Газет тiлi - қазақ тiл бiлiмiнде зерттеушiлер назарында жүрген сала

КIРIСПЕ
1.1. Газет тілі лексикасының ерекшеліктері
1.2. Қазақ газеттерінің ағартушылық
бағыттағы қызметі
1.3. Қазақ газеттерiнiң ақпарат тарату, үгiт.насихат
жүргiзу саласындағы қызметi
2.1. Әлеуметтiк факторлардың газет құрылымына тигiзетiн әсерi
2.2. Әлеуметтiк факторлардың газет типтерi мен
олардың лексикасын қалыптастыруға тигiзетiн ықпалы
2.3. Газеттiң iшкi құрылымына тән лексикалық
ерекшелiктер
2.3.1. Газет айдарларының лексикалық, лингвостилистикалық
құлылымы
2.3.2. Газет тақырыптарының лексика.семантикалық
ерекшелiктер
2.3.3.Газет жанрларының тiлдiк ерекшелiктерi
2.3.4. Бас мақала және оның лексика.стилистикалық
құрылымы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер.
Шартты қысқартулар
Зерттеу жұмысының өзектiлiгi: Газет тiлiнiң қазақ тiл бiлiмiнде зерттеушiлер назарында жүрген сала. Алғашқы басылымдар мен бүгiнгi күнгi газеттер тiлi әр түрлi аспектiлерде қарастырылып келедi. Сондықтан да газет лексикасының қабаттары әр қабатқа сай ерекшелiктер, газет тiлiндегi жаңа қолданыстар, сәтсiз баламалар мен ұтымды атаулар, олардың әдеби тiлдi дамытудағы рөлi мен қызметi туралы мәлiметтердiң болуы көп жылғы зерттеулердiң жемiсi болмақ.
Зерттеудiң мақсаты: Газет тiлiн зерттеу қажеттiгiн тудыратын факторлар сан алуан. Газет тiлiн зерттеу арқылы жалпы қазақ тiлiнiң даму бағытын, деңгейiн аңдауға болады. Газет тiлi құрылымы мен жүйесiне сай жиi қолданылатын тiлдiк бiрлiктердi сөзге тән өзге де ерекшелiктер аясын айқындау және олардың жасалу жолдарын сипаттау барысында сөзжасамдық амал-тәсiлдерге тоқталу қажеттiлiгi туындайды.
Зерттеудiң әдiстерi: Газет-ақпарат жеткiзiп, үгiт-насихат тарататын орган. Оның аталмыш қызметтерi бұқара, әлеуметтiк ортамен тығыз байланысты. Сондықтан да газет тiлiн әлеуметтiк ортамен тығыз байланысты, газет тiлiн әлеуметтiк лингвистикамен ұштастыра зерттегенде он нәтижеге қол жеткiзуге болады.
Зерттеудiң ғылыми жаңалығы: Бүгiнгi күнде қазақстан аумағында газет-журналдар, телеканалдардың бәрiн қоса есептегенде жалпы саны 356 бұқаралық ақпарат құралдары қызмет атқарады. Соның iшiнде газеттер туралы мәлiметтерге көңiл аударғанда, олардың саны мен түрлерiнде, типтерiнде бiрқатар сапалық та, сандықта өзгешелiктер пайда болғанын аңғардық. Айталық, газеттердiң мемлекеттiк және мемлекеттiк емес түрлерi пайда болған. Бiрақ, мемлекеттiк емес қазақ газеттерi саны мен сапалық көрсеткiшi жағынан әлi де өз деңгейлерiне жете алмай жатқанын аңғару қиынға түспейдi. Әр газет типiне орай олардың айдар, тақырыптарында айырмашылығықтар болады. Бұл айырмашылықтар сөз қолданыста (арнайы лексиканы қолдануына орай, кiрме сөздер мөлшерiне қарай) айқын байқалғанымен, жалпы газет атаулының айдар, тақырып, жанрлары құрылымында аса көп өзгешелiктер жоқ.
1. Қазақ энциклопедиясы баспасы. 1998.
2. Н.Қарашева. Грамматические особенности языка казахской публицистики начала ХХ века ( на материале журнала “Айкап”).Дисс. канд. Фил. наук. Алматы. Ата.1959.
3. С.Исаев. Қазақтың мерзiмдi баспасөз тiлiнiң дамуы.Алматы. Қазақстан – 1983.
4. С.Исаев. Қазақ әдеби тiлiнiң совет дәуiрiнде дамуы. Алматы. 1973.
5. Б.Момынова “Қазақ” газетiндегi қоғамдық-саяси лексика. Алматы, Арыс. – 1998.
6. К.И.Белинский. Язык газеты. Москва, - 1996.
7. В.Г.Костомаров. Русский язык на газетной полосе. Москва.-1971.
8. И.П.Лысакова Тип газеты и стиль публицистики. Ленинград, - 1989.
9. Г.Я.Солганик. Лексика газеты. Москва, 1981.
10. Мемлекеттiк тiл: бүгiнi мен болашағы. Астана. Елорда, - 1998.
11. Н.Сабитов. Мектебы и медресе у казахов. Алматы. 1950.
12. Т.Тажибаев. Просвещение и школы Казахстана во II половине ХIХ в. Алма-Ата, - 1962.
13. А.Байтұрсынов. Ақ жол. Алматы. 1994.
14. А.Алдашева. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, Арыс.1998.
15. Р.Барлыбаев. Қазақ тiлiндегi қоғамдық-саяси лексика. Алматы, 1978.
16. А.Р.Будагов. Проблемы развития языка. М-Л. 1984.
17. Антология кинизма. Отв. Ред. А.А.Тахо-Годи.М., 1984.
18. К.Аханов. Тiл бiлiмiне кiрiспе. Алматы. 1965.
19. Т.Қордабаев. Жалпы тiл бiлiмi. Алматы. 1983.
20. А.Д.Шверцер. Вопросы социологии языка в современной американсой лингвистике. Ленинград., 1971.
21. М.М.Бахтин. Вопросы литературы и эстетики. Москва.1975.
22. А.Г.Бочарев. Основные принципы типологии современных советских журналов. II ВМГУ, сер.х, журналистики, 1973,3.
23. В.ВБакшин. Типологические особенности газетного оформления II ВМГУ, сер.х, журналистика 1977,1.
24. М.Балақаев, Р.Сыздықова, Е.Жанпейiсов. Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы. Алматы, 1968.
25. О.Бүркiтов. Қазақ әдеби тiлiнiң публицистикалық стилi (мерзiмдi баспасөз материалдары бойынша). Канд. Дисс. Автореф. Алматы. 1996.
26. А.Алдашева. Лексика новооброзования в современнов казахском литературном языке (на материале периодической печати 1976-1991гг.) АКД.Алма-Ата.1992.
27. М.Оразова. Қазақ тiлiнiң семантикасы. Алматы,1991.
28. Тiл мәдениетi және баспасөз. Алмалы. Ғалым.-1968.
29. Р.Сыздықова. Сөз құдiретi. Алматы. Санат- 1997.
30. Айқап. Алматы, Қазақ энциклопедиясы. –1995.
31. Т.Амандосов. Верныйдағы большевиктiк тұғғыш қазақ газетi, Алматы, 1959.
32. Т.Айдаров. Қазақ тiлiнiң лексикалық ерекшелiктерi. Алматы, 1975.
33. Жазушы және сөз мәдениетi. Алматы.1983.
34. Қазақ әдеби тiлi тарихының проблемалары.Алматы.1987.
35. Қазақ лексикасындағы жаңа қолданыстар.Алматы. 1991.
36. А.Сармурзин, М.Қойгелдиев. Қазақтың жарық жұлдызы (“Қазақ” газетiнiң шығу тарихынан) II “Жұлдыз”, 1990,9.
37. К.Мусаев Лексикология тюркских языков. М.1984.
38. С.Исаев. Қазақ тiлi жайында ойлар. Алматы.1997.
39. М.Балақаев. Баспасөздiң тiл мәдениетi туралы II Тiл мәдениетi және баспасөз. Алматы, Ғылым. – 1968.
40. М.Балақаев. Қазақ әдеби тiлi және оның нормалары. Алматы.1984.
41. Р.Сыздықова, Б.ШҮалабаев. Көркем текстi лингвистикалық талдау. Алматы, Мектеп,1998.
42. Б.Кенжебаев. Қазақ баспасөзiнiң тарихынан (тарихи очерк). Алматы. 1950.
43. Ү.Субханбердина. Алматы, Ғылым, -1989-1996.(1-5 кiтап).
44. Ө.Әбдiманов. “Қазақ” газетi Алматы, Қазақстан. 1993.
45. Айқап. Алматы, Қазақ энциклопедиясы. – 1995.
46. И.Әбiлдаева. “Социалистiк Қазақстан” газетi Ұлы Отан соғысы жылдарында. Алматы. 1964.
47. Ш.Құрманбайұлы. Қазақ лексикасының терминденуi. Алматы. Ғылым, 1998.
48. Х.Досмухамедов. Таңдамалы шығармалары. Алматы, Арыс – 1998.
49. Ә.Бөкенханов. Шығармалары (“Қазақ” газетiне жарияланған мақалалары) Алматы, Қазақстан – 1994;
50. Ж.Әлмашұлы, Н.Төреқұлұлы (ғылыми-публицистикалық толғау). Алматы, Жетi жарғы, - 0996.
51. Х.Кәрiмов. Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы (методикалық нұсқау). Алматы. 1988.
52. Т.Қордабаев. Қазақ тiл бiлiмiнiң мәселелерi. Алматы.1991.
        
        КIРIСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектiлiгi: Газет тiлiнiң қазақ тiл бiлiмiнде
зерттеушiлер назарында ... ... ... ... мен ... ... тiлi әр түрлi аспектiлерде қарастырылып келедi. Сондықтан да газет
лексикасының ... әр ... сай ... ... тiлiндегi жаңа
қолданыстар, сәтсiз баламалар мен ұтымды атаулар, олардың әдеби тiлдi
дамытудағы рөлi мен ... ... ... ... көп жылғы
зерттеулердiң жемiсi болмақ.
Зерттеудiң мақсаты: Газет тiлiн зерттеу ... ... сан ... Газет тiлiн зерттеу арқылы жалпы қазақ тiлiнiң даму
бағытын, деңгейiн ... ... ... тiлi құрылымы мен жүйесiне сай жиi
қолданылатын тiлдiк бiрлiктердi ... тән өзге де ... ... және ... ... жолдарын сипаттау барысында сөзжасамдық амал-
тәсiлдерге тоқталу қажеттiлiгi туындайды.
Зерттеудiң әдiстерi: Газет-ақпарат ... ... ... Оның ... қызметтерi бұқара, әлеуметтiк ортамен тығыз байланысты.
Сондықтан да ... тiлiн ... ... тығыз байланысты, газет тiлiн
әлеуметтiк лингвистикамен ұштастыра зерттегенде он нәтижеге қол жеткiзуге
болады.
Зерттеудiң ғылыми жаңалығы: Бүгiнгi ... ... ... газет-
журналдар, телеканалдардың бәрiн қоса есептегенде жалпы саны 356 бұқаралық
ақпарат құралдары қызмет ... ... ... ... туралы
мәлiметтерге көңiл аударғанда, олардың саны мен ... ... ... та, ... ... пайда болғанын аңғардық.
Айталық, газеттердiң мемлекеттiк және ... емес ... ... ... мемлекеттiк емес қазақ газеттерi саны мен сапалық көрсеткiшi
жағынан әлi де өз ... жете ... ... аңғару қиынға түспейдi.
Әр газет типiне орай олардың ... ... ... болады.
Бұл айырмашылықтар сөз қолданыста (арнайы лексиканы қолдануына орай, кiрме
сөздер мөлшерiне қарай) айқын ... ... ... ... ... жанрлары құрылымында аса көп өзгешелiктер жоқ.
Зерттеудiң теориялық, практикалық маңызы: ... ... ... ... ... ... тiлiнiң, олар атқарған,
әлеуметтiк-қоғамдық қызметтерi түрлерiнiң (ағартушылық, ақпараттық, әдеби
тiлдi ... ... мол ... ... ... ... ... газет лексикасының
құрылымы мен жүйесiне тән ерекшелiктердi ... оның ... ... жанр кейбiр мәтiндiк ерекшелiктерiне) тоқталу, сондай-ақ газет
лексикасының типтерiн қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... анықтау, оларға тән тiлдiк ... ... ... ... сондай-ақ, тiлдiк жүйе мен құрылым, оларға тән парадигмалық
және синтагматикалық қатынастардың ... ... ... ... ... ... тілі лексикасының ерекшеліктері
Мәдениеттің ең маңызды жансерігі жазу ... ... ... ... ... ... - ... рухани, мәдени өмірінің
айнымас бөлшегі. Газеттің ... ... ... ... ... мен тарихындағы алатын орны айрықша маңызды. ... ... ... ... тілі мәселесін назардан тыс қалдырған емес.
Лингвист-ғалымдар арасында қазақ баспасөзінің тілі ... ... ... ... жазған Н.Қарашева болды (1). Бұл ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Баспасөз тілін зерттеуге арналған екінші ... - ... ... (2). ... тілді зерттеуге байланысты жазылған
ғылыми ізденістер қатарына қосылған бұл ... ... ... ... жүйесі, лексикасы, грамматикалық ерекшеліктері
барынша жан-жақты қамтылып, ... ... ... ... ... ... болып жарық көрді.
Газет тілі С.Исаев зерттеулерінің де нысаны ... (3,4). ... ... ХХ ... 20-шы ... мерзімді
баспасөз тілі грамматикалық тұрғыдан олардың ... ... ... ... және тіл ... ... ... "Қазақ лексикасындағы жаңа қолданыстар" (1991)
атты кандидаттық диссертациясында 1970-1990 жж. аралығындағы ... ... жаңа ... шолу жасайды. Газет тіліндегі жаңа
қолданыстарды талдауға арналған енді бір кандидаттық ... ... ... ... де айта кету ... газеттер тілі бойынша "Қазақ" газетіндегі қоғамдық-саяси
лексиканы жүйелеген ... ... бар (5). Ал ... ... ... ... стилі" (Алматы, 1996) атты кандидаттық
диссертациясы осы ізденістердің қатарын толықтыра түсті. Әрине, ... өзге ... ... ... ... да ... тілі ... кеткен жөн.
Орыс тіл білімінде газет тілі туралы К.И.Былинский (Язык газеты. М.,
1996), ... ... язык на ... полосе. М., 1971),
И.П.Лысакова (Тип газеты и ... ... ... ... газеты. М., 1981), т.б. ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Бір ... ... ... тарихы бар қазақтың мерзімді басылымдарының
алғашқы қарлығаштары (ДУГ, ТУГ) ... ... ... ... дейді: "…Әуелгі
кезде (революциядан ... ... ... тілі ... ... ... ... орныққан нормалары бар, жүйелі тілдік өрнектерімен,
публицистикалық мазмұнына сай сөз тігісімен сипатталатын тұрақты ... ... ... кете ... ... ... оның ... революциядан бұрынғы газет-журнал шығару ісінің тарихы онша терең,
мерзімі ұзақ болмауында ғана емес, сонымен бірге бұл мәселені, жалпы ... ... ... үшін ... болумен, баспа ісінің көршілес татар,
башқұрт, өзбек халықтары өкілдерімен тығыз қарым-қатынас ... ... ... ... органдар болумен және маман да сауатты
журналистердің жетіспеуімен тікелей ... (6, ... ... ... ... ... әңгіме қозғай келіп: "Ол программа бойынша газет ... ... ... ... ... ... ... тұруға,
сондай-ақ олардың арасына елдің табиғаты, тұрмысы, шаруашылық жайы (мал
шаруашылығы, ... ... ... т.б.) ... ... таратуға"
тиісті болғанын тілге тиек етеді. Патша үкіметі сөз ... ... ... да, іс ... қазақ халқын ағартуды тіпті де ... жоқ. ... оның ... - ... ... ана ... ... арқылы оны
сөзсіз орындаттыруды қамтамасыз ету, ... ... ... ... артта қалған патриархалды шаруашылығын біраз ілгері
көтеріп, оны патша үкіметінің шикізат жөніндегі ... ... ... ... ... өз тілін дамыта отырып, сол кездің өзінде
"патша үкіметінің орындастыру саясатына зиянын ... ... ... ... ... ... қарсы күресу болды. Сөйтіп, өзінің
отаршылдық саясатын одан әрі ... беру ... ... - ... (7, ... де ... ... газеттері мен кейінірек жарық көрген "Қазақ"
сынды ұлттық басылымның халықтың мәдени, рухани, ... және ... ... ... ... ... газеті" екі бөлімнен ( ресми және ресми ... ... ... патша үкіметінің жергілікті
әкімдерінің қазақтарға қатысты бұйрық-жарықтары аударылып басылып отырды,
ал ... ... ... ... ... ": ел басқару, егіншілікті
өркендету, отырықшылыққа көшу, мал ... ... ... ... ... (мектеп ашу, дәрігерлік жәрдемді күшейту, әдебиетті,
қазақтың ана тілін дамыту) мәселелері ... ... ... ... сол ... ... ... көкірек көзін ашқан
материалдар жүйелі жарияланып отырды. Соның ішінде көркем әдебиет ... ... ... байланысты жазылған мақалалар газеттің
негізгі ұстанған бағытынан хабардар етеді. Танымдық ауқымы мол материалдар
халықтың көзін ашуға, оқуға, ... ... ... ... ... Атап ... " Қазақтың тарихы " ( Түрік баласы, Қ., 1913, ... ... " ... 1913, N34,35, 36); " ... ана тілімен оқыту"
(Арысұғлы, Қ., 1914, N48); "Қазақ ... (Қ., 1914, N116); ... ... ... (Қ., 1915, N117); ... ... ( Жаңа Байбақты, Қ., 1915,
N119); " Емле туралы" ( Н.Күзембаев, Қ., 1915, N116); ... ... ... 1914, N 61), "Қазақтың бас ақыны" (А. Б.Қ., ... ... ... ... (М.Д.Қ., 1914), т.б.
Жалпы қазақ газеттерінде жарияланған материалдардың маңызы мен ... ... ... ... ... ... орны мен ... үш
бағытта топтастыруға болады:
1) қазақ газеттерінің халық санасын ояту үшін атқарған ағартушылық
бағыттағы ... ... ... мен ... жүргізу бағытындағы қызметі;
3) әдеби тілді, сөздік қорды сан және сапалық жағынан толықтырудағы,
байытудағы ... ... ... ағартушылық
бағыттағы қызметі
Жоғарыда айтып өткеніміздей, газеттің ағартушылық ... ... алар тұсы - ... ... ... ... - ... уақытымен тұстас келді. Өйткені, "Газет - халыққа білім таратушы.
Олай ... ... жұрт ... естіп, білмегенін біліп, бірте-
бірте білімі молайып, зейіні өсіп, пікірі ашылып, парасаты жетікпекші"(8,
10).
"Қазақ" газетінің осы ... ... ... оның бас ... есімімен байланысты. Бүгінгі күні А.Байтұрсынұлы қалдырған
мұралар жан-жақты ... ... алып ... ... Ахаң ... зерттеудің үлесіне тиесілі екені даусыз. Торғайда мектепте сабақ беріп
жүріп, қазақ балаларын ... үшін не ... не ... ... ... ... ... сауалдардың біраз жауабын газет арқылы шешуді мақсат
тұтуы тар жол, ... ... өте ... ... құлағы, көзі һәм
үні" (өз ... ... ... ... ... ... Ауылда ондаған баланың
сауатын ашқан "Қазақ" арқылы мыңдаған өнер-білімге сусағандардың көкірек
көзін ашу қиын да болса ... ... 1914 ... ... ... ... ... алты миллион қазақты алаламай істеп отырған ісімді
артығырақ ... - ... ... ... сөзбен айтсақ, ұстаздықты ұлттық ... ... ... ... қарайды; өз халқы білім жарысына
түсетін күнді жақындатты" (9, 32). Оның ... ... ... М.Әуезов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, ... ... ... ... ... анық ... Жалпы А.Байтұрсынұлы
ағартушылық қызметінің үш қырын былайша көрсетуге болады:
Біріншіден, Абайтұрсынұлы орысшы немесе татар, ноғай молдалары ... ... оқу ... санамалай келе, қазақ баласы үшін ең алдымен
білім ана тілінде берілуі міндетті екенін айтады.
Әрі ұстаз, әрі ағартушы ... ... ... ... ... екінші мәселе-мектептің құрылымы, оқыту жүйесінің
мәселелері. Ол: "Бұл күнде қазақша оқуда кемшілік көп. ... оқу ... жоқ. ... оқу ... ... ... Екінші, қазақ
мектебіне түзелген бағдарлама жоқ, онсыз оқу бір жөннен шықпайды. ... ... ... ... ... аз", - деп, ... ... әкеліп, бөгет жасап отырған қиындықтарды шешудің ... ... жылы Ахаң ... ... оқу жайынан" атты мақаласында:
"Бала оқытуды жақсы білейін деген адам, әуелі, ... ... өзі ... ... керек, екінші, баланың табиғатын біліп, көңіл
сарайын танитын адам боларға керек", - ... ... бір ... "Оқу
жайынан" сөз қозғағанда, сандық, статистикалық мәліметтерді ... ... "Бұл ... ... Қостанай уезінде қазақша хат танитын еркек
әрбір жүз кісіден ... ... хат ... ... мың ... сатау.
Қазақша хат танитын әйел әрбір үш жүз кісіден біреу, ... хат ... төрт ... ... екен. Бұл цифрлар қазақта ... ... ... ... бұл ... ... һәм ... оқу жайы осы. Мұнан
былай оқу һәм оқыту мәселесі "Қазақта" түгел ... ... - ... ... керектері" деген мақаласында осы ойын одан әрі жалғастыра
түсіп, қазақ даласында оқу жүйесі қалай, ... болу ... ... жаны - ... ... ... ... мектебі һәм сондай
болмақшы, яғни мұғалім білімді болса, білген ... ... ... білетін
болса, ол мектептен балалар көбірек білім біліп шықпақшы. Солай болған соң,
ең ... ... ... - ... ... ... ... білетін мұғалім. Екінші, оқыту ісіне керек құралдар ... һәм ... ... іс істелмейді һәм құрал қандай болса істелген іс те сондай
болмақшы… ... ... ... - ... ... Керексіз
нәрселерді үйретіп, балалардың өмірін босқа өткізбес ... ... ... ... сүйреп кетпес үшін бастауыш мектепте үйренетін нәрселердің
кесім-пішімі болуға тиіс. Сол пішім программа деп ... - ... (10, ... осы ... ... ... ... сол кездегі әрбір оқыған
азаматтың парызы, әрбір жарық көріп жатқан кітап пен мерзімді ... ... төл ... сынды еді. Газет арқылы бұл қызметті
мыңдаған адамға, қалың бұқара қауымға көрсету мүмкіндігі туды.
"Қазақтағы оқу-білім, халық ... ... ... ... ... - тілімізге ертеден еніп, әбден қалыптасып кеткен арабизмдермен
қатар орысша сөздердің де жарыса ... ... ... заңды да.
Өйткені,сол кезде қазақ даласында оқудың, оқытудың екі түрі бар еді. Бірі -
діни, ескіше, қазақша оқу, яғни ... ... ... еді. Осы екі ... ізге ... ... терминдеріне қоса газет тұтқасын ... ... ... ... төл ... көптеп енгізіп
отырған.
Қазақ даласындағы оқу жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... емес. Ертеректе жазылған Н.Сәбитовтың
(Мектебы и ... у ... ... ... ... ... ... во ІІ половине ХІХ в. ... 1962) ... бұл ... ... ... ... тән. ... зерттелінуі
жетімсіз тақырыпқа, яғни педагогика тарихына ... ... ... ... ... ...... Р.Сыздықова болды. Ғалым
Абай шығармаларының тiлiн сөз еткен монографиясында ... ... мен ... ... ... деген атау енгiзiп, көптеген
атаулардың тарихи даму процестерiн ... ... ... күнi ... ... ... ... сөзi – ХIХ ғасырдың
жемiсi. Оған дейiн бүкiл Шығыс ... ... оқу орны ... ... Ал ... ... Орта Азия халықтары бiрте-бiрте ... ... қол арта ... ... ... сөзi жиi қолданысқа түсiп ... ... берi ... ... ... ... орын алып ... ата-бабаларымыздың ҮIII-IХ ғасырдан бастап тұтынған ... араб ... ... дiнi ... ... тiлiнде терең iз қалдырды.
Мектеп, кiтап, медресе сияқты сөздердi талай ғасыр бұрын-ақ екiнiң ... ... дау ... Мактаб – мектеп, китаб – кiтап түрiнде
өзгерiп, ... ... де бұл ... ... ... тiлiмiзде
қолданылып келе жатқанын көрсетедi.
Өзге бiр тiлдiң жүйесiн бiлмеген адам өз ана ... ... ... ... ... тани алмайды. Ол сөздердi шет ... ... ... ... ... де мүмкiн. Бұл кейбiр өзге тiлдiк элементтердiң
басқа тiлге әбден құлаққа сiңген көне ... ... ... пен кiтап
түбiрлес, туыстас сөздер десе, екiнiң бiрi сене ... Шын ... ... ... «жазу» деген ұғымды бiлдiредi. Ал ендi ... ( жазу ... ... ...... ... “жазылған”),
(мактаб) – мектеп (яғни “жазатын орын”), мактуб ... ... ... осы сөздiң көпше түрi ... атты ... ... ... Өз ... мәселен, кiтаптан – мактабатун – “кiтапхана”
туындайды. Дел осындай жолмен араб тiлiнiң “оқыту”, “зерттеу” ... ... ... араб ... ... және медресе сөздерi туындады.
Ал, олар екi дара, бiр-бiрiмен байланысы жоқ екi лексема ... ... ... ендi ... ... ... ... ғылымға қатысты орыс
тiлiнен енген атауларға ... ... ... мүлде өзгеше екенiн
көремiз. Бұлардың қазақ тiлiне ауысқанына салыстырмалы түрде алып қарағанда
аз-ақ уақыт болған. ... да бұл ... ... көпшiлiгi
халыққа түсiнiксiз болғандықтан, газет шығарушылары көп жағдайда оларға
анықтама ... ... ... ... ... iшiнде әр жерде бала
оқытатын адамдардан бала оқытуға программа (жосық) ... екен ... ... ... 1913, Т 1); ... нәрселердi үйретiп, балалардың
өмiрiн босқа өткiзбес үшiн, үйретерге ... ... кем ... ... ... ... ... кесiм-пiшiм болуға тиiс. Сол пiшiм
программа деп аталады (11, 252).
“Қазақ” газетiнде актив ... ... ... ... ... ... түскен тағы бiр ерекшелiк-қазiргi тiлiмiзде
қолданыс ... ... ... тiркестердiң оның бетiнде алғаш
пайдаланылып, орныққандығы. Оларға: ... ... ... мектеп, ұлт
мектебi, ұлт әдебиетi, жаңа ... ... оқу ... ... ... ... тiркестерi жатады. Мысалы: Европа мактаптарында оқыб ... ... ... ашды ... N 164); ... оқу ... жаңа
қана көрiнiб келедi, тәртiпбен оқытарлық мұғалiмдер аз, оқу программасы
жоқ, салған ... жоқ, ... ... ... ақы жоқ, ... аймаққа бiрдей жеткiлiктi етерлiк жасалған өрнек жоқ, оқыту ғылымын
үйрететiн даримұғалимун жоқ (“Қ”., 1913, N 15); Жас ... ... ... үшiн ұлт ... негiзiн құру, елжiреген жас жүрекке биiк идеал
жарығын салу үшiн ұлт адабиатын гүлдендiру ... ... ... бiз ... Қарқаралы қазақ ортасында салынған 22 ... ел ... ... ... да, мұнда тәртiптi мактаб ашып, тәжiрибелi мұғалiм ... ... жоқ едi ... 1915, N ... ... ... сол ... ағартушылардың еңбегi арқасында өз
заманындағы жазба тiлдiң нақты көрсеткiшi болып табылатын “Қазақ” газетiнде
оқу-ағарту саласына ... ... үш ... үш ... ... ... байқауға болады:
|1.3. Қазақ газеттерiнiң ақпарат тарату, үгiт-насихат ... ... ... |
| ... тек ... жеткiзудiң көзi ғана емес, ол өзi жеткiзiп отырған ... ... ... көпшiлiктi сендiру мен сол көздеген мақсаты |
|бағытында тәрбиелеу жүгiн де қоса ала ... Осы ... ... ... |
|ұжымдық үгiтшi, насихатшы және ұйымдастырушы қызметiн де атқара алады. |
|Газеттiң сан қырлы қызметiн дөп басып, дәл ... ... ...... көзi, ... һәм үнi” ... мерзiмдi басылымдар |
|қызметiнiң сан қырын танып барып айтқаны ақиқат. ... ... ... дүниеге келуiне себептердiң ең негiзгiсi патша |
|администрациясының бұйрық-жарлығын ... ... өз ... ... ... ... Екiншi жағдай қазақ буржуазиясының ана тiлiнде |
|газет шығару туралы ... ... ... ... өз ... ... “… Осы ... бәрi жұртқа мәлiм болмақ үшiн ... әр ... ... жазылар және жаңа қабарлар, сауда |
|тақырыпты жазылар және Ташкентте уа өзге ... ... әр ... ... ... жазылар”(2, 8). ... ... ... де осы бағытта ұстанды. Программасы (әрi |
|мiндетi деуге болады) алдыңғы ... ... жоқ бұл ... негiзгi|
|мақсаты жергiлiктi халаққа Түркiстан генерал-губернаторы мен облыстық |
|әскери губернаторлардың ... сот ... ... т. б. Осы ... ... ... жеткiзу едi. Аталмыш басылымдар газет атаулының |
|төл ... ... ... жеткiзушi функциясын билеушi тап мүддесiне |
|сай хабарлар жеткiзу, қалың ... ... ... лайық етiп бағыттау |
|сияқты насихаттық рөлiн қал-қадерiнше атқарды. ... ... ... ... те ... бiр ... әлеуметтiк топтардың мүддесiн ... ... ... ... Кез келген басылым билеушi топтың, |
|таптық, жеке шығарушының, әлеуметтiк топтың мақсаты жолында қызмет ... әрi ... ... атаулының әлеуметтiлiгiн, қоғам мен саясат |
|мүддесiн көздеген қажеттiлiк тудыратын құбылыс екендiгiн осыдан көруге ... ... да ... әлеуметтiк ортамен байланысы ... ... жеке ... ... ... мәселе. |
| |
| |
| ... ... үшiн ... ... ... ... ақпараттарының |
|тақырыптары сан түрлi болды. Бiрақ тақырыптардың, газетте көтерiлген әр |
|алуан күрмеулi мәселелердiң келiп ... тұсы – ... ... едi. ... газет шығарушыларының ұстанған жолы, дiттеген мақсаттарының өзi ... ... ... көзiн ашу, ұлт ретiнде қалыптастыру, ол үшiн |
|қазақ зиялылары қандай ұлт ... ... ... ... алу ... ... ... зор мәселелерден тұрды. Ал газеттегi «Iшкi жағдай», ... ... ... ... «Г. ... ... ... мәселесi», |
|«Жер жұмысына дiн жұмысын тықпалау» т.б. сынды тақырыптар сөзiмiздiң айқын|
|дәлелi бола ... ... ... ... ... саласындығы қызметi тағы да Ахаң |
|есiмiмен байланысты. «Газет – халықтың көзi, құлағы һәм тiлi. Адамға көз, |
|құлақ, тiл ... ... ... ... ... ... ... Газетi жоқ |
|жұрт, басқа газетi бар жұрттардың қасында құлағы жоқ керең, тiлi жоқ ... көзi жоқ ... ... («Қазақ», 1998, ), - деуi, газеттiң |
|әлеуметтiк-қоғамдық өмiр ... ... ... ... ... |
|бағалаудан туындаған. ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетiнiң|
|дәуiрi» деп атады. Бiр дәуiрдiң бар салмағын арқалаған «Қазақ» газетiнiң ... ... ... ... ... таңдағы ондаған газеттер |
|атқарар қыруар шаруаны, басылым ... ... ... ... ... ... ... әрi қал-қадерiнше мүлтiксiз атқаруымен тығыз байланысты |
|деп есептеймiз. Осылайша ... ... ұлт ... халық жаршысы |
|дәрежесiне көтерiле алды. ... ... ... ... газеттерiнiң қоғам өмiрiндегi қызметiнiң |
|салмағы жыл санап арта түспесе, кемiген ... ... ... ... ... ... Отан соғысында жеңiске жұмылдыруда қазақ басылымдары аз ... жоқ. Бұл ... ... ... қызметiнiң тiл |
|тұрғысынан зерттелуi де өз кезегiн күтiп жатқан мәселе десек, ... ... ... 50-жылдарында газеттердiң ақпараттық, үгiт-насихаттық |
|бағытында жүргiзiлген қызметтерi жандана түстi. Нақ осы ... ... ... ... ... ... ... көзқарас аса саясаттандырылды. Мұның|
|өзi газеттiң қоғамдық-саяси лексикасы қатар |
| ... ... ... ... әсер еттi. Бұл ... ... тiл сөздiк |
|қорының молаюы терминдердiң көбеюiмен тiкелей байланысты болды. Осы ... ... ... сөздер табиғаты туралы қазiргi кезде әр түрлi |
|пiкiрлер болуына қарамастан, негiзiнен, жемiстi ... деп ... ... ... ... сөз ... ... термин сөздер қатарының жасалу |
|принциптерi А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов сынды тiл бiлiмiнiң негiзiн ... ... ... күнi ... ... Ө.Айтбаев, |
|Б.Қалиев т.б. ... ... ... келе ... аса ... |
|мәселе. Бұл өзi – бiр ұшығы тiл тазалығы үшiн күреспен, соның iшiнде ... тiл ... үшiн ... ... тiл ... ... ұсыныс-тiлек көп те, оңай шешiлер тұсы аз тiлшi-ғалымдарды әлi де|
|толағай толғанысқа түсiретiн тiл жағдайының талма тұстарының бiрi. ... 1960-70 ... ... ... ... ... ... оларға тән грамматикалық ерекшелiктер, жасалу жолдары, |
|семантикалық топтар Р.Барлыбаев еңбегiнде мерзiмдi ... ... ... ... ... ... ... баяндалған (12). ... ... ... ... бұл ... ... тұрған басылымдардың баршасы |
|жалғыз идеологиялық мақсатқа, коммунистiк үгiт-насихатқа, саясатқа ... ... ... ... КСРО ... мен ... ... хабардыр ету, социализмдi нығайту, кемелденген социализмге жету |
|үшiн аянбай ... ... ... ... ... – совет |
|басылымдарының ... ... ... ... ... ... тән төл ... осы үгiт-насихат қызметiн атқару |
|барысында салмақтанады. Сондықтан да ... әр ... ... ... ... – елiмiз тарихының әр күнi, айы мен жылының жылнамасы iспеттi. |
|Снымен бiрге, газеттер үгiт-насихат жүргiзу арқылы, яғни төл ... ... ... ... тiлдiң әр кездегi күй-қапынан да хабардар етедi. |
|Сондықтан да газет насихаттаушы үгiт жүргiзушi, ақпарат жеткiзушi ғана ... ... ... ... де ... ететiн құрал деймiз. «Белгiлi |
|бiр кезеңде белгiлi бiр тiлдегi жеке сөздердiң, мейлi олар белгiлi бiр сөз|
|табына жатсын, даму бағыты сол тiлдi ... ... ... ... ... даму ... айқындай алады», - деген Р.А.Будагов сөзi (13, 51) |
|әр жылдары ... ... ... ... ... ... тiлдiң диалектикалық |
|дамуының бiр көрiнiсi бола алатындығын ... ... ... ойымызды жинақтай айтсақ, газет – халықтың рухани, ... ... ... беретiн, сол ақпаратты өз бойында жинақтаушы, сақтаушы |
|ғана ... тiл ... оның ... нақты хабардар ететiн де аса|
|қуатты құрал болып табылады. ... оқу ... ... оқу ... ... төл ... қазақ |
|қатысты атаулар |қатысты атаулар ... ... ... ... ... сөздерi) |берiлген тұлға |қалған атаулар ... | | | ... ... | ... |
|Мұғалiм, молда ... ... |а) ... |
| | | |ә) ... |
| | | |б) ... |
| | | |(көп ... |
| | | ... оқу ... |
| | | ... ... | | ... ... | | |пән |
| ... | ... |
| ... | ... ... | ... ағарту |халық ағарту |
| | | ... бiлiм беру |
| | ... ... |бастауыш мектеп |
| | |ұлт ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| | ... | |
| ... |жосық ... |
| | | ... ... ... | |оқу ... ... |
| | | |оқу ... |
| ... ... ... ... ... ... | ... |
| | | ... ... ... | ... |
|сыныф ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... | |
| ... ... |студент ... | ... ... |
| | | ... ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ ұғымына сыртқы нысаны, айтылуы (план выражения), iшкi
мазмұны (план содержания) беймәлiм аталымдарды халықтың ұлттық бiтiмiне тән
образды ... ... ... ... ... ... жазба тiлге ұсынған
Абайтұрсынұлы бiлiм мен ғылымның таралуына мүмкiндiгiнше ыңғайлы жол ашты,
ағартушылық iстi ... ... ... үлес ... (12, 13).
Қосып айтар болсақ, газеттi шығарушылардың халықты ағартуға қатысты
iзгi ойларын басылым ... ... ... ... ... сол ... ... құрал болды.
Осылайша, алғашқы аударма басылымдар «Дала уәләятiнiң газетi», ... ... ... ... ... ... ойсанасына сай тұңғыш ұлттық басылым ... ... ... ... ... анық ... «Қазақтың»
бұл саладағы қызметi мақсатты, жоспарлы ... ... ... ... ... болады.
Сонымен, алғашқы қазақ газеттерiнiң ағартушылық қызметi бiртiндеп
жалпы газет атаулыға тән ... ... төл ... саналатын ақпарат тарату
мен үгiт-насихат жүргiуге түбегейлi ... ... бұл ... ... саяси лидерлер мен халықтың қалың бөлiгi –
оқырмандарға арқа ... ... ... ... ... ... әсерi
«Қай тiлдiң болмасын лексикалық жүйесiн тек сол ... ... iшкi даму ... ... деп ... болмайтыны белгiлi.
Бұлай ету әлеуметтiк фактордың әсерi мен ... ... ... ... ... ... ... бұлайша қарау тiлдiң құрамдас бөлiктерi:
фонетика, морфология, синтаксистердiң iшкi даму ... ... ... ... таңа ... ... ... Әдетте,
фонетикадағы, синтаксистегi өзгерiстердi қоғам дамуының бiр ғана кезеңiмен
байланыстыра қарауға болмайды. Ал лексика болса, ... ... ... ... ... ... ... өндiрiстiң,
шаруашылықтың, өнер мен ғылымның, техниканың т.б. ... мен ... ... сол ... ... сөздiк құрамында iз қалдырып отырады.
Ал тiлдiң фонетикалық, ... ... ... оның ... даму ... ... ... болады да, ал
лексиканың дамуында шешушi рольдi ... ... ... ... лексика саласының өзгергiштiгi, оның қоғамдық-әлеуметтiк
ортамен тығыз байланыстылығы өте ... ... ... Антика
дәуiрiнде-ақ, әр әлеуметтiк топтың өзiне ғана тән, етене жақын, өзi ... тiлi ... ... болған: «Рассказывают, что Пифагор,
разговаривая с детьми ... к ... ... ... с женщинами,
приспособливался к ним, обрящаясь к ... – к ... ... ... ... ... бүгiнгi күнi «әлеуметтiк
диалектiлер» терминiмен атайды. Негiзiнен, бұл «әлеуметтiк диалектiлер»
жалпыхалықтық тiлден лексикасы арқылы ... ... ... және корпоративтiк лексикалар, әр түрлi ... ... ... ... тән ... (жасырын) тiлдер болатындығын
ғалымдар айтып жүр.
Орыс тiлiндегi Қазан төңкерiсiне дейiнгi ... топ ... тiл ... туралы М.Кольцов, А.В.Десницкая,
А.Д.Швейцер, Л.П.Крысин еңбектерiнде ... Олар ... ... ... өз ... ... интеллигенция бiр-бiрiмен олардан
өзгеше тiлдескенiн, қарапайым халық, яғни жұмысшы мен жұмысшы мен шаруаның
өзге топ өкiлдерiне ұқсамайтын тiлi ... ... ... ... ... ... ... топ өкiлдерi
арасындағы тiл айырмашылықтары туралы М.Кольцов, ... ... ... баяндалған. Олар революцияға дейiн
орыс көпестерiнiң өз “тiлi” болғандығын, интеллигенция ... ... ... қарапайым халық , яғни жұмысшы мен шаруаның өзге ... ... тiлi ... жазады.
Қазақ тiлiнде дәл осындай әлеуметтiк топтар ... ... ... ... ... ... тiлi ... мен қара халықтың тiлi арасында
жiктелiс болғандығын да ... ... ... Бұл ... сөйлеу
тiлiндегi осындай құбылыс жөнiнде, тiл мен қоғам, ... ... ... рөлi, ... ... ... ... К.Аханов,
Ә.Қоңыратбаев, Ә.Хасенов, т.б. ғалымдар еңбектерiнде сөз ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк лингвистика
зерттейдi. Бұл әлеуметтiк лингвистика (“социолингвистика”) терминiнiң ... ... ... ... тiл ... оны 1952 ... бастап
енгiзген америкалық ғалым Х.Карри екендiгiн А.Д.Швейцер өз еңбегiнде атап
өтедi (16,3). Тiл бiлiмiндегi бұл ... ... ТМД ... тiл ... ... өкiметi кезiнде өрiс алған.
Сол тұста ... ... ... ... ғалым-
зерттеушiлер Е.Д.Поливанов, Г.В.Винокур, Я.Шафир, Р.О.Шор, Н.М.Карпинский,
В.М.Жирмунский, В.В.Виноградов, т.б. ... ... ... ... ... ... ... саналады.
Ал қазақ тiл бiлiмiнде диалектiлiк ерекшелiктер, кәсiби сөздердi
зерттеуге арналған ғылыми жұмыстар тiлдiң ... ... ... ... шешкенмен, әлеуметтiк лингвистика табиғатын, оның ... ... жете ... алмады.
Қазақ даласында ғасыр басында болған дүмпулер қазақ халқының
әлеуметтiк құрамына көп өзгерiстер ... ... ... ... мен ауыл, баспасөз бен ресми-iс қағаздар тiлi, ... ... тiлi ... ... ... ашып, салмақтап, сапалық өзгерiстерге ... ... ... ... де әсер ... ... ... бұл
өзгерiстер әлеуметтiк лингвистика тұрғысынан нақты бағасын алған жоқ. Қазақ
тiл бiлiмiндегi осы ... ... ... ... ... ... ... төңiрегiнде өрбiдi. Олардың шығу себептерi, төркiнi,
әлеуметтiк тұрғыдан, әлеуметтiк өзгерiстердiң адам ойы мен ... ... әсер ... ... ... орыс тiл бiлiмiнде аталмыш проблемаға байланысты 1960-жылдардан
бастап “Язык и общество” атты ... ... ... ... ... ... ... мәселелерiне арналған ... ... ... т.б. ... ... ... лингвистика бүгiнгi таңда пәнаралық бағыт алуда.
Өйткенi, тiл мен әлеуметтiк факторлардың ... ... тану ... әсер ету ... ұғыну үшiн тiл бiлiмiнiң, әлеуметтiк
лингвистиканың жетiстiктерiн пайдалану керек. Әсiресе, ... ... ... ... ... қызметiнiң аясы, оның әлеуметтiк рөлi,
әлеуметтiк нормасы ... ... ... ... ... ... аз
рөл атқармайды. Тiлдiң әлеуметтiк тұрғыдан дифференциациялануында қоғамның
әлеуметтiк-психологиялық жүйесi ықпалын жоққа шығаруға болмайды. Сондықтан
әлеуметтiк ... ... жете ... ... ... ... ... қажеттiлiк, қызығушылық, мотив сынды ұғымдарды орнымен
пайдаланудың маңыздылығы зор.
Әлеуметтiк лингвистика ... ... ... ... ... және ... ... кезiндегi ситуация,
тiлдесушi жақтардың рөлiн ... ... ... ... Ситуативтiлiк функционалдық стилистика мен әлеуметтiк
лингвистиканың арасын жақындастыра түседi. Себебi, кез-келген ... ... ... ... әлеуметтiк ақпарат, хабар, мәлiмет
жатады.
Әлеуметтiк лингвистиканы әлеуметтiк-практикалық ... ... ... бiрi – ... ақпарат пен үгiт-насихат құралдарының
фунционалдық қызметiн және олардың қоғамның әр түрлi деңгейiне, ... ... ... ... анықтау, зерттеу.
И.П.Лысакованың айтуынша: “… Вречи любого человека всегда отражаются
его социально-классовая принадлежность, возраст, образование, род занятий,
место жительство, пол, ... ... ... ... ... ... ... диалектiлердi газет тiлiнде пайдалану кейiпкер
ортасын дәл суреттеуде, олардың мiнез-құлық ерекшелiктерiн, ... ... ... ... ... рөл ... ... “Нұрлан
Жұбатов. Көк базарда машина ... ... ... ... тыңдаймын.
Солай. Кiрiп-шығып жатқан машиналар саябырсыған кезде қабылдағыштан жақсы
ән берiп жатқан арнаны ұстай қоямын: Нашар ... ... ... ауыстыра
саламын. Жаңалықтар тыңдап неғыламын, бар жаңалық базарда емеспе? …”
Немесе: “Арман Жолдасұлы, ... ... Мен, ... ... ... Анда-санда Қазақ радиосының, Радио СIТУ-дiң, NS-тiң
құттықтаулары болмаса”.
“Арыстанбек Тұраров, студент: Ұнайды. ... күнi ... ... ... ... ғой, сол ... ... қызыма сөз айтсам,
естiптi. Содан берi ... ... ... ... ... берi NS-тi
жақсы көремiн”.
Айнахан Жәутiкова, ... ... бес ... ... ... ... ... дейсiң бе? Соңғы кездерi қазақ әндерiн жақсы ... ... ... берiлетiн Айгүл қызымның “Тiл мен дiл” ... ... ... рет ... ниет ... едiм, ала ... телефонмен”
(ЖА., 22.09.98).
Бұл кейiпкерлердiң әрқайсысының сөздерiнен күнкөрiс ... ... ... базарда емес пе); тiлден ығыса бастаған сөздермен сөйлеуi (бес
сомдық радио); кiрме сөздердiң жаңа қабатын ... ... ... NS), ... жас ... анық ... ... Келтiрiлген
мысалдардағы: Жаңалықты тыңдап неғыламын, тұрақты тыңдамаймын, тiл мен дiл
хабарын асыға күтемiн – ... ... ... ... ... ... рет ... ниет қылып едiм, ала алмадым телефонмен –
сөйлемнiң құрылысы ... ... ... ... қатысушының әлеуметтiк ортасы
мен жасынан мәлiмет бередi.
Газеттерде, бүгiнгi күн ... ... орта ... ... ... газеттерде, әрi автор, әрi кейiпкер ретiнде
танылатындар: әйелдер мен ер ... ... мен ... ... ... ... мен ... Кейде газет материалдарына қарап
отырып олардың тiлдерiнен әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... редакциялануынан iздеген жөн шығар.
Екiншiден, әлеуметтiк факторларды есепке алу ... әсер ... ... iске ... ... ... ... журналистер қауымының әлi
де болса жете түсiнбеуiнен туындаған мәселе деп ұғу керек. Сонымен қатар,
кейбiр ... ... ... газет жанрлары ерекшелiктерiнiң
сақталмайтындығы да байқалады. Бұл да ... ... ... ... ... ... ашып айта кететiн бiр мәселе, ол - ... ... тiл ... ... орыс ... ... ... әсерi мен ықпалы төңiрегiнде өрбiгендiгi, осы мәселе төңiрегiнде
топтастырылуы - әлеуметтiк лингвистиканың өзге ... ... ... ... деп ... Оның ... ... әлеуметтiк
лингвистикаға тән күрделi мәселелерге бару – болашақтың iсi.
Газет лексикасындағы кейiпкерлердiң ... ... ... ... тiптi жас ... ... газет типтерiнде бiр-
бiрiмен шатыстыруға келмейдi. Айталық, “Ұлан” мен “Жас алаш” ... ... ... ... ... айдар, тақырып, жанрларының өзiнен
ақ тiлдiк айырмашылықтар көрiнiп тұрады. Тiптi газет атауындағы “ұлан” сөзi
қазiргi тiлiмiзде қолданыс аясы ... сөз деп ... ... ... ... ... ... жасындағы балаларға арналған басылым, яғни ... 8-13 жас ... ... ... жас ... ... гвардиясында қызмет етушiлердi де ұландар деп атағанымызға бiраз
жылдың жүзi болды. Әйтсе де екеуi екi ... ... тән ... ... Бұл ... бiр ... мағыналық жағынан байығанын
байқатады.
Жас мөлшерiндегi айырмашылық ұлғайған сайын тiлдегi айырмашылықтар ... ... ... ... сәби мен ... я ... қарт пен ... арасындағы тiлдiк ерекшелiктердi олардың ойлау
деңгейлерi мен сөз қолданыстарынан-ақ ажыратуға болады. Себебi, ... ... ... ... ... ... поколением, возрастом,
днем и часом” (19,106).
Газет уақыт пен мезгiл, фактi мен деректер нақты ... ... ... бетiнде әр нөмер сайын “Орынборғ, 17 октябр” сынды ... ... ... ... ... Дәл сол күнi болған маңызды,
мәндi нендей ... ... ... ... хабардар етедi. Ал сол
фактiнi жеткiзушi тiлдiк қолданыс пен тiлдiк құрылымдар – сол ... ... ... ... ... лингвистикалық факторлар.
Мәселен, мына мәтiн ұзiндiсiне назар ... ... ... келген 200
отбасының көшi кейiнге шегерiлдi. Барлық оралмандарға ... ... ... ... ... Ол 860 миллион теңгенi құрайды. Атап
өтетiн бiр кемшiлiк: Еңбек және ... ... ... ... ... ... ... жергiлiктi бюджетке бөлiп
жiберуi болды. Ал жергiлiктi бюджетте қаржы табу күрделi мәселе. Сондықтан
агенттiк үкiметке 1999 жылы ... ... ... ... ... ... ... жасады” (ЖА., 22.09.98).
Мұндағы еңбек, қаржы, Иран (ел ... ... ... ... ... жәрдемақы, оралман, отбасы сынды жаңа қолданыстар
қатары, сондай-ақ, әкiмшiлiк атауы ретiнде еңбек және ... ... ... ... ... мен сөз ... министр, миллион,
бюджет, республика, ... ... ... элементтер тiлдiң күй-қалпынан
хабардар етсе, жыл, ... адам ...... ... ... ... оқи отыра, тарихи оқиғаның куәгрiне ... ... ... ... ахуалға байланысты мәлiметтерге де қанығуға болады.
2.2. Әлеуметтiк факторлардың газет типтерi мен
олардың ... ... ... ... лингвистиканың газетке, оның тiлiне тигiзер әсерi газет
типтерi арқылы көрiнедi. Өйткенi, газет ... бiр ... ... ... ұйымдардың идеологиясын жүргiзедi. Әлеуметтiк топтар
арасындағы айырмашылық неғұрлым айқын болған сайын газет типтерi де ... ... ... болады. Олардың айырым белгiлерi, ара-жiктерi
ашылғаннан кеiн ғана әр ... ... ... ... ... ... тану ... молая түспек.
Мерзiмдi басылымдарды типтестiруге байланысты әр түрлi пiкiрлер орын
алған. ... ... ... төрт ... ... ... соцциальный, профессионально-отраслевой, национально-
территориальный) (20,138), ал ... ... ... ... ... ... деятельности, родовая принадлежность, характер аудитории,
характер изложения) (21,32). Зерттеушi В.В.Бакшин ... ... ... ... ... ... деление,
целевое назначение, возраст читателей, национално-языковые ... и ... ... ... ... ... зерттеушi В.В.Бакшиннiң таптастыруын ... ... есте ... соны негiзге ала отырып қазақ ... ... бар деп ... ... тип – бұл ... ... даласындағы алғашқы
басылымдар мен тұңғыш әрi бiрегей жалпы ұлттық ... ... ... жатқызамыз. Айталық, “Қазақ” өз кезiнiң
барша түйiткiлдi ... ... ... ең ... өмiрлiк
позициялары, сондай-ақ кәсiби, мәдени, әлеумет мәселелерi жан-
жақты ... ... ... ... ... күнi ... ... типтерi арқалап жүрген салмақты жүктi бес жыл бойына
белi қайыспай көтерген жалпыхалықтық ... ... ... таза “қара тiлiнде” (кiтаби тiлмен емес) ... ... ... ... ... ... сол тұстағы қазақ
қауымының сауаттылық деңгейi ескерiлгендiктен, оның бетiнде ... ... ... гөрi ... ... ... ... жеткiзуге тырысушылық басым болып
келедi. Бiрақ тiлi жұтаң десек, шындықты бұрмалағандықтан ... ... ... тiл ... де ... ... Сол ... қазақ ұғымына сай келмейтiн, жаңа
қолданыстар мен атауларды қарапайым тiлмен, ... ... ... ... нанымды түсiндiрiп отырған. Көптеген термин
сөздердi тiлiмiзде қалыптастыруы жолындағы, тiлдiк қоды жаңа ұғым,
атаулармен молайтудағы, әдеби тiл стильдерiнiң ... ... ... ... осы аталған типiне республикалық басылымдардың ... ... ... ... ... алаш” сындыларын да қосамыз.
2. Кәсiптiк-салалық – бұл категоияға жататын басылымдар ... ... ... ... ... “Атамекен”, “Қазақ әдебиетi”, “Ауыл”
газеттерiн жатқызамыз. Аталған басылымдарда көбiне кәсiпке, ... бiр ... ... ... ... көтеретiн ғылыми
мақалалар, очергтерге орын берiледi де, соған байланысты ... ...... ... ... ... жас ерекшелiктерi ескерiле отырып жарыққа шығатын газеттер
қатарына ... ... ... ... Бiрi – ... ... ... бұл басылымдардың негiзгi мақсаты жас ... ... ... ... ... ... ... газетiнiң осы ұстанған
бағытына сәйкес қоғамдық-саяси лексикаға элементтерiмен қатар әсер етушi
лексиканың молдығын байқауға болады. Ал ... ... ... ... ... ... айдарлар, көркем әдебиет ... ... ... проза жанрлары материалдарын жиi ұшыратамыз.
4. Шығу жиiлiгiне ... ... ... ... басылымдарға
жiктеуге болады. Республикамызда шығатын газеттердiң көпшiлiгi, атап
айтқанда, “Егемен Қазақстан”, ... ... т.б. ... басылымдар
болса, “Ана тiлi”, “Қазақ елi”, т.б. аптасына бiр рет шығады.
5. Шығу уақытына қарай газеттердiң екi түрi бар. Ол – ... және ... ... ... бiр рет шығатын газеттер. Кешкiлiк газеттерге
"Алматы ақшамы”, “Астана ақшамы” басылымдары ... Шығу ... ...... ... әр ... ... ортаның
адамдары кешкi жұмыстан соңғы дамылдау мезгiлiнде оқиды. Ал, негiзiнен,
көпшiлiк басылымдар қалыпты нормамен шығады.
6. ... ... ... ... газеттерге
республикалық, облылтық, аудандық газеттер жатады. Облыстық ... ... ... ... тән ... ... молынан
кездесетiнiн айта кеткен орынды.
Соңғы жылдары газеттер жаңа әлеуметтiк факторлар әсерiне байланысты
жоғары, орта және ... ... ... ... бөлiне бастады.
Айталық, “Егемен Қазақстан” жоғары деңгейдегi оқырманға: үкiмет адамдары
мен зиялыларға; “Жас алаш”, “Заман Қазақстан”, “Қазақ елi” ... ... ... ... ... яғни қалың көпшiлiкке арналып
шыға бастады. Аталған газеттердiң кей бiрiнде бас мақаланың болмауы,
алғашқы беттерiнен ... ... ... материалдардың қарапайым,
ауызекi сөйлеу тiлiмен жазылуы, әдеби ... ... ... ... отырып баяндалуы, оқырмандарды ... ... ... үлгiмен төменгi деңгей өкiлдерiне арналған әр түрлi
атақты адамдар өмiрiне байланысты өсек-аяңдар немесе ойдан шығарылған,
дерек-көзi күмәндi ... ...... ... ... еттi.
Әлеуметтiк факторлар сол жағдайға итермелеп отыр дер едiк. ... ... ... газеттер таралымын көбейтедi, қаржы табуға
мүмкiндiк алады. ... ... ... ... тура ... ... қоғам мүшелерiнiң бiлiм дәрежесi, бiлiктiлiк ... бара ... ... ... ... әрi ... деңгейге ыңғайлануының байқалатындығы.
Көп тиражды және салалық газеттер өз ... ... ... ... және ... ... ... Яғни, газет текстерi көбнесе терминдердiң,
сапалық кәсiби сөздердiң жиi қолданылуымен ерекшеленiп тұрады. Мысалы,
“Қазақстан ... ... ... ... ... ... мен оқу ... (әдiстемелiк) терминдерiн, сөз тiркестерiн
молынан ұшыратуға болады: Сабақ жоспары, күнделiктi ... ... ... ... ... ... ... құрал, Жоғарғы және орта
бiлiм беру министрлiгi, математикалық олимпиада, тест ... ... көп ... ... ... газетi, негiзiнен, қоғамдық-
саяси, басқарушы органдардың газетi саналатындықтан әрi оқырманы сан
қилы әлеуметтiк ортаның ... ... ... ... қауым
өкiлдерi, ауыл адамдары, түрлi мамандық иелерi) болғандықтан, әр түрлi
салалық терминдер, кәсiби ... ... ... ... ... ... саласына байланысты атаулар, әсiресе, қоғамдық-саяси лексика
элементтерiн көп қолданады. Осы ... ... ... мен қоғамдағы
түрлi өзгерiстердiң тiлдегi бейнесi, катализаторы ... ... кез ... ... ... өзгерiстердiң лексикада тез
байқалатындығының айқын дәлелi ретiнде ... ... ... ... ... ... себептермен
байланыста әрi публицистикалық стильдiң функционалдық ерекшелiктерiмен
сабақтастықта қарастыру қажет. Осы жерде газеттiң қалың ... ... және ... ... ... назардан тыс қалмаса, құба-
құп. Ол үшiн ... ... тән ... ... ... ... штамп) айқындалуы қажет. Әрине, газет
лексикасы, оған тән грамматикалық құрылымдар тiл ... ... ... мен ... ... басы ... ... олай болуы мүмкiн де еместiгiн айта кету керек.
2.3. Газеттiң iшкi ... тән ... ... ... ... ... ... (рубрикалар) – газеттiң iшкi ... ... оны ... ... компоненттерiнiң бiрi. Айдарлар қызметi жағынан
негiзi және бiр ғана газет типiне тән, соған ғана лайық арнайы айдарлар ... ... ... ... бiр ғана ... ... ... “Қазақ” газетiнде “Сыртқы хабарлар”, “Iшкi хабарлар”, “Оқшау ... ... ... ... хабарының шығу тегiн (iшкi, сыртқы)
немесе өзгелерге ұқсамайтын ... ... тұр. ... ... хабарлар” айдары қазiргi газеттердiң көбiне тән “Шетел жаңалықтары”
рубрикасына сәйкес. 1913-1918 ... ... ... ... ... ... әрине, оқырманға түсiнiксiз болар едi. Яғни, бұл ... ... ... ... ... лексемасы таңдалынып алынып
отыр. “Қазақ” әуелi “Европа”, “Азия” және олардағы түрлi ... ... ... ... ... ... ... кейiн ғана
“Европадан хабар” атты айдар пайда болды. Мұның өзi газеттiң ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы
көкжиегiнiң кеңи түскенiнiң көрiнiсi, газет ... ... ... ... ... ... болғандығының айғағы.
Бiрнеше газет типтерiне ортақ рубрикалар мемлекеттiк дәрежеде
көтерiлген саяси, әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... отырады. Айталық, 1980-жылдардағы газеттерге
партия, оның саясаты, мемлекет басшыларының ... ... ... ... ... көбi ... лексика элементтер қатысуымен
жасалған, құрылыс қарапайым. ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы мезгiл-мезгiл көрiнiп
отыратын айдарлардың бiрнешеуiне тоқталайық. Мәселен, “Алтын орақ”, ... ... деп ... Бұлардың алдыңғы екеуi бағалауыштық қасиетке ие
болса, соңғысы ... ... ... ... ... ... туралы М.Белбаева былай дейдi: “Барлық
стильде бiрдей қолданыла беретiн ... ... ... ... ... қордағы сөздер енедi. Мысалы: тау, жер, су, үй, киiм, жүру, тыңдау,
сөйлеу, ақ, қара, көк, мен, сен т.б. ... ... ... ... жиi және ... ... ... сипатталады” (23,63). Яғни,
бейтараптану үшiн бағалаушылық қасиет болмау керек екен. ... оның ... ... iс-әрекетке айтушы немесе жеткiзушi баға бермейдi, жай ғана
хабарлайды. Мұндай бейтараптанған айдарлардың құрамы ... ... ... тiркесi түрiнде болады. Мысалы: “Тәртiптiк кеңес iс ... ... ... ... ... iсiне баға ... ... тұрғысында
көзқарас бiлдiру қасиетi мүлде жоқ, информация ғана берiп тұр. ... ... пен ... ... ұта түсу ... ... ... құрылымдар газет бетiнде жиi қолданылады. Оған мысал
ретiнде “Бүгiнгi номерде”, “Бүгiнгi оқитындарыңыз”, ... ... ... ... болады. Газетте, жарнамада жиi кездесетiн
эллипсистенген сөйлемдерден ... ... ... контекст iшiндегi
(бұл жерде кең көлемдегi контекс) элллипсис сөйлем мәнi ... ... ... ... келетiн бiрнеше сөйлем арқылы, сол сөйлемдердiң мазмұны
арқылы ашылады, толығады.
Ал зерттеушi З.Ш.Әдiлова кейбiр ... ... ... ... алмастырудың нәтижесiнде ... ... ... ... ой ... (24). ... тiлi ... эллипсис тұлғалар табиғаты осы пiкiрмен сабақтасып жатыр. Қазақ
газеттерiнiң, сонымен бiрге көркем шығармалар тақырыптары мен ... ... ... тек орыс ... әсерi деп қабылдай салғаннан гөрi,
эллипсис тұлғалар тудыратын бояу ... ... ... ... ... келтiрiлген мысалдардағы бейтарап ... ... ... бағалауыштық мәндегi айдарлар саны да жеткiлiктi.
Мысалы: “Оқшау сөз”, “Серке сөз”, “Денi саудың – жаны ... ... ... ғана ... тән ... айдарларға “Жетiсудың” сауалнамасы” сынды
қолданысты мысалға кетiрер едiк (Ж.,1998ж).
Айдарлар тiлiнiң ... ... ... ... ... ... ... Кейде адам аттары атау тұлғада тұрады: “Абай және бiз” (Ж.,13.08.98).
Сондай-ақ, ... ... ... ... жұрт – алтын бесiк” айдарларын
да осы аталған құрылысқа ... ... ... ... ... келетiн айдарлар “Қазақтағы” ең өнiмдi әрi
ең ұтымдылары болған деп есептеймiз. Атаулық тiркес ... ... ... ... тән. Мысалы: “Оқшау сөз”, “Серке
сөз”, “Қазақ” газетiндегi “кезекшi” ... яғни ... ... ... ... ... ... Мiржақып Дулатов,
Ахмет Байтұрсынов, кейде Әлихан Бөкейханов қаламынан туындаған
мақалалар берiлiп ... ... дәл осы ... сол ... “Ана
тiлi” апталығында қайта түледi. Қазiр көптеген басылымдар бетiнен
ұшыратуға болады.
Осы үлгiдегi айдарлар: “Ұсыныс хат”, ... ... ... хабар” (Ж., 18.08.98), “Ақжолтай хабар”
(Ж., 18.07.98), “Сүйiншi дана” (АТ., 13.09.91). т.б. Мысалы, (Жұлдыз
жорамал” (ЕҚ., 29.09.98)
айдары кез ... ... ... ... де жоқ ... ...
оқырманды тарту, қызықтыру. Осы көрсетiлген рубрикалардың iшiнде “Суыт
хабар”, “Ақжолтай ... ... ... ... ... ... – бейтараптанған. Сондай-ақ “Оймақтай ой” (ЕҚ., ... ... ... ... Осы ... ... “Өткiр сұрақ”, “Жаңа басылым” – “Ана тiлi” апталығында жиi
ұшырасатын айдарлар.
3. Қос сөз ... ... ... ... ... (АА.,
21.08.98), “Нарық-саясат”, “Көшi-қон” (Ж.,18.08.98), т.б. компоненттерi
мағыналарын жоғалтпаған ... ... ... ... ... ... мұндай айдарлар кез келген сөздердiң қосарлануынан
жасалмайды, компоненттерi көбiне ... ... ... ... ... болып келедi де, күрделi сөз қосарлану нәтижесiнде екi
сөздiң де негiзгi ... ... бере ... ... ... айдарларында айтар ойды дәл, нақты, ... ... ... ... ... бар.
4. Септiк жалғауларымен келген айдарлар: а) Жатыс септiк жалғауымен:
“Республикалық қазақ тiлi қоғамында” (АТ.,30.05.91), ... (АТ., ... “Тiл ... ... ... “Тәртiптiк кеңесте” (Ж.,18.09.98), “Жол плициясында”
(Ж., 18.08.98), “Дөңгеленген дүние ... “Бiр ... ... ... ... жерде теңбiл доп” (Ж., 18.07.98), т.б. Осы
сынды айдарлар баяндалатын оқиғаның, ... ... ... ... ... ... ... жалғауымен: “Басқармадан” (“Қазақ”), “Басқарма
қоржынынан”, “Ел ... (АТ., ... ... ... ... ... ... көрiктi сөз” (АТ., 03.01.91), “Оқырман
хаттарынан” (АА., 10.08.98), т.б.
б) Барыс септiк жалғауымен: ... ... ... ... (АТ., ... “Талдықорған облаткомының
назарна” (АТ.,14.02.91), “Республикалық “Қазақкiтап” кiтап ... ... ... ... ... ... “Қазақ ССР Жоғары Кеңесi сессиясының назарына” (АТ.,
13.08.91), “Шаңыраққа – 50 ... ... ... ... ... Барыс септiгi қатысуы арқылы жасалған эллипсис тұлғалардың
оларға деген зәрулiк пен ... ... заңы ... ... болады. Сондықтан да, бiздiң ойымызша, кейбiр
зерттеулер айтып жүргендей, эллипсис ... тек қана оыс ... ... ... жөнi жоқ. ... ... маржан”
конструкциясы орыс тiлi әсерiмен дүниеге келдi деп қалай дәлелдеуге
болады. Керiсiнше, ұлттық ... ... бояу анық ... ... ... ... ... осы айдардың мәнiн анық түсiнуi
үшiн қазақтардың психологиясы мен мәдениетiнен хабардар ... ... ... сөз – ... ... ... ... барыс
септiгi тұлғасындағы сөз атқарып тұр. Дәл осындай конструкциялы
эллипсистенген ... ... ... ... ... дейдi:
“Барыс септiгi жалғанған сөздер iс-әрекеттiң, қимылдың барып тiрелер
жерiн, аяқталар ... ... неге ... ... бiлдiредi. Демек, хабарды берушi мен қабылдаушы ... ... ... ... ой ағымымен толықтырады”
(24,97). Яғни, Баспасөз - баршаға” ... ... ... ... болуы тиiс едi. Қазақ тiлiнде ықшамдалған “Ит – ... ер – ... ... т.б. ... ... актуальданған
сөйлемдер, трансформациялық процестердi профессор Р.С.Әмiров сөйлеу
талабымен байланыстырады (25, 8-9). Эллипсистенген сөйлем ... ... ... ал осы ... газет айдарларында көбiрек
байқалуы газет тiлiнiң ықшамдалуға, үнемге икемдi болып тұруынан деп
ұғамыз. Мұндай сөйлемдердегi ... ... ... ой ... ... болады.
Айдарды сұрыптай келе, ресми хабарларды танытатын айдарларда әлi
де болса орыс ... ... ... ... ... ... ... газетiнiң 1991 жылғы, яғни алғашқы шыққан жылғы
нөмерлерiндегi ... бәрi ... ... лексикамен берiлген: “Құнан қойдың құнындай”, “Жердiң тiлi –
елдiң тiлi”, “Бiлгенге маржан”, ... сөз ... ... түтiн
түтеткен”, “Толғауы тоқсан туған тiл”, “Бiр бәйтерек ... ... ... “ Ұлт ... десең, ұрпағыңды ойла!”, “Төл әлiппе
ата жазуымызды үйренейiк”, “Бiр шаңырақ астында”, “Алтынның ... ... ... ардағы”, “Атақты адамдар өмiрiнен”,
“Серке сөз”, “Тоқсан тараулы ... ... ... ... ... ... сұрақ”, “Ақылдасайық, ағайын”, “Қырық қатпарлы
түркiтану”, “Қарға ... ел едiк ... ... жұрт – ... ... ... ... “Жергiлiктi ұйымдарда”, “Тәржiмелiк
тәжiрибелер”, “Жиған-терген”, “Ел ... ... ... жалғасы”,
“Қаламдастарға құлаққағыс” және ресми тiл эелменттерi ... ... ... ... ... ... бiрлестiгiнiң
назарына”, “Ана тiлiне” хат”, “Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесi ... ... ... тiлi” қоғамында”, “Халық депутаттары
Қызылорда облыстық кеңесiнiң назарына”, “Қазақ КСР өнеркәсiп және
Халыққа бiлiм беру ... ... ... ... ... ... кеңейтiлген пленумына” деген айдарлар санының
молдығы газет атқаратын төл функция – ... ... – ең ... түрде
айдарлар арқылы анық көрiнетiндiгiн тануға мүмкiндiк бередi.
Келтiрiлген ... ... көбi ... ... ... ал, ... элементтермен келген рубрикалар аз
ұшырасады. Яғни, газет айдарларының мазмұны, мәнi, ... ... ... ... ... ... лексика
бiрлiктерiмен жасалған айдарлар денi әр нөмiр ... ... ... Мысалдар “Ана тiлi” апталығының 1991 жылғы
қаңтар-желтоқсан айлары арасындағы ... ... ... ... ... 1998 ... 17 шiлде күнгi
айдарларына ... ... ... ... ... Республикасының заңы”, “Тәртiптiк кеңесте”,
“Алыпқашпа сөздiң ақиқаты”, “Семинар”, “Дiн – ... ... ... ... “Дөңгеленген дүние үйiңiзде”, “Замандас”, “Оймақтай
ой”. ... ... бұл ... ... ... ... олар
түгелдей дерлiк қоғамдық-саяси лексика элементтерiнен құрылған. Тек
“Оймақтай ой”, “Дөңгеленген дүние үйiңiзде” айдарларына ғана ... ... тұр. ... ... үйiңiзде” айдарымен апталық
теледидар программасы берiледi. Бұл ... ... ... ... әсерi, қоғамдық-саяси басылым болғандықтан, оқырманның ой-
өрiсi, ... ... ... мен ... ненi ... ... соны қанағаттандыруға бағытталнанын көремiз.
“Жетiсу” газетiнiң бiр күнгi (1998 ... ... 18-i ... ... хабарлар”, “Бiздiң миллионерлер”, “Көшi-қон”,
“Қосымша табыс көзi”, ... ... ... ... “Тарихтың ащы
сабақтары”, “Бiратар”, “Жол полициясында”, ... ... ... рубрикаларды кездестiрдiк. Жоғарыда айтқанымыздай,
газеттiң осы ... тән ... ... ... ... ... бетiнде әбден орын алған, ... ... типi, ... ... ... осы. Оқырман құрамы әр алуан, оның
деңгейi мен әлеуметтiк сұранысы да сан ... ... ... ... ... ... көзi”, “Тарихтың ащы сабақтары”,
“Жол полициясында” қоғамдық-саяси лексиканың қатысымен “Суыт хабар”
ауызекi
сөйлеу стилi негiзiнде жасалған. Демек, газеттегi ... ... ... семантика-стилистикалық тұрғыдан бағынышты.
Айдарлар негiзiнен төл тiлдiк элемент ... ... да, ... ... ... өте аз болып келедi. “Ана тiлi”
газетiндегi 1991 жылғы 40-қа жуық ... 36-сы таза төл ... ... ... ... анық ... ... құрылысы жағынан айдарлар көбiнше сөз тiркесi
күйiнде келедi де: тәртiптiк ... ... ой, ел ... ... тiл ... тұғыры, сүйiншi дана сияқты тiркестерде
байланысу тәсiлдерiнiң барлық түрi қамтылған. Аяқталған ... ... ... ... да ... Ұлт ... ... ойла; Төл әлiппе ата жазуымызды үйренейiк; ... ... сөз ... Дiн – ... ... ... ... жөргем
iлiнедi, т.б.
2.3.2. Газет тақырыптарының лексика-семантикалық
ерекшелiктер
Мәтiндегi айтылатын ойдың ... ... ... ... Ал ондағы
айтылатын ойдан хабар беруi ... ... ... болып
табылады. Сонымен бiрге мәтiндегi айтылатын ой мен жеткiзiлетiн ... ... әрi осы баға ... ... ... мәтiндi қабылдау
(восприятие) функциясы iске асады.
Жалпы газет тақырыбы мен айдарларын тiлдiк тұрғыдан талдау ... ... және әсер ету ... ... отырып жүргiзiледi.
Тақырыптар құрлысы жағынан қарапайым не ... ... ... ... ... ... түрi бар. ... бiрнеше деңгейлiк
тақырыптар болады. Мысалы:
“Ата Заң – асыл ... ... ... ...... ... Конститутциясының күнi”(2) (ЕҚ.,
29.09.98).
Мысалыға келтiрген тақырыптың 1-деңгейi контекстуалды лексика, ... ... ... элементтерiнен құрылған контекстуалды сипаттағы
хабар мәндi сөйлем. Мұндай деңгейлiк ... ... ... жемiсi,
өйткенi алғашқы басылымдар мен “Қазақта” күрделi структуралы тақырыптарды
кездестiргенiмiз жоқ.
“Армысың, алаш азаматы”
“Ана тiлiне” ен таққан 110 мың 163 ... (АТ., ... ... ету ... ... ... ... ететiн тақырыптары номинативтiк
функция атқарады әр ... ... ... Бұл ... тақырыптардың
тiлдiк бiрлiк – сөз атқаратын қызметке ұқсас.
Ендi тақырыптардың қызметi мен сөз ... ... ... және
айырым тұстарын қарастырайық. Сөздiң функциясы (қызметi) үш жақта болатыны
белгiлi: а) коммуникативтi; ә) номинативтi; б) эстетикалық. ... ... ... ... ... ... коммуникативтiк қызметi сөздiң
қарым-қатынас және хабарласу құралы болуында, номинативтiк функциясы заттың
атауы болуында, эстетикалық ... ойды ... ... ... ... ... ... тұрған сөз немесе сөз тiркесi, сөйлемшелер бiр ғана
мағына беру арқылы ... ... ... Тiптi осы ... ... ... жүгiн де көтередi. Оның баға берушiлiк қызметi оқырманды
мәтiндi ... ... ... даярлайды. Осы даярлық жүгiзу барысында
сөздiң апелятивтiлiгi iске ... ... ... ... ... күту
деген мағына беретiнi белгiлi. Әрине, бұл газет атаулының қызмет сферасының
бiрi әсер етуден туындайды. Яғни, әсер ету ... ... ... ... ... үшiн қабылдаушыдан қолдау күтедi. Тақырыптың
апеллятивтiк қызметi көбне лексикалық және ... ... ... түрiнде берiлуiмен жүзеге асады.: “Шындықты ... ... ... ... ... ... ... неде? Номинатив сөз (атау сөз) – тiлдiк белгi (Ф. Де ...... ... немесе тiл бiлiмiнде сигнификат терминiнен газет
тақырыбының басты айырмасы оның белгiлi бiр заттың биологиялық, ... жоқ ... ... емес, керiсiнше, тақырыптан туындайтын
оймен, оның ... ... ... өзге ... атау ... соңғы мысалдағы тақырыптың екi ... ... бiр ... ... ... ... әрi өзiн-өзi анықтап, өзiн-өзi
бағалап (алаш азамат, “Ана тiлiне” ен ...... ... жағымды
ассоциация тудырып тұр), мәтiндегi айтылар ойдың жиынтығы ... ... ... осы ... пен оған ... ... жайында, ой солардың
төңiрегiнде өрбидi.
Кейде экспрессиялық мәндi синтаксистiк құрылым ... ... ... ... бетiндегi көптеген тақырыптар мен тақырыпшылар керi бағалауыштық
(отрицательная) жағымсыз лексикадан тұрады. Дәл ... ... ... ... ... анық ... және бағалауыштық
лексемалардан тұрады: “Озғанбайша тонау”, т.б. ... ... тобы ... ... ... ... Олар тура және
жанама мағынадағы тұрақты тiркестер және трансформацияланған сөздер түрiнде
де ... ... ... ... ... ... обиходной лексики
особенно типичны слова с отрицательной оценкой, в то ... как ... ... ... (26, ... ... мен ... хабардар ететiн, мағыналық-құрылымдық
бiрлiкпен тұтасқан “Ертең – халақаралық әйелдер күнi” (АТ., 07.03.91),
“Бүгiн ... ... (АТ., ... ... тақырыптар қоғамдық-саяси
лексика элементтерi қатысымен жасалып, хабарлы, лептi сөйлем түрлерiнде
келедi.
Кейде тақырып, тақырыпша, мәтiн – бәрi ... ... ғана ... танытады. Мұндайда бәрiнiң мағыналық бiрлiгiн, құрылымы
жағынан тұтастығын танытып, басын бiрiктiрiп тұратын ұйытқы не ... сөз ... ... ... байқадық. Төмендегi мысалдағы “тiл”
лексемасы сондай сөз:
“Сылбырдың аты шылбырына ... пен ... ... “тiл шаруашылығы” кенжелеп
келе жатқан Қазақ КСР Қаржы және ... ... ... ... ... осылай деуге болады” (АТ., 1991).
Тақырып, тақырыпша және мәтiн арасын мағыналық ... ... ... ... ... тiл ... немесе тiл сөзi. Ол
мәтiнде өте жиi қолданылады.
Келтiрiлген мысалда тақырыпты тақырыпша анықтап, мағынасын ашып тұр.
Тiрек немесе ... сөз ... ой ... ... ... жеткiзуге
тиiстi мағына оның семантикасына топтасады, сондай-ақ осы сынды ұытқы
сөздердiң әлеуметтiк өмiр мен ... ... ... тең ... ... ... ... бiр уақыт аралығына, кезеңге тән типологиялық
атаулар, заманға сай оқиғалардан хабар беретiндей мағызға ие лексемалар.
Құрамы ... жеке сөз я ... сөз ... ... ... ... жемқорлық жойылады –
оған мен кепiлдiк бере аламын, - дейдi Қазақстан ... Iшкi ... iшкi ... қолбасшысы, генерал-лейтенант Қайырбек Шошанұлы
Сүлейменов мырза” (ЕҚ., 17.07.98), - дегенде, “сыбайлас жемқорлық” тiркесi
... ... ... ... бiрi, ... ... өмiрiнiң тiлдегi көрiнiсi, сондықтан да әлеуметтiк лингвистика үшiн
де, лингвистикалық талдаулар үшiн де ... ... ... тақырып пен
мәтiндегi айтылар ойды бiлдiруге әлеуетi жететiн синтез сөз.
Тақырыптар фразелогиялық тiркестерден болғанда газет тiлi ... ... өңi ... ... да ... ... үлгiсiн, журналист
тiлiнiң шұрайлылығын танытады. Айталық, “Абылай аспас сары бел” ... – осы ... ... ... ... ұлттық ойсанаға
лайықталған, ұлттық менталитеттi танытатын ... ... ... ... жылғы сандарында молынан ұшырасады.
Газет тiлiнде бағалауыштық лексиканың басым түсiп жататындығы жөнiнде
ғылыми ортада ... пiкiр бар. ... ... ... ... емес, тақырып, тақырыпша сынды басылымның iшкi құрлысын танытатын
атрибуттарын да ... Баға ... ... ... ... ... ... өн-бойына тән болады да, ол газеттiң төл функциясының ... ету, ... ... ... да ... “Ай ... да –
асылымыз”, “Бiр өлеңi бiр елдiң мұрсындай”, “Құнан қойдың құнындай”, ... 1991) – ... ... ... ... ... басындағы “Қазақтың”
болмыс-бiтiмiмен барлық жағынан үндестiгiн, ... ... мен ... бiрлiгiн танытумен бiрге газет тiлiнде метафораны қолдану
ерекшелiгiн, оны ... ... ... ... және баға ... үлгiсiн де көрсетiп тұр.
Метафора – мәтiндегi ойды жинақтап, ... ... ... ... оның ... ... ... көп қолданылатын, ресми стилi
басым деп саналатын газет тiлiндегi атқарар қызметi ... ... ... ... ... ... мәндi және жағымсыз бағалауыштық
сипаттағы сөздер түрлiше қолданылады. Мысалы, “Ана тiлi” апталығы сияқты
жалпыұлттық газеттерде ... ... ... тұрақты тiркес түрiнде көбiрек
қолданылса, қоғамдық-саяси басылым саналатын ... ... ... ... ... ... керi бағалауыштық
лексика метафоралар мен ауызекi сөйлей тiлi элементтерiн қолдану ... олар өзге ... ... сынап-мiнеу, өмiрдiң жағымсыз
тұстарын ашу құралы болды, сонымен бiрге олардың қызметi ... ... ... мен мүддесiне бағындырылып отырады. “Буржуазиялық өмiрдiң
сиқы” сияқты 1970-80 жылдары кең қолданылған, бара-бара стандартқа, тiптi
кейiнiрек штампқа ... ... ... ... жатқызуға әбден
болады. Осындай құбылыс “Қазақ” газетi ... ... ... Тозған рәсiм азап, Елдi елертушiлер, .т.б.
Cоңғы жылдары қоғамымыздың демократиялануы барысында ... ... ... ... қазақ газеттерi ауызекi сөйлеу тiлi
элементтерi көбiрек пайдалана ... ... ... ... (ЖА., 1999, ... Бұл газет тiлiнде ауызекi сөйлеу тiлi
әсерiнiң жоғалмағанын керiсiнше, арта түскенiн ... ... ... ... ... ... ... өзгерiстерден де хабар
етедi.
Әсер ету, елiктiру сөздерiмен ... ... ... жазылыңыздар!”,
“Үмiтқұлдай басшың болсын!”, “Қаһарманымызды қадiрлей бiлейiк!” (АТ.,
09.05.91) тақырыптары ... әсер ету, ... ... үнемi еске
салып отырады.
1970-80 жылдары газет тақырыптары интернационалдық сөздер қатарының
молдығы, ресми стильдiң кең етек ... ... ... ... аса
саясаттандырылуымен, газет тiлiнiң ауызекi сөйлеу тiлiнен барынша алшақтай
түскендiгiмен ерекшеленедi. Сол ... ... ... “Тiл ... және
баспасөз” (1968), “Сөз өнерi” (1978), “Өрелi өнер”(1976) жинақтарында
баспасөз тiлiне қатысты әр ... ... ... обьектiсi болды. Осы
жинақтардағы ... ... ... жиi ... ... ... ... “Баспасөз тiлiнде көптiк жалғауын қолдану
ерекшелiктерi” , Н.Уәлиевтiң “Қосымшаны да ... ... ... ... ... ... ... тiл мен оның нормасы, тiл
мәдениетiне қатысты түйiндi мәселелер ... айта кету ... ... ... ... назар сала отырып,
олардың жеке сөз, сөз тiркесi, ... ... ... ... ... ... ... кiрме сөздер арқылы жасалған
тақырыптардың көбiрек кездесетiндiгi ... ... ... дерлiк екi немесе деңгейлi тақырыптар
ұшырасатындығын атап өткенбiз. Ал әр деңгейдiң атқарар қызметiн мына ... ... ... ... ... – жеке ...... проблема.
Мысалы:
“Емдеу баланысын бақылау (1-деңгей)
дәрiгер жауапкершiлiгiн арттырды (1-деңгей)
Елiмiздегi денсаулық жүйесiн реформалау бағытында жүзеге ... ...... ... ... ... әрi ММС) ... берi де екi жыл өттi. Қашан да ... ... енуi, ... ... ... Мiне, осы екi жыл ненi ... қиындықтар қандай, не нәрсеге
қол жеттi? Облыстық ММС қорының директоры Амантай Сапарғалиұлы ... ... өз ойын ... салды:” (3-деңгей) (Ж., 18.07.98).
Кейде екi деңгейлi тақырыптардың 1-деңгейi салдарын, ал ... ... дауы ... ... ... ... ... бұзылған айғағы ашылды.” (2)
я болмаса: “Оңтүстiк пен солтүстiктi жалғастырған (1)
Мойынты-Шу темiр жолына 45 ... ... ... ... қол қоюшылар (1)
Баку-Жейхан мұнай құбыры КТК-ның баламасы емес екенiн мәлiмдедi” (2)
(ЕҚ., 03.10.98) мысалдарындағы 1-деңгейлер жалпылама мағынаны бiлдiрсе, ал
2-деңгейлерi ... ... тiптi ... ... ... КТК ) бөлiп беру нәтижесiнде актуальдылығы артып, ... ... ... Құрылысы осындай тақырыптар газет тiлiнде де, жарнама ... өте ... ... оқырман назары мен зейiнiн аударуда ұтымды ... ... ...... жауап беру, кейде
риторикалық сұрақтар қою ... ... ... ... ... ... түсу – газеттiң көпшiлiкке әсер ету функциясын жандандыра
түсетiн ... ... әкiмi ... ... ... күн ... (“Заң газетi”, 04.10.98).
Газет тақырыптары беретiн экспрессия ... әсер ... ... ... сақтап, соған лайықты жазыла бередi.
2.3.3.Газет жанрларының тiлдiк ерекшелiктерi
Қазақ тiл бiлiмiнде газет жанрлары жеке зерттеле қойған жоқ, көбiнесе
көркем ... ... ... ... ... ... Ал көркем
шығарма тiлiн талдау негiзiн Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, М..Әуезов, Қ.Жұмалиев,
М.Балақаевтар қалыптастырған болса, одан әрi ... ... ... Б.Шалабаев т.б. ғалымдар болды. Әсiресе, көркем мәтiнге
лингвистикалық ... ... ... ... етiп көрген, ғылыми еңбек
арнап, оқу құралын ... ... мен ... дер ... ... ... етуi нәтижесiнде “Көркем текстi лингвистикалық
талдау” атты оқу құралы жарыққа шықты(27).
Осы еңбекте көркем текстi ... ... ... ... ... ... ... жанрларын, мәтiндердiң лингвистикалық
тұрғыдан талдауда да бiркелкi схема болуы мүмкiн ... ... ... ... ... өзi ... емес, жанр түрлерi де сан
түрлi. Жалпы, газет жанрларын, мәтiндердiң талдау үшiн ... тiл ... бiлу, әр ... ... ... ... ... Бұл жөнiнде академик
Л.В Щерба: "Көркем шығарманы түсiну үшiн тар тiлдiк шеңберде ... ... тек ... ... ... ... туралы жайдақ пiкiр айтуға
да болмайды”, - дейдi. (27,6). Осы айтылған пiкiр газет жанрларын, газет
мәтiндерiне ... ... ... ... ... ... ретiнде
басшылыққа алынса, құба-құп болар едi. Газет мәтiндерiне тiлдiк талдау
Б.Шалабаев, ... ... ... ... яғни, мәтiннiң
сөздiк құрамынан, сөздердiң мағыналық өзгерiстерiн ашып алудан басталуы
тиiс. Ал ... сөз ... ... ... ... ... ... тәуелдi болғандықтан, сыртқы факторлар әсерiмен
ұштастыра қарастырылуы қажет. Айталық, жергiлiктi жерлерден ... ... ... ... арнаулы тiлшi мақалалары, ресми хабарлар, ... ... ... шешуi қиын мәселелер жөнiндегi материалдар,
қысқасы, ... ... ... ... ... ... ... әр қилы мәтiндер болады. Олардың сөздiк құрамы да белгiлi бiр
сызылған схема ... ... ... ... ... ... ... хабар (информация), шетелдiк
корреспонденция, есеп, үгiт-насихат мақалалары проблемалық ... ... ... репоптаж, фельетон, пiкiр (рецензия) есептеледi. ... ... ... ... ... ... нақты дереккөзге сүйенетiндiгi;
- фактiлер мен деректердiң жаңа болуы;
- деректер мен фактiлердi дәл жеткiзетiндiгi;
- оперативтiлiгi;
- ... ... әсер ете ... ... ... ... ... тiл бiлiмiнде арнайы
зерттелмегенiн айттық. Ал орыс ... ... ... арналған зерттеулер жетiп ... ... ... ... в ...... статья и корреспонденция, репортаж
и очерк – ... быть ... то есть ... большого
общественно-политического смысла в наилучшей литературной форме”,-
делiнген (28, 5). Бұл ... ... ... ... ... ... болады. Ендi әр жанрға тән сөздiк құрамды танып
алуға талпыныс жасайық.
Хабар жанры – алғашқы ... ... ДУГ, ТУГ, ... ... ... ұшырасқан газет жанры. Аталмыш
басылымдарды ... ... ... болып келедi. Хабарға негiз болатын
фактiлер қоғам үшiн ... ... ... ... әсер ... болуы тиiс. Ондай хабарды жеткiзушi тiлдiк құрал ретiнде кез
келген жанр негiзiн құрайтын ... және ... тiлi ... ... ... ... шарт ... Осының өзiнен-ақ
хабарға тән конструктивтiк принциптi тануға ... ... ... ... мәселелерiн талқылады
Жуырда Сыртқы iстер министрлiгi алқасының кезектi мәжiлiсi болып
өттi, деп хабарлайды сыртқы саясат ... ... ... ... ... саясатының, соның iшiнде ... ... ... ... өзектi мәселелердi және оларды
реттеу жөнiндегi бұдан былайғы iс-әрекеттердi қарады. Каспий теңiзiнiң
құқықтық мәртебесiн айқындаумен байланысты осынау ... ... шешу ... бiздiң елiмiздiң ұлттық мүдделерiн қорғау
жөнiндегi ... ... ... атап көрсетiлдi. 1997 жылдың
мамырында Алматыда Қазақстан ... ... ... ... мемлекеттерi сыртқы iстерi министрлерi ... ... ... ... ... жөнiндегi арнаулы
жұмыс тобының алғашқы мәжiлiсi болды. Қазiргi кезде тараптар Каспий
теңiзiнiң құқықтық мәртебесi туралы қазақстандық ... ... ... ... жобасын талдап жасауға кiрiстi.
Алқа Қазақстан мен ... ... ... осы ... ... ... ... жұмыс сапары кезiнде қол
қойылған “Жер асты ... ... ... ... ... ... ... солтүстiк бөлiгi түбiнiң жiгiн ... ... ... маңызын атап көрсеттi.
Министрлiк алқасы Каспийдiң құқықтық мәртебесi ... ... ... ... ... ... айқындамаларын жақындастыру мақсатында олардың бәрiмен
келiссөз процесiн белсендi ету жөнiнде шаралар белгiледi.
Алқа мәжiлiсiнде сыртқы iстер ... ... ... М.Жолдасбеков дипломатиялық қызмет үшiн кадрлар
даярлау туралы ақпаратпен таныстырды.
Дипломаттардың күш-жiгерi 1998 жылғы 14 қыркүйекте Сыртқы iстер
министрлiгiнiң кеңейтiлген алқа ... ... ... ... маңызды жаңа мiндеттердi жүзеге асыруға ... ... ... ... геосаяси проблема, мақсатты жұмыс,
бiртұтас жоба, егемендiк құқық ... ... ... әрi бағалауыштық қызмет атқарып тұрса, бүкiл мәтiнге эффект
берiп тұрған – ... ... дер едiк. ... ... ... ... ... мағына жағынан ұштастырып тұрған – сыртқы саясат
мәселелерi – ұйытқы сөз тiркесi. ... ... ... ... ... ... құрайды, соның iшiнде мекеме атауларының,
мемлекет атауларының үлес салмағы көбiрек: Сыртқы iстер ... ... ... ... ... ... ... мәжiлiс,
жақ, тарап, келiсiм, айқындамалар, ақпарат, нұсқа, құқықтық мәртебе,
т.б. ... ... тән ... саясат, геосаяси пролема, ұлттық
мүдде, мемлекеттiк айқындамалар сияқты ... ... ... ... атап өттi стандарттық тiркестерi газет тiлiнiң
ерекшелiгiн танытса, бастамашылығы – жаңа ... ... ... ... тұрған штамп “деп хабарлайды …
баспасөз қызметi”. Хабар арқылы екi ... ...... саясат
және кадр даярлау – қанығуға болады әрi екеуi де қоғам үшiн маңызды,
мемлететтiк деңгейдегi ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ауыз екi сөйлеу
тiлiнiң ... ... Бұл ... ... ... тағы да ... түсетiн тiлдiк фактор. Терминдерге
анализ жасалмаған, себебi: “Газета информирует и воздействует, но ... ... ... в ... ... и ... (29,48). ... бiрге, газет типiне, оған тән стиль
мен лексика түрiне, сол арқылы ... ... ... ... ... ... деңгейiне, яғни жоғары деңгейге лайықталғандықтан да
осы қалыптағы қолданыстар таңдалынып отыр.
Хабарда оқырман көзқарасына әсер ету мақсатына ... ... көп ... ... ... құқықтық
(мәртебе), геосаяси (проблема), мақсатты (жұмыс), бiртұтас ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Мәтiнде алқа мәжiлiсiнде талқыланған, қаралған мәселелер күн
тәртiбiндегi реттiлiкпен ... Ал ... ... 1997 жылдың
мамырында, Қазақстан мен Ресей Федерациясы арасындағы осы ... ... ... ... ... асты қазбаларына егемендiк құқты
жүзеге асыру мақсатында Каспий теңiзiнiң ... ... ... ... ... келiсiм, 1998 жылғы 14 қыркүйекте Сыртқы iстер
министрлiгiнiң кеңейтiлген алқа мәжiлiсi тiркесiмдерi арқылы бiлуге
болады.
Кез ... ... ... ... ... ... ... мақалаларың ғылыми, зерттеу және арнаулы ... ...... шектеулiгi. Өйткенi, газет
материалдарында ... ... ... көп ... факультатив
сөздер мен лексиканың өзге түрлерiн ұштастыра қолдану, ұғым атауларын
нақты пайдалану, сол арқылы ойды айқын жеткiзу алдыңғы орынға ... ұғым ... ... ... өз ... ... ... мақаланың басында бiр атау белгiлi бiр ұғымды
бiлдiрсе, одан әрi дәл сол сөз ... ... ... ... ұғым
таңбаланып жатса, жеткiзiлуге тиiстi ой өзiнiң айқындылығын жоғалтады,
сөйтiп көп ... ... ... ... ... жиi
ұшырасатын лингвистикалық ақаулар пайда болады.
Күрделi конструкцияларды газет мәтiнiнде пайдаланудан бас
тартудың жиi ... ... ... ... ... ... газет тiлiнiң халық тiлiне жақындауын, қабылдауға ыңғайлы болуын
қамтамасыз етедi. Айталық, кеңес өкiметi орнаған ... ... ... ... ... қысқа да нұсқа, оқырман оңай, қиналмай
қабылдайтындай мәтiндер пайдаланылған. Бұл жөнiнде профессор Н.Омашев
кәдiмгi газет материалдарының газеттiң аталмыш түрiне ... ... де, ... тiлiмен де жазылмай, әрi кеткенде жұрт ... ... мен ... ... ... әдеби үлгiде құрылуы
тиiс” болғандығын айтады (30, 49).
Мына бiр шағын мақала ... осы ойды ... ... ... ... ... менiң көп жылдан бергi серiгiм, сырласым. Өзiм
осы облыста туып-өсiп, еңбек жолын бастағалы берi ... ... ... ... бiлiп ... Олменiң дағдылы iсiме арналған, әр санын
асыға күтемiн.
Бұрынғы жылдарға қарағанда көлемi де, ... ... ... Олбыс республикадағы iрi олбыстың бiрiне айналды. Газетте
аудан, ауыл ... ... ... iстерден, ұстаздар, ауыл
ақындарының жаңа туындылары, әдебиет мәселесi қазiргi өмiр ... ... ... ... ... тiлшiлердiң жазғандары да
үзбей жарияланады. Республика өмiрiнен, алыс-жақын ... ... ... да ... ... ... зенеткерлерге газетке жазылуда жеңiлдiк мол, басқа
басылымдардан жазылу бағасы әлдеқайда төмен.
Мен зейнеткер мұғалiм ретiнде “Жетiсуға” ... ... ... ... азық аласыңдар демекпiн! (Ж.,
10.10.98).
Мақала ... ... ең ... ... бiрi деп баға ... ... ... тарту, елiктiру, қызықтыру қызметтерi
iске қосылады да, келелi iстер, әдебиет мәселесi, ... ... ... ... газет материалдарының “образы” пайда
болады, одан әрi өкiнбейсiңдер, рухани азық аласыңдар етiстiктерiндегi
үндеу, шақыру сарыны әсер ету ... ... ...... Күрделi синтаксистiк құрылымдар болып саналатын
құрмалас сөйлемдер жоқ. Керiсiнше, сөйлемнiң бiрыңғай мүшелерiнiң
молдығы байқалады: әдебиет iсi, ауыл ... ... ... ... Мол және ... ... бiр сөйлем iшiнд қатар қолдану
газетке баға берудiң, оның ... ... ... ... ... ... мақалалардың да көп жағдайда көлемi шектеулi,
мемлекеттiк деңгейдегi мәселелердi ... ... ... арналады да, оқырманның жас ... ... ... ... ... ... алына
бермейдi.(30,532).
Шетелдiк хабарлар жай хабар, танымдық материалдар түрiнде ... ... ... баса ... ... ... ... аталып кеткен ерекшелiктер бұл жанрға да тән.
Ғалымдар шетелдiк корреспонденциялардың үш түрiн ... жай ғана ... ... бiр ел ... ... өмiрiнде болған саяси, экономикалық,
мәдени, қоғамдық құбылыстар туралы; фактiлер өткен өмiр мен ... қоса ... ... ... ... саяси корреспонденция – қоғамдық-саяси өмiрге көңiл бөлiне
отырып жазылатын мақала. Шет елдiк корреспонденция материалдарының iрi
саяси және ... ... ... алынған дәйексөздер
пайдаланылады. Шетелдiк ... ... ... ... ... ... бағалауыштық лексиканың
жағымды, жағымсыз түрлерiне тән тiлдiк элементтер қалыптастырады. ... ... ... ... жоғарғы деңгейдегi
кездесулер, өзге мемлекеттiң әлеуметтiк, ... ... ... ... ... болғандықтан, бұл жанр,
негiзiнен, қоғамдық-саяси ... мен ... ... ... ... ... лексика бiрлiктерi араластыра отырып
жазылады.
Жалпы газет жанрларын бұлайша бөлудi шарттылық санайтын ... бар. ... ... ... кеткен мақалалардың бiрнеше түрiн,
оларға тән тiлдiк ерекшелiктердi, қасиеттердi қарастыра отырып, ... ... ... да ... бұл – оның ... ... ... мәдени, экономикалық жаңалықтар, ресми деңгейдегi
шаралар туралы есеп бере жазылған маериалдарда болып өткен оқиғаларға
баға беру ... ... ... ... ... ... элементтерi
қатыстырыла отырып жазылған мұндай материалдарда оқиғаның қайда,
қашан, ... ... ... мен, рет-ретiмен хабарланады.
Экспрессияға құрылған, оқырманға әсер ету, елiктiру ... ... ... ... қатысушылар пiкiрiне иек артады
да, сол пiкiрдi нақтылай түсетiн фактiлерге ... ... тiлi ... ... нормадан ауытқу,
кәсiби, диалект, арготизмдер мен жаргондар көп кездесетiн жанр
саналады. ... ... ... ... ... ... ортасы көрiнуi тиiс.
Соңғы жылдары тiлшi ғалымдар мәтiндi ... ... ... ... ... гөрi осы екi саланың күш бiрiктiре
отырып ... жөн ... Бұл ... ... ... ... мына ... ұштасып жатыр: “По моему глубокому убеждению,
исследование “языка” (или лучше, стилей) художественной ... ... ... ... ... ... ... к
языкознанию и литературоведению, но вместе с тем отличной от того ... әсер ету, ... ... ... ... ... ... әдебиет стилiне де тән. Р.О.Якобсонның пiкiрiнше, бiр мәтiн
көлемiнде оның ... ... ... ... ... ... коммуникативтiк, әсер етушiлiк, экспрессивтiк, эстетикалық
т.б. көрiнiс бередi. ... ... ... ... ... ... аталған функциялардың бiрi алдыңғы орынға шығады,
ал қалғандары сол жетекшi функцияға бағынады. Ал “Мәтiн – тек ... ғана көзi ... ... сол ... ... бағалануы қоса
жүретiн лингвистикалық категория” (32,69).
Тiлдi коммуникативтiк мақсатта пайдаланғанда, В.Т.Бобылевтiң
айтуынша, “… ... роль ... само ... сообщения и
употребление тех или иных языковых средств определяется принципом
целесообразности, т.е. тем, ... ... ... ... ... ... ... насколько соответствует от
ситуации общения и т.п.” – ... есте болу ... (33, ... жазу мәнерi журналистiң еркiндегi нәрсе. Солай
дей тұрғанмен де, көркем әдебиеттегiдей әр алуан сөз қолданысы ... ... тән емес ... ... ... өзi ... ... кейiпкерiнiң “көзқарасына”, оның баға ... ... ... ... бiр оқиғаның оқырманға тигiзер әсерi, оның
қабылдануы қандай дәрежеде ... да ... тыс ... ... әдебиетте өзге тiлдiк элементтер автор тiлiнде кемде-
кем кездеседi, ал кейiпкер тiлiнде шет тiлдiк сөздердiң орын алуы ... беру үшiн де, ... ... ... де ... (34,36). Ал
публицистикада реалийдi таныту үшiн, ... ... ... ... мақсатында бөгде тiлдiк элементтердi журналис өз сөзiнде қолдануға
кейде мәжбүр ... ... ... ... ... қорыта айтсақ, газет жанрлары тек ақпарат ... ... ... ... ... әр ... ... байланысты
ұоғамдық құбылыстарға баға берумен ерекшелiнедi. ... ... ... ... Бұл сипат газет жанрлары сөздiк құрамының басты
ерекшелiктерiнiң бiрi деп түсiну қажет. Үгiт-насихат, проблемалық мақала,
шетелдiк корреспонденцияларда ... ... ... ... құрал ретiнде пайдаланылады. Бiрақ, терминдердiң мән-мағынасын ашып,
түсiндiрiп беру газет жанрларында көп кездеспейдi. Түсiндiрiп беру ... ... ... ... ... ол кездегi оқырманның бiлiм,
таным деңгейi, талап пен ... өтеу ... сол ... ... әсер ... ... газет жанрларының көлемi шектеулi болуы себептi
стандарт тiркестер, штамптар мiндеттi ... ... ... Ал ... ... лексика қатары мол ұшырасады. Кейде журналист сөз
қолданысының бiркелкi болмауы өмiрдегi ... ... ... ... ... белгiлi бiр тобына әсер етуге бағындырылады, бұл газет
жанрларының көркем әдебиет жанрлары канондарынан алшақтап кетуiне, өздерiне
ғана тән заңдылықтар ... ... ... ... ... ... әкеледi.
2.3.4. Бас мақала және оның лексика-стилистикалық
құрылымы
Газет жанрлары теориясында бас мақала мәселесi назардан тыс қалған
емес. ... бас ... ... ... ... идеологияны,
ұстанған саяси позицияны айқындайтын белгiсiмен, директивалық, бағыт
сiлтеушiлiк сипатымен ерекшеленедi. КСРО-ның билеушi партиясы Орталық
Комитетiнiң 1922 ... ... ... ... ... и ... ... давать руководство, направление, намечать основную линию
поведения. Передовица и подпередовица – не разговоры, не рассуждения,
а политическое указание, директива” (35,255-256).
Бұл ... бас ... ... ... ... ... формасы, мәтiн мәнi, мағынасы көбiрек
есепке ... ... тұр. ... ... ... ... бас ... болсын, өзге газет жанрларының ... түрi ... ... ... ... болуында едi. Осы саяси астар
мәтiндегi тiлдiк бiрлiктердiң де идеологиялануына қатты әсер етедi.
Жалпы газет атаулының белгiлi бiр топ, ... жеке ... ... мен ... ... ... үгiт-насихат
таратудағы қызметi бас мақалалар арқылы анық көрiнедi.
Бас мақала – газет ұстанатын идеялық бағыттың айнасы.
Бас мақала ... кеше де, дәл ... күнi де ... ... ... ... ... ол ұстанған стратегиялық бағыт,
оларды iске асырудың тиiмдi жолдары, құнды пiкiрлер мен нұсқаулар
мақаланың ... түрi ... ... күн ... ... беруi –
басты саясатты iске асырдың тиiмдi тәсiлi. ... бұл ... ... республикалық деңгейдегi, айталық, “Егемен
Қазақстан”, “Жас алаш”, “Заман-Қазақстан”, “Заң газетi”, т.б. ... ... ... қалаң оқырманға танылуы керек. Бiрақ,
байқауымызша, ... ... бұл ... осы ... ... ... Одан орталық басылымдар ұтты ма, ұтылды ма ... ... беру үшiн, бас ... ... ... ... Ол ... жылдардағы газеттер материалдарын негiз етiп ала отырып, бүгiнгi
газеттер материалдарымен салыстыру ... ... ... ... ... ... мақала алғашқы қазақ газеттерiнiң iшiнде “Қазақта”” тұрақты ... ... ... Бұл ... бас ... ... ... саяси және қоғам қайраткерлерi А.Байтұрсынов, ... едi. ... ... үшiн бас ... ... елге таныту мен жеткiзудiң өте ... ... ... ... газет сандарында бас мақалалар қазақ тiлiнiң ... ... ... ... не үшiн ... талдап түсiндiруге;
ұлт болып қалу үшiн атқарылар тiрлiктер қай бағытта, қалай жүргiзiлуi
тиiс; оқыту, ағарту, мектеп, оның ... ... ... ... орыс патшалығындағы саяси оқиғалар, олардың
қазаққа қатысты тұстарын талдау; Мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... қатысты мәселелердiң
көтерiлуi; дүниежүзiлiк соғыс, қазақ жiгiттерiн майданға жiберу; Алаш
өкiметi,Алаш партиясы,жерлi ... ... ... ... ... өзектi-өзектi мәселелерiн көтеруге арналғап ... ... ... ... газетiнiң қазақ халқы үшiн
саяси бағдарлама, ұстаным ... ... ... мен ... ... отырғанын аңғару қиынға
соқпайды. Өзге материалдарға қарағанда, бұл ... ... ... өтiп отырғанын тiлдегi әр түрлi саяси терминдер,
ресми атаулар, лауазым аттарының көп ... ... ... ... қатысты қоғамдық-саяси сөздер қатарының молдығынан
байқаймыз. Қазақтың көшбасшы саяси ... ... ... ... ... ... ... гөрi санаулы топқа, ендi-ендi
қалыптаса бастаған Алаш зиялылары мен оларға ниеттестерге ... ... ең көп ... осы ... ... болмаған
себептермен бұл мақала алынып тасталды” деп, кейбiр бас мақалалардың
орнына ештеңе де ... ақ бет ... орны бос ... ... ... ... Яғни, бас мақалалардың маңыздылығын,
олар көтерер жүктiң алғашқы жалпыұлттық басылымды шығарушылар ... ... ... ... жылдарында одан әрi жалғасын тауып, орнығып,
тiптен ... ... ... ... ... айналып, олар
“Правда”, “Социалистiк Қазақстан”, “Казахстанская правда” сынды
газеттердегi бас мақала-нұсқауларда ... ... бiз ... соның нәтижесiнде бас мақалалар одан әрi идеологияландырылып,
көтерер жүгi ауырлай түстi.
Орыс тiл бiлiмi мен журналистикасында бас ... ... оның тiлi ... ... еңбектерiнде зерттелiндi. Ал
қазақ тiл бiлiмiнде жалпы газет тiлi, оның құрылымының бiр құрамдас
бөлiгi ретiнде бас мақалалар проблемасы ... ... ... ... ... ... бас мақала тақырыптары сан алуан:
“Интернационалдық тәрбие идеологиялық жұмыстың айбынды буыны” ... ... ... ... ... ... (СҚ.,
24.01.80); “Еңбек тәртiбi” (СҚ., 22.01.80), т.б. материалдар айтулы
даталарға арналып отырған.
Бұл тақырыптардағы ... ... ... ... ... ... жасалған. Әрине, бұдан сол кездiң бас мақала
тақырыптарының бәрi ... ұран ... ... ... деген ой тумауға
тиiс. Бiрақ, күрделi сөйлемдердi, адамдардың ... әсер ... ... ... үндеулердi жиi қолдану сол дәуiрдiң
идеологиялық ұстамдарын қалыптастыруға, жүзеге асыруға қызмет еттi.
Аталмыш ... ... ... ... ... ... – ұжымдық шығармашылықтың жемiсi, ол арналатын
аудитория (адресат) та аса үлкен ұжым, тұтас ... ... ... ... оның тiлiне де әсерiн тигiзiп, бас мақала лексикасында
жеке авторлық қолданыстан гөрi әлеуметтiк мәнi ... ... ... қолданыстар, жалпықолданыстық лексика элементтерi,
сондай-ақ кiтаби, жазба тiлдiк формалар мен конструкциялар ... ал ... ... ... ... (вкраплениялары)
аз-аздап пайдаланылады.
Бас мақалалардың кейде бiр жанрдың шеңберiне сыймайтын ... ... ... ... ... ... эмоциялық, бағалауыштық, кейде
ауызекi сөйлеу тiлiнiң элементтерi кiрiседi. Ал ... ... ... ... бiртектi, канондық сипат
танытып, ресми стиль басым түсiп жатады.
Бас мақаланың ... ... да әр ... ... ... ... үндеу текстерi фактi, мысал, цифрлармен, информациялармен
толықтырылады. Мұндай жағдайда аталған директивалық, ... ... ... тең ... ... ... емес.
Бас мақала тқырыптары жанрлық ерекшелiктерiне қарай сан ... ... ... ... ... өмiрi, идеология, мәдениет,
әлеуметтiк өмiр сипаттары, т.б. қамтылуы лексикалық ... ... ... ... жол ашқанмен,
қарапайым элементтердiң қатыспауына, олардың әдеби тiлдiк нормалармен
қатар қолданбауына ... ... ... отырады. Оның обьективтi
себептерiнiң бiрi -–бас мақалаларда, жоғарыда айтып кеткендей, ұсақ
проблемалар ... ... ... ... аса жоғары
деңгейдегi саяси, идеологиялық мәселелер әңгiме арқауы болады.
Сондықтан, бас ... ... аясы тар ... ... ... сөйлеу ерекшелiктерi, жаргондар, арготизмдер, бiр
сөзбен айтқанда, әдеби тiл мөлшерi шеңберiнен шығып кететiн элементтер
қолданысы шектелiп, олардың мөлшерi ... ... ... ... бiрiнен саналады. Яғни, әдеби тiл нормасына сай келмейтiн
сөздер бас мақаланың сөздiк ... ... ... ... бас ... газет құрылымындағы
айрықша орны оның мәтiндiк мазмұнымен тiкелей байланысты.
Бас мақала жоғары деңгейдегi, яғни ... ... ... ... ... ... тиiс газеттiң ерекше жанры болып
табылады. Ресми тiлмен жазылғандықтан, ... ... ... ... ... аясы ... ... нақты өз
мағынасында қолданылады.
Қорытынды
Қазақ қоғамы дамуының бiр жарым ғасырдан астам уақыты ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
жеткiзу, үгiт-насихат жүргiзу салалары бойынша қызмет көрсетумен ... тiлi, ... ... ... оның ... тармақтарын
қалыптастырып, дамыту барысында баға жетпес iстер атқарды.
Қазiргi ... ... ... ақпарат тарату органдары
( газет, теледидар, радио) жұмыс iстелдi. ... ... ... ... сынды ұшқыр (мобильдi) ақпарат тарату органдарымен жарыса өз
қызметiн атқарып, келе жатқан газеттiң орны ... ... ... мемлекеттiк және мемлекеттiк емес деп
үлкен топқа бөлiнедi. Соның iшiнде бүгiнгi күн талабына, халықаралық
деңгейге сай ... ... ... ... ... ... бола алады.
Газет тiлiн бөлшектелген түрде емес, тұтас жүйе және құрылым
ретiнде қарастыру ... ... ... ... ... сүйене отырып атқарылатын iс. Әлеуметтiк ортаның ... ... ... газет типтерi пайда болды. Алғашқы қазақ
газеттерi универсалды басылымдар ... ... ... ... ... үшiн ... ... проблемалардың бәрi де ... ... ... сол алғашқы басылымдардың атқарған қызметiн ондаған
саалалық, сан-түрлi ... ... ... ... ... лексикасында айырмашылықтар байқалып
отырады, ... ... және ... жас мөлшерi ескерiлетiн
басылымдар тiлiнде бұл айырмашылықтар нығырақ көрiнедi.Бұара -әлеумет
пен газет арасында тығыз ... ... оның ... үнемi ықпал
етiп отырады. Сондықтан да алғашқы газеттер, 1920-50 жылдардығы
басылымдар ... тән ... ... ... ... таңда, оқырман
деңгейiнiң жоғарлауына сәйкес, қолдана бермейдi. Газет ... ... ... мен ... тенденцияларының
себептерi ашылады.
Әдеби тiлдi дамытудағы, ақпарат таратудағы қызмет түрлерi, ... ... ... ... ... мен құрылымын бөлшектеп
емес, тұтастай алып қарағанда ғана толық ашылады. Бұл өркениетпен
бiрге ... ... аясы кеңи ... ... пен оның тiлiн ... тiл бiлiмiнiң iргелi бiр тармағы болып қала беретiндiгiн,
зәрулiгiн жоғалтпайтындығын ... ... ... орай ... ... тақырыптарында
айырмашылықтар болады. Бiрақ бұл ... сөз ... ... лексиканы қолдануына орай, кiрме сөздер мөлшерiне қарай) айқын
байқалғанымен, жалпы газет атаулының айдар, ... ... аса көп ... жоқ. Оған ... талдаулар жасау
барысында көз жеткiзуге болады. Эллепсис тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... қорыта айтсақ, газет жанрлары тек ақпарат ... ... ... оқиға, әр түрлi жағдайларға байланысты
қоғамдық құбылыстармен баға берумен ерекшеленедi.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Қазақ энциклопедиясы баспасы. 1998.
2. Н.Қарашева. ... ... ... ... публицистики
начала ХХ века ( на материале журнала ... ... ... Алматы. Ата.1959.
3. С.Исаев. Қазақтың мерзiмдi баспасөз тiлiнiң дамуы.Алматы. Қазақстан
– 1983.
4. С.Исаев. Қазақ әдеби тiлiнiң совет ... ... ... ... ... “Қазақ” газетiндегi қоғамдық-саяси лексика. Алматы,
Арыс. – ... ... Язык ... Москва, - 1996.
7. В.Г.Костомаров. Русский язык на газетной полосе. Москва.-1971.
8. И.П.Лысакова Тип газеты и ... ... ... - ... ... ... ... Москва, 1981.
10. Мемлекеттiк тiл: бүгiнi мен болашағы. Астана. Елорда, - 1998.
11. Н.Сабитов. Мектебы и ... у ... ... ... ... ... и школы Казахстана во II половине ХIХ ... - ... ... Ақ жол. ... 1994.
14. А.Алдашева. Аударматану: ... және ... ... ... Р.Барлыбаев. Қазақ тiлiндегi қоғамдық-саяси лексика. Алматы, 1978.
16. А.Р.Будагов. ... ... ... М-Л. ... Антология кинизма. Отв. Ред. А.А.Тахо-Годи.М., 1984.
18. К.Аханов. Тiл бiлiмiне кiрiспе. Алматы. 1965.
19. Т.Қордабаев. Жалпы тiл бiлiмi. ... ... ... Вопросы социологии языка в современной американсой
лингвистике. Ленинград., 1971.
21. ... ... ... и ... ... А.Г.Бочарев. Основные принципы типологии современных советских
журналов. II ВМГУ, сер.х, журналистики, 1973,3.
23. ... ... ... газетного оформления II ВМГУ,
сер.х, журналистика 1977,1.
24. М.Балақаев, Р.Сыздықова, Е.Жанпейiсов. Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы.
Алматы, 1968.
25. О.Бүркiтов. Қазақ әдеби ... ... ... ... материалдары бойынша). Канд. Дисс. Автореф. Алматы. 1996.
26. А.Алдашева. ... ... в ... ... ... (на ... ... печати 1976-1991гг.)
АКД.Алма-Ата.1992.
27. М.Оразова. Қазақ тiлiнiң семантикасы. Алматы,1991.
28. Тiл мәдениетi және баспасөз. ... ... ... Сөз ... Алматы. Санат- 1997.
30. Айқап. Алматы, Қазақ энциклопедиясы. –1995.
31. Т.Амандосов. Верныйдағы большевиктiк тұғғыш ... ... ... ... ... ... ... ерекшелiктерi. Алматы, 1975.
33. Жазушы және сөз мәдениетi. Алматы.1983.
34. Қазақ әдеби тiлi тарихының проблемалары.Алматы.1987.
35. Қазақ лексикасындағы жаңа ... ... ... ... ... жарық жұлдызы ... шығу ... II ... ... ... Лексикология тюркских языков. М.1984.
38. С.Исаев. Қазақ тiлi жайында ойлар. Алматы.1997.
39. М.Балақаев. Баспасөздiң тiл мәдениетi ... II Тiл ... ... ... ...... ... Қазақ әдеби тiлi және оның нормалары. Алматы.1984.
41. Р.Сыздықова, Б.ШҮалабаев. Көркем ... ... ... ... ... ... ... тарихынан (тарихи очерк). Алматы.
1950.
43. Ү.Субханбердина. Алматы, Ғылым, -1989-1996.(1-5 кiтап).
44. Ө.Әбдiманов. “Қазақ” газетi Алматы, Қазақстан. 1993.
45. Айқап. Алматы, ... ...... И.Әбiлдаева. “Социалистiк Қазақстан” газетi Ұлы Отан ... ... ... ... ... лексикасының терминденуi. Алматы. Ғылым,
1998.
48. ... ... ... ... Арыс – ... ... Шығармалары (“Қазақ” газетiне жарияланған мақалалары)
Алматы, Қазақстан – 1994;
50. Ж.Әлмашұлы, Н.Төреқұлұлы (ғылыми-публицистикалық толғау). Алматы,
Жетi ... - ... ... ... ... тiлiнiң тарихы (методикалық нұсқау). Алматы.
1988.
52. Т.Қордабаев. Қазақ тiл ... ... ... ...... ... газетi.
АА – “Алматы ақшамы” газетi.
ЕҚ – “Егемен Қазақстан” газетi.
СҚ – “Социалистiк ... ...... ... ...... жас” газетi.
Заман-Қаз. – “Заман-Қазақстан” газетi.
Қ – “Қазақ” газетi.
Т – Түркiстан” газетi.
ДУГ – “Дала уалаятының газетi”.
ТУГ – “Түркiстан уалаятының газетi”.
ҚТТС – ... ... ... ... Алматы, Ғылым. – 1974-
1986.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
Өзіндік сананың қалыптасуы мен құқықтық жауапкершілігі7 бет
Бейімбет Майлин. (жазушы)8 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Ежелгі дәуір тіл білімі және араб тіл білімі жайлы6 бет
Тілдің пайда болуы және жалпы тіл білімі5 бет
"Жетісу" газеті78 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь