысле, грамматические значимые элементы лексики и контекста, а ... ... так или ... ... с ... но ... за ... их
категориального грамматического значения, ... ... ... косвенно", - деп, астарлы грамматиканың контекстен
туындайтынын және оның белгілерін ашып түсіндіреді [52, ... ... біз ... ... ... тоқталуды жөн көрдік.
Сөйлеу әрекеті, адамдар арасындағы қарым-қатынас белгілі бір ... ... ... ... ... ... әрекеті жүзеге асатын
экстралингвистикалық факторлардың жиынтығы сөйлеу жағдаятын қалыптастырады.
Сөйлеу жағдаяты контекстен қажетті ... ... ... мен құрылымын анықтайды.
"Жағдаят" ұғымы психологияда, ... ... ... ... мен ... ... шын ... жалғандығын анықтау
пресуппозиция деп аталады. Лингвистикада ... ... ... қатысты логика-философиялық тұжырымдамалардың (концепция)
ықпалынан пайда болған. Тіл ... ... ... ... ... ... ... семалық қабатындағы өзгерістерді,
жасырын мәннің берілуін анықтайды.
Бұл үғымды семантика теориясына енгізген Фреге ... ... ... ... ерекше түрі, ол логикалық байланыспен дәл
келмейді", — деп ... В.А. ... ... ... ... ... және
лексикалық емес деп бөледі. Ф. Кифер лексикалық пресуппозицияны ... ... ... Бала ... Жас ... ...... қолдануы сол эмоциялық қалыпты дүниеге әкелуші шарттар
... бар ... ... Оны ... лексикалық
мағынасындағы сілтеуіш-себептік семаның болуы да негіздейді [62, 49-52].
Пресуппозиция - сөйлеуші мен тындаушының айтылып отырған ойды ... ... аясы ... ... (Н. Уәлиұлы: "білім аясы")".
Пресуппозицияны лингвистикада қарастырғанда айтылымның негізгі
мағынасын ашу ... ... ... түсіну үшін сөйлеуші ... ол ... ... ұғым ... ... Бұл, ... көпмағыналы
сөздерді ұғыну үшін қажет. Бұл — тілді білу. "Тілді білу дегеніміз —
берілген ... ... ... оны ... ... білу. Сонда ғана сөйлеуші
өз ойын анық жеткізе алады. Тілдік оралымның астарлы ... ... де сол ... ... ... ... ... аясының болуына келіп
тіреледі [65, 19]. Ғалым 3. ... ... ... және прагматикалық түрлерін ажыратады. "Әрқайсының сөйлем
құрауға қатысы сөйлеуші мақсатына, сөйлеу жағдайына қарай ... ... [62, 70], - ... ... ... сөйлемге қатысты емес,
оны құрастырушы бөлшектерге қатысты анықталады" [62, 56]. "В их ... три ... ... ... ... ... 1)
элементы энциклопедического знания, то есть ... ... ... ни при каких условиях не могут быть включены ни в толкование
лексических значений ... ни в ... их ... ... 2) ... ... ... быть включены непосредственно в
толкование, но не в ... ... к их ... ... и ... ... рамку толкования; 3) наконец, элементы, которые могут
быть включены скорее в описание сочетаемости слова, чем в ... ... ... Ю.Д. ... ... бұйрық, мақұлдау сияқты экспрссив
мағынаны, сондай-ақ модальдық мағынаны білдіретін семантикалық элементтерді
пресуппозицияға енгізеді.
Көмекші ... ... ... ... ... ... мағыналарын камегориялық мағына деп қараймыз, өйткені
көмекші етістіктіктердің сол мағыналарын көрсетіп, арнайы ашып ... ... бар. Ол - ... ... ... және ... сөз ... (көсемше, есімше, жіктік жалғау).
Ал көмекші етістіктердің астарлы ойды ... ... А.В. ... ... ... ... емес ... значение" — А.В.Б.) болып танылады.
Пресуппозициялық мағына категориялық емес мағынаға жатады, өйткені ... ... ... ... ... ... жоқ, астармен
беріледі. Ол туралы А.В. Бондарко: "Некатегориальные значения не опираются
на ... ... ... - ... [52, 163]. Жоғарыда айтылған
пресуппозиция, яғни астарлы мағына модальдық және экспрессив мағыналарға
тән. ... ... ... бір морфологиялық көрсеткішке ие болмайды,
демек, ол — ... емес ... ... ... ... емес
мағынаның да сипаты бар.
Көмекші етістіктің қызметі, түрлі ... ... ... ... бірі ... ... осы белгілерінің өзі ... ... бір ... ... ... ... етістіктер
астарлы мәндерді білдіре алуымен, байланыстырушылық белгілерімен ... ... ... ... бірі — ... - дейді Г.А.Золотова [66, 140]. Көмекші ... ... де, ... ... де функционалды грамматикада орын
алады.
Қазақ тіл біліміндегі функционалды грамматика ... ... сала деп ... әлі ... Бұл ... ... ... бірі. Бүгінде функционалды грамматиканың кейбір үғымдары мен
оның түсініктерін анықтауға ден ... ... ... ғалымдардың бірі А.Б.
Салқынбай "қызметтік-семантикалық категория ... ... ... ...... бір ... қызметті орындау үшін өзара
іс-әрекет жасауға қабілетті (мысалы, темпоральды ... ... ... ... әр ... тілдік құралдардың жүйесі" [67,
27].
" Мұнда ... ... ... ... ... мазмұнына барабар", — делінген мақалада.
Ғалым қызметтік-семантикалық және морфологиялық категориялардың бір ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық категорияларды және басқа да тілдік
деңгейлердегі элементтерді түгел қамтитынын сөз ... ... ... ... ... дербестілік (персональность),
сипаттылық (аспектуальность) және етістілік категорияларын ... [67, ... ... ... ... ... бірі ... табылатынына куә болғандаймыз. Демек, модальдік
мәнге және жоғарыда айтылғандай, астарлы мәнге ие көмекші етістіктер ... ... ... бола ... ... ... әртекті (тілдің әр түрлі ... ... ... ... өзара іс- әрекетінен жасалады.
Ондай элементтер ортақ инвариантты семантикалық белгілерге ие болады", -
деп ... ... ... берілген [67, 29]. Көмекші
етістіктердің ортақ инвариантта не ... ... ... ... ... ... ... элементтері екендігіне шүбә
келтірмейді.
3 КӨМЕКШІ ЕТІСТІКТЕР ЖӘНЕ ЕТІСТІКТЕРГЕ ТӘН
АСПЕКТ (ҚАЛЫП)
3.1 Қалып категориясының жалпы сипаты
Біз көмекші етістіктердің қимыл-әрекеттің ... ... ... ... анықтадық. Ол қимылдың аяқталуы, аяқталмауы (енді ғана
басталуы, ... сәл ғана ... ... ... күшеюі,
бәсеңдеуі, қайталануы) жөне созылыңқылығы, кейде жасанды орындалуы болатын.
Демек, көмекші етістіктер қимыл-әрекеггің мағынасын ... ... ... ... қалыпқа өзгереді. Сол арқылы біз іс- ... ... өту ... ... Бұл категорияны да тілде бір бүтін деп
қарау қажет. Тіл білімінде оны түрліше атау бар. ... ... ... ... ... ... ... орыс тіл білімінде жалпы
түрде "категория ... ... ... ... ... ... ... айтылып жүр. Түркологияда мұны категория ... ... А.Н. ... ... [111, ... бұл түрі тіл ... ... етістіктің семантикалық
ерекшелігі ретінде қаралып, келе-келе көрініс (вид) ... ... ... ... алып ... Осы тұста көрініс (вид) пен
қимылдың тәсілін ажыратып көрсеткен А.А. Потебня еді. Ол вид деген ... ... ... ал ... ... деген
терминді қимылдың жасалу тәсіліне байланысты мағыналарға қолдануды
мәлімдеген. Ал А.В. ... бұл ... ... ... атау
береді. "По определению А.В. Бондарко (он же и предложил в 1976 году ... ... - это ... ... которой является
"характер протекания действия", т.е. ... ... ... к ... ... ... и ... действия во
времени" [52, 76]. Ал ... ... бұл ... көсемше етістік пен жат, тұр, отыр, жүр көмекші етістіктерінің
тіркесі түрінде қаралады. Автордың өз сөзіне жүгінсек: "Из всех ... ... по ... ... ... одна ... имеет
непосредственное отношение к аспектологии. Это ... типа ... на -п, -а + один из ... ... - жат, тұр, ... ... 16] ... жасалу процесіне байланысты ерекшеліктерді білдіру
үшін, тілде қалыптасқан арнайы категорияны грамматикалық ... деп ... тіл ... де орын ... Біз бұл ... ... өту
сипаты" деген терминмен атадық," - дейді ғалым Н. Оралбаева [14, 74]. А.
Ысқақов бұл категорияны аналитикалық етістіктермен ... ... ... сол грамматикалық мән-мағыналардың морфологиялық
көрсеткіштері есебінде қызмет атқаруын айта ... ... ... өту ... категориясы" деген тілдік атау берген. "Тіліміздің
етістік формалары жүйесіндегі өзіне ... ... ... мен арнаулы
морфемалары (көрсеткіштері) бар грамматикалық құбылыс амалдың өту сипаты
категориясы деп аталады" [1, 289].
Сөйтіп, ... тіл ... бұл ... ... ... "амалдың өту сипаты деп атаса, бірі оған "қимылдың өту сипаты, енді
бірі "сипаттылық (аспектуальность) " ... атау ... Н. ... өту процесін дәлдікпен көрсетуге түркі туыстас тілдердің, ... ... ... ... екенін айтады. Дәл мұндай мүмкіндіктің
қазақ тілінде ғана ... ... ... ... ... ... өту сипаты категориясына
Н. Оралбаева семантикалық ... бай, ... мол, ... өте жиі ... ... грамматикалық
құрылымынан кең орын алатын күрделі категория деген баға ... [14, ... ... ... мен шақ ... тән ... келеді. Процестің
жүзеге асуы оның ішкі структурасын этап немесе фаза түрінде түсінуді қажет
етеді. Процестің фазаларға бөлінуі аспектологияда дәстүрлі болып ... ... ... жалғасу және аяқталуды қамтиды. Мысалы: ала бастады
— алып жатыр — алып болды (бітті) деген тіркестердің қимылдың ... және ... ... ... Фаза ...... бір ... Процесс белгілі бір уақытқа (шаққа) тән.
Шақтық көрсеткіштер ретінде көсемше формалар танылатыны ... ... ... ... Процестің бір кезеңде жүзеге асуынан оның
ішкі мағыналық ерекшелігі байқалады. В.С. ... ... ... 6 ... жіктесе [113, 153-155], Б. Ризаев [114, 13-
14] үш фазаға бөлген. Қазақ лингвистикасында И.Е. ... ... ... бөлек "фаза готовности", "фаза приспособления к совершению
действия", "фаза перед завершением действия" ... қоса ... ... Н. ... ... 3 ... ... дұрыс санайды [14, 97-
98]. А. ... да ... ... ... деп ... [1, 298-299]. М.
Балақаев пен Т. ... ... ... ... "кезең" деген баламаны
қолданып, қимыл-әрекеттің жүзеге асуын "қимылдың басталу кезеңі", "қимылдың
болып жатқан кезеңі", "аяқталып қалған кезеңі", "аяқталған ... ... ... ... 5 ... бөледі [18, 25]. М. Оразов "фазаны"
"амал-әрекеттің орындалу деңгейі" деп түсіндіреді. "Біздің пікірімізше, ол
4 фазадан тұрады, - дейді ... 1) ... ... ... ... фазасы; 2) басталыну фазасы; 3) ... ... ... ... 4) ... фазасы" [117, 52].
Етістіктерге тән осы аспектінің жүзеге асу ... ... рөлі ... ... қатысуымен қимылдың іске асу дәрежелері
көрінеді, қалпы, ... ... Осы ... біз бұл ... ... деп атауды ұйғардық.
Қимыл-әрекеттің іске асу ... ... бір ... ... Бұл ... ... ... бөлімде айтатын боламыз.
3.2 Қалып категориясының аналитика-синтетикалық формалары
Қалып категориясының көрсеткіштері (грамматикалық ... ... ... да, ... ... ... да ... тәсіл арқылы жасалатын көрсеткіштерге, яғни, синтетикалық
формаларға, дәстүрлі болып танылып келе жатқан мына жұрнақтар жатады:
1) -ла (-ле, -да, -де, -та, -те) ... ... ... ... сүйре-ле,
бүрке-ле, саба-ла, жаныш-та, төпе-ле т.б.
2) -қыла (-кіле, -ғыла, -гіле) жұрнағы. Мысалы: соқ-қыла, тарт-қыла, үз-
гіле, ... ... ... ... ... -ғышта (-қышта, -кіште, -гіште) жұрнағы. Мысалы: бер- гіште, бар-ғышта,
кел-гіште, айт-қышта ... ... ... ... ... ... Мысалы: оқы- ңқыра, байқа-
ңқыра, өс-іңкіре, ал-ыңқыра, айт-ыңқыра т.с.с.
5) -мала (-меле, -бала, ... ... ... ... ... көтер-меле,
қаз-бала, итер-меле, қақ-пала, бастыр-мала т.б.
6) -ымсыра (-імсіре, -мсыра, -мсіре) жұрнағы. Мысалы: күл- імсіре, жыла-
мсыра т.б.
Қалып ... ... ... жолы, аналитикалық тәсілі,
аналитикалық формалар ... ... ... ... етістіктің
аналитикалық формалары көптеп саналады. Зерттеу жұмысымызда ... ... ... -а ал, -а ... -п ал, -п бер, ... -п -а бер, -п қал, -а қал, -е -п қал, -п бол, -ған бол, ... бол, -п
түс, -а түс, -п сал, -а сал, -п бақ, -ма -й бақ, -п бар, -а бар, -п -е ... кел, -а ... ... -п тұр, -п жүр, -п ... -п ......
баста, -п тұр, -ғалы жүр, -ғалы жатыр, -ғалы отыр, -айын де, ... деп ... ... жатыр).
Қалып категориясында синтетикалық формалардың аналитикалық формалармен
қатар келуі де ғажап емес. Бұл туралы нақты дерек Б. ... ... ... ... ... ... ал, кел, көр, ой, қу т.б. ... кіш,
-ғыш, -гіш жұрнақтары қосылып, алғыш, келгіш, қу-ғыш, сез- гіш ... есім ... ... да және ... айтыла береді. Бірақ солардан: кел-
гіште яғни келе беру, түй-гіште, яғни әрі қарай түю, ... яғни ... ... ... алу ... ... дүркінділік, іс-әрекеттің
созыла, ұзара түсуін білдіруге келетін ... -та, -те ... ... айналады" [115, 273]. Зерттеуші -ыңқыра жұрнағын -а ... ... ... ... ... ... айтады
[115, 275].
Сонымен, -ыңқыра (-іңкіре, -ңқыра, -ңкіре) жұрнағы -а түс (-е түс, -й
түс) аналитикалық формантымен ... ... ... — ала түс,
ішіңкіре — іше түс ... ... ... зерттеуінде төрт түрлі фонетикалық
варианттары (-ңқыра, -ңкіре, -ыңқыра, -іңкіре) кездесетін аффикс-варианттар
77 сөз-форманың құрамында 107 рет ... деп ... ... ... ... ... тексте -ңқыра аффиксінің аз жұмсалғаны және бұл аффикс
жалғанған сөздің қолданылуының өзіндік ... бар ... - ... қорытындыға келеді [121, 131].
-қыла (-кіле, -ғыла, -гіле) жұрнағы -а бер (-е бер, -й бер) формантымен
мағыналас. Мысалы: түрткіле — түрте бер, ...... бер, ...... т.с.с.
-а бер формантын -қышта (-кіште, ... ... ... ... да ... ... ... бер — түрткіште, жаза бер - ... бер - ... - ... ... ... - әрі ... ... беруді
білдірсе, түрткіште - бір түртіп қоя салмай, қайта-қайта ... ... ... беру ... ... болды — модальдылықты білдіретін аналитикалық формант -ған -сы -ды
синтетикалық формасымен мағыналас болып келеді. Мысалы: сұраған болды ... ... ... — жылағансыды - жасанды процесті білдіріп тұр.
Біздің шамалауымызша, -мақ (-шы) болды аналитикалық формасымен -айын деді (-
ейін деді) ... ... да - ... көрсеткіштер. Мысалы:
бармақшы болды - барайын деді, сұрамақшы болды — ... ... ... - жағайын деді.
-ған болды аналитикалық форманты -ған етті аналитикалық формантымен
синонимдес. Мысалы: алған болды - ... ... бұл да ... ... ... -п ... мен -п жібер ... ... ... ... - істі ... ... ... Мысалы: ішіп тастады - ішіп
жіберді.
3.3 Қалып категориясының басқа категориялармен байланысы
Қалып категориясы етістіктің грамматикалық категориялары- ның ... ... ... іске асу ... әр түрлі. Амал-әрекет бірде
субъектімен, бірде қимыл процесімен, бірде белгілі бір ... ... ... болады. Бұл категориялармен сабақтастық туралы
ғалымдарымыз жеткілікті дәрежеде сөз қозғаған.
А. Ысқақов: "Жалпы алғанда, амалдың өту ... ...... ... қайсысына болса да тікелей қатысты, бәрімен
де байланысты категория, сол себепті оның ... ... ... ... ... ... ... деуге
болады,5' - дейді [1, 299]. Н. ... ... ... ... етістіктің үш грамматикалық категориясына: 1)
модальдық; 2) рай; 3) ... ... ... [14, ... ... қалып категориясының формаларын алып қарасақ, олар
етістіктің белгілі бір категорияларымен ... ... куә ... -ып ... мен -п жүр ... болды, айтып жүр) форманттары және сол
сияқты -ып ... мен -а ... ... ... айта берді) форманттары көрініс
(вид) категориясымен байланысты, -ушы болма (айтушы болма) форманты бұйрық
рай ... -ған ... ... ... ... ... ... байланысты. Қалып категориясының бұндай байланысы
оның негізгі белгісі болып ... ... көз ... ... ... (вид) ... рай категориялары атаулы категориялармен байланысты болатыны байқалды.
Бұл байланыс, әдеттегідей, ... ... ... Ендігі ретте қысқаша
болса да, етістіктің айтылған грамматикалық категорияларына тоқталмақпыз.
Олардың қалып ... ... ... ... ... ... біз ... кезінде үлкен теориялық тартыс тудырған
"вид" категориясы туралы айтпақпыз. Бұл ... ... 1944 ... ... соңы 1956 ... Алматыда өткен координациялық кеңеске
ұласқан. Н.К. Дмитриев түркологтар арасында вид категориясы ... ... сөз ... Зерттеуші аяқталған, аяқталмаған және көп қайталанатын
(многократный) көріністерді жіктейді. Бұл жаңалықты қазақ тіл ... ... - Н.Т. ... ... Сауранбаевтың шешімдеріне қарағанда, етістік категориясының ең негізгі
қасиеті — ... пен ... ... ... ... ... ең ... категориясы мен вид категориясы арқылы көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... Шақ
көрсеткіштерінен кейін ғана өзге ... ... ... ... ... (осы ... ал+ып+пын (өткен шақта), ал+ар+мын (келер
шақта).
-а, -ып және -ар формалары - қимылдың іске асу ... ... ... Жасалу жағынан келгенде, олар - көсемшенің жұрнақтары.
Олай болса, етістіктің шақтық мағынасы ... ... ... ... асып
отыр. Н. Сауранбаев дәл осы формаларда бұған қоса вид мағынасы да бар ... ... а ... другие тюркские глаголы сами по себе ... ... ... ... ... ... ... глаголов
есть по сути дела оформление категорий видов. ... в ... ... есть ... ... вида" [41, 70].
"Қазақ тіліндегі көсемшелердің семантикасы мен функциялары" деген еңбек
сол тұстағы түркология ғылымындағы жетістік болды. ... ... ... жағынан өте құнды болып табылған бұл еңбек қазақ тіл
білімінің мақтанышы еді. ... ... ... ... мен ... ... ... айта келіп, Н. Сауранбаев "законченный вид",
"продолжительный вид", "неопределенный вид" терминдерін ... [41, ... осы ... ... вид ... ... тіл ... алатын орны
төңірегінде талас туындайды. Н. ... үш ... сөз ... И. ... пен И. ... екі ... ...
казахском языке, как и в других тюркских языках, виды глаголов отличаются
от видов в русском языке. В ... ... ... основы, будь они
простые или сложные, т.е. состоящие из имени и вспомогательного глагола, в
отличии от ... ... ... ... ... иное ... к
законченности (совершенности), и незаконченности ... ... ... в форме деепричастий, сочетаясь со
вспомогательными ... в ... от ... ... глаголов,
а также и формы деепричастий выражают протекания ... ... его ... и проявления в продолжении времени (прерывное
или непрерывное, проявление действия в конце или начале завершения) ... его ... ... или ... ... ... Ұйықбаев "вид" терминіне анық түсінік ... оны ... ... терминмен сипаттайды [15, 33]. ... бұл ... ... ... вид" деген сөз тіркесінің немесе
"явление" сөзінің эквивалентіне көбірек келеді деген пікір ... ... ... ... ... ... және "аяқталмаған
көрініс" деген түрлерін атап көрсетеді де, көмекші етістіктер әуелгі нақты
мағынасынан ... ... ... әр ... ... беретінін түрлі мысалдармен дәлелдейді. И. Маманов "совершенный",
"несовершенный" деген екі ... ... іле ... ... ... ... ... отсутствует аффиксальное выражение глагольного вида. Как
показатель глагольных ... ... ... ... ... действия" [27, 5].
Осы пікірлерді талқыға салып, 1956 жылы Алматы қаласында ... мен ... ... ... ... ... арналған
түркологтардың координациялық кеңесі өтті. Б.А. Серебренников ... түр ... ... жоқ, тек түр ... ие ... бір түр
кластары ғана бар деп, көсемше формалы ... ... пен ... жіктік формасын түр класына жатқызады.
Кеңесте сөйлеген сөзінде И. Ұйықбаев қимылдың ... ... ... ... т.б. ... және аяқталмаған
көріністің "подвидтері" деп атайды. X. Сайкиев И. ... ... ... ... ... ... ... ретінде тілімізде видтің болуы мүмкін емес" деген тұжырымның
пайдасына шешеді. Айта кету ... X. ... ... ... ... айта ... ... деген ұғымды мойындайды.
Сонымен, ғылыми көпшілік бұл дауға "кезіндегі идеологиялық саясаттың
шырмауы", "үндіевропа тілдерінің өзге ... ... ... деген
көзқарас білдірген. Сол көзқарасты құптаушылардың бірі - Қ. ... ... және ... ... туралы еңбегінде көмекші етістіктер
қимылдың жасалуын ешбір реңксіз, дәл ... ... ... ... вид ... тең емес ... ... [35, 17].
Сонымен, координациялық кеңестің қорытындысын сараптайтын болсақ,
ғалымдар ... ... вид ... ... жоқ" ... ... келген жоқ, кейбіреулері "түр класы бар" деп тапты. Түр класын
"подвид" деген термин ... ... ... ... бұл көсемше
етістік пен көмекші етістіктің қатар жұмсалуынан туатын ұғым.
Қ. Жұбановтың айтуынша, қазақ тіліндегі қимыл процестері сан алуан және
оларды ... ... ... ... аясына сыймайды. М. Балақаев,
I. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаевтар, керісінше, бұл ... бар ... ... арасында бұл категория тұрақты бір терминдік ... жоқ. ... оны ... ... деп те ... ... ... Ұйықбаев), кейде "тұрпат" (М. Балақаев, Т. Сайрамбаев) делініп ... ... ... ... қалып категориясымен байланыс
жүйесінде көрінетін тағы бір ... - ол ... Біз ... көмекші етістіктердің қатысымен жасалатын ... ғана ... Ол ... -ған етті — барған етті;
2) -ған болды - барған болды - барғансыды;
3) -ған қылды — барған қылды.
Бұл модальдық ... ... ... етіп көрсетуге қатысады.
Мысалы: Исаға Қасымның малын берерде жұрт "Жетімнің малына қиянат ... адам қыл, күт, ... ... - деп тапсырған болып беріп еді (М.
Әуезов). Көзілдірігін ... ... ... ... ... ... іліп ... да, қарақұсындағы бір уыс бурыл шаштың жұрынтығын
жинап әкеліп төбесінің жалтырын жабулаған болды (Қ. Ысқақов).
Көмекші етістіктердің морфологиялық формалармен ... ... ... ... ... айтылған жерде рай категориясы одан тыс
қалмайды. А. ... мен Н. ... рай ... өте ... категорияға жатқызады. "Оның мағынасы өте жалпыланғаны сонша,
ол етістік атаулыны тандамайды, оның қолданылу аясы кең, тілде ол - ең ... ...... ... "Қазақ тілінің морфемалар
жүйесінде" [21, 124]. Рай ... ... ... ... пен ... шындық дүниеге қатынасын білдіретін
грамматикалық категория," - деп ... [100, 44]. Рай ... ... модаль түрлерінің (бұйрық, қалау, шартты райлар)
арнаулы формаларына тән осы ... ... ... ... ... жай ғана рай ұғымы мен модальдылық ұғымы ... ... ... гөрі модальдылық әлдеқайда кең. Ол сөйлемде де, ... ... да ... Рай ... ... көп ... ... ғана тән. Сондықтан рай мен модальдылық бір ... өн ... өз ... жеке ... ұғым ... ... рай мен модальдылықтың өзара
байланысып келуі де ғажап емес. Рай түрлерінің ... ... ... ... бар. Және ол ашық, тура білдіріледі. Мәселен, бұйрық райда
- бұйыру т.с. Р. Әмір бұйрық мағынаны түрлі реңкпен ... деп, ... ... айтылған бұйрық, өтіне, ықыласпен айтылған бұйрықтарға
жіктейді [101, 87-89]. Бұйрық райда жұмсалған ... ... -шы, ... жалғануынан соң жұмсалу реңін өзгертеді. -а тұлғалы көсемше
мен -шы жұрнақты сал көмекші етістігінің бірігуі іске ... ... ... ... апара салшы немесе жаба салшы етістігі — істі
тікелей емес, жол-жөнекейгі етіп ... ... іске қосу ... ... ... етістігімен өткен шақ және ... шақ ... ... ... өзге бір ... мағына бар. Мысалы, апарып
бере салшы. Лингвистикада модальдық мағынаның бұл түрін ... ... ... ... ... ... "сөйлеушінің істі атқаруын
бағалауы". Бағалау өтініш реңкімен айтылып тұр.
Рай категориясы ... ... ... әр түрлі мағыналық
дифференциацияларға ... ... ... ашық, тура айтылатын жоғарыдағы
мағыналар болса, ашық райдағы мағына — мүлде басқа. Қазақ тіліндегі ашық
рай шақ ... ... ... рай ... біз көз ... шақ ... ... Сонда шақ ... ... ... ма?" - ... Б. ... "ХІІ-ХІУ ғ. әдеби
жазба ескерткіштердегі рай категориясы" ... ... [102, 10]. ... ... ... ... модальдық реңк (мән) бар.
Дәстүрлі грамматикада "бұрынғы өткен шақ деп ... шақ ... ... ие. ... ... бұл ... құрамы көсемше тұлға мен
жіктік жалғауынан тұрады. Бұрынғы ... ... ... тіл ... ... шақ" деп те жүр. ... Мен ... үйде болыппын. Өмір
ұрланып өте беріпті, біз алаңсыз өсе беріппіз (Ғ. Мүсірепов). ... ... ... ... ... ... ... көз жеткізіп тұр. Шақ
қосымшасы арқылы берілетін ... ... осы ... Н.З. ... деп ... ... ... косвенных наклонений в
болыпей степени система прошедших времен. Прошедшее- категорическое,
передающее действие по ... ... ... редко бывает осложнено
модальными оттенками. Зато этими оттенками ... ... ... ... ... ... ... которого не был субъект,
это часто — достояние опыта субъекта ... [103, 29]. ... ... бұны ... ... деп қолданған: "Мысалы, Байділда деген
бай болыпты (Ауыз ... ... ... ... өткен шақта
болғандығын білдірумен бірге белгісіздік мағынасын да білдіреді," - ... 10]. ... ... С.И. ... ... ... ... кого-нибудь, за глаза. Заглазное обвинение. Заглазно (нареч.)
решить," — деген түсінік ... [104, ... бұл ... -ып көсемше тұлға іс-әрекетті, ... ... ... Демек, болыппын етістігінде шақтық және жақтық мағынаға
қоса, пікірді, әрекетті ... ... ... модальдық реңкі бар.
Түйіндеп айтсақ, ашық райда модальдық ... ... бір реңк ... ... де, бұйрық райда, керісінше, бұйыру, іске қосу не ... ашық ... ... ... ашық райда қосалқы көрінуінің
себебі — ... ... ... ... ашық ... ... ие болу ... күшті екенін Н.А. Баскаковтың мына түжырымы
құптайды: "Если ... ... в ... ... ... продуктивным и имеющим разветвленную систему временных ... ......... наклонение в различных тюркских языках
представлено более бедной системой временных форм с ... ... ... [105, ... ... райдың шақтық қосымшаларға ие болу ... ... ... ... ... ... ... келеді.
3.4 Қалып категориясының формалары, жасалуы, көмекші етістіктердің
қатысуы
Біз ... ... ... категориясы формаларының синтетикалық жене
аналитикалық тәсілдері туралы айттық. ... ... ... ... тілімізде онша өнімді емес. Керісінше, аналитикалық
тәсіл өте өнімді. Бұл екі тәсіл ... ... ... ... ... келуі де ұшырасады.
Зерттеу нысаны көмекші етістіктер болғандықтан, біз тек көсемшенің -ып(-
іп,-п) және -а(-е,-й) формаларына ғана ... ... ... аналитикалық формалар жөнінде жалпы түрде шолу ... ... де ... түрінде келеді де, екі етістіктің тіркесі -
күрделі етістік болып
қалыптасады.
Аналитикалық формаларға парадигмалық ... ... ... ... ... ... ... көріп кел - ген (екен); көріп кел - се
(екен); көріп кел - ген (шығар); ... кел - ген ... ... кел - ... ... кел - етін (діктен); көріп кел -ер (ме екен); көріп кел - мек
(шығар, болар), көріп кел -іп ... ... ... (жүр), көріп кел-ген
(дей); көріп кел-генше; көріп ... еді ... ... ... есебіндегі қызметі парадигмалық
формалардың қосымшаларын қабылдаумен ғана шектелмейді, бұл ... ... ... ... да ... ... Бұл форманттар бірінен соң
бірі, кезектесіп тіркесе береді. Мысалы, көріп кел-гелі жүр (еді, екен);
көріп кел-ейін деді ... ... ... де+п ... (еді, ... ... ... белгілі бір кезеңдерін қамтиды. Бұл кезеңді
(фазаны) біз 4-ке бөліп қараймыз:
1) ... ... ... ... ... басталу кезеңі;
3) қимылдың орындалу үстіндегі кезеңі;
4) қимылдың аяқталу кезеңі.
Қалып категориясында жұмсалатын аналитикалық формалар ... ... әр ... ... ... бастапқы немесе аяқталу кезеңі), енді
бірде амалдың орындалу барысындағы қосымша мағыналық реңктерді ... ... осы ... қызметі оларды топтап қарастыруға
мүмкіндік туғызады. Н. Оралбаева аналитикалық форманттарды: 1) ... ... және 2) ... даму ... білдіретін форманттар деп
екіге бөледі [14, 21]. Мұндай жіктеу М. Оразовтың еңбегінде де ... 85]. ... өз ... ... ... өту ... білдіретін
грамматикалық формаларды мағынасына қарай екі топқа бөлуге болады. Бірінші
топқа амал-әрекеттің орындалу фазасын ... ... ... ... ... ... ... амал- әрекеттің орныдалу
тәсілін білдіретін аналитикалық форманттарды енгізуте болады" [117, 52].
Осы ... ... біз де ... ... екі топқа бөлдік.
1) . қимылдың орындалу кезеңін білдіретін ... ... . ... орындалу тәсілін білдіретін аналитикалық форманттар.
Қалып категориясы процестің белгілі бір кезеңдерін қамтиды. Біз оларды 4-
ке бөліп қараймыз:
1. қимылдың басталуға ... ... ... ... ... ... орындалу үстіндегі кезеңі;
4. қимылдың аяқталу кезеңі.
"Басталу, жалғасу, аяқталу" деген дәстүрлі 3 кезенді бағытқа ... ... деп ... ...... ... ... көмекші
етістіктердің грамматикалық мағыналары бұл кезеңдерден тыс қалып қояды. Сол
себепті категорияны кезеңдерге бөлу барысында айтулы форманттар ескерілді.
Қимылдың ... ... ... ... ... ... жағынан іс-әрекеттің, қимылдың процеске айналу алдындағы қалпын
білдіреді. Осы ... ... ... беретін аналитикалық
форманттар: -ғалы отыр, -ғалы жүр, -ғалы жатыр, -ғалы тұр. Мысалы: ... ... ... ... тұр. ... ... ... -айын формалы
бұйрық рай етістік пен деп жүр ... ... ... ... ... деп жүр ... тұр, ... грамматикалық форманттары да
қимылдың басталуға дейінгі қалпын білдіреді.
Аналитикалық форманттардың екеуін де Р. Әмір ... ... ... ... ... ... өз сөзімен айтсақ: "Сөз жоқ,
іс-қимылды субъектінің ниет етуі тұрғысынан атау аталған ... ... ... ... Осы ... ... контекст, лексикалық құрам
төңірегінде өзгеріп, іс-әрекеттің, қимылдың процеске айналу алдындағы ... ... [36, ... ... Н. ... қимылдың тәсілін білдіретін аналитикалық
форманттарға топтаи көрсеткен. Нақтылап ... ... ... ... оның ... ... дайын екенін -ғалы тұр,
-ғалы жүр, ... ... - ғалы ... ... ... -йын ... де
аналитикалық форманты қимылдың жасалуға дайын екенін, субъектінің қимылды
жасауға бейімделуін ... [14, ... бұл ... ... ... ... білдіретін форманттарға
топтастырдық. Оның ішінде қимылдың басталуға дейінгі кезеңін қамтиды деп
көрсетеміз.
Келесі ...... Н. ... "... аналитикалық форманттың өзі
болымсыздық мағына береді, сондықтан ол бар ... ... ... ... бұл ... (-а ... болымсыздық жұрнақты
қабылдамайтынын айтады [14, 87]. Мысалы: Қият сәл ... ... ... ... жаздады. Ағыс алдына шелегін тосқан, қолынан жұлып
әкете ... (Д. ... Ас ... ауып түсе ... Мұратбеков). Қыр жалдың үстіне шыға келгенде гуілдеп ... қара ... ... ... ... (Қ. ... ... аналитикалық формантының қимылдың басталу кезеңін білдіретініне
ешқандай дау жоқ. Оның бір себебі аналитикалық формант ... ... ... ... ... қол үзбеуінен болса керек.
Мысалы: Студенттік өмірімнен арғысын ... ... - деп ... ... (Д. ... Аналитикалық формантта жұмсалып,
баста көмекші етістігі қимылдың бастапқы кезеңін білдіреді. Мысалы: Кіндігі
шұбатылып ... ... ... ... бастады
(Ғ. Мұстафин). Енді ол өлер шағында ... ... ... ... ... етістігінің лексикалық мағынасы кет етістігімен мағыналас. Мысалы:
Ауылдан қалаға жөнелді. - Ауылдан қалаға кетті. Шапшаң желіп жөнеле ... ... бір топ ... үйректерді көрді (М. Әуезов). Есеней "жөнел!"
- деген бұйрығын ... ... ... (Ғ. ... - ... ... деген ұрандармен дүрк жөнелді (М. Әуезов).
-а жөнел аналитикалық ... ... ... ... ... ... бұл ... басталған қимыл- әрекетке тездік реңк
қосады. Мысалы: Үлкен ойлы, мұңлы пішінмен баласына қадала қарап отырып,
салмақты ... ... ... ... (М. Әуезов). Аспан қайырылып қарамады.
"Сайтан көпірден" өтетіндей " бисмилла", -деді де асығыс желе ... ... ...... - ... шектеулі
аналитикалық формант. Әдеби тілімізде -ып жөнел аналитикалық формантының да
жұмсалатыны аян. ... ... ... М. ... бұл ... ... еш ... жоқ деп танып: "Өте сирек болса да -ып
жөнел аналитикалық форманты да осы мағынада қолданылады",-дейді [117, 57].
Негізгі етістік қызметінде ... ... ... кел ... ... тән грамматикалық мағыналарды да білдіретінін айттық. -ып
кел аналитикалық формантының құрамында ... ... ... ... ... ... ... мазаң өмірді сүйрей келетін сүркілі мол ... ... (Д. ... Тани ... - Қойшекең. Қалпағын бұлғап
құйғытып ... (Д. ... ... ... ... ... келеді
(Ғ. Мүсірепов). Қимыл-әрекетке басталу реңкін қосатын -ып кел ... кел ... ... ауыспалы осы шақта жұмсалады.
М. Оразов -а бер ... ... ... ... ... ... айтады. Расында да, мына деректерге көз жіберсек:
Мырза шляпасын ұсына берді (Ғ. ... ... ... таңы сар ... баяу атып, түріліп келе жатқан шақта ... ... ... ... ... (М. ... Әкесінен сөз естіп қалмаудың
қамымен елбек қағып, қорапты қолына ... ... (О. ... -а бер
форманты қимылдың жаңадан басталу кезеңін қамти жұмсалып тұр.
Қимыл-әрекеттің басталу кезеңін білдіру -ып сала бер, -ып жүре бер, ... бер ... ... форманттарына да тән. Бірақ бұл
аналитикалық форманттардың грамматикалық мағыналарында белгілі бір ... бар. -ып сала бер ... ... ... ... бір ... басталуын білдіретіні жөнінде Н. Оралбаева да, М. Оразов
та айтқан [14, 125]. Мысалы: Ашулы сөздер ызғарымен ... ... ... іші ... күн ... ... жадырап сала берді (I. Есенберлин).
Ауланың тақтай қақпасын сықырлата ашып еніп келе жатқан бұл ... ... түсі ... сала ... (Д. ... жүре бер ... аналитикалық форманты -ып сала бер формантымен
мағыналас болып ... ... сәл ... ... ... ... Мысалы: Кейінгі жұрт шулап жылап, үстіне келіп үйілген уақытта,
Әзімхан ... жүре ... (М. ... қоя бер ... ... ... кездейсоқ, бірден
басталған амал-әрекеттің мағынасында ... ... Сол ... көз ... көп көріністер жамырап қоя берді (Қ. Жұмаділов).
"Басың істемейді, бездельник, провокатор, әйда, ... ... ... қоя ... ... Мұның жон арқасы ... ... қоя ... ... қимылдың басталу кезеңін білдіретін аналитикалық форманттарға
-а баста, -а жөнел (-ып жөнел), -ып кел, -а бер ... және -ып ... -ып жүре бер, -ып қоя бер ... ... форманттары кіреді.
Қимылдың орындалу үстіндегі кезеңін білдіретін формаларға (форманттарға)
жат, отыр, тұр, жүр және бар, кел ... ... ... ... -ып ... -ып отыр, -ып тұр, -ып жүр, -ып бар, -ып кел. Айтулы
аналитикаылқ ... ... ... ... ... ... ... оған созылыңқылық, бірқалыптылық, кейде ... ... ... ... ... ... қасына көшіргелі жатқан
Сәдір бұларға әлі ... ... тұр (Ғ. ... шешемді жұбатып жатыр (Д. ... осы, ... ... ... (М. ... ... жаңа ... таныса бастаған елінің мұндай | әдептілігіне ырза болып отырса да,
басқа бірдемеге таң қалып отыр (Ғ. ... Оң ... ... ... тұр (Ғ. ... ... екі жігіт алысып жүр ... Күн ... тұр (Д. ... ... бұл сөзіне Балпан
байдың өзі де ден қойып жүр (Ә. Кекілбаев), Қалып етістіктерінің қатысуымен
жасалған бұл ... ... ... осы ... ... ... мән үстейді.
Бар, кел етістіктері қимылдың орындалу үстіндегі кезеңін ... ... осы ... ... ... ... ... ақырын шауып
барады (Ғ. Мүсірепов). Жас келінді көреміз дей ме, шашу шашамыз дей ме,
әйтеуір ... ... ... ауыз үйді ... ... (Д. Досжанов). Ол
сан жылдан бері осы үйдің босағасында шіріп келеді (М. Әуезов). Бұрын да
мұндай ... ... рет ... ... да ... ... ... хан
өзін жақсы ұстап келеді. Осындағы шабу, шіру, өзін ұстау сияқты амал ... ... ... ... ... ... тұрған
- -ып бар және , -ып кел аналитикалық форманттары. Бұл ... ... ... ... М. ... ... жетекші і етістіктің
мағынасында амал-әрекеттің басталуын ... ... ... онда ... біртіндеп даму мағынасын қосады. Егер амал-әрекеттің аяқталуын
білдіретін мағына болса, онда оның біртіндеп ... ... ... ...... [117, ... ... жалғасқан қимылдың аяқталу хақ. Қимыл- ... ... ... мынандай аналитикалық форманттардың иелігінде: -ып
бол, -ып біт, -ып қой, -ып сал, ... -ып кет, -ып шық, -ып қал және -ып ... қал. ... қағидаға көз
жеткізу үшін, әрине, көркем ... ... ... ... ... осы ... өзін ... мезі еткен ақсүйектер мәнерінде
тоқталмай айтып ... (Қ. ... ... ... ... ... ... Тағы күріш-күріш деумен әбден сансырап мәңгүрт болып бітіпті.
Шай ішіліп болды (Д. Досжанов). Ояз енді ... ... ... де
"назначениемен" Оспанды болыс сайлап қойды (М. Әуезов). Жолдағы елдердің
күн көріс ... ғана сөз ... ... Тағы да ... қабақтана бастаған
үйге сәлем беріп Тұрсынай кіріп келді (Ғ. Мүсірепов). Демежан есікті ... ... (Қ. ... Еңкейіп, сығырайып
кемпірлер, күркілдеп, ... ... ... қалды (Ғ. Мүсірепов). Шалды
Есеней үйіне жөнелтіп салды (Ғ. Мүсірепов). Жүрдек ... ... ... ... (Д. ... қимылдың 4 кезеңін қамтитын аналитикалық ... ... ... ... ... ... ... тобына кіреді.
Қимылдың тәсілін (қалпын) білдіретін аналитикалық ... ... ... әрі ... Бір ... ... ... жұмсалуы және керісінше, қимылдың бір ғана тәсілін ... ... ... ... ... сыры ... ... семантикалық реңктерінде.
Қазақ лингвистикасындағы ғалымдардың қалып категориясына қатысты ғылыми
еңбектері ... ... ... ... А. ... ... ... ... ... ... 18 деп
көрсеткен [1, 254-259]. Қимылдың орындалу тәсілін білдіретін аналитикалық
форманттарды Н. Оралбаева 14 топқа саралаған [14, 86-103]. С. Маралбаева ... ... [39, 13[. З.К. ... орыс ... ... қарағандықтан, қазақ тілінің материалын қамти алмағандығын М.
Оразов ескертеді [117, 60]. М. ... ... ... 17 ... [117, 61- 67]. ... топтастыруларды және орыс тіл біліміндегі
кейбір ... ... ... ... ... өз деректерімізді
пайдаланып, біз қимылдың орындалу тәсілін білдіретін аналитикалық
форманттарды ... ... ... ... ... ... ... -ған бол,
-ған ет, -ған қыл. Мысалы: Көзілдірігін шешіп, көзілдірігінің суағарына
кептелген былшықты сұқ ... іліп ... да, ... бір ... ... жұрынтығын жинап әкеліп, төбесінің жалтырын жабулаған болды
(Қ. Ысқақов). Бұл үзіндіден жасанды амал-әрекетті түсінеміз.
Н. Оралбаева ... ... ... -ған бол ... ... М. ... оған ... бол, -ғандай көрін форманттарын қоса
көрсетеді.
2. Қимылдың субъектіге ... ... ... ... -п ал, -п бер. ... ... ... деген
терминмен айтылып жүр. Біз "субъектіге меншіктеу" деп жалпы түрде алдық.
Анығында -п ал ... ... ... ... ... ... ... форманты, керісінше, амалдың өзге субъектіге меншіктелуін білдіру
мағынасында жұмсалып жүр. Мысалы: Қырғауыл деген құсты ... ... ... ұсқыны келіссіз, құстың жаманы осы екен", — деп қырғауылды атып алады
(Аяз би). Асылбектің кемпірі бізді төрге отырғызып бауырсақ пен ... ... (С. ... бұл аналитикалық формаларды әрқалай атап ... ... ... ... ... ... М. ... "амал-
әрекеттің өзі үшін не біреу үшін істелгенін ... деп, ... ... ... ... ... ... Субъектінің қимыл-әрекетке баға беруін білдіретін аналитикалық формант
-а ал. Тіл білімінде "модальдық" деп ... ... бұл ... ... ... ... ... атаумен дәл, нақты түсіндіріледі.
Біз де солардың ізімен атадық. Мысалы:
Өзіме өзім жақпадым,
Енді қайда сыя алам?
Қалап алған көп мінез,
Қалайша қылып тыя ... ... ... ... ... білдіретін -а жазда аналитикалық
форманты. Бұл форманттың ... Н. ... ... қимыл
(прерванность действия)" деп түсіндіреді. М. Оразов ... ... ... ... не жартылай орындалғандығын білдіреді", —
дейді. Мысалы: Бір жаз қоян асыраймын деп үйімді құлатып ала ... ... ... ... түтінді тартамын деп қақалып-жөтеліп тұншығып
қала жаздады (С. Мұратбеков).
5. Амал-әрекетке шек қою, тиым салу ... ... ... Бұл мағынаны -ушы болма, -а көрме формалары білдіреді. Мысалы:
... О, ... ... ала ... көрме,
Енбесін деп тілесең ақ сүт берген
Көкірегімен қайғысыз Ана көрге ... (Ф. Оңғарсынова).
"Бұл жайды тісіңнен шығарушы болма" ескертіп еді
(Қ. ... ... - ... ғана ... ... — деп еді, ... жоқ (М. ... Жалыну, қалау мәнін білдіретін аналитикалық форманттар да бар. Ол ... ... ... түрі -а көр. ... Сол ... біреулер мен
анау теңіздің жағасындағы теңдессіз сұлу Қыз ғана тілдесіп, "сақтай гөр
адамзатты",- деп, ... ... (О. ... ... ерекше ынтамен, жігермен орындалуын білдіретін ... Бұл ... -ып бақ, -ып көр ... ... ... — Шық ... Ондай құныкерің болсам, алып көр менен ... Әуелі көш
ендеше ... ... ... ... ... (М. ... — Қап, таза ... ... ана Ережепті, не ойлағаны бар екен, сөйлесіп көрейік
(Д. Исабеков).
8. Істі ... ... ... ... білдіретін аналитикалық
форманттарға мыналар жатады: -ып таста, -ып ... ... ...... да ... ... (Ғ. ... Он жылдан бері қой бағып келе
жатқан, ит ... ... ... бар ... ... ... болғанмен,
ересек, өткір азу төбеттермен бірге жортпай жас күшіктің беті ашылмайды," —
деп Қабыланды Беріш деген ... ... ... апарып тастады
(Д. Исабеков). Қалтасынан кездігін алып жіпті қиып жіберді (Д.
Досжанов). Өздері апыр-топыр ... қара ... ... ... бір-
екі рет көміп-көміп жіберген (С. Мұратбеков).
9. Қимылдың қарқынын білдіретін аналитикалық форманттар көп. Теорияда мұны
"темпоральность" деп жүр. Оған мына ... ... -п сал, -п түс, ... -п кеп бер, -п кеп қал, -п кеп ... ... ... отырған жұрт тұс-
тұсынан шулап берді (Ғ. Мүсірепов). Қабыланды ... ... ... ... кеп берді (Д. Исабеков). Бұл жолы Ушаков та ішіп ... ... ... - ақ ... түсі ... жері ... ... қалды (Абай).
Төбет бар қайратымен жұлқа тартып қалғанда қасқырдың оң құлағы жұлынып
түсті (Д. ... ... ... осы" дегендей, көп ойланбастан,
атына жабысқан бойында қаршыға тастайтын аңшыдай қисайыңқырап келіп, боз
биенің ... қыл ... ... ... кеп ... (М. ... Қимылдың қалаусыз екенін білдіретін аналитикалық формант та бар. Ол -
-а сал аналитикалық форманты. Мысалы: Ордабай, ... оңай ... ... Мүсірепов). Келесі столда жатқан қатырма қағазды жұлып алып, ... да ... ... жалп ... ... салды (О. Бөкей).
11. Іске қосудың, жұмсаудың түрін білдіретін аналитикалық ... ... ......... -а жүр форманттары істі жол-жөнекейгі етіп
көрсету арқылы іске қосу мағынасын ... Және ... ... ... ... ... соңында: -Балам, басқа бұйымтайыңды айта отыр,
— дейді (Ел аузынан). Көз қырыңды сала жүр, — деді ... ... ... ... білдіретін аналитикалық форманттарға - п кел, -п ... ... ... Енді ... оқ бойындай жақындап келді ... ... ... ... ... (Ғ. ... ... бірден болған қимылды білдіретін аналитикалық форманттар
біршама. Олар: -п бар, -п кел, -а кет, -а қал, -а қой, -а ... ... ... ... барды (Ә. Кекілбаев). Есік ашылып, Күрмекбайдың старшыны
кіріп келді (Д. Досжанов). Сонымен Қосүйеңкі бөлімшесінің дырдай есепшісі
болып шыға ... (Д. ... ... ... ... ... ... (Д. Досжанов).
Не өзің ит, немесе бар елің ит,
Дауасыз бір пәлеге міне қалдың (Абай).
Мен аяғымды тоқтата қойдым (Д. Исабеков). Өзінің ағат ... ... ... ... (С. ... ... станокте тұрып алып темір жонған адамша
алдыма әкелген аурудың бет- ... ... ... жөнелемін (Д.
Досжанов).
14. Қысқа ғана (1 рет) ... ... ... ... -п қал, -п қой ... жатады. Мысалы: Ұлпан мұны да бір
түйіп қойды (Ғ. Мүсірепов). Келіншек те бірдеңені іші сезсе ... ... ... (Ә. ... ... ... ... "қайырлы болсын" да
айтып қалды (М. ... "От қой ... — деп ... ... (Д. ... ... ... ... созылуын, бірте-бірте күшеюін, кейде
қайталануын білдіретін аналитикалық форманттар көп емес. Олар: -а бер, ... ... келе ... сүйген ерін,
Сүй, жаным, сүйкімді бір күйге енемін (М. Мақатаев).
Бас демей, көз демей, былшылдатып тебе берді (С. Мұратбеков). Баласының
сөзін Керімбай ... ... ... ... ... ... сайын
шабысты түзей түсті (Ә. ... ... ... ғана ... ... аналитикалық формант біреу: -а
тұр. Мысалы: Оған астыртын "қызыңды әзір бермей тұра тұр. Тоқсаннан артық
мал әперем" деп ... (М. ... Оған ... сен ... бола тұр. ... ... алысырақта жүре тұр (Ғ. Мүсірепов).
17. Қимылдың жасалуының асығыссыздығын білдіретін аналитикалық форманттарға
-а жатар, -а жүрер, -а берер ... ... Н. ... бір ғана ... ... атап ... Ал М. Оразов соңғы екі формантты да қосып
атайды. Ғалымдар бұл ... ... өзге ... түрленбей,
тек болжалды келер шақта колданылып, келер шақтық мәнде ... ... ... халі ауыр ... ... ... көре жатар (М.
Әуезов). Алдымыз жаз, ауыл көші әлі талай бұл ... ... ... ... ... динамикалық күйден статикалық күйге өзгеруін білдіретін -п қал
аналитикалық форманты да бар. А. Ысқақов пен Н. ... осы ... ... ... ... А. ... -п қал
формантының мағынасы -п кет формантына жақын дейді (мысалы: қорқып қалды —
қорқып кетті, шошып ...... ... ... бұл ... қызметі
отыр, тұр, жатыр, жүр етістіктерімен бірге жұмсалғанда айрықша ... ... ... ... ... қалды, тұрып қалды. Мысалы: Аян баракта
төрт күн жатып қалды (С. Мұратбеков). Июнь айының ... ... ... ... ... ... ... (Д. Досжанов). — Мұны неге өртеген? Енді
біз қайда кіреміз? - дегендей, екі торы ат ұзақ ... ... ... (Ғ.
Мүсірепов). Ол бірақ қарсылық, наразылық білдірмей, не ... ... ... (М. Әуезов).
3 тарауға тұжырым
Көмекші етістіктердің мағынасы бастапқы лексикалық ... ... ... ... ие ... ... ... аясына енеді. Одан әрі ... ... ... деп ... ... бір ... категорияның
көрсеткіші болады. Әдетте, көмекші етістіктер аналитикалық форманттың
құрамында айтылып жүр. ... олар ... тән ... ... ... болғаны.
Бұл тарауда біз ғалымдарымыздың бірі "амалдың өту сипаты ... ... өту ... категориясы", үшінші бірі "сипаттылық" деген
тілдік атау берген етістік категориясы туралы сөз қозғадық. ... орыс тіл ... ... ... ... ... ... протекания действия" деген атауларға ие
болып жүр. Көмекші етістіктердің қатысуымен қимылдың іске асу ... ... ... ... ... тән бұл категорияны біз қалып
категориясы деп ... ... ... ... және ... ... жасалуы дәстүрлі. Екінші бөлімде аналитикалық және синтетикалық
формалар, кейде олардың қатар ... ... ... ... ... мағына тудыруда жұмсалу белсенділігі аналитикалық формалардан
байқалатынын ескеріп, біз одан әрі ... ... ... ... категориясы етістікке тән басқа да категориялармен байланыста
болуға тиіс. Атап ... вид ... рай, ... ... тілінде орыс тіліндегідей сараланған ... жоқ ... ... Себебі категориялық мағынаны тудыратын
белгілі бір көрсеткіштер (аффикстер) болуы керек. ... ... ... ... жоқ. 1956 жылы ... өткен координациялық кеңес
түпкілікті шешімге келген жоқ. Бар деп танылған "подвид" ұғымы "түр класы"
деп топшыланды. Көсемше етістік пен көмекші ... ... ... ... "түр класы" деп танылды.
Вид категориясының үстемдік құруын үндіевропа тілдерінің ықпалынан туған
"саясат" деп таныған Қ. Жұбанов айтулы ... ... ... Оның ... ... ... ... қимыл процестері сан алуан
және оларды толық ... ... (вид) ... ... ... ... ... Біздіңше, Қ. Жұбановтың пікірі — бірден-бір дұрыс пікір.
Себебі вид (көрініс) категориясы бар ... онда ... ... тек ... іске асу дәрежелерін (кезендерін) ғана қамтиды. Яғни,
басталуға дейінгі кезең, басталу кезеңі, орындалу үстіндегі кезең, аяқталу
кезеңі. Қимылдың іске асу ... әр ... ... ... ... ... ... қарқын т.с.с.., вид категориясының
шеңберіне сыймай, тағы бір өзге ... ... ... ... Яғни, бұл қажеттілікті бір ғана вид категориясы өтей алмайды. Оның
сыры көмекші ... ... ... вид ... асып
кетуінде. Бұл қажеттілікке толық жауап бере алатын бірден-бір грамматикалық
категория ... ... ... ... ... қызметіне қарай біз бұл категорияның
мағынасын екі топта сипаттадық:
1. қимылдың орындалу кезеңін білдіретін аналитикалық форманттар;
2. қимылдың ... ... ... білдіретін аналитикалық форманттар.
Қалып категориясы:
1. қимылдың басталуға дейінгі;
қимылдың басталу;
қимылдың орындалу үстіндегі;
қимылдың аяқталу кезеңдерін қамтиды.
Ал қимылдың орындалу тәсілін ... ... ... семантикалық
реңктер ара-тұра рай, модальдылық категорияларымен де ... ... ... ... келді (рай), айтқан болды (модальдылық). ... ... ... ... ... ... ... білдіретін
аналитикалық форманттарды біз 18 ... ... ... ... ... ... ... қимылды батыл атқарута
шақыратын аналитикалық форманттар т.с.с.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.А.Алтаева. Көмекші етістіктердің семантикасы. Оқу ...... ... 2006 жыл 143 ... Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттары.
Алматы, 1975
3.Қазақ ... ... 2002 . 784 ... ... ... категориялары (тіркесімі, сөздегі орны). Алматы.
1980
4.Н. Оралбаева. ... ... ... ... ... мен мағыналары. Алматы. Ғылым. 1979 жыл.
5.Қазақ тіл білімінің антологиясы. Маманов И. Қазіргі қазақ ... ... 2010. 184 ... ... ... тілі. Мектеп. Алматы, 1966. 156 бет.
7.А.Ысқақов. Қазіргі ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХIX ғасыр орыс түркологтарының грамматикалық еңбектері, зерттеу объектілері105 бет
Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы22 бет
Шылау сөз5 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Қазақ тіліндегі толымсыз көмекші етістігінің табиғаты17 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Visual Вasic ортасында “Мектеп математикасына көмекші есептегіш құрал” дайындау23 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Аудармадағы грамматикалық сәйкестік19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь