Ахмет Байтұрсынов және латын әліпбиі

1. Ахмет Байтұрсынов және латын әліпбиі
2. ҰЛТ ҰСТАЗЫ
3. Әдебиеттану
4. Аудармалары
5. Түркітану
6. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Осыдан біраз бұрын қазақ әдебиетінің мүйізі қарағайдай серілері мен ірілері Ұлы Ахаңды – Ахмет Байтұрсыновтың қазақ әдебиеті мен тілінің қай саласын зерттеген ғалым екенін анықтай алмай әлек болды. Оған себеп, бүгінде қазақ тілін зерттеуші мамандар Ахмет Байтұрсыновтай дара тұлғаны тіл ғылымының – лингивистика саласының маманы ретінде мақұл көреді. Бұл орынды да шығар. Өйткені Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тілін мектепте оқыту үшін жасаған «Әліп-би», «Тіл құралы» тәрізді оқу құралдары мен тіл ғылымындағы ізденістері күні бүгінге дейін маңыздылығын жоғалтпай келе жатқаны анық. Мысалы, зат есім, сын есім, сан есім секілді 9 сөз табы әлі күнге дейін Ахаң жасап берген қалпынан айныған жоқ. Басқаны былай қойғанда, оның 1926 жылы баспадан шыққан «Әдебиет танытқыш» деген еңбегі – қазақ әдебиетіндегі ғана емес, бүкіл түрік әлеміндегі әдебиет теориясының негізін салған тұңғыш та, дара кітап. Ал әдебиетші-ғалымдар болса, Ахаңды шын мәнінде, қазақ әдебиетін жан-жақты зерттеп, осы бағытта еңбек еткен ғалым деп танығысы келеді. Сонда, Ахмет Байтұрсыновты қай ғылымға телиміз? Әдебиетші һәм тілші қазақ ғалымдарын мазалап жүрген де міне, осы сұрақ...
Ғалымдарды сан-саққа жүгіртіп, екі ұдай күйге түсіріп келген осынау маңызды сауал-сұрақтың жауабын жақында алқалы басқосуда көрнекті әдебиеттанушы ғалым Тұрсынбек Кәкішев нақты дәлелдермен анықтап берді. Кәкішевтің пікірінше, қазақ мәдениеті мен тілін дамытуға Ахметтей еңбек сіңірген, ондай ұлылықтың үлгісін танытқан адам жоқ. Дегенмен қазіргі тілші-ғалымдардың оны өздеріне ыңғайлай беретіні қисынсыз. – Рас, шындығы сол, қазіргі тіл білімі саласында жүргендер Ахмет Байтұрсыновты лингивистикаға тарта береді. Мұндай көзқарастан арылуымыз керек. Ахаң қазақ филологиясының негізін қалаған адам. Оған әдебиет те, тіл ғылымы да кіреді. Сондықтан Ахаңның өрісін тарылтпай оның атын мақтан етуіміз керек. Тіпті бүгінгі күні жазушы-әдебиетшілер арасында Сәбит пен Сәкенді өзгелерден бөле-жарып, қара күйе жағып қарайтын шала білімділер бар. Олар Сәкендерді қазақ жеріне Кеңес өкіметін орнатқан басты айыптылар деп таниды. Тіпті оларға одан өзге ешкім Кеңес өкіметінің шаруасына араласпаған, оған еш қатысы жоқтай көрінеді. Шындығына келгенде, Ахаң мен Сәкеннің арасындағы қатынас өте жақсы болған. Сәкен өзінің «Қазақты қазақ дейік, қатені түзетейік» деген тақырыппен 1923 жылғы ақпанның 18-де жариялаған мақаласында Ахаңның ұлт үшін атқарып жатқан қызметі мен қазақты өркендету үшін жасап жүрген шаруаларын айтқан еді. Ол сол үшін де «ұлтшыл» атанып, бірнеше рет қудаланған болатын. Ал Сәбит Мұқанов 1932 жылы «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті» деген оқулық шығарған. Ол кезде Ахаңдар айдалып, Беломорканалда жер қазып жүрген еді. Осы еңбегінде Сәбит Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмұт Торайғыров және Ғұмар Қарашты, тіпті сол кезде Алаш қайраткері деп аталып жүрген Мұхтар Әуезовты де еңбегіне кіргізіп, оларды осы заманның әдебиетін қалыптастырушы, ұлт қайраткерлері ретінде көрсеткен болатын.
1. Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов. Алматы. Білім.1990.
2. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы. Жалын, 1991.
3. Әбдіманұлы Ө. 20 ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. Алматы. Қазақ университеті, 2002.
4. Қожакеев Т. Қым-қуыт іздер. Алматы. Санат.1999.
5.«Айқап». Алматы. «Қазақ энциклопедиясы».1995.
        
        Ахмет Байтұрсынов және латын әліпбиі
Осыдан біраз бұрын қазақ әдебиетінің мүйізі қарағайдай серілері мен ірілері
Ұлы Ахаңды – Ахмет Байтұрсыновтың ... ... мен ... қай ... ... ... ... алмай әлек болды. Оған себеп, бүгінде қазақ
тілін зерттеуші мамандар Ахмет Байтұрсыновтай дара ... тіл ... ... саласының маманы ретінде мақұл көреді. Бұл орынды да шығар.
Өйткені ... ... ... ... мектепте оқыту үшін жасаған «Әліп-
би», «Тіл құралы» тәрізді оқу ... мен тіл ... ... бүгінге дейін маңыздылығын жоғалтпай келе жатқаны анық. ... ... сын ... сан есім ... 9 сөз табы әлі ... дейін Ахаң жасап
берген қалпынан айныған жоқ. ... ... ... оның 1926 ... шыққан «Әдебиет танытқыш» деген еңбегі – қазақ ... ... ... ... әлеміндегі әдебиет теориясының негізін салған тұңғыш та,
дара кітап. Ал ... ... ... шын ... ... ... зерттеп, осы бағытта еңбек еткен ғалым деп танығысы
келеді. ... ... ... қай ... ... ... һәм ... ғалымдарын мазалап жүрген де міне, осы сұрақ...
Ғалымдарды сан-саққа жүгіртіп, екі ұдай күйге түсіріп келген осынау маңызды
сауал-сұрақтың жауабын ... ... ... ... ... ... Кәкішев нақты дәлелдермен анықтап ... ... ... ... мен ... ... ... еңбек сіңірген,
ондай ұлылықтың үлгісін танытқан адам жоқ. ... ... ... оны ... ... беретіні қисынсыз. – Рас, шындығы сол,
қазіргі тіл білімі саласында жүргендер Ахмет ... ... ... ... ... ... ... Ахаң қазақ филологиясының
негізін қалаған адам. Оған әдебиет те, тіл ғылымы да ... ... ... ... оның атын мақтан етуіміз керек. Тіпті бүгінгі күні
жазушы-әдебиетшілер арасында Сәбит пен ... ... ... қара
күйе жағып қарайтын шала білімділер бар. Олар Сәкендерді қазақ жеріне Кеңес
өкіметін орнатқан басты айыптылар деп таниды. ... ... одан өзге ... ... шаруасына араласпаған, оған еш қатысы жоқтай ... ... Ахаң мен ... ... ... өте ... ... өзінің «Қазақты қазақ дейік, қатені түзетейік» деген тақырыппен 1923
жылғы ақпанның 18-де жариялаған мақаласында ... ұлт үшін ... ... мен ... ... үшін ... жүрген шаруаларын айтқан еді. Ол
сол үшін де «ұлтшыл» атанып, бірнеше рет қудаланған ... Ал ... 1932 жылы «ХХ ... ... ... деген оқулық шығарған. Ол
кезде Ахаңдар айдалып, Беломорканалда жер қазып жүрген еді. Осы ... ... ... ... Дулатов, Жүсіпбек ... ... және ... ... тіпті сол кезде Алаш қайраткері
деп аталып жүрген Мұхтар Әуезовты де еңбегіне кіргізіп, оларды осы заманның
әдебиетін ... ұлт ... ... ... ... ... ... келгенде, Алашты бір бөлек, «қазақты қайтсем де
жеткізем» деп ... ... ... ... бір ... атау дұрыс
емес. Бәрі де бір қазақтың жоғын жоқтады, тек қана бірі демократиялық ... бірі ... ... ... Оларды бір-бірінен бөліп қарауымыз
тарихи шындықты бұрмалағанымыз, тарихы бұрмаланған халық адасушылыққа тап
болады. Тарихи шындықты дұрыс көрсетпеген ... біз елді ... ... ... Тұрсынбек Кәкішев. Әдебиетші-ғалымның пікірінше,
қазіргі күні ... ... көшу ... күн ... тұр. – ... ... ... Көршілес өзбектер мен әзірбайжандар әлдеқашан
латын әліпбиіне көшіп алды. Көштің соңында әдеттегідей, біз ... ... егер біз ... ... онда ... ... елдерінің тілін,
жазу-сызуын танитын боламыз. Себебі, бүгінде дүние жүзі халықтарының ... ... ... ... ... тілі де ... Сондықтан
да «егер әлемдік дамудан кеш қалмайық» десек, онда ... ... ... ... қиналатын түк те жоқ. Өйткені, Ахаңның, Ахмет
Байтұрсыновтың араб алфавиті ... ... 24 ... ... төте ... еш ... ... өтуімізге болады. Бұл екі әліпби бір-
біріне жақын, олардың ... заңы да және тағы ... тіл ... ... ... – деп Тұрсынбек Кәкішев өзінің ойындағы пікірін ашық ... ... іс – ел ... ... азаматтарда!
Ахмет Байтұрсынов - қоғам кайраткері, ақын, әдебиеттанушы, лингвист,
аудармашы, ... ... ұлт ... жылы, қаңтар айында Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек ... ... ... орыс оязының зорлығына қарсы тұрған әкесі Байтұрсынның 15 ... жер ... он үш ... бала ... ... ... жара
салады.
1886-1891 жылдары Торғай қаласындагы екі сыныптық мектепте, ... ... ... ... ... оқиды.
1895-1909 жылдары ұстаздықпен айналысып, бала оқытады.
1905 жылы жер меселесі, казақтың өз жерін өзіне кайтару жөнінде ... хат ... бірі ... ... ... ... үшін ... жылдары абақтыға қамалады. 1910 жылы қазақ жерінен қуғындалып, Орынбор
қаласына жер аударылады.
Халықтың ой-санасын оятуға бар күшін, ... ... ... 1909 ... ... аударып, "Қырық мысал" жинағын шығарады. Қазақ
поэзиясына өзіндік жаңалық, ою-ернек әкелген "Маса" ... ... ... ... ... халыққа жеткізеді.
1913 жылдан 1917 жылға дейін М.Дулатовпен ... ... ... ... ... ... патша үкіметі орындарына жақпаған басылымның
редакторы ретінде А.Байтұрсынов бірнеше рет ... ... ... түскен соң Ахаң қазақ зиялыларымен бірігіп, ұлттық "Алаш"
партиясын құрады. Кеңес үкіметі ... соң ... ... ... ... ағарту Комиссариаты жанындағы ... ... ... ... ... ... ... педагогикалык жоғарғы оқу
орындарында сабақ береді. Голощекиндік ... ... ... қарсы болғаны
үшін 1929, 1937 жылдары екі рет саяси репрессияға ілігіп, жазықсыз атылды.
Өз кезеңі үшін орны зор, мәні ... ... ... ... – «Қазақ»
газетінің (1913—1918) редакторы ... ... ... ... ... ... ... қоғам тағдырына үңіле білген А.
Байтұрсынұлы публицистикасының өзіндік орны бар. Өйткені ... ... ... ... сөз ... ... ой-пікірге
ықпал жасайтын әдебиет жанры болса және ол көбіне-көп мерзімді баспасөзде
көрінетін болса, бұл екі шарттың А. Байтұрсынұлы ... ... ... рас.
Негізінен, А. Байтұрсынұлының публицистикасы көбінесе мақалалар түрінде
көрінеді. Ал очерк, ... ... тән. 1911 жылы ... № 2 санында
жарияланған «Қазақ өкпесі» деген мақаласынан бастап, ... ... ... өз ... ... бас мақала етіп жариялаған «Оқу
жайы», «Бастауыш ... ... ... алу ... ... ... һәм 4-
дума», «Жауап хат» (Жанша Сейдалин мырзаға), «Шаруа жайынан», «Досмайыл
қажыға ашық ... «Бұл ... ... ... ... ... турасында» т. б. мақалалары – мәселе қойылысы мен әлеуметтік ... ... ... ... ... өкпесі» деген мақаласын алып қарасақ, Ахмет ... деп ... ... ... ... ... кезде ғана қайғы кіре бастады. Басқа
келген нәубеттің қайдан келгенін, кімнен басталғанын біле ... ... ... ... отырған жерін мұжыққа алып берді деп хүкіметке
өкпеледі. Қазақ жерін қазыналық ... ... деп ... ... ... ілгері басқанда, қазақ кері басқан. Ханы надан, халқы надан
жұрт мықты мемлекеттің жанында өз алдына хан болып ... күш ... ... күш ... ... ... ... өз алдына жұрт болып тұра алмайтын
болған соң, Россияға қосылған…
Қазақ жерінің қазыналық болғанына ...... ... қазыналық
етемін дегенде көнбеске шара жоқ. Екінші, жер өзінде болса, қазаққа пайдалы
емес, бәле ... ... ... ... да, ... да кем ... әлі ... жерден қол үзбей отырғаны – жер қазыналық болғандықтан…
Жер жалдаған қазақ аз ба? Жерді жалдаудан ... ... ... Жер ... ... соң сата ... ... тартынып
қалған қазақ аз шығар…
Талап жоқ, үміт мол бір халықпыз…
Өзімізге өкпелемесек, өзгеге өкпелер бет жоқ»- деп ... ол. ... ... жер» деп жар салғаны болмаса, сол жерді ... ... ... ... ой ... «Қараған қарап қалар деп» хаты бар
жерді өңдеп, оның жемісін көруге, біреуге өкпелегенше қимылдап жан ... Бұл ... сол ... ... ... ... оның себеп-
салдарын ашып көрсетуге деген үлкен ізденісті көрсетеді.
Ал «Оқу жайы» мақаласында «Қазақша оқу әлі бір ... ... ... жоқ» кемшілігі есепсіз көп. Қазақша оқу кітаптары жаңа ғана ... ... ... ... аз, оқу ... жоқ, белгілі оқу
жылы жоқ, салған мектептері жоқ, ... ... ... ақы ... ... ... ... жеткілікті етерлік жасалған өрнек жоқ, оқыту
ғылымын ... ... ... жоқ. ... һәм ... ... пайдасын көру үшін қазақ әуелі әр нәрсенің асылына түсініп
іс істерге керек. ... ... ... ... салып бермейді, қазақтың
қазақша оқуын тіпті тілемейді. Сондықтан мектептерімізді тәртіпке қою
қазақша ... ... ... өз ... – деп ... Яғни ... ... балаларын оқытудың талапқа сай емес екенін айтып, қазақтың
білім алуына жағдайды өзіміз ... ... біз үшін ... ... үгіт ... А. Байтұрсынұлы публицистикасында оқу, ағарту ісіне
ерекше назар аударған. Оған «Білім жарысы хақында», «Қазақша оқу жайынан»,
«Орысша ... ... ... ... ... ... мектеп»
қатарлы мақалалары дәлел бола алады. Бұлар қазақ мектептерінің аздығы
оқулықтардың ... ... ... сапасының төмендігі, оқыту
жоспарының жоқтығы, мектептердің жай-күйі т. б. толып жатқан мәселелерді
қамтиды. Өз ... ... ... мәселелерінің шешу жолдарын
міндетті түрде ұсынып отырған. Оның еңбектері сонысымен де құнды. Мысалы:
«Қазақша оқу ... ... ол: ... ... оқуы жаңа оқып ... мұғалімдердің қолында. Бұлардың күштері тың, білімдері соны, ... ... бір ... сол: бала ... ... оқығандары ішінде кем
болады. Сондықтан көбіне – қазақ мұғалімдері түгіл, ноғай ... ... ... жағынан шорқақ көрінеді. Дыбысты жақсы білмей бала оқытуға
болмайды… Екінші ...... ... ... оқуды дыбыспен
жаттықтырудан бастайтын көрінеді. Ол ... ... ... ... ... көп ... я ... я білседе істеп көрмегендік.
Осы айтылған кемшіліктерін түзеу мұғалімдерге қиын емес. Қазақ тіліндегі
дыбысты ... ... ... ... ... ... ... болады.
Дыбыспен жаттықтыруды оңай оқыта білген адамдардың оқытқанда істеген ісінен
көріп үйренуге болады я білетін ... 10-15 күн ... ... ... ... — деп ... ... В. И. Лениннің 50 жасқа толған ... ... ... 1920 жылы 11 мамырдағы нөмірінде жарияланған «Лениннің 50 ... ... ... аударады; біріншіден,
А. Байтұрсынұлы кеңес үкіметі жағына әбден ауысқанын, коммунистік ... ... ... етеді, екіншіден, қазақтың сол кездегі қалың
бұқарасына сол қара халықтың өз тілінде В. И. Лениннің идеясы, күрес жолын,
жеңісін ... ... ... ... ... ... тек ... тілінде емес, орыс тілінде де
жарияланған. Оның ... ... атты ... «Революция және
қазақтар», (1919, № 29-37) «Тағы да Қазақстандағы аштық жайында» (1921, ... т. б. ... ... ... А. ... ... көзқарасы, сол замандағы қазақ
қоғамында болған түрлі ... ... ... еңбектері бүгінде өз
мәнін жойған жоқ. Ол қазақ баспасөзінің іргетасын қалаушы, әрі ... ... орны бар ірі ... ... ... ... Р. Ахмет Байтұрсынов. Алматы. Білім.1990.
2. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы. Жалын, 1991.
3. Әбдіманұлы Ө. 20 ғасыр бас ... ... ... ... Қазақ
университеті, 2002.
4. Қожакеев Т. Қым-қуыт іздер. Алматы. Санат.1999.
5.«Айқап». Алматы. «Қазақ ... ... ... ... мерт ... боздақтар қайта тірілді, сөнген
жанып, жоғалған табылды. Алыптар қайта оралды.
Тұтас буынның төлбасы, кешегі Абай, ... ... ... ... ... ... жалғастырушы ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші,
түрколог, дарынды ақын-аудармашы Ахмет ... ... ... бойынша айтқанда, қазіргі Қостанай облысы, Торғай ... ... ... ел ... ... ... кісі ... Байтұрсын
шаңырағында 1873 жылы 18 қаңтарда дүниеге келген.
Ахметтің “Өмірбаянында” көрсетуінше: мешін жылы, 1872 жылы ... № 5 ... ... Торғай уезі. Қалың қазақ ортасы, қаймағы бұзылмаған сахара
тұрмысы табиғатынан дарынды ... ... ... ... ой ... ... Әділетсіз өмірдің улы зары бала жүрегін он үшінде жаралайды.
Әкесі Байтұрсын мен оның інісі Ақтас ... ... 1885 жылы ... ояз ... ... ... ... жібереді. Мұның арты – дүние-
мүлікті тартып алу, түрме, абақты, Сібірге 15 жылға жер аударылу.
Табиғатынан аса ... ... ... бала ... ... ... ... адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын жердегі ауыл
мектебінен сауат ашады да, ... ... ... ... ... ... училищеде, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік
мектепте оқып, білім алады. 1895 жылдың 1 маусымынан бастап мұғалім ... ... ... ... бала оқытады, өмір, ... ... ... үшін ... ... ... қарсылық
білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. ... екі ... ... бола жүріп, 1901 жылдан бастап қолы бос ... ... сан ... ... оқиды, әдебиетпен айналысады, оқу құралдарын
жинайды. Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ойшылдың ... ... ... ... жаласымен күйе жағылып, губернатор
Тройницкий жарлығы ... ... екі ... ... ... 1909 жылы 1 ... күні Семей абақтысына алынып, сотсыз,
үкімсіз, ... ... 8 ай бойы ... ... ... ... ... белді бекем буады. Бостандық аңсаған, күреске шақырған
өлеңдер жазады. Ақыры Қазақстанда тұру құқынан ... 1910 ... ... ... ... ... айында Орынбор қаласына келеді. Бұдан
кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, ... ... ... ... ... ... ... газетінде редактор
болып, орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарады, халық өмірінің сан-
алуан көкейкесті мәселелерін ... елді ... ... ... ... (1918-1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа
өткел, соны өріс ... Ұлт ... ... ... ... ... Азапты толғаныс, күрес эволюциясынан өтіп барып, 1919 жылдың наурыз
айында бұрынғы ұлт интеллигенциясының кейбір өкілдерін ... ... ... ... ... үшін ... етеді деген үмітпен Кеңес өкіметі жағына
өтеді – Қазақ ... ... ... ... ... ... ретінде оның жұмысына белсене араласады. Республика халық ағарту
комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару ... ... ... мүшесі (1920-1926 жылдар), Қазақстан академиялық орталығының
жетекшісі, ... ... ... оқу ... ... болады, сөйтіп
жаңа заман үшін күреске ... ... ... өкіметі патшаның отаршылық саясатын жалғастырады.
Алаш зиялылары қуғынға ... ... ... қан ... ... Ахмет Байтұрсынов әуелі
1929 жылы бір ұсталып, абақтыға қамалып, лагерь тепкісіне түсіп, ұзақ азап
көріп, 1936 жылы ... ... 1937 жылы тағы ... ... 1938
жылы атылды. Ұлы жүректің ауыр тағдыры осындай, ал толық ... ... ... архив деректері, замандас естеліктері, тарихи материалдарға
сүйену қажет. Қазіргі қолда бар дүниелердің ішінде оның өзі ... ... (1929, 8 ... “Биография” (1929, 21 тамыз) деген
материалдар айрықша бағалы. Бұлар Алматы университеті ... ... ... ... ... ... ... істері өз
заманында аса жоғары бағаланған. Қазақ ортасы, түркі әлемі ғана ... ... ... ... ... орны ... Ахмет Байтұрсынов, оның ғылыми еңбектері туралы орыс ғалымдары
проф. А.Смайлович, Е.Поливанов бағалы пікірлер ... ... ... ғалым, қоғам қайраткерінің өмірі, ... ... ... ... ... ... оның ... жыл толу мерейтойы тұсында жарияланды. “Қырғыз (қазақ) өлкесін ... ... ... 1922) орыс ... екі ... ... “Ахмет Байтұрсынұлы (биографиялық очерк)” мақаласындағы тарихи
фактілер, деректер күні бүгінге дейін өз ... ... жоқ. ... ... кейінгі уақыттарда А.Байтұрсынов өмірбаяны туралы жазған
авторлардың бәрі де осы еңбектің ... ... ... тұңғыш рет ақын, ғалым, публицист, қоғам қайраткерінің туған
уақыты, кіндік қаны ... ... ол ... басты сипаттары, білім алған
ошақтары, қызмет еткен орындары, әлеуметтік ... ... ... сан ... ... ... ... берілген. Ал
екінші мақалада А.Байтұрсыновтың ғылыми еңбектерін, әсіресе тіл ... ... ... ... 1929 жылы ... ... ... шыққан “Әдебиет
энциклопедиясының” 1-томында ... ... ... ... ақыны,
журналисі және педагогі... Ол – қазақ тілі ... ... және ... әдебиеті теориясының негізін ... ... ... ... беріледі, қоғамдық-әлеуметтік қызметі
айтылады.
Өз уақытының аласапыран құбылыстарын бағалау, болашақ алыс өрістерді ... жас ... ... даналығына таң қалмасқа ... ... ... қалың тұманда адаспай, Ахмет Байтұрсыновтың ... ... дәл ... күнмен үндес, орайлас пікір-тұжырымды ... ... ... ... ... ... ... екен деп таң қаласың:
“Ақаң ашқан қазақ ... Ақаң ... ана ... Ақаң ... ... ... “Қырық мысал”, “Маса” еңбегі, “Қазақ” газетінің 1916
жылдағы қан ... ... ... ... ... ... ... қажымаған қайраты біз ұмытқанда да ... ... ... Оны ... бәрі де ... ... шындығына ешкім дауласпайды”.
(“Ақжол”, 1923, 4 ақпан), – деп ... ... ... ... ... оның ... ... ерекшеліктерін өз кезінде дұрыс көрсетіп, әділін айтқан
адамның бірі – Сәкен ... Ол ... ... газетіне (1923 жыл, 30
қаңтар) “Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды” ... ... ... ... ... ... ... қарапайым кісі емес, оқыған кісі. Оқығандардың
арасынан шыққан өз заманында патша арам қулықты ... ... ... ... намысын жыртып, дауысын шығарған кісі.
Өзге ... ... шен ... ... ... ... құлдыққа көніп,
ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттың арын ... ... ... Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез,
губернатор, соттарға күшін сатып, тілмаш болып, ... ... ... ... ... ... Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін
қылды”. “Қырық ... ... ... ... ... редакторлық
еткен еңбектерін, Алаш кезеңін, артынан компартияға кіргенін түгел шолып
айта ... ... ... ... ... ... да жазушы аз ғана, әдебиеті
нашар қазақ жырларына оқу һәм тіл ... ... ... ... ... ... шын көңілден құттықтап, өмірінің ұзақ болуын тілеймін”.
Түркістан ... ... ... ... мен ... ... ... газеті “Ақжол” 1923 жылғы 4 ақпанында шыққан 270-санында:
“Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап әліппе мен ... тіл һәм оқу ... ... ... тілін талайға үйреткен Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді
көксеген адам болмай, қазақ ... кез ... ... жол
көрсеткен Ақаң еді”, — деп жазылған.
Бұдан кейінгі уақыттарда, әділет принциптері бұзылып, адамшылықты таптаған
зұлмат жылдар, нәубет, ... қан ...... басталған кезде,
көп нәрсе мүлде бұрмаланды, “байтал түгіл бас қайғы” дейтін күндер ... ... ... Байтұрсыновтың еңбектерін талдап, тарихтағы орнын ... атын ... өзі – ... ... ... ... ... апарар
жолға айналды.
Бірақ сонда да ескі газет-журналдарды, архивтерді ақтарған, көне кітаптарды
оқыған сұңғыла жандар алдынан ... тау ... ... ... ... ... еді; көзі – ... қайрат-жігерінен, азаматтығынан
айырылмаған аға буынның кейбір есті өкілдері, ... ... ... ... ... “Ақаң былай деген ғой” деп суырыла жөнелер еді. Профессор
Бейсенбай Кенжебаев сынды жуас, ... ... ... ... қазақ
әдебиеттану ғылымында тарихи мектепті негіздеген батыр ойлы ... ... ... “Мынау Ақаң жазған “Әдебиет ... ... Мен 40 жыл ... ... ... байғазы болсын. Қалған
уақытта сен сақта. Бірақ байқа. Уақыты жетпей ... таяқ ... ... ұрып, кесапаты тиюі мүмкін. Шарапаты тиетін уақыт келер. ... мен ... ... ... ... ... ... қой” деген екен.
Жас, өр кеуде, тұяғына тас тимеген шәкірт өмірде талай теперіш көріп, ... дана ... ... алды ... бе. Ақаң ... ондағы пікір-байлам,
ой-тұжырым, жаңалық – табыс туралы айтып та, жазып та жіберген. Жұрт білмей
ме, көрмей ме, ... ме, ... ... ... Сонда тұмсығы
тасқа тиген шәкіртіне ұстазы айтқан сөз: “Ескерттім ғой, - болмадың. Енді
оқасы жоқ. Шыда! Мұндайда ... ... ғана ... ... ... есімін ауызға алуға да, жазуға да тыйым салынған
уақыттарда түркологтар тарапынан оқта-текте ол туралы ... ... ... ... ... ... А.Кононов еңбегі қалың көпшілікті
елең еткізді. Аты шартарапқа мәлім, беделді тілші ғалымның ... ... ... 1974 жылы ... ... ... сөздігі” кітабында Ахмет Байтұрсыновтың туған ... ... ... ... ... ... қызмет еткен орындары,
әлеуметтік-қоғамдық қызметі, басты ... ... ... ол ... ... ... қазақ әліппесінің авторы, қазақ тілінің
фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, сол сияқты ... ... ... ... ... ... деп тарихи тұрғыдан әділ ... ... ... ... бұл ... келіспей өз
ұлтшылымызды өзіміз әшкерелейміз” деген пікір айтты.
Қазақстан азаттық алғанға дейінгі Ахмет ... ... ... ... ... Күрделі тұлғаның өмірі, ғылыми, әдеби мұрасы
жайлы тілшілер — Ә.Қайдаров, Т.Қордабаев, ... ...... ... ...... ... жас ғалымдар – А.Мектепов, Ғ.Әнесов, Б.Байғалиев
т.б. еңбектері шыға бастады. Бір ... ... ... ... “Ақ ... ... “Тіл тағылымы” (құрастырған Р.Сыздықова) кітаптары
басылды.
Енді Ахмет Байтұрсынов мұрасының ... ... ... ... ... оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету жолдарын іздеген
ақын айналып келгенде, ұлы Абай ... ... орыс ... ... ... ... дәстүріне мойынсынады. Бұрынғы ескі-ертегі, химия
үлгілері ... енді жаңа ... ... ... ... ... ... жақсы
білетін стихиясы – жан-жануар өмірінен алынған шығармалар арқылы әлеуметтік
ойға ықпал ету мақсатымен Иван Андреевич Крылов туындыларын аударып, ... ... ... 1909 жылы ... ... ... жағынан қызықты форма, екінші жағынан ұғымды идея, үшінші жағынан,
қазақ тұрмысына ет-жақын ... ... ... бұл ... ... төл
дүниесіндей етіп жіберді.
 
Жүк алды шаян, шортан, аққу бір ... ... ... дүркін-дүркін,
Тартады аққу көкке, шаян кейін
Жұлқиды суға қарай шортан шіркін.
Аудармада мін жоқ, мүдірмей, тұтықпай, есіліп-төгіліп тұр. ... ... ... жаңа ой, соны ... толғаулы сөзді ақын өз ... ... ... алмай болмас.
Әуелі бірлік керек болса жолдас.
Біріңнің айтқаныңа бірің көнбей
Істеген ынтымақсыз ісің оңбас, —
деп елді ... ... ... астына шақырады.
Елдің азып-тозуына байланысты сарындарды ... ... ... ... ... ... дәл ... ойлар да бар:
Қасқырдың зорлық болды еткен ісі.
Ойлаймын оны мақтар шықпас кісі
Нашарды талай адам ... жеп ... ... ... оның ... ойға ... ... түлкі”, “Ала қойлар”, ... ... ... бен ... ... мен ... “Ат пен ... әлеуметтік-қоғамдық жағдайларды мегзейтін оқиғалар, адамдар
психологиясымен сарындас әуездер, ... ... ... мол ... ... негізгі түпнұсқа тексіне орайластырып, ... ойға ... ... қосып, пікірді ұштап, жаңа сарын - әуез қосып ... ... ... қонса, сыйлар алаш ағайын да,
Келе алмас жаман батып маңайыңа.
Басыңның бақыт құсы ұшқан күні
Құл-құтан басынады, малайың да, —
деген жалғасты түйін жасайды. ... кісі тіл таба ... ... ... ... ... құр ... Осы “Үлес” өлеңінің түйінінде ақын өз
позициясын ашық көрсетіп:
Ойласақ оқиға емес болмайтұғын,
Ел қайда өзін жаудан қорғайтұғын.
Қазіргі ... бәрі ... аз ... ... ... ... жаудан жаман
Байқасақ ел белгісі оңбайтұғын.
Бұл белгі табылып жүр біздің жұрттан
Таласып бір-бірінің жүзін жыртқан.
Алданып арқадағы дау-шарына
Кәтерден кәпері жоқ,
келер сырттан, ... ... ... бар ... ой ... ... қазақ әдебиетіне бойлап ену құбылысы ... ... ... ... ... ... ... газетінде
1894 жылы 14 тамызда ... ... пен ... ... ... жариялануы – қазақ әдебиеті үшін жаңа бір арнаның
басы еді.
Крыловтан Абай – 14, ... ... – 37, ... ... – 12 мысал
аударған. Бір мысалдың бірнеше рет ... да бар. ... ... һәм ... “Ат пен ... “Қасқыр мен тырна”, “Шал мен ажал (өлім)”,
“Айна мен маймыл”, “Маймыл мен көзілдірік” мысалдарын Ахмет Байтұрсынов та,
Спандияр Көбеев те ... ... ... ... пен ... ... “Бақа
мен өгіз” мысалдарының Абай нұсқасы да, Ахмет нұсқасы да бар.
Абай аудармалары ... ... ... ... ... ... 8 ... қарасөзбен баяндаған. Ал Ахмет Байтұрсынов аудармаларында
сюжет сақталғанмен, еркіндік басым, ... ... жаңа ... ... танытатын жаңа ойлар айтылады. Түп негізі Федрдан алынған Крыловтың
он жолдық “Шымшық пен көгершін” мысалы Ахмет ... ... ... жолдан тұратын жаңа шығарма. “Өгіз бен бақа” орысшада – 17, қазақшада –
36 жол, ... мен ... ... – 19, ... – 76 жол, ... һәм ... ... – 35, қазақшада – 56 жол, ... мен ... – 37, ... – 68 жол, ... ... – 31, қазақшада – 56
жол. Бұл фактілер қазақ ақыны дәстүрлі ... ... ... ... ойға ой, ... сурет қосып, жаңа, ұлттық төл туынды жасағанын
көрсетеді. Бұрын емеурін, ишара, мегзеу, астар, ... ... ... ... ... анық, дәлді, нақты айтылады. Мұнда Ахметттің ... ... ... ... ауыр жолдар, қуғын-сүргін, ... ... ... арқау болады; ел тағдыры, халық қамы, бостандық
арманы – басты сарын.
Оқ тиіп он үшімде ой ... ... бар бір ... ... оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі қарам, —
деген жолдардың нақты өмірлік ... ... ... 15 ... Сібірге
айдалып, қуғын көруі, бала жүректің тілім-тілім жаралануы. Ал, ... ... ... ... тұр ... малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып –
деген сөздерді патша цензурасы кезінде жібермей тастаған. Ақын ... ... ... ... бір сөз ... ... хатқа жазған,
Қалмаған түк қасиет қазақ азған.
Байға мал, оқығанға шен мақсат боп,
Ойлайтын ... ... адам ... ... келешек қамы үшін арпалысу, ел болу мақсаты бар ... ... ... ... ... жаттың,
Кім істемек қызмет?
Ауызбен айтып,
Істерде қайтып,
Жоламасақ не міндет?
Тек жүрсе тоқ жүрмекті
Қиын деме білмекті.
Қазір әлем поэзиясындағы ділмар сөз – ... боп ... ... ақыны Назым
Хикметтің:
Мен жанбасам лапылдап,
Сен жанбасаң ... ... ... ... ... ... жолдарының Ахмет Байтұрсынов өлеңімен әуендестігі ... ... ... ... ... жеке ... мұң-шері, тұрмыс-салт суреті
емес, негізінен әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық ... ... ... байлық үшін, мансап үшін ар- абыройын сатқан “жақсылығы
өз басынан артылмаған”, ... ... ... ... ... ... тойғанын ар
қылмаған шалдар”, “қайырсыз кеще сараң байлар”, ... ... құр ... оқығандар” сыналады. “Туысыма”, “Досыма хат”, ... ... ... “Көк есектерге”, “Жұртыма”, “Қарқаралы қаласына” өлеңдерінде
ұлы Абай сатирасын еске түсіретін ... ... ... бар. ... ... ... жан сөзі” – қорлық-зорлыққа мойымаған, бостандық,
еркіндік ... ... ... ... ерлер тұлғасын мүсіндеген жырлар.
“Масада” Пушкиннен аударылған “Қыздыр дейсің мәжілісті, жан дейсің”, ... ... ... ... мен ... ... ... Крыловтан
аударылған “Сорлы болған мұжық”, “Қаздар” шығармалары да берілген.
Қинамайды абақтыға жапқаны,
Қиын емес дарға ... ... ауыр ... ... ... иттері үріп қапқаны, —
деген жолдарда өз уақытының сыры айтылса:
Тән көмілер, көмілмес еткен ... мен емес бір ... ... ... ... бір ... менікі ертеңгі үшін, —
деген уақытта ақын болашақпен ... ... ... ... – “Қырық мысал”, “Маса” – қазақ әдебиетін жаңа тақырыптармен,
идеялармен, ойлармен, өрнектермен байытты; Абайдың ... ... ... ... ... сай жігерлі поэзия туды, бұдан кейін талантты
ақындардың жаңа буыны тарам-тарам ... ... ... ... ... ... халықаралық жағдайға, заң, құқықтану, жер мәселесіне,
отарлауға, ... ... ... ... да ... сот
хақында” (1911), “Қазақ һәм ІҮ Дума” (1912), “Земство” (1913), “Жер жалдау
жайынан” (1913), ... һәм ... ... (1913), ... қарыз” (1913),
“Бұ заманның соғысы” (1914), “Жәрдем комитеті” (1915), “Закон ... (1914) (осы ... үшін ... ... штраф-айып төлеген),
“Қазақ халқын билеу туралы 1868 жылы шыққан уақытша положение” (1914),
“Губернатор ... (1914), ... ... (1914), ... ... ... ... (1913), “Қазаққа ашық хат” (1916), “Бастауыш мектеп”
(1914), “Қазақ ... оқу ... ... ... керек” (1923), “Партия
һәм кеңес құрылысындағы рушылдық әсері” (1926) сияқты көптеген мақалалар
публицист ... ... ... ... ... білігін,
ойшылдық деңгейін, журналистік қарымын көрсетіп, ... ... мол ... ... ... тілші, әдебиетші ретінде жазған еңбектері бірнеше том боларлық
мол дүние, бұлардың ішінде 1913 жылы ... ... бас ... ...
оқшау, дара тұр.
Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысымыздағы орны, ... ... ... ... ... алғаш рет қазақ оқырманының
алдына тартылды. Өмірдің сан алуан көкейкесті мәселелерін арқау етіп жазған
Ахмет ... ... ... ... ... 1913-1918 жылдар
арасында өзі редакторлық еткен “Қазақ” газетінде, кейін кеңес ... саны көп, олар ... ... ... ... ... бұларды
жинап, сұрыптап, ой елегінен өткізіп, жүйелеп бастырып шығару арқылы
қоғамдық-саяси, ... ... ... ... үңірейіп
тұрған беттерін толтыратын боламыз. Қазіргі қолда бар ... ... ...... оқулықтар жасау, әліппе, емле,
грамматика, жер иегері, кәсіп істеу, халықаралық ... ... заң, ... ... ... ... ... эстетика
проблемаларын тереңнен қозғап, өз кезіндегі қоғамдық-әлеуметтік ойға
мұрындық, ұйытқы болған ... ... ... ... 1917-19 жылдар
арасында әр қиянды шиырлаған кездерін автордың өзі де ... ... ... жазған еңбектердің басым көпшілігінің негізгі ... ... ... биік ... олар ... ... дамуымыздағы маңызды, мәнді ... ... ... ... пікірлер дәл қазіргі уақытқа қызмет ететінін көруге болады.
Автордың “Қазақ өкпесі” мақаласында (“Айқап”, 1911, № 2) тарихи ... ... ... ... ... ... ... неліктен
құлады, өз алдына дербес мемлекет болып тұра алмаудың себебі, Ресейге
қосылудың ... ... ... ... ... ... “Олжалы
жерде үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, ... ... ... – бәрі ... ... дей ... ел мен елді, ұлт
пен ұлтты теңгеретін ғылым, өнер ... ... ... ... ден
қояды.
Бұл бағытта жазылған, бірі-бірімен сабақтас мақалалар өте көп. ... ... 1913, № 11) ... өз ... ... ісін ... сол тұстағы Қостанай уезіндегі сауаттылық мәселелерін қозғайды,
әрбір жүз ... 6 ... ... әрбір мың кісіден 6 еркек орысша, әл
әрбір үш жүз кісіден 1 әйел қазақша, төрт мың ... 1 әйел ... ... ... дерек келтіреді. “Қазақша оқу әлі бір белгілі тәртіпке келіп
жеткен жоқ, ... ... көп. ... оқу ... жаңа ғана ... Тәртіппен оқытарлық мұғалімдер аз, оқу программасы жоқ, белгілі оқу
жолы жоқ, салған мектептер жоқ, мұғалімдерге арналған айлық жоқ, ... ... ... ... ... ... жасалған өрнек жоқ, оқыту
ғылымын үйрететін даримұғалимун (педучилище) жоқ” деп ... ... ... қазақша, орысша, екі тілде білім алу жүйесін ерекше ... ... қолы ... ... ... ... оқымаған жан қалмасын” деп
дәл қазіргі күндегі тәуелсіздік шарттары алға ... етіп ... ... ... беру ... ... тұжырым жасайды.
Ахмет Байтұрсыновтың қазақша ... ... араб ... ... ... тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды
ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, ... ... ... ... ... (грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы
еңбегі өз ... де ... ... ... ... төңкерісіне шейін
қазақ халқын ояту ретінде көп ... ... ... ... ... ... ... оның еңбегі мол... Әр ... ... ... ... қазақ тілімен кітап жазған, қазақ тілінің негізін жасап, ... ... ... ... адам – ... Ахметтің бұл тарихи еңбегі
бағаланбай қалмақ емес. Бұны пролетариат та бағалайды”, — деп жазды Сәбит
Мұқанов. Ғаббас ... ... де ... ... “Бір кезде сары маса
боп ызыңдап оятқан Ахметті қазақ еңбекшілері де қадірлей ... ... ... ... ... ... (1929, 8 ... Ахмет Байтұрсынов былай
дейді: “Орынборға келгеннен кейін, біріншіден, қазақ тілін ... және ... ... ... ... ... (шрифтін емес), орфографиясын жеңілдету және реттеу үшін реформа
жасаумен; үшіншіден, қазақ жазба ... ... ... ... синтаксистік ықпалынан тазартумен; ... ең ... ... ... ... ғылыми жазба тіл) тілін кітаби
тіл арнасынан стилистикалық өңдеу, қазақ сөздерінен термин жасау ... жады ... ... ... ... ... бастадым. Бұлар
өзім жасаған оқулықтар және өзім редакциялаған “Қазақ” газеті ... ... ... ... өмір бойы ... ... тиянақты, жүйелі түрде
айтылған.
“Тіл – адамның адамдық белгісінің ... ... ... ... ... ... тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге
түсер еді, осы күнгі адамдар ... ... жаза ... күйге ұшыраса,
ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз ...... ... ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен
заман...”, – деп ... ... ... ... ... хат ... мәселелері сөз болады. Қазақ
мектептеріндегі оқыту жайлы, олардың қиындықтарын таратып айта келіп, ... ... ... ұсынады. Жалпы ғылыми мәні бар пікірлерді де айтып
отырады. Мына тұжырымға көңіл бөліп, ой жүгіртіп көріңіз:
“Дүниедегі жұрттардың тілі ... үшке ... 1) ... тіл, ... тіл, 3) қопармалы тіл. Түбіршек тіл ... ... ... ... қытай, жапон тілдері. Жалғамалы тіл сөздің ... ... ... тіл, ... ... финн тілдері. Қопармалы тіл
сөз түбірімен қопарылып, өзгертілетін тіл, мәселен: орыс тілі, араб ... ... ... әсер ... бұл ... ... шара ... ақын Ахмет Байтұрсыновтың өнерпаздар мұрасының маңызды саласы ол
жинап, реттеп, өңдеп ...... ... ... бірі – ... ... ... баспасынан шыққан “Ер Сайын” жыры. Кітап Шоқанның
досы, әйгілі орыс ғалымы Григорий ... ... ... ... Байтұрсынов жинап, реттеп, сұрыптап бастырған екінші фольклорлық мұра
– 1926 жылы ... ... – 23 ... ... тілдің қалай
жасалатынын айта ... ... ... ... етіп ... тіл ... ол
әдебиет адасып кетпек, енді ғана өсе бастаған қазақ әдебиетін алғанда мұны
естен ... ... Тіл ... Ленин сияқты көсемдердің айтқан
сөздерін, үгіттерін оқыған не ... кісі ... тура ... ...... Жинақ Шәңгерейдің “Сыршы” деген өлеңінің:
Құйрық атып құлия,
Түлкідей қашқан жымия.
Қараңды үзіп барасың,
Бізден ... ... ... жас ... құрбы адамдар
Азайып келіп о бітті.
Көрген түстей бәрі де
Көзімнен болды зым-зия, —
деген жолдарымен басталады. Қазақ тарихының 400 жылдық мерзімін қамтитын ... ... ... ... ... ... Бапай батыр, Қаз
дауысты Қазыбек би, бірнеше тарихи тұлғалар бар, ... ... ... ... ... эстетик-сыншы тұлғасын айқындап
беретін күрделі, толымды, жаңашыл туындысы Ташкентте 1926 жылы ... ... ... ... ... ... ... екі-үш жыл
салып, авторы ұсталып кеткен соң, бұл ... ... ... мол ... ... ... ұлттық әдебиеттануының ғылыми негізі,
методологиялық арналары, ... ... мен ... ... кітапта қалыптастырылған.
“Әдебиет танытқыштағы” қазақ әдебиетінің өзіне тән жанрлық формаларын
топтап, жіктеп берудегі ... ... таң ... ......... драманы – айтыс деп бір ... ... ... әкетеді; шежіре, заманхат, өмірбаян, мінездеме, тарихи әңгіме,
саясат шешен сөз, билік ... сөз, ... ... сөз, ... шешен сөз,
уағыз, көсемсөз (публицистика). Ауыз әдебиеті түрлері былай жіктеледі:
ертегі, аңыз-әңгіме, өтірік өлең, ... ... бас ...... топ. Батырлар жыры, тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, толғау, терме ... ... топ. ... ... сөз ... ... мақал, мәтел – бұлар
үшінші топ. Тойбастар, жар-жар, неке қияр, беташар, жоқтау, жарапазан, бата
... ... топ. Жын ... құрт ... дерт көшіру, бесік жыр –
бұлар бесінші топ. Сан алуан фольклорлық шығармаларды ... ... ... ... ... сарындама, салттама, ғұрыптама,
қалыптама деген терминдер қазіргі ұғымымызға өзі сұранып тұр.
Қазақ ... ... ... де ... ... ... бар. Хисса,
хикаят, насихат, мінажат, ... ... ... ... ... ... ... дәуір әдебиетіне ұлы әңгіме ... ... ... әңгіме кірмек. Лирика түрлерін саф ... ... ... ... толғау, намыс-таныс толғау, сұқтаныс толғау,
(даттау, қаралау, наз) деп жіктеу, мазақ, мысқыл, қулық, ... әзіл ... ... ... ... ... азаптаныс деп таратып
әкетуге де қайран қаласыз.
Қысқасы, ... ... ... ... термин, ұғым, категория
әдеби тілімізге, ғылыми оралымға кезінде кіргенін айта отырып, бұл ... ... ... әлі де ... түсетін тамаша қазына, ересен
тапқырлықтар бар екенін көрсетуіміз қажет. ... ... ... ... ... негізін салған, тұңғыш әдебиет теориясын жазған ғалым
екендігін мойындамау шындық алдындағы қиянат болар еді.
Ахмет ... ... ... ішіндегі ең көлемді және
айрықша тиянақталған тұжырымды еңбегі – “Әдебиет танытқыш”.
Шолу ретінде, атүсті ... бұл ... ... ... әділ ... ... ... айту керек, “Әдебиет танытқыш” – Ахмет Байтұрсыновтың эстетикалық-
философиялық танымын, әдебиетшілік көзқарасын, сыншылық ... ... ... ... ... филологиясының ерекше зор, айтылған
ойларының тереңдігі мен дәлдігі арқасында болашақта да ... ... ... ... ... асыл ... Ұлттық әдебиеттану ғылымы
қазір қолданып жүрген негізгі терминдер, категориялар, ұғымдардың қазақша
өте дәл, ... ... ... ... көпшілігі тұңғыш рет осы
зерттеуде жасалғанын ашып айтатын уақыт жетті. Бұл ... ... ... тіл ... жасауда қандай кемеңгер, данышпан болса, әдебиеттану,
өнертану, ... ... ... да ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов фольклорлық, әдеби текстерді талдаудың,
жанрлық түрлерге ат қойып, анықтама берудің тамаша ... ... ... ... ... асқан сыншы, өмір, қоғам, адам табиғаты ... ... ... ұлы ... ... ... ... қуанарлық нәрсе,
жазылғанына 70 жыл өткен еңбектің дәл ... ... ... ... Оның қай ... ашып ... да, ... қона кетеді. Ахмет
Байтұрсынов “Әдебиет танытқыш” еңбегінде зерттеу объектісі етіп, қазақ ауыз
әдебиетін, қазақ жазба әдебиетін, оның сан ... ... ... ... ғылыми еңбектерге сүйенгені туралы мәлімет, дерек ... ... ... ... ... сыны, тарихы, текстологиясы, ... ... ... ... негізгі тұжырым, идеяларымен терең
таныстығы айқын аңғарылады. Қоғамдық, ... ... ... ... сезіліп отырады.
Өнер тарауларын сәулет (архитектура), сымбат (скульптура), ... әуез ... сөз ... ... деп ... әрқайсысына
дәлді анықтама беруінен, сөз жоқ, неміс ғалымы Лессингтің әйгілі “Лаокон”
трактатымен таныстықты байқауға ... еді. Сол ... ... тектерін
таратқанда, ішкі ғалам (субъективті ... тиіс ... ... ... әлем) ұғымдарын пайдалану ескідегі Аристотель, кейінгі Гегель,
бергідегі ... ... ... еске ... Ал ... ... топтау тәсілдерінен орыстың дәстүрлі ... ... Бір ... ... ... ... ... алып,
өзгелерден бәтуа іздеп, басқаның пікіріне жығыла салатын әдеттен мүлде
аулақ. Дәлірек айтқанда, “Әдебиет танытқышта” ... ... ... ... пікір, тұжырымға сілтеме жоқ.
Өнер туралы жалпылай мәлімдеп, ... сөз ... ... ... ... сөз ... шығарма сөздің ақылға, қиялға, көңілге
беретін әсерін анықтап алып, ұғыну, тану, ... ... ... түю, ... ... ... тақырып, жоспар, түр дегендерді
түсіндіріп, мазмұн алуандығын әуездеу, әліптеу, пайымдау деп үшке ... ... үшін ... ... өлеңдері, М.Әуезовтің “Еңлік-Кебек”
трагедиясы, “Жәнібек батыр” аңыз әңгімесі ... ... ... ... ... “Сөз өнерінің ғылымы” деп аталып,
бірнеше шағын бөлімшелерге, баптарға ... ... ... ... ... ... тіл, сөз ... шығарма дегеніміз не деген сұрауларға, ғылыми
дәлді, ... ... ... ... ... сөз ... ғылымын: 1)
шығарманың тілінің ғылымы; 2) шығарманың түрінің ғылымы деп ... ... Тіл өңі ... тіл я ... ... деп, ... жағынан қара сөз
жүйесі, дарынды сөз жүйесі деп ... ... сөз ... үй ... ... өте қисынды салыстыра көрсетеді де, сөз
талғау ... ... тілі екі ... ... ... олар –
біріншісі – ақын ... ... ... тіл. Сөз ... болу үшін ... жұрнақ, жалғаулықты жақсы білу, өз орнында тұтыну, дұрыс ... ... ... ... ... ... алға
қойылады. Тіл тазалығына анықтама беріп, ол үшін ... ... ... ... үлгі етіп ... Олар:
— Ескірген сөздерге жоламау;
— Жаңадан шыққан сөздерден қашу;
— Өз тілінде бар сөздің орнына ... ... сөз ... қашу;
— Жергілікті сөздерге, яғни бір жерде айтылып, бір ... ... ... ... “Біз сияқты мәдениет жемісіне жаңа аузы тиген жұрт, өз
тілінде жоқ деп, мәдени жұрттардың тіліндегі даяр ... ... ... мен жат тілдің сөздерін араластыра-араластыра, ақырында ана тілінің
қайда кеткенін білмей, ... ... ... ... ... ... ... ғылым кітаптарын қазақ тіліне аударғанда, пән
сөздерінің даярлығына қызықпай, ана ... ... сөз ... - ... ұлы ... өзі ... іске ... танытқышта” қойылған күрделі мәселенің бірі – қара сөз бен дарынды
сөз жүйесінің, ғылым мен әдебиеттің айырмасы. А.Байтұрсынов қазақта ... ... ... баламасын тауып, не өз жанынан жаңадан сөз жасай
отырып, өте күрделі ғылыми, философиялық, эстетикалық көзқарастарды ... ... ... ... ... жер жүзі ... ... шығармалардың бір-біріне ұқсас
болып келу себептерін тұрмыс-салт, өмір-тіршілік ұқсастығынан туатындығын
кеңінен дәлелдейді. ... ... ... ... ... жору, жоққа илану, дәу, пері, жезтырнақ, жалмауыз ... ... ... сену ... туған шығармаларға баға
береді. Жазу-сызу жоқ дәуірде туған ... ... ... ... ... ... бір адамның сөз ... ... ... ... ... болу ... ... “Қобыланды батыр”,
“Алпамыс батыр” сияқты ... ... ... ... секілді ескі
сөздердің әркім өзгертіп, өң беріп, құбылтуына орай жалпылық сипат ... ... неге ... ... ... ... есептелетінін
анықтап береді. Осы тұста Ахмет Байтұрсынов былай дейді: “Ауыз ... ... ауыз сөз деп қана ... ... шығарманы (сыпайы
әдебиетті) ғана танушылар бар. Бірақ қалай да асыл сөздің бәрі де тілдегі
әдебиет ... ... ... ... бара ... ... қазақ арасында сауықтың
кемігенімен сабақтастырып, олардың бірте-бірте өлең түрінен айырылып,
ертекке ... ... ... ... құр ... қалатынын ескертіп,
сондықтан жыршылар жоғалмай тұрғанда батырлар ... ... ... ел ... халық алдындағы борышы деп көрсетеді. “Қарақыпшақ Қобыланды
батыр”, “Нәрікұлы Шора”, “Алпамыс батыр”, “Ер Тарғын”, “Ер Сайын”, ... ... ... көп ... жырлар ретінде көрсетіледі. “Тарихи
жыр” деп ... бар, ... ... турасында өлеңмен шығарған сөздері
айтылады” деп анықтама беріледі де, ... ... ... ... ... жырлары алынады. Айтыс өлеңдердің
ерекшелігін екі палуанның күрескенімен, екі батырдың жекпе-жек ұрысқанымен
салыстыра ... ... ... ... ұлттың, рудың, елдің
кемшілік-олқылығы, осал-оңтай жерлері алынатындығы, жазу ... ... ... ... ... мен ... ... пен бала”,
“Есентай мен Балық”, “Жарылқасын мен ... ... ... ... ...... әдебиеттануда бар терминдер, ал үгіт өлең, үміт
өлең – Ахмет Байтұрсынов ... ... ... дәл де ... ... ... салт сөзі, ғұрып сөзі, қалып сөзі деп үшке жіктеп, әрі
қарай тағы да ... ... ... ... сөзі (афоризм), тақпақ, мақал-мәтел, ғұрып ... ... ... неке ... ... жарапазан, бата; қалып
сөзі: жын шақыру, құрт шақыру, дерт ... ... жыры ... бөлінеді.
Әрқайсысының анықтамасы және нақты мысалы бар.
Ахмет Байтұрсынов жаңа әдебиеттің пайда болуы туралы ... ... ... байланыс, әдеби ықпал орайында дәлді, ... ... ... ... ... енген араб, парсы әдебиеттері әсерінен
туған мазмұн, ... ... ... жаңа ... ... ... үлгілердің соны тақырыпқа қызмет етуі тұжырымды дәлелденеді.
Ал ... ... ... кейінгі орыс әсері, Еуропа ықпалы өмірдің
барлық ... ... ... ... әдебиеттегі өзгерістердің
туғанын А.Байтұрсынов жаңа бағыттар, жаңа жанрлық үлгілерді талдау арқылы
айқындап ... ... ... бір ... ... әдебиет мәселелеріне арналған.
Ахмет Байтұрсынов негізінен “жазу әдебиет” деген терминді қолданады, кейде
“жазба әдебиет” деп ... ... ... дін арқылы келгенін кеңінен
ұқтыра отырып, осы істегі қожалардың, ноғай молдалардың дін ... ... өлең ... ... әрекеттерін көрсетеді, олардың ақын
болмағандықтан, әңгіменің қисынымен қызықтырып, тамұқ азабымен қорқытып,
жұмақ ... ... ... ... ... ішінен Шортанбай,
Ақмолда секілді ірі ақындарды көрсетеді.
“Зарқұм”, “Сал-сал”, “Сейфұл-Мәлік” ... ... ... Жүсіпбек Шайхы
Ісламұлының “Мұса мен Қарынбай” қиссасы, Шортанбай, Әбубәкір, Молда-Мұса
шығармалары ... ... бір ... ... дәуір, екінші кезеңін әуелде, ділмар
дәуір, ... ... ... деп алған, Ахмет Байтұрсынов жаңа әдеби дамуға
қатысты ... ... ... ... ... дәуір ұғымына автор бір жағынан сын арқылы шыққан, екінші жағынан
мағынасы терең, мінсіз, толғаулы, ... ... ... ... Асыл сөз жасаудағы білімнің, үлгінің қызметін ашады да ... ... ... ақындарының өздерінің де, сөздерінің де міндері,
кемшіліктері, жаман ... ... ... ... ... әдебиетін
көргеннен кейін байқалып көзге түскен. Сонан кейін ғана Еуропа әдебиетінен
тұқым алып, қазақ әдебиетінің сүйегін ... ... ... ... ... ... ... әсері күшті болған Абай ... ... ... басы ... басталатынын кесіп-пішіп тиянақтайды.
Абайдың сөзге талғау кіргізгені, ... ... ... “Өлең сөздің патшасы – сөз сарасы” өлеңін мысалға ... ... ... ... жаңа ... ... ... өнегенің,
үлгінің, ықпалдың, әсердің рөлін айта келіп: “Қазақтың сындар ... ... келе ... Және сол ... ... да ... ... сөз түрлері бізде әлі түгенделіп жеткен жоқ. Бірақ
қазір болмағанмен, ілгеріде болуға ...... ... ... ... сындар дәуірінің дарынды сөздерін автор үш топқа бөліп
қарайды, олар: 1. ... 2. ... 3. ... Бұлар қазіргі
әдебиеттану тұрғысынан айтқанда – ... ... ... ... ... бөлінеді: 1) Ертегі жыр; 2) Тарихи жыр; 3) Әуезе жыр; 4) Ұлы әңгіме
(роман); 5) Ұзақ сөз; 6) Ұзақ ... 7) ... сөз; 8) ... 9) ... ішінен зерттеуші “Ұлы әңгіме, яғни роман деп ... ... ... ... ... ... ... суреттеп көрсететін шығармаларды
айтамыз” деген анықтама жасайды да, жанрдың ... ... ... ... тақырыбы, уақиға және уақыт, ұлы істер мен кіші істер, шиеленістер,
тартыстар, ... ... ... ... оның ... ... мектеп, төңіректің ықпалы деген мәселелерді айта келіп, ақырында автор
негізгі ойын кейіп ... ... ... ... ... “Ұлы әңгімеге жан беретін адамның ісі болғандықтан, мінезіне
кейіп беретін тәрбие ... ... ... ... ұлы, ... ... ... болғандықтан, ол істері біріне-бірі ұласып,
біріне-бірі оралып, байланысып жатқандықтан, осының бәрін суреттеп шығару
оңай ...... ... ... ... ... ... ой қорытады.
Қазақта әлі ұлы әңгіме жоқ деп келіп, Міржақыптың “Бақытсыз Жамалын” өресі
мен өрісі шағын ... ұзақ ... ... Ұсақ ... ретінде
Мұхтардың “Оқыған азамат”, Ысмағұлдың “Қалайша кооперация ашылды”,
“Автономия”, Міржақыптың “Қызыл ... ... ... ... ... келтіріледі. Әуезе жыр үлгілері ... ... ... “Жолсыз жаза”, “Қалқаман - Мамыр”, Мағжанның
“Батыр Баян” (кітапта “Батыр Баян” деп жаңсақ берілген), ал аңыз ... ... ... патшасы”, Пушкиннің “Данышпан Аликтің ажалы”,
Абайдың “Ескендір” туындылары берілген.
Ахмет Байтұрсынов лириканы – ... деп ... осы ... тектің қыр-сырын
ерекше тиянақты талдап, орасан терең ... ... ... ... ... ... ... ойларын бажайлай жеткізеді.
Ықшамдап, жинақтап айтқанда Ахмет Байтұрсынов лирикаға ... ... ... ІШКІ ... а) Толғау жалпы сырлы болуы керек. Ақын толғауы да ... ... ... ... ол күй ... ... болуы тиіс. Күйі
түсінікті болмаса, өзгеге әсер ете алмайды;
ә) толғау шын сырлы болуы тиіс. Өтірік жай ... де ... ... ... ... өтірік жараспақ түгіл, бүлдіреді. Сондықтан ... ... шын ... күйден шығу керек. Бұрынғы қазақ ақындарының
мақтау, құттықтау өлеңдерінің көбі қадірсіз ... ... шын ... шын
толғау болып шықпағандықтан;
б) толғау таза болуы тиіс – нас, ... ... ... ... ... ... әсер етеді? Толғау сөзге ... сөз, ... ... о да сондай әсер етеді;
в) толғау көңілдің тереңдігі күйінен ... ... ... ... бер ... ... ... оқушының көңілінде терең із қалдыра алмайды;
2. ТЫСҚЫ ШАРТЫ: а) Толғау сөзі көңіл ... ... ... ... ... Күй де, би де біріне-бірі үйлесіп келгенде, сұлу ... ... ... ... ... ... қысқа болуы тиіс. Көңіл ... ... бір ... ... ... ... шығатын толғау көңіл табиғатына қарай ұзын болмасқа
тиіс, ұзын болмайды да. ... ... ... 4-5 ауыз ... ... ... ... айтылуы тиіс. Адамның көңілінің күйін жақсы
білдіретін – күй мен ән. Әннен соңғы көңілге көбірек әсер ... - ... ... ... көбейтетін өлең түрде айтылуы тиіс.
Кейінгі қазақ әдебиетшілері орыс тіліндегі еңбектердің ізімен саяси лирика,
махаббат лирикасы деп қана ... ... ... ... ... ... табиғатынан шығарып, лириканың сап толғау, ... ... ... ... ... ... толғау, ойламалдау, сөгіс толғау, күліс
толғау секілді ... ... ... ... ... ... ... кездері”, Сәкеннің “Жолдастар” өлеңдері, “Маса”, “Оян,
қазақ” кітаптарындағы кейбір өлеңдер алынған.
Ахмет ... ... ... ... деп ... оған ... ... береді: “Айтыс-тартыста ақынның айтқан әңгімесін естиміз,
уақиғаның өзін, уақиғада болған адамдардың ... ... ... ... болып, адамдардың тіршілік жүзінде айтысып-тартысып өмір шеккенін
көреміз. Тіршілік майданында адамдардың ақылы ... ... ... қару қылып алысқаны, арбағаны, қуанғаны, жылағаны, ойнағаны, күлгені,
сүйінгені, күйінгені, жауласқаны, ... ... ... өмір
жүзіндегідей көрініп, көз алдыңнан өтеді”.
Байтұрсынов саралауы бойынша драма былай бөлінеді: 1) ... яки ... ... 2) сергелдең, яки азапты тартыс (драма); 3) арамтер, яки
әурешілік (комедия). Екінші жерде ықшамдап: 1) ... 2) ... ... деп те ... Осы ... әрқайсысындағы тартыс табиғаты,
кейіпкерлердің сипаты жеке-жеке, дәлді де нақты әліптеледі.
Зерттеу барысында ғалым басқа елдер ... де ... ... ... ... ... ... кейбіреуін 13 рет түзеткен. Орыстың асқан
ойшысы, сөз ... Лев ... ... сөздерін баспаға беріп қойғаннан
кейін де талай түзетіп, талай өзгертеді ... Бұл ... ... ... ... ... ... қиын екендігін көрсетеді”, — дейді
“Сөз өнері” тарауында. ... ... ... ... ... ... есімдері
айтылады, жапон, француз, поляк әдебиеттеріндегі өлең құрылысы сөз болады.
Абылай, Шоқан, Ақан сері, Торайғыров, Ядринцев, Потанин есімдері кездеседі.
“Әдебиет ... ... 1926 жылы ... 1989 жылы “Жазушы” баспасы, 1991
жылы “Жалын” баспасы ... ... ... ... ... кеткен
бірталай селкеуліктер жөнделді, олар – кейбір шатасқан сөздердің, баспа
кінәсінен кеткен қателіктердің бұрмаланған текстердің ... ... ... Алматыда сақталған кітаптарының соңғы беттері
жыртылғандықтан, еңбектің тексті түгел ... ... ... салған кісі
аңғарса керек, А.Байтұрсынов былай дейді: ... ... ... ... үшке ... 1) ... 2) ... 3) әуреленіс”.
Осылардың біріншісі - ... пен ... ... ... ...... жоқ. Сондықтан сақталған кітап бойынша болашақта
“Әдебиет танытқыштың” толық текстін табу ... тұр. Тағы бір ... ... ... формаларды талдап болғаннан кейін ... әр ... ... ... ... қара деп ескертеді. Ендеше,
“Әдебиет танытқыш” оқулық, оның хрестоматиясы - ... да ... ... ... бойынша, ол жарияланбаған секілді. Әлде қолжазба күйінде
архивтің бірінде жатыр ма? “Мәдениет тарихы” ... ... ... ... ол да жоқ. ... ... ... Байтұрсыновтың ұлы еңбегі “Әдебиет
танытқыш” төңірегінде әлі де көп зерттеу ... ... ... ... Байтұрсынов әдебиеттанудың ... ... ... ... шет сөзді араластырмай,
қонымды, ... ... ... ... ұялас ұғымдардың тұтас
ұлттық қазақы ... ... ... ... ... ... ... ұшырап, кітаптың тыйым салынғанына қарамастан, әдеби тілге
кіріп кетті. Интернационализм дегенді желеу ... шет ... ... ендіру
науқаны тұсында әдебиеттанудың да шұбарланғаны анық. Әрине, қазір ... ... ұзақ ... ... ... деп ... ... бірақ А.Байтұрсынов жасаған бірталай терминдер, сөздер қолдануға
сұранып тұр.
1913 жылы “Қазақтың” тұңғыш саны шыққанда ... ... ... ... деп ... ... елімізді сақтау үшін бізге мәдениетке, оқуға ұмтылу керек.
Ол үшін ең алдымен әдебиет тілін өркендету керек. Өз ... ел ... ... ... бар ел ғана ... ... біз ұмытпауға тиіспіз.
Бұл мәселеде біздің халымыз оңды ... Осы күні орыс ... мен ... оқып ... ... ... елеусіз қылып, хат жазса өзге
тілде жазып, қазақ тілінен алыстап барады. Бұл, ... ... ... ... осы ... ... табиғат заңына бағынбай, біздің ата-бабаларымыз
мың жасамаса, ол уақытта тілмен де, сол тілге ие болған қазақ ... ... ... деп білу ... Егер оны ... келмесе, осы бастан
тіл, әдебиет жұмысын қолға алып, өркендететін уақытымыз жетті”.
Ахмет Байтұрсыновтың ақын, ... ... ... ... ... ... ... тартқан қорлық, көрген азабы, болашаққа сенген үміт-
арманы – баршасы осы ұлы миссияны орындауға, туған ... үшін ... ... ... ... ... ... Сейфуллин баға беріп, Ахмет Байтұрсынұлы туралы былай депті:
…Өзге оқыған ... шен ... ... ... ... ... ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын
жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ ... еді. ... ол ... ... уез, ... соттарына күш салып, тілмәш ... арын ... ... ... ... ... ... ұлтына жанын
аямай қызмет қылды… халықтың арын іздеп, ... ойға ... ісі ... ... ... ... ... депті:
Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана ... Ахаң ... ... ұраны – «Қырық мысал», «Маса» ; «Қазақ» газетінің
қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, ... ... ... қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын ... ... ... «Маса» (1911). Бұл кітапқа енген
өлеңдерінде ақын қараңғылық, надандық, ... ... ... ... ... сынады. Көптеген өлеңдері сол кездегі ағартушылық
бағытпен үндес болды. Ол Шоқан, ... ... ... ... ... бағыттағы өрісті ойларды өзінше жалғастырушы
ретінде көрінді. Қоршаған ортаға ойлана, сын көзімен қарайды, ... ... ... ... ... ... ... «Досыма хат», «Жиған-
терген», «Тілек батам», «Жауға түскен жан ... ... т.б. ... ... ... Кітаптың ішкі сазы мен ой өрнек, сөз орамы қазақ
поэзиясына тән өзіндік жаңалық, ерекше өзгеріс әкелді.
[өңдеу] ... ... 2005 ... пошта маркасы, (Michel № 512)
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап жарыққа ... ... ... ... ... ... алғашқы зерттеуі деп оның «Қазақ»
газетінің 1913 ... үш ... ... ... бас ... ... ... атауға болады. Онда қазақ халқының рухани өмірінде Абайдың аса
ірі тұлға ... ... ... ... ... ақындық
шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы туралы ойлы пікірлер
айтылған, ақын мұрасының эстетикалық ... ... ... жыры «Ер ... алғы сөз бен ... жазып, оны 1923 ж.
Москвада шығарды.
Қазақ ауыз әдебиетінде молынан сақталған жоқтау-жырларын ... ... 1926 ж. «23 ... ... атпен жеке кітап етіп ... ... ... ... мен әдебиет тарихы жөніндегі
тұңғыш көлемді еңбегі — «Әдебиет танытқыш» (1926). ... ... ... ... сыры, мазмұны, ерекшеліктері, жанрлары, жаңа терминдер,
ұғымдар жайлы жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз болды. Бұл ... ауыз ... мен ... әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-
маңызын ашудан гөрі адамгершілік, эстетикалық әсемдік ... ... ... бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, әдістер
туралы ой-түйіндер айтылған. Кітаптың бірінші ... «Сөз ... ... ... да, онда көркем сөздің толып жатқан қыры мен сыры, тараулар мен
тармақтар, тіл әуезділігінің қыруар шарттары, «сөздің өлең ... ... ... ... ... «тармақ тұлғалары», «бунақ буындары»,
«ұйқастығы» т.б. сөз етіледі.
Екінші бөлімі «Қара сөз бен дарынды сөз ... деп ... да, ... ... табиғаты, оның тараулары — шежіре, заман хат, ... ... ... ... ... ... мәнді әліптеме, сәнді әліптеме,
жол әліптемесі, байымдама, байымдау әдістері, ... пән, сын, ... оның ... ... ... сөзі, білімді шешен сөзі, уағыз көркем сөз»
деп жүйелеп келіп, әңгіме, ... ... ... ... ... онда ... түрлері» атты тарауы өте маныз-ды. Онда сыншыл реализм
туралы алғашқы пікірлер нышанын кездестіруге болады.
Байтұрсынұлы Еуропа жұртындағы ... ... бай ... меңгеруге
бет алушылық, қазақ ... сөз ... ... ... айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ ... ... жеке дара ... ... барлық халықтар әдебиетіне ортақ
сипаттармен ұштастыра талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын ... ... осы ... ... Сөз ... көне дәуірдегі үлгілері, 15-17 ғ-лардағы жыраулар
поэзиясының біразы ақын назарына іліккен. Асан ... ... ... ... ... би, ... ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, Ақмолда,
Әбубәкір, Шортанбай, Байтоқ, Сүгір ақын, Мұрат, Досжан, ... ... ... ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
[өңдеу] Аудармалары
Байтұрсынұлы қалдырған бай мұраның тағы бір ... ... ... ... классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем қазынаның бұл
саласын байытуға мол үлес қосты. И.А. ... ... бір ... ... аударып, «Қырық мысал» деген атпен жеке жинақ қылып бастырды. И.И.
Хемницердің «Атпен есек», А. Пушкиннің ... мен ... ... ... «Данышпан Аликтің ажалы» шығармаларын, орыстың белгілі лирик ақыны
С.Я. Надсонның өлеңін қазақ тіліне аударды.
[өңдеу] ... ... ... қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері,
араб ... ... ... қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы
мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде болған ... ... ... қатысып,
«Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта баяндама жасады.
Байтұрсынұлы ... ... ана ... ... ... көп күш ... мақсатта «Оқу құралы» (1912), «Тіл құралы» (1914); ересектердің сауатын
ашуға арнап ... (1924), ... ... (1926) атты оқулықтар мен тың
еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты ... ... ... ... ... морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау,
жаңаша анықтамалар берді. Қазақ ... мен ... ... ... ... мен ... даму ... ескеру принципін
ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тіл білімін 20 ғ-дың бас кезінде қалыптастырып, ... ... ... Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы
болды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар52 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А. Байтұрсыновтың еңбектері мен ой пікірі8 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь