Қазақстан Республикасындағы Орталық банктің ақша-несие саясаты, құралдары және оны реттеу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

І бөлім. Әлемдік тәжірибеде Орталық банк ұғымы жне қызметі
1.1. Орталық банктің пайда болуы және оның түрлері ... ... ... ... ... ..4
1.2. Орталық банкті ұйымдастыру жолдары және қызметтері ... ... ..7
1.3. Орталық банк операциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

ІІ бөлім. Қазақстан Республикасындағы Орталық банктің ақша.несие саясаты, құралдары және оны реттеу.
2.1. Орталық банктің ақша.несие саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.2. Орталық банктің ақша.несие саясатының құралдыры ... ... ... ...21
2.3. Экономиканы ақша несиелік реттеудің кейбір аспектілері ... ...24

ІІІ бөлім. Нарықтық экономика жағдайындағы қаржы, несие және ақша айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

Қоладнылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Қазақстан экономикасы әкімшілік-әміршілдіктен нарықтық экономикаға өтудің қиын кезеңінде. Негізінен ТМД елдерінің үкіметтері нарықтық қайта құруларды іске асыру үшін қажетті, мынадай бағыттарды ұстануда – мемлекеттік меншікті жекешелендіру, қаржылық, ақша-несие саясаты, құнды қағаздар нарығын құру, жалпы нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыру.
Курстық жұмыста орталық банктің атқаратын рөлі мен маңызы, функциялары, ақша-несие саясаты, құралдары мен ақша-несие айналымы қарастырылған.
Қазақстан Республикасындағы банкілер жүйесі 1993 жылдың көкек айында қабылданған "Қазакстан Республикасының Ұлттық банкісі" және “Қазақстан Республикасындағы банкілер жөніндегі" Зандар негізінде қалыптасқан.
Қазақстан Республикасының банкілер жүйесіне республиканың орталық банкісі болып саналатын Ұлттық банк және мемлекеттік, жеке, акционерлік, біріккен, шетел банкілері кіреді. Бұлардың атқаратын қызметі жоғарыдағы көрсетілген зандармен шектеледі.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде екі деңгейлі банк жүйесі қалыптасқан. Жоғарғы деңгей жүйесі Ұлттық (эмиссиялық) Банкке берілді. Ал төменгі деңгейде коммерциялық банктер мен банктік емес несие-қаржы институттары (инвестициялық компаниялар, инвестициялық қорлар, сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, ломбарттар, трасттық компаниялар және т.б.) орналасқан.
Орталық банк көп елдерде мемлекеттікі болып табылады. Мемлекет формальді түрде оның капиталын меңгермесе де (АҚШ, Италия, Швейцария) немесе бір бөлігін меңгерсе де (Бельгия-50%, Япония-55%). Орталық Банк мемлекеттік органның функциясын атқарады.
Орталық банк эмиссиялық банкнотты шығаруда монопольдік құқыққа ие – яғни негізгі нақты ақша массасын құрайды.
1. ҚР Ұлттық банкі туралы заң. 1995 жыл
2. ҚР банктері және банк қызметі туралы заң
3. Әубәкіров Я , Есқалиев М. «Экономикалық теория негізі» Алматы 2004
4. Доронбуш Р , Фишер С «Макроэкономика» Москва 1999
5. Долан Э «Макроэкономика» Москва 1994
6. Көшенова Б.А «Ақша, несие және банктер»
7. Орманбаев А.Ж , Өмірбаев С.М , Есенгельдин Б.С «Ақша, қаржы және несие» Қарақанды 1997
8. Сейітқасымов Ғ.С «Ақша, несие, банктер» Алматы 2004
9. Карібаев Е.С «Ақша және банктер» Қарағанды 2004
10. Сахариев С.С «Жаңа кезеңнің экономикалық теориясы» Алматы 2004
11. Журнал. Қаржы және Қаражат. Финансы Казахстана. 3/2003.
12. Әдбіразақов А.Т. Орталықтанған экономика. Алматы 1998 жыл
        
        Мазұны
Кіріспе
............................................................................
.......................2
І бөлім. Әлемдік тәжірибеде Орталық банк ұғымы жне қызметі
1.1. Орталық банктің пайда болуы және оның түрлері......................4
1.2. Орталық банкті ұйымдастыру жолдары және ... ... ... ... ... ... Орталық банктің ақша-несие саясаты,
құралдары және оны реттеу.
2.1. Орталық ... ... ... ... ... ... ... Экономиканы ақша несиелік реттеудің кейбір аспектілері.......24
ІІІ бөлім. Нарықтық экономика жағдайындағы қаржы, несие және ақша
айналымы....................................................................
....30
Қорытынды...................................................................
......................37
Қоладнылған әдебиеттер
тізімі........................................................38
Кіріспе
Қазақстан экономикасы әкімшілік-әміршілдіктен ... ... қиын ... ... ТМД ... ... нарықтық қайта
құруларды іске асыру үшін қажетті, мынадай бағыттарды ... ... ... ... қаржылық, ақша-несие саясаты, құнды
қағаздар нарығын құру, жалпы нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыру.
Курстық жұмыста ... ... ... рөлі мен маңызы,
функциялары, ақша-несие саясаты, ... мен ... ... ... ... ... 1993 ... көкек айында
қабылданған "Қазакстан Республикасының Ұлттық банкісі" және “Қазақстан
Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне республиканың орталық
банкісі болып саналатын Ұлттық банк және ... ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметі жоғарыдағы
көрсетілген зандармен шектеледі.
Нарықтық ... ... ... екі ... банк ... Жоғарғы деңгей жүйесі Ұлттық (эмиссиялық) Банкке берілді. Ал
төменгі ... ... ... мен ... емес ... ... ... инвестициялық қорлар, сақтандыру
компаниялары, зейнетақы қорлары, ломбарттар, трасттық компаниялар және
т.б.) орналасқан.
Орталық банк көп ... ... ... ... Мемлекет
формальді түрде оның капиталын меңгермесе де (АҚШ, Италия, Швейцария)
немесе бір бөлігін ... де ... ... ... ... ... функциясын атқарады.
Орталық банк эмиссиялық банкнотты шығаруда монопольдік құқыққа ие –
яғни негізгі нақты ақша массасын құрайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... ақша – несие сферасын және
валюталық қатынастарды реттеп отырады.
Орталық банк мемлекеттік ... ... ... және ... ... айырысу қызмет көрсетуді жүзеге асырады.
Өз жағдайы бойынша несие жүйесінде Орталық банк «банктердің банкі»
деген рольді атқарады. Сол ... ... ... коммерциялық банктердің
бос қаражаттары және де басқа да құрылымдарды сақтайды. ... ... ... ...... ... Орталық банк банк сферасын
реттеуде әкімшілік ... ... ... ... Оның ... ... ... қорлар саясаты, ашық нарық пен
есеп ... ... ... ... ... банк ... ... курс әсеріне, пайыздық көрсеткіштерге және де банк жүйесінің
ортақ көлеміне, сонымен қатар ... ... Бұл ...... өсудің тұрақтылығы, жұмыссыздық пен инфляцияның
төмендеуі.
Нарықтық экономикаға көшу несие-ақша жүйесінде бұдан да оң ... ... ... ... ... ... (1988 жылдың
тамызынан бастап) коммерциялық банкілерді үлестік және ... ... ... ... Республикасындағы банк жүйесі "Қазақ ССР-індегі
банкілер және банк қызметі" Заңымен ... ... банк ... Орталық банкі болып табылатын Мемлекеттік ... ... ... ... ... Сыртқы экономикалық байланыстарды
қамтамасыз ететін ... ... банк - ... ... де ... Жаңа банк ... мемлекеттік кәсіпорындардың,
кооперативтердің қоғамдық ұйымдардың қолдағы қаржыны пайдалана отырып,
кәсіпорындарды немесе кооперативтерді дамыту ісіне ... үшін ... мен оның ... проблемалары халық шаруашылығын қайта құру
ісіндегі негізгі мәселелерге айналды. Ақша ... ... ... ... тәжірибеде Орталық банк ұғымы жіне қызметі
1.1. Орталық банктің пайда болуы және оның ... ... Банк 300 жыл ... (1668 жылы ... Риск ... ... Ол соңғы он жылдың ішінде жаппай таратылып, замандас мағынаға ие
болды. Осыған байланысты ең бірінші банк ... ... ...... бос ... ... мен ... шоғырландыратын,
кредиттер беретін, бағалы қағаздармен жасалатын операцияларды, шаруашылық
жүргізуші субъектілер немесе жекелеген тұлғалар арасындағы өзара төлемдер
мен есеп ... ... ... ... ... ... - өзара байланысты алуан түрлі банктер мен ... ... ... ... ... ... ... болуы және оның түрлері
Несие жүйесінің негізгі буыны – банктер. Себебі штабы және ... ... ... ... көпшілігі банктер арқылы өтеді. Банктер
мемлекет пен ... ... ... мен ... ... мектептер мен ауруханалардың, институттар мен
бала бақшалардың және уақыттың уақытша бос ақшаларын шоғырландырып, оларды
іс ... ... ... Сонымен қатар банк төлем, есептеу,
несие беру, ... және т.б. ... сан ... операциялар
жүргізіледі.
Банк деген ұғым не, ол ... ... ... ... ... ... ... деген ұғым италиян сөзі “bank” – ... ...... ... дегенді білдіреді. Тарихта банктің ең жай қызметі,
мысалы, тұқым сатып алуға ақшаны несиеге алған жағдай жаңа ... ... ғғ. ... ... Сол сияқты ақшаны несиеге алып ... ... ... зәулім ғимараттар салған. Ал феодолизмге өту
кезеңінде тауар ақша айналысы және несие қатынастарының ауқымы тарылып, ... ғғ. ... кең ... ... төлем делдалы ретінде банк
ісі қарқынды өрістей бастаған. Орта ғасырда банк ... ... ... ... ... ... ал ерте ... жағдайында Англия
болған.
Капиталистік банктердің алғашқы ... ... мен ... ж. ... ... ... яғни әр ... елдер мен қалалардың
ақшасын айырбастауда пайда болды. Банктердің негізгі операциялары ақшаны
сақтауға қабылдау мен ақшасыз есеп ... ... ... Ақшасыз есеп
айырысуды жүргізудің мәні – екі клиенттің қатысуымен банкирдің кітабына бір
шоттан екінші шотқа ... бір ... ... ... ... ол ... ... (1609 ж.) және Гамбургте (1618ж.) ұйымдастырылды. Бұл
банк ісінің анайы түрі еді. Бұл кезде банктер саудаға және есеп ... ... ... ... ... ... қайталама
айналымымен байланысы аз болды, несие ақшаларын ... ... де ... ... ... керісінше ұдайы өндірістің, өнеркәсіп және
сауда капиталдарының қажеттілігінен ... ... ... шаруашылықтың
ыдырауы, сауда мен тауар айналысының дамуы есеп ... мен ... ... ... ... көшу халықтың табысының көп бөлігін
ақша түрінде төлеуге мәжбүр етті. ... ақша ... ... болып, оны
ұйымдастыру мен техникалық жағынан қамтамасыз етуді банктер өздеріне алды.
К.Маркс банктердің пайда болуы туралы былай ... ... ... ... ... себебі ол ерекше сала ретінде барлық топтардың
ақша механизмін ... ... ол ... ірі ... ... ... “несие ісінің екінші жағы - өсім ... да” ... ... банктер фирмалар мен үкімет мекемелерінің
және халықтың жинағы мен табыстары ... ... бос ақша ... ... және оны ... беру ... ... үшін ақы алып, табыс
табады. Банктер ... ... ... ... беруші ретінде капиталистік
кәсіпкерліктің дербес саласына айналады.
Банк ісі – ... ... ... және оны ... ... ... ... кезде банктер көптеген ... ... Олар ... мен ... қатынастарын ұйымдастырумен ғана шұғылданып қоймай,
сонымен қатар банктер арқылы халық шаруашылығын ... ... ... ... сатып алу-сату, ал кейбір ... ... және ... ... операциялары жүргізіледі.
Осы айтылған жағдайларды қорыта келе ... ... ... ... топтастыруға болады.
1. Уақытша бос ақша қаражатын тарту, жинақтау және оны қарыз капиталына
айналдыру.
2. Кәсіпорындарға, ... жеке ... ... ... ... ... ... Ақша айналымын реттеу. Банк - әр түрлі ... ... ... ... ... Банк ... есеп ... жүйесі арқылы
клиенттеріне айырбас, капитал және ақша айналымын жүргізуге мүмкіндік
туғызады.
4. ... ... ... шығару. Банк клиентін тек жинаған уақытша
бос ақша қаражатымен ... ... ... қатар депозиттік
чектерді, вексельдерді шығарумен де ... ... және ... ... ... Орындайтын айрықша қызметтеріне байланысты банктер: эмиссиялық және
эмиссиялық емес ... ... ... банк – ол ... ақша белгілерін эмиссиялауға(шығаруға)
құқы бар, әдетте, орталық банк. Әр ... ... банк әр ... ... ... ... мемлекеттік деп,ал қазіргі Қазақстанда –
ҚР ... ... деп ... Мемлекеттің Орталық банкінің негізгі мақсаты –
айналысқа ақша бірлігін шығару, банктерге ерекше тауар – ақша белгісін сату
және банк ... ... ... ... ... Ол – елдің екі
деңгейлі банк жүйесінің – жоғары деңгейіндегі банк.
Мемлекеттегі басқа ... ... да ақша ... ... жоқ эмиссиялық емес банктер. Олар коммерциялық, инвестициялық және
т.с.с. банктер. Коммерциялық банктер ... ... ... ... ... тұратын әмбебап үлгідегі банк.Ал басқа банктер бір-екі
қызмет түріне маманданған банктер.
Инвестициялық және ... ... екі түрі де ұзақ ... қаражатын шоғырландырумен маманданады, яғни олар облигация, акция және
басқа бағалы қағаздар шығару арқылы ақша тартып, ... ұзақ ... ... ... банктер кәсіпкерлерге қарыз берсе, ал
инновациялық банктер технологиялық жаңалықтарды өңдеуді және оны ... ...... және жылжымайтын мүліктерді кепілдендіруге
алып, ұзақ мерзімге ие ... Олар ... ... ... және басқа
бағалы қағаздарды сату арқылы ақша жинақтайды.
1.2. Орталық ... ... ... және оның ... ... даму сатысында коммерциялық банктер банкнота
шығаруды капитал жинақтаудың бір көзі ретінде кеңінен ... ... ... даму барысында ақша шығару сенімді ірі ... Бұл ... ... ... кең ... ... ... тарихи орталық банктердің пайда болуы коммерциялық банктердің
банкнота ... бір ... ... ... ... ол банк
эмиссиялық банк, кейіннен орталық банк деп ... ... атақ оның ... ... рөліне сай келеді. Мемлекет заң шығару ... ... ... ... ... банкноталар шығаратын көптеген ұсақ банктер
күйзеліске ұшырағанда, олардың шығарған ... да ... ХІХ ғ. ... – ХХғ. ... ... мемлекеттерде
банкноталарды шығару бір эмиссиялық банкте шоғырланып, ол мемлекеттің несие
жүйесінің түйіні ретінде экономиканы реттейдің орталығы қызметін атқарады.
Орталық Банктерді ... ... ... Орталық банктер капиталды
меншіктеу жөнінен үш түрге ... ... ... ... яғни ... ... ... мемлекет
меншігінде (Англия, ГФР, Франция,Канада, Ресей);
• Акционерлік қоғамдар (АҚШ, Италия);
... ... ... ... бір ... мемлекет
меншігінде(Жапония, Бельгия).
Кейбір орталық банктер ... ... ... ... акционерлік қоғам болып ұйымдасып, кейін Ұлттық банк болып
қайта құрылды (Ұлыбританияда, Францияда). Капиталы ... ... ... па оған ... ... ... ... арасында тығыз байланыс
қалыптасқан, ол әсіресе қазіргі нарықтық жағдайда күшеюде. Үкімет өзінің
экономикалық саясатын ... ... ... ... ... ... нығайтуға аса мүдделі. Дегенмен мемлекет орталық банкпен
тығыз ... ... оның ... шексіз ықпал етеді деуге
болмайды.
Орталық банктің капиталын кім иеленетініне қарамастан ол ... ... оның ... мемлекет мүлкінен ажыратылған, орталық банк өз мүлкін
меншік иесі ретінде ... ... ... атқарушы органнан
тәуелсіздік дәрежесі әр мемлекетте әр түрлі қалыптасқан. Заң ... есеп ... ... ... ... ... ал Қаржы
министірлігіне аздаған дербестікпен пайдаланады. Ондай ... ... ... ... ... бір ... – оның ... және валюталық ... ... ... ... ... Орталық банктің бұндай тәуелсіздігі жақындаған
үкімет сайлауы алдындағы қысқа мерзімді үкімет мақсаттарымен қайшылыққа
келеді. Бұл ... ... ... ... бюджеттің кемшілігін
толтыруға жұмсау жоспарын іске ... ... ... 80-90 жж.
Орталық банктердің үкіметтен тәуелсіздік тенденциясы күшеюде.
Дегенмен орталық банктің үкіметтен тәуелсіз қызмет ... ... ... ... ... негізгі элементтері – ақша-несиелік және
қаржы саясатын мүлтіксіз орындау орталық банк қызметінің түйіні. Сондықтан
үкіметтің ... ... ... бағыты орталық
банктің ұзақ мерзімдегі саясатын анықтайды. Сайып ... кез ... ... әрі ... әрі ... ... белгілері тоғысады.
Кез келген орталық банктің міндеті - ұлттың ақша өлшемінің ... мен ... ... ... ... ету, ... өтімділігі мен тұрақтылығын, төлем жүйесінің тиімділігі мен
сенімділігін қамтамасыз ету. Осы ... ... үшін ... ... ... ... орындайды: банкноталарды монополиялы түрде
эмиссиялау; ақша-несиелік қатынастарды реттеу; ... ... ... банктердің банкісі болу және үкімет банкісі қызметі.
Осы аталған қызметтер орталық банктің ... ... ... банктің ең алғашқы қызметі – ежелден қалыптасқан мемлекеттің
өкілі ... ... ...... ... Ол ... ... міндеттемелерің
өтейтін, халық қабылдаған жалпы ұлттық төлем құралы. Кейбір мемлекеттерде
орталық банк монополиялы түрде монетаны шығарады. Көп ... ... ... соғып, орталық банк оларды номиналымен сатып
алады. Бұл жағдайда монетаның өзіндік құнымен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, орталық банк сатып ... өзі ... ... ... ... ... ... банкнота және монета шығару ... ... ... ... болды. Мысалы, ақшаның алтын стандарты кезінде орталық
банктің банкноталары коммерциялық вексельдермен және алтынмен ... ... ... ... ... ... шығару көбінесе үкімет
облигацияларымен қамтамасыз етіледі. Сондықтан, банкноталарды шығарудың
тауар айналысымен тікелей байланысы ... ... ал оны ... ету ... жойылды.
Ақша массасының құрылымының өзгеруіне қарамастан орталық ... ... ... өз ... жойған жоқ. Себебі қолма-қол ақша
бұрынғысынша бөлшек ... ... ... ... ... ... ... Орталық банктің эмиссиялық монополиясы оны банк
жүйесінің эмиссиялы-кассалық орталығына айналдырды. Себебі ... ... кез ... коммерциялық банктің кассалық қоры ... ... ... ... ... ... – коммерциялық банктер, ал
олар орталық банк пен экономика ... ... ... ... ... ... ақша-немиелік реттеу қызметі.
Экономиканы ақша және несие ... әсер ету ... ... ... экономикалық саясатының құрамдас элементі. Оның негізгі мақсаты
экономикалық өсудің тұрақтылығына, инфляция мен жұмыссыздықтың ... және ... ... ... қол жеткізу болып табылады.
Дегенмен орталық банк ... ... ... ... механизміндегі дағдарыс және басқа да ... ... ... ... әр ... ... ... іс-әрекеттеріне
қарама-қарсылықтар тән. Оның несиені ... ... ... ... ... бір ... ... инфляцияны күшейтеді.
Ақша массасын қатаң реттеу саясаты ... ... ... ... тек ақша ... ... ... бермейтін көп
факторлы процесс. Валюта дағдарысы және валюта курсының төмендеуі кезінде
орталық банк ... ... ... ... ... мен елге ... жолымен жақсартуға ұмтылады. ... ... ... ... кері әсер ... ... ... экономикалық қызметі – ол орталық ... ... ... жүргізетін және валюталық бақылау органы
болуы. Ол – ... ... ... курсын анықтау және оны реттеу;
елдің ресми алтын валюта резервін басқару ... ... ... есеп ... ... балансын реттеу, елдегі және одан тыс
жерлердегі валюталық құндылықтардың қозғалысын ... ... ... және ... балансын құрастыруды ұйымдастыру жұмыстарын
жүргізуі. Орталық банк дүниежүзілік қарыз ... ... мен ... ... үшін халықаралық келісімдерді дайындауға, сонымен бірге,
халықаралық және аймақтық ... ... өз ... ... ... ... банктердің банкі қызметі – ол ... ... және ... тура ... ... яғни орталық банктің
негізгі клиенті ... ... ... Бұл оның ... айырмашылығы. Орталық банк коммерциялық банктердің кассалық
қорларын жинақтау және сақтау қызметін ... ... ... ... ... деп ... Орталық банк банктердің депозиттері бойынша
міндеттемелерінің ең аз ... ... ... яғни ... нормасын бекітеді.
Коммерциялық банктердің кассалық резервтерін ... ... ... банк ... ... ... ... Оның несие үшін
проценттік төлем мөлшері нарықтық ... ... ... ... орталық банктің несиесін басқа несие алу ... ... ... ғана алады.
Орталық банк банктердің банкісі ретінде елдің ... ... ... ... ... ... Ол банкаралық есеп ... ... ... ... және ... ... жүргізіп,
банк жүйесінің есеп айырысу орталығы болып ... ... ... банк банк ... сенімділігі мен
тұрақтылығын қолдау, несие берушілер мен ақша ... ... ... ... ... ... және ... отырады.
Бірсыпыра елдерде бұл жұмыспен ... банк ... ал ... (Австралия, Италия, Ресей) қадағалау және бақылау жұмыстарын
орталық банк басқа органдармен ... ... ... және ... ал ... ... оны ... Дания, Канада, Норвегия)
орталық банктер емес, басқа органдар жүргізеді.
Орталық банктер қадағалау және ... ... ... ... ... ... түрлеріне лицензия беру;
• Кейбір операция түрлерін (валюталық, ... ... ... ... ... ... ... есепті тексеру және талдау;
• Клиенттерді ревизилау;
• Міндетті резервтердің ... және ... ... ... ... бірге олардың орындалуын тексеру.
Соңғы онжылдықтарда банк ісінің интернационалдануына байланысты
банктік ... ... ... ... көтерілді. 1975 ... ... 10 ... ... ... ... банктік қадағалау және реттеу мәселелері бойынша Базель
комитетін құрды. Халықаралық ... ... ... ... ... ... Куктің ұсынысымен құрылғандықтан ол “Куктің комитеті” деп
те аталады. Комитеттің мәжілістері оның секретариаты орналасқан Базельдегі
Халықаралық есеп ... ... ... ... ... ... ... банктік қадағалау және реттеужі
ұйымдастырудың негізі болып саналатын 25 принциптен құрылатын “Банктің іс-
әрекеттерін тиімді ... ... ... деп ... ... Бұл ... қабылдауға “ондық” мемлекеттермен қатар басқа 15
елдің банктік ... ... ... қатысты. “базельдік
принциптер” өркендеген мемлекеттер қолданып ... ... ... ... ... ол ... басқа мемлекеттердің барлығына
басшылыққа алу ұсынылды. Ондағы ... ... ... ... ... ... ... саясатын, несие беруге және капитал
инвестициялауға ... ... ... және ... ... несиелік және инвестициялық портфельдерді басқару;
банкте тәуекельді ... ... бар ... ... ... үкімет банкісі қызметі. Жоғарыда айтып кеткеніміздей,
капиталын кім ... ... ... банк ... тығыз
байланыста қызмет атқарады. Үкіметтің банкирі ретінде орталық банк оның ... әрі ... ... әрі ... кеңесшісі. Орталық банкте үкімет
пен мемлекеттік органдардың есепшоттары ашылған. ... ... банк ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Салық пен заемдардан түсетін үкіметтің табысы орталық ... ... ... ... ... ... барлық шығыны сол
шоттан шығарылады.
Орталық банк мемлекетті несиелеумен, мемлекеттік заемдарды орналастыру
және ... өтеу ... ... ... жағдайларға байланысты
мемлекеттік бағалы қағаздарды эмиссиялау және оның ... ... ... кеңес берумен, мемлекеттік ... ... ... ... ... деп ... ... заемдарды орналастыру және
оларды өтеу жөніндегі, олар бойынша табыс төлеуді ұйымдастыру жөніндегі,
конверсия ... ... ... және ... ... ... операцияларын айтады.
Орталық банк мемлекеттік борыштарды басқаруда әр түрлі әдістерді қолданады:
• Мемлекеттік міндеттемелердің ... ... және ... арттыру
мақсатында оларды сатып алу немесе сату;
• Сату жағдайларын өзгерту:
• әр ... ... жеке ... үшін мемлекеттік
міндеттемелердің тартымдылығын арттыру.
Қорыта айтқанда, орталық банктің атқаратын қызметтері бірімен-бірі
тығыз ... ... пен ... ... ... ... кезде ол
несиелік айналым құралдарын шығарып, үкіметтік міндеттеме шығару және ... ... ... ... әсер етеді. Бұл орталық банктің банктік
жүйедегі алатын ерекше ... ... ... қатар өзінің басты қызметі –
ақша-несиелік реттеу ... ... ... алғы ... жасайды.
1.3. Орталық банктердің операциялары
Орталық банк өз қызметтерін банктік пассив және актив операциялары
арқылы ... ... ... деп ... өзіне ақша қаражатын
тартып, банктік ресурстар құру операцияларын, ал актив операциялары деп осы
қаражатты ... ... ... банктің негізгі пассив операцияларына: банкнота эмиссиясы,
коммерциялық банктердің және мемлекеттік қазынашылықтың ақша ... ... өз ... құру ... ... Көп ... банктің ақша қорларының негізгі көзі – банкнота шығару, яғни 40-тан
85 %-ке дейінгі пассив операциялары.
Қазіргі кезде шығарылатын банкноталар алтынмен қамтамасыз ... ... жоқ ... ... ... ... механизмі коммерциялық банктерге
несие беруге, мемлекеттік ... ... ... ... және ... резервтерді ұлғайтуға негізделген. Банктерді несиелегенде
банкнота шығару вексель және ... ... ... ... ал мемлекеттік қарыз міндеттемелерінін, алтынды және ... ... ... ... сәйкес мемлекеттік міндеттемелермен,
алтынмен және ... ... ... ... ... ... эмиссиясы орталық банктің актив ... ... ... оның пассив және актив операцияларының байланысы көрінеді.
Орталық банктің “Банкнота ... деп ... ... ... оның: банктерге қарыз, мемлекеттік бағалы
қағаздарды, шетел валютасын және ... ... алу ... ... байланысты болады. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... пассив операцияларына қарағанда
алдымен құрылады. Алайда бұдан ... ... ... ... ... берген кез келген қарызының орнына банкнота ... ... ... ... ... онда ашылған коммерциялық банктер мен
мемлекеттік қазынашылықтың шоттарына жазылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... емес, депозиттік эмиссиясы жүзеге асырылады.
Орталық банктің ақша ресурстарының келесі көзі – коммерциялық ... ... ... ... ... ... банктер орталық
банктегі ашылған процентсіз шотқа міндетті резервтерімен қоса өзінің
кассалық ... бір ... ... ... ... елдерде міндетті
резервтер процентсіз арнаулы шоттарда жинақталады. ... ... ... ... бір ... проценттік мөлшермен
мерзімдік шоттарды да ашуы ... Ал ... ... өз ... ... операцияларының 4 %-тін құрайды.
Орталық банктің ... ... ... ... ... ... ... алтын және шетел валютасымен
жүргізілетін операциялар ... ...... ... және ... ... ... мерзімді қарыз беру операциялары болып екі ... ... ... – ол ... ... ... пен ... сатып алуы. Орталық банктің коммерциялық ... ... ... ... ... ... деп атайды, себебі
коммерциялық банктердің өз клиенттерінен сатып алған ... ... ... олар ... рет ... ... ... рет есептеледі.
Қазыналық вексельдерді есептеуді көптеген өркендеген мемлекеттерде
уақытша ... ... жабу үшін ... ... мерзімді
несиелеу құралы ретінде қолданады.
Кассалық ауытқуды жоюдың келесі әдісі үкіметке бір жылға дейінгі мерзімге
тікелей банктік ... беру ... ... ... ... ... ... жай және ... ... ... және ... активтермен қамтамасыз етілген
жағдайда беріледі. Бұндай операциялардың бір түрі – ломбард ... банк әр ... ... ... қағаздарға ақша жұмсауы мүмкін:
Біріншіден, көптеген өркендеген мемлекеттерде бюджеттің ... ... ... ... ... ... ... алуы
үкіметті несиелеудің ең басты және жалғыз формасы болып табылады. Кейбір
елдерде мемлекетті тікелей ... яғни ... ... ... үшін ... қарыз беру жүргізілмейді. Ескерілетін жәйт,
орталық банктің портфелінде мемлекеттік бағалы қағаздардың, әдетте, өте ... ... ... ... ... ... банк ... коммерциялық
банктер және басқа қаржы-несие мекемелері, компаниялар және халық.
Екіншіден, орталық банктер мемлекеттік ... банк ... ... және ... ... жүргізу барысында мемлекеттік
облигациялардың курсын реттеу мақсатында сатып ... ... ... ... үшін ... ... ... репо типті
операцияларды қолданылады, яғни банктерден мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бір мерзімнен кейін алдын ала бекітілген
бағамен сату жөнінде өзіне міндеттеме алады.
ІІ бөлім. ... ... ... ... ақша-несие саясаты
және оны реттеу.
2.1. Орталық банктердің ақша несие саясаты.
Орталық банктердің ақша несие саясаты деп оның ... ... ... көлемін, проценттік мөлшер деңгейі мен ақша айналымындағы
және қарыз капиталы ... ... ... ... ... ... ... Ол саясаттың мақсаты – ақша айналымы мен
несие жағдайына әсер ету ... ... ... ... ... ... ия несиеге және ақша эмиссиясына жағдай жасауға, ия ... және ... ... ... ... және ... ... орталық банк несие беруді кеңейту және процент мөлшерін
азайту арқылы өндірістің жандануына себепші болады. Керісінше, экономикалық
өрлеу кезінде ... алып ... ... ... ... ... келеңсіз жағдайларды болдырмау мақсатында орталық банк
несиеге шек қою, ... ... ... төлем құралдарын шығаруды
тежеу және с.с. әрекеттермен ... ... ... ... ... ... ... Несие
институттарының санына, несие ресурстары мен жүргізілетін ... ... кез ... ... ... ... негізі
коммерциялық банктер болып саналады. Оған ... ... ... ... ... 90%-ке ... банктік депозиттер, ал тек 25-10%-
ы орталық ... ... ... ... ақша-несие аясын
мемлекеттік реттеу қызметі, тек орталық банк арқылы коммерциялық банктердің
операцияларының масштабы мен олардың түрлеріне ықпал жасауымен ғана ... ... банк ... ... ... ету үшін ең ... коммерциялық
банктердің депозиттерді ұлғайту немесе азайту ... ... одан ... банк ... депозиттік эмиссиясы мен несие
операцияларының көлемін тікелей өзгертеді деген ұғым тумайды. ... ... ... ... ... банктік несие мен депозиттер динамикасына
әсер етеді. Ол банктердің резервтік ... ... ... ... ... ... ұлғайту реакциясын тудыруы мүмкін.
Орталық банктің ақша-несие саясатының әдістері сан алуан, олардың ... ... ... ... ... ... ... проценттік төлем мөлшерін
өзгерту (ресми есеп ... ... ... ... мөлшерін);
• банктердің міндетті қорларының мөлшерін өзгерту;
• ашық нарықтағы операциялар, яғни ... ... және ... ... ... ... алу-сату
операциялары;
• валюта курсының саясаты немесе курстық саясат.
Бұл айтылған ақша-несиелік реттеу әдістері барлық ... ... және ... ... капиталының нарығына әсер
ететіндіктен жалпы ... ... деп ... Ал ... ... әдісі
кейбір несие түрлерін (мысалы, тұтыну несиесін) ... ... ... ... үй ... ... саудасын) реттеуге қолданылуы
мүмкін.
Іріктеп тексеру әдістеріне мыналар жатады:
• кейбір банктерге банктік несиенің мөлшерін немесе ... ... ... ... жету деп ... несиенің белгілі бір түрінің берілуіне тәртіп белгілеу, атап ... ... ... ... ... тиіс само мен ... арасындағы айырма), депозиттер мөлшері мен несие мөлшерінің
арасындағы айырма (маржа – французша өзгешелік, шама шегі ... ... ... ... ... ... проценттік мөлшерін өзгерту
жатады. Проценттің ресми мөлшерін өсіру коммерциялық банктердің ... ... үшін ... ... мүмкіншілігін азайтады, ол өз
кезегінде коммерциялық банктердің алған қарызын қысқартады, демек ол тақша
массасы мен ... ... ... өсіреді. Сөйтіп орталық банк процент
мөлшерін жоғарылатып, несиені шектеу саясатын, яғни ... ... ... ... елге ... ... шетел капиталын
тартуға әкеп соқтырады. Сонымен қатар, ол ... ... мен ... ... де әсер етеді. Қорытындысында төлем балансы активтеніп және шетел
валютасының курсы төмендеп, ал ... ... ... ... Орталық
банктің процент мөлшерін төмендету әдісі,яғни ... ... ... ... экспансия деп аталады.
Ресми процент мөлшерін өзгерту барлық қарыз капиталы нарығына ... әсер ... ... ... ... ... ... басталуын, ал несиелік экспансия процент мөлшерін төмендету
саясатының ... ... ... ... ... ... ... беру
мүмкіндіктеріне міндетті резерв нормасын өзгертудің елеулі ... ... ... резервтің нормасын жоғарылату деген банктік ... ... ... ... ... ... салу ... ұсталуын
және оны коммерциялық банктер несиеге беруге қолдана алмауын көрсетеді.
Нәтижесінде банктік қарызбен ... ақша ... ... ... ... ... Ал ... банктік қарызбен айналымдағы ақша
массасы қысқарып, қарыз бойынша процент жоғарылайды. Ал ... ... ... төмендету банктік несие мен ақша ... ... ... ... қағаздар нарығы дамыған мемлекеттерде ақша-несиелік реттеудің
көп ... ... – ашық ... ... бұл ... ... банктердің қызметіне олардың
ресурстарының көлемі арқылы әсер етеді. Егер орталық банк бағалы қағаздарды
ашық ... ... ал ... ... оларды сатып алса, онда осы
банктердің орталық ... ... ... шотындағы қаражат
қалдығы сатып алған бағалы қағаздар сомасына азаяды. Оған ... ... ... ... ... ... ... Бұл айналыстағы ақша
массасының қысқаруына әкеп ... Ал ... банк ... ... ... ... ... онда сол соманы олардың кореспонденттік
шотына жазады, ол ... ... беру ... кеңейтеді.
Екіншіден, ашық нарықтағы операциялар мемлекеттік бағалы қағаздардың
проценттік мөлшерін және оның курсын реттеу үшін қолданылуы мүмкін.
Қысқа ... ... ... ... үшін ... ... мерзімді проценттік ... ... үшін ... ... және қысқа мерзімді мемлекеттік облигациялармен ... ... ... ... сату ақша ... ... процент мөлшерінің көтерілуіне әкеледі. Егер де орталық банк
нарықтық процент нормасының көтерілуіне ... ... ... онда ... ... мерзімді бағалы қағаздары мен вексельдерін ағымдағы
нарықтық мөлшер ... ... алу ... ... көрсетеді. Одан басқа,
қазыналық вексельдерді, ... ... ... ... ... алу-
сату оларға сұраныс пен ұсынысты өзгертеді, демек сол ... ... ... да өзгеріп, ол ақша ... ... ... ... және ... ... курсына әсер етеді.
Ұзақ мерзімді процент мөлшерін реттеуге орталық банктің ұзақ мерзімді
мемлекеттік міндеттемелерімен жүргізетін дәстүрлі операциялары қолданылады.
Орталық банктің ... ... ... алуы олардың нарықтық курсын
жоғарылатады. Облигацияның бағасының өсуі оның нарықтық ... ... ... ... ... облигацияның нақты табыстылығының
төмендегенін көрсетеді. Ал ұзақ ... ... ... ... ... ұзақ ... ... мөлшерінің төмендеуіне әкеп
соқтырады. Орталық банктің ашық ... ... ... ... курсының
төмендеуін және облигацияның табыстылығының артуын, соған байланысты ... ... ... жоғарылауын тудырады.
Ақша-несие саясатының келесі маңызды әдісінің бірі – валюта курсының
саясаты, немесе ... ... ... ... ... ... баға және ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін
маңызы өте зор. Ұлттық валюта ... ... ішкі ... ... ... соң ... тауарлар бағасын көтереді, яғни ұлттық ақша
өлшемінің сатып алу мүмкіндігін ... ... ... ... үнемі
төмендеуі жағдайында ішкі нарықтағы тауарлар бағасы ... ... ... ... ... ... Курстың төмендеуі инфляцины
тудыратын факторға айналады.
Орталық банктің валюта курсын валюталық интервенциямен (яғни ... ... ... ... ... ... ақша айналысына тікелей
әсер етеді. ... ... ... алу ұлттық валюталы ақша массасын
өсіреді, ал сату ақша ... ... ... реттеу мақсатында ресми процент мөлшерін дәл осындай
өзгерту қарыз капиталы нарығы мен ақша ... ... әсер ... ... ... ...... саясатының негізгі құралдары.
➢ Ресми есеп мөлшерлемесі (ставка) – ОБ-ң біршама ... ... ... ... ... ... және басқа банктерге несие беруге дайын.
➢ Міндетті қорлар – Об есебіне пайызсыз енгізілген банк қорының
бөлігі.
➢ Ашық ... ... ... интервенция – валюталық нарықта ОБ –тің араласуы,
яғни валютаны сату және сатып алудың курсқа әсері және де ... ... пен ... ... ...... елдерде кепілдеме, ... ... рөл ... Банкті дұрыс қадағалау – ... ... ... қамтамасыз етудегі функционалды банктің әр түрлі
бақылау әдістері анықталған ... ... ... ... ... ... бақылау – акциялар мен облигацияларды,
үлестер шығаруды, эмиссия кезектілігін шығарудағы ... ... ... ... – жаңа ... банктерді бақылау, шетел
банк операцияларының құрылымына рұқсат.
➢ Арнайы депозиттер – депозит өсімінің бөлігі немесе ... ... ... ... ... ... ... депозиттер;
➢ Сандық шек қоюлар – жоғарғы мөлшерлемелер, несиенің ... ... ... ...... облигациялар
эмиссиясы банк ликвидтігін бейтарап қалдырып ... ... ... ақша ... бір ... ... бағаларын орнату.
➢ Фондтық және фъючерлік операцияларды реттеу – міндетті жаржді
орнату жолы арқылы реттеу;
➢ Міндетті ... ... – банк үшін ... ... және ... ... қорлардың саясаты алғаш рет АҚШ-та жыл бойы жүргізіліп көрді.
Содан кейін ІІ д.ж. ... ... ... ... ... ... ... қорлар – бұл коммерциялық банктердің ОБ салымдары, олардың
өлшемі белгілі бір банк міндеттемелеріне ... ... ... рет ... қорының тәжірибесі коммерциялық банкті сақтандыру үшін
қолданылды. Несиелеуге ... ... ... ... ... банк ... ... қорландырудың басқа қызметтері мынада: қор пайызын өзгерту,
Орталық банк коммерциялық банктердің бос ақша қаражаттарының көлеміне әсер
етеді.”Суу” ... ... банк қор ... ... ал дағдарыс
кезеңінде керісінше болады. Қор нормасы -1-2%-ға ... ... шек ... ... ... ... қорлар нормасы –
диференциалданады.
Ашық нарықтағы операциялар – мемлекеттік бағалы ... ... ... ... қорын өсіру немесе кеміту ... ... ... ... алу көлемі мен баға деңгейін
өзгерту арқылы олар сатылады және сатып ... ... ... ... ... және ... әсер ете алады.
Дивиздық операциялар – бұл ұлттық ақша бірлігінің ... ... ... ... үшін ... ... ... алу.
Соңғы 10 жылдың ішінде экономистердің көзқарасы бойынша валюталық
интервециялар маңызды өзгкрістерді ... АҚШ ... ... оларды ақша-несие саясатының қымбат және әсерсіз құралдары деп
санады. 1979 жылы Еуропадв айырбас ... ... ... ... банк ... ... ширақ пайдаланды.
Валюталық интервенцияның әсерін анықтайтын 3 альтернативті критерилер бар:
1. ... – егер ... ... ... ... ... сәйкес келсе, онда ол әсерлі. Яғни, егер Орталық ... ... ... ... ... онда ... оның ... немесе көтеріледі.
2. “Тегістеу” интервенция әсерлі, Орталық банк күшімен ... ... Егер курс ... онда ... жай ... Ал егер ... – онда өсуі ... “Бұрылыс” – интервенция әсерлі, онда бірінші ... ... ... ... өткен кезеңдегі курс толқуы
тұрақтандырылады. Тренд ... ... ... ... банк ... ... ... істейді.
Орталық банк тәжірибесінде тағы бір классикалық құрал ... ... Яғни ... банк ... ... ... үшін ... мөлшерлемесін орнату. Коммерциялық банк Орталық банкке
төлем міндеттемесі – ... ... Бұл ... өз ... үшінші тұлғалардікі болады. Орталық банк ол вексельдерді сатып алады
және өз пайдасы үшін белгілі бір ... ... ... ... ... ... алынған амалдар Коммерциялық банктердің заем жинаушыларына
беріледі. Бұл ... ... ... ... ... жоғарырақ
болуы тиіс, әйтпесе Коммерциялық банк табыссыз болады. Сондықтан, егер
Орталық банк есеп ... ... онда ол ... банк ... ... әкеп соқтырады. Бұл өз кезегінде заем мөлшерінің
азайуын туғызады, яғни инвестициялардың ... ... Сол ... мөлшерлемесіне монипуляциялау арқылы Орталық банк өндірістің ... әсер ету ... ... ... ақша несиелік реттеудің кейбір аспектілері.
Ақша-несие саясаты елдегі макроэкономикалық ... ... және ... өсу үшін қолайлы жағдайлар жасауға бағытталған
мемлекеттің экономикалық саясатының маңызды құрамдас бөлімдерінің бірі
болып ... ... ... бүл ақша ... ... ... мен
мемлекеттің ақша-несие саласында пайдаланылатын өзара байланысты шаралар
жиынтығы.
Қазіргі жағдайдағы қазақстандық ... ... ... өзектілігі белгілі бір деңгейде ақша - несие ... ... ... және ... ... ... ... оны іске асыру
механизмдерін жетілдіру қажеттіліктерімен анықталады.
Ұлттық банктің пайыздық саясаты нарықта сапалы параметрді ... ақша ... ... ... ... қызметін атқарады. Банктік
несиелер құнын реттеу арқылы ақша айналымына тез және ... әсер ... ... ... Ұлттық банктің несие құнына әсер ету мүмкіндігі оның
соңғы сатыдағы кредитор қызметін ... ... ... ... ... ... ... бір құралы
ретінде нарықтық сыйақы ставкаларына әсер ету үшін пайдаланылады. Осы құрал
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... және оның іске ... операциялары бойынша тағы басқа
сыйақы ставкаларынан ... ... ... ... ... ... сұраныс
пен ұсыныстан құралатын ... ... ... ... ... ... ... ресми сыйақы ставкаларынын, төмендеу тенденциясы
байқалуда.
Позитивті пайыздық ставканы Қазақстанның экономикасын және қаржысын
сауықтырудың кепілідеп жиі ... атап ... жөн. ... да ... ... ... ... қызметті орындауға қабілетті, себебі ол
жинақтарды ынталандыру нәтижесінде пайда болатын сұранысты ... ... ... ... ... ... шектейді.
Қазақстан Республикасындағы экономикалық реформалар жылдарында қайта
қаржыландыру ставкасын пайдалану қолайсыз болды. Тек 1994 жылдың ... ... ... ... ... өзгеруі ақша нарығындағы
жағдайларды ғана езгертіп қоймай, сонымен қатар құнды қағаздар ... ... ... ... ... ... ... өсуі ақша нарығындағы
несиелер мен депозиттер бойынша ставкалардың жоғарылауына негізделеді. Бұл
құнды қағаздарға ... ... ... және ... ... ... қағаздарға деген сұраныс банктер жағынан да азаяды, себебі олар ... ... ... болып саналады.
Сөйтіп, Орталық банктің есептік және ... ... өсуі ... ... ... ... ... Орталық
банктің есептік ставкаларының төмендеуі, керісінше, несиелер мен ... ... ... ... бұрын қарастырылған жағдайларға кері
процестерді ... ... ... ... ... ... азаяды, соған
байланысты олардың нарықтық құны жоғарлайды.
Әлемдік тәжірибеде, Орталық банктің және ... ... ... тұрақты өзара байланыс байқалады. Бұндай байланыстар
әртүрлі елдер бойынша ерекшелінеді:, мысалы Германияда Орталық ... ... ... ... ... ең ... ... ал Франция мен Италияда ең төменгі шегі белгіленеді.
Орталық банктің несиелері банктік ресурстар көзі болып табылады, соған
сәйкес пайыздық саясаттың әсер етуі ... ... ... қана ... ... ... қарамастан позитивті ставканы белгілеуге көшті. Қайта
қаржыландыру ставкасын 270 %—тен 300 %-ке дейін жоғарылату есебінен сұраныс
инфляциясы төмендетілді, содан кейін бір ... соң 340% ке ... ... мәні және оның нарықтық ставкамен сәйкестілігі несиелік
ресурстар ... ... ... ... нәтижесінде
валюталық операциялар бойынша табыстылық пен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... валюталарына деген сұраныс пен валюта бағамының тұрақтылығы ... ... ... ... ставкасын ұзақ мерзімге ұстап отыру
тиімді болып табылды және қайта қаржыландыру ставкасын 340% деп ... соң бір ... ... яғни ... ... ... Ұлттық банк жылдың
соңына дейін оның мөлшерін ... ... ... Осындай шараны
инфляция деңгейінің төмендеуі және айырбас ... ... ... іске ... мүмкіндігі туды.
1995 жылы қайта қаржыландыру ставкасын одан әрі қарай 45% -ке ... осы ... ... ... оның ... ... дейін жоғарлатуға
өтті, соның
нәтижесінде инфляция деңгейі 2,4%-тен 4,4%-ке дейін өсті.
Мемлекеттік қазыналық міндеттемелері, Ұлттық банктің ноталарының
және банкаралық несиелер ... ... ... мөлшері олардың
нарықтық мөлшерімен сәйкес келіп отырды. 1994-1995 жылдары аралығында нақты
нарықтық пайыздық ставкалар оң ... ал ... ... ... табыстылық теріс нәтиже берді.
1996 жылы К.ҰБ позитивті пайыздық ставканы белгілеуді жалғастырды.
Тек қана 1996 ... ... ... ... ... он рет ... ... басымен салыстырғанда 24 ... ... ... ... ... 31 пунктке төмендеді.
Енді пайыздық ставкалардың позитивтілігін анықтайық. Дәстүрлі
анықтамаға ... ол ... ... ескеретін нарықтық пайыздық ставканы
білдіреді. Яғни, В=І+Впп
Мұндағы — ... ... ... бұрын болған пайыздық ставка
— инфляция қарқыны.
— Инфляция кезінде несие бағасынан және кредитордың ... ... ... несиенің капиталдану құнын сақтау қызметі де
кіреді.
Несиенің капиталдану құнын құнсызданудан сақтаудың пайыздық
схемасының альтернативті әдістемесі болатынын атап ... жөн. Бұл ... ... түсетін табысты көбейту міндеті екіге бөлінеді.
Біріншісі — капиталдану құнын ... ...... алу. ... ... схема кезіндегі кездесетін мәселелерден аулақ ... ... ... ... бірге, схема бойынша пайыздарды алу индекс
есебін көрсететін индекстеуге қарағанда техникалық жағынан қолайлы. Сонымен
қатар, индекстеу кезектілік тәртіппен іске ... және ... ... тура ... ... ... ... әкеледі. Бұл кезде нақтылық
жоғарылайды, бірақ интервалдың ... ... ... ... ... ... ... инфляция оған тиісті құнның бір бөлігін жоюға
үлгереді.
Инфляциялық күтілімдерді ескере отырып ставканы анықтауға негізделген
пайыздық схема ... ... ... ... Бүл ... ... ... жеткілікті мөлшерде бағаламау арқылы кредитор немесе оны
артық бағалау арқылы қарыз алушы ұтылады. ... әдіс ... ... шешу ... ... ... ... Біздің ойымызша,
жоғары инфляция жағдайында экономикалық саясаттың бір міндеті оптималды
пайыздық ... ... ... ... Яғни бұл ... тиімсіз
инвестицияны істен алуға және бір уақытта ставкалардың кері әсер етуінен
экономиканы қорғауға ... ... ... деп ... ... Осы
құралдың іске асырылуын қайта қаржыландыру ... ... ... ала ... қарастырайық. Егер Орталық банктің мақсаты
несиелік институттардың несиелік патенциалын азайту ... онда ол ... ... ... ... банк алға ... мақсатына қол
жеткізу үшін ақша нарығына тағы басқа әдістер мен де әсер етуі қажет (ең
төменгі резерв ... ... ... ... және т.б.). Қайта
қаржыландыру ставкасын жоғарлатқан кезде коммерциялық банктер үшін қайта
қаржыландыру қымбаттайды, яғни бұл ... ... ... ... ... Бірақ кейбір ірі коммерциялық банктердің орталық банктің пайыздық
ставкаларды жоғарлатуына қарамастан өздеріне неғүрлым көп ... ... ... ... ... төмендетуге мүмкіндіктері болады.
Коммерция-лық ... ... ... ... ... банкте
вексельдерді қайта есепке алу болып табылады. Осы форманың тиімділігі бұл
операция кезінде ... ... ... ал гарант ретінде вексель беруші
болады. Сонымен бірге, вексельдерді қайта есепке алу ... ... ... ... ... ... ... де көрінетінің атап өткен
жән. Бірақ, ҚРҰБ-де барлық вексельдер қайта есепке алына бермейді, ... ... ... құқығы бар бірінші сыныпты эмитенттер тізіміне
енгізілген кәсіпорындардың ғана вексельдері қайта есепке алынады. Мысалы,
соңғы екі жылда Қазақстанда тек екі ... ғана ... ... Темір Жолы" вексельді қайта ... ... ... алған. Осыған байланысты, ҚРҰБ-ң есептік ставкасы ақша-несие
саясатының оперативті ... және ... ... ... өзінің қызметтерін толық орындамай отыр.
Сонымен қатар, вексельдік қайта қаржыландыру жүйесінің дамымауы ҚРҰБ-ң
2002-2004 жылдар аралығындағы өзінің дамуында приоритет ... ... ... ... өту ... ... ... Соның
әсерінен ақша-несиелік трансмиссияның адекватты механизмі жоқ болуда.
Өнеркәсіптің қайта ... ... ірі және орта ... ... ... ерекше тапшылығы байқалуда. Бұл ҚРҰБ-де
осындай кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығы және несиелік қабілеттілігі
туралы ақпараттардың ... ... ... ... ... ... ... жақсы
дамуының кепілі Орталық банк жүйесінде экономиканың нақты секторындағы
кәсіпорындар мониторингін тиімді ұйымдастыру болып табылады. ... ... ... ... Орталық банктерінің қызметтерінің ... бірі ... ... ... нақты сектордағы кәсіпорындардың
қаржылық жағдайының мониторинг жүйесін жасау ... ... ... ... ... Банкісінің тәжірибелері ескерілді.
ІІІ бөлім. Нарықтық экономика жағдайындағы ... ... және ақша ... ... жағдайында қаржы жүйесі өзара байланыстағы кіші
жүйелерден: ... ... ... ... ... ... қаржысынан және халықтың қаржысынан және ... ... ... ... жүйесінің бірлестіктер, трестер
концерндер, қауымдастықтар және т.б. мұнымен қатар ... ... ... ... да бар.
Мемлекеттік қаржылар мемлекет қолындағы ақша қорларының ... ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік
кепілдіктерді қамтамасыз ету, т.б. шараларды жүзеге асыруға жұмсалады.
Экономикалық бастауыш буындары – ... ... осы ... өндірісті және ұдайы өндіріс процесін қамтамасыз ... және ... ... ... ... ... қаржылары бүкіл қаржы жүйесінің негізі ... ... ... ... сай ... құрылуда. Бұл қаржылар бұрынғы
мемлекет бақылауына ... ... ... өз ... ... ... ... үшін жұмсалатын болады. Мәселен, түскен пайдадан
қай көлімде қандай қор құру керек, оны ... иесі - ... ... алынған
кәсіпорынның еңбек ұжымы, кооператив мүшелері, акционерлер өздері ғана
шешеді.
Меншік түрінің әр ... ... ... ... түрде бірдей қаржылық жағдайда болады. Олардың әрқайсысы
салықтар ... ... ... жарналар, сақтандыру төлемдерін,
жергілікті бюджеттерге тиісті салықтарын аударып отыруға міндетті. Сондай-
ақ негізгі қорлардан ... ... ... де ... ... үшін бірдей болып келеді. Мемлекет мұндай жағдайда салык,
салудың, пайдаға салық төлетудің ... өзі ... ... - ... ... ету, ... және басқа
қызметі негізінде құралатын ақшалай қорлардан құрастырылады.
Жоғарыда айтылған қаржы жүйесін бірігей қүрайтын екі ... ... олар ... ... ... болып табылады, салық
жүйесі, қамсыздандыру және ... ... ... және ... - ... ... осыларға бағытталған. Сонымен қатар кері
байланыс және бар: ... ... ... ақша ... ... ... ретінде бағытталады, және жәрдемақы (дотация)
босатуға, сондай-ақ тұрғын халыққа, әлеуметтік түрғыдағы қилы ... ... мен ... қаржылары мемлекеттік қаржылар - мен ... ... да ... Айталық, тұрғын халық өз ... ... ... ... ... ... ... олардың қаржылық
кірістерінің негізгі бөлігін осы еңбекақы құрайды. Еңбек ұжымдарының
акциялары ... ... ... ... де ... болады.
Қаржылар жүйесінің әр түрлі буындары арасында ... ... ... ... бүкіл қаржы жүйесінде экономиканың жалпы халін
бейнелейтін ... ... ... табылады. Оның басты буыны -
мемлекеттік бюджет. Қазір тәуелсіз мемлекеттердің бюджеттері де ... ... ... 1992 жылға арналған бюджеті республика тарихында тұңғыш
рет жардемақысыз (дотациясыз) жасалды, өйткені өз қолымызда бар ... ... ... ... ... ... бюджет құрудың
қиыншылықтары жетерлік. Қазақстан экономикасының дәстүрлі түрде шикізат
өндіру ... ... ... ... ... ... ... пайдамызға шешілмейді. Бұл аздай-ақ өзге де ... ... ... ... ... ... үзілуі,
ақшаның құнсыздануы (инфляция), бағалардың шарықтап ... ... ... ... жатады. Осыған байланысты Республика ... ... ... ... мен ... алшақтығына
негізделіп жасалады. Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі ... ... ... ... ... салықтардың бастысы -
пайдаға түсетін салық. Бұл салық-кәсіпорындардың өз ... ... ... мен ... ... ... жақтан алынған
материалдардық құнының арасындағы айырма. Бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... отыруға және шығындар мен
кірістерді саралап, хал-жағдайға сай өмір ... ... ... ... ... алу ... ... қамтамасыз етілмеген
қосымша ақша белгілерін шығару арқылы эмиссияны жасанды көтермелеп ... ... ... ... Бізде осы екі "тәсілдің" екеуі де қолданылып
келді. Бірақ туындаған мәселені бұлайша шешу ... ... ... ... бюджет жетімсіздігін жабудың нақты материалдық кездері
іске қосылмайды.
Мемлекеттік қарыз - ең алдымен жинақталып қалған бюджеттік жетімсіздік
деген сөз. ... ... ... ... халықтың сақтық банкілерінде
ұстайтын қаржылары, сондай-ақ заем арқылы тұрғындардан алған, ... ... ... ... да ... ... қарызбен қатар сыртқы мемлекеттік қарыз да ... ... ... ... ... ... сату-сатып алу
жүйесі пайда ... Ал ... ... ... ... жүйесі
кәсіпорындардағы уақытша ғана бос түрған қаржыны сату-сатып алумен ғана
шектелетін. ... бұл жүйе ... да, ... ... да ... ... қоймайтын.
Ал қазіргі қаржы ресурстарын сатып алу толық мағынадағы қаржы нарығына
негіз бола бастады. Бұл нарықтық экономиканың талаптарына ... ... ... мен ... ... де ... қатысты. Мемлекет несиелендіру
ісін мемлекеттік емес ... ... ... ... ... жерде мемлекет халықтың жиған-терген қаржысына тек өзі иелік
етпейді. Қаржы рыногының жаңа элементтері акционерлік қоғамдар ... ... ... және ... ... т.б. ... банкілер жүйесі халық шаруашылығының мұқтаждарына қызмет
етумен ғана ... әрі сол ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарға көшер тұстағы талаптарға
бұрынғы банкілер жүйесі сәйкес келмейтіні аңғарылды. Несие беру ... құру ... ... да, ... банк ... ... Басқарудың негізінен зкономикалық тәсілдеріне көшу ... ... ... ... ... жеке және басқа да еңбек түрлерін дамыту
тауарлар мен қызметтер өндірісінің осы бір ... ... ... ету ... ... ... жол ашты, ал нәтижелі әлеуметтік
саясат жүргізу банк ... ... ... ... ... ... ... несие босатуын талап етті.
Несие реформасының алғашқы кезі – 1987-1988 жылдары мамандандырылған
банкілерді құрумен байланысты болды ... ... көшу ... ... ... да оң ... қалады. Несие реформасының екінші кезеңінде (1988 жылдың
тамызынан ... ... ... үлестік және акционерлік негізде
құру басталды. Қазақстан Республикасындағы банк жүйесі "Қазақ ССР-індегі
банкілер және банк ... ... ... ... банк жүйесіне
республикалық Орталық банкі болып ... ... ... ... ... банкілер кірді. Сыртқы экономикалық байланыстарды
қамтамасыз ететін Сыртқы ... банк - ... ... де ... Жаңа банк ... ... кәсіпорындардың,
кооперативтердің қоғамдық ұйымдардың қолдағы қаржыны пайдалана отырып,
кәсіпорындарды немесе кооперативтерді ... ... ... үшін ... банктердің нарықтық қарым-қатынастарға көшу ісін
тездетуге қолғабыс көрсетуі банк жүйесіндегі ... ... ... осы ... ... ... жол ... банктерді ұйымдастыру - қаржы рыногын жасаудағы алғашқы
қадам. Мұндай банкілер қарамақтарына алған қаржы мен несиеге ... ... ... ... ... ... үстемелерді
(ставкаларды) өздері белгілейді. Жалпы банкілердің қызметін коммерциялау
ісі тез ... ... ... банкілер азаматтарға және мекемелерге
кызмет көрсеткенде банкілік көрсету және несие беру - есеп ... ... ... ... жүзеге асырады.
Коммерциялық банкілер ағымдағы қызметін жүргізгенде мемлекеттік билік
органдарына алаңдап жатпайды. Олар ... ... ... ... ... ... банкілер жүйесі 1993 жылдың көкек айында
қабылданған "Қазакстан Республикасының Ұлттық банкісі" және ... ... ... ... негізінде қалыптасқан.
Қазақстан Республикасының банкілер жүйесіне республиканың орталық
банкісі болып саналатын Ұлттық банк және ... ... ... ... ... ... Бұлардың атқаратын қызметі жоғарыдағы
көрсетілген зандармен шектеледі.
Негізі ... ... ... қою ... ... ... ... маңызды. Проценттік саясаттың тиімділігі
көбінесе ... ... үшін ... ... ... ... мерзімді несие бергеніне төленетін проценттер
өнімнің ... ... ... Ал ұзақ ... ... ... проценттер таза пайдадан төленіп келген болатын.
Проценттік үстемені (ставканы) ... - ... ... ... бір ... Несиелер бойынша жоғары проценттер ақшаға
деген сұранымды азайтады да тауарларға деген сұранысты төмен ... ... ... ... олардың өсуі тоқтайды. Бір ... ... өсуі ... ... ... ... Өйткені
несиедегі проценттер өндіріс шығындарына жатады. Ал шығындардың көбеюі
бағалардың қымбатауын ... ... ... ... қымбаттату
саясаты халық тұтынатын тауарларды көптеп шығаруға бет алған салаларға
тиімді несие ... ... ... ... ... ... қажетті түзетулер енгізу ... ... ... ... үшін олардың қызметін пайдаланатындарға да
қаржыларын тиімді орналастырудың ... зор. ... ... ... ... ... қәсіпорындарға олардың қаржыларын қалай тиімді жұмсаудың
жолдарын ... ... ақша ... да ... болады.
Экономиканың нарықтық қатынастарға көшкені ... ... ... Ақша мен оның ... ... халық шаруашылығын қайта құру
ісіндегі негізгі мәселелерге айналды. Ақша айналысын басқаруды Орталық банк
ақша-несие саясатының ... ... сай ... ... банк ... ... тән ... ретінде шығарады. Бірақ бұл ақша
ауқымы ғана. Ақша ... ... ақша ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асырылып отырады. Айналымдағы реттелетін
ақша ауқымы дегеніміз қолдан-қолға өтіп ... ақша ... ... ... ... ... қаржылары, банкілердің басқа да ақша
түрінде беруге мойнына алған ... ақша ... ... ... ... ... Орталық
банкінің коммерциялық банкілерге бөлетін несие көлемі, шетел ... ... ... ... ... процент саясаты жатады. Ұлттық ... ақша ... ... ... ... ... бюджеттің
жағдайына, әсіресе оның жетіспейтін тұстарын қалай "жамауында" жатыр.
Негізінде нарықтық қатынастарға көшу бағалардың ... ... ... ... Осындай кезеңде қабылданған үстірт шешімдер
әлгі қиындықтарды одан ... ... ... ... ... ... ... ақырында инвестициялық
түрғыдағы қиын мәселелерге киліктірді, ұланғайыр өндірістік қорлардың іске
қосылмауына, толып ... ... ... ... әкеп ... ... ... тауарлар мен ақшаның арасындағы
сәйкессіздік (диспропорция) бюджеттен бағытгалатын дотация ауқымын тіпті
көбейтіп ... ... ... ... ... ... ... банкілерге қарыздарлығынан, шығыстардың
кірістерден көптігінен одан сайын күшейе түсуде. Өндіріс пен ... ... ... ... ... ... кірістердің әлде
қайда есепсіз көп болуына әкеп соқты.
Кірістердің өсуі еңбек ... ... ... ... жұмсауға, шығарылатын өнімдері ... ... ... еш байланысы болмады.
Ақшаның құнсыздануы (инфляция) 1990 жылы басталған өнім ... күрт ... де ... байланысты. Нарықтық шаруашылықтың
заңдылықтарына қарамастан өнім өндіру қарқыны төмендесе де ... ... ... тиісінше азайған жоқ.
Қазір қоғамға ақшалай кірістердің барлық түрлерінің өсуі ... ... ... ... ... мен ... ... болмай тұр. Бағалар мен кірістерді бақылауға алмау көп
жылға созылатын инфляцияға апарып соқты, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... және ... дамытуға деген
ынта болмайды.
Қорытынды
Курстық жұмысты қорытындылай келетін болсақ Орталық банктің нарықта
маңызды рөл атқаратыны белгілі.
Сонымен, біз орталық банктің ... банк ... ... ... ... ақша-несие саясатын жүргізу, инфляция мәселелерін ескеру
тұрғанын көре аламыз.
Ақша-несие саясаты тек ... ... ... саясатымен байланысты
болғанда ғана әсерлі бола алады және экономикалық өсу шегінде ұзақ мерзімді
әсерді ... ете ... Ұзақ ... әсерді тек ... ... ... ... ... ... оған қысқа мерзімде
жағымды талаптарды қамтамасыз ету керек. Оны ... және ... ... ... ету керек.
Орталық банктің несиелері банктік ресурстар көзі болып табылады, соған
сәйкес пайыздық саясаттың әсер етуі ... ... ... қана ... ... ... ... позитивті ставканы белгілеуге көшті. Қайта
қаржыландыру ставкасын 270 %—тен 300 %-ке дейін жоғарылату ... ... ... ... ... бір айдан соң 340% ке жоғарлатылды.
Орталық банктің валюта курсын валюталық интервенциямен (яғни шетел
валютасын ұлттық валютаға ... ... ... ақша ... ... ... ... валютасын сатып алу ... ... ақша ... ал сату ақша ... қысқартады.
Қорыта айтқанда, орталық банктің атқаратын қызметтері ... ... ... пен ... банктерге несие берген кезде ол
несиелік ... ... ... үкіметтік міндеттеме шығару және оны
өтеуде қарыз процентінің деңгейіне әсер етеді. Бұл орталық ... ... ... ... ... ... сонымен қатар өзінің басты қызметі –
ақша-несиелік реттеу қызметін орындауға объективтік алғы шарттар жасайды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. ҚР ... ... ... заң. 1995 жыл
2. ҚР банктері және банк қызметі туралы заң
3. Әубәкіров Я , Есқалиев М. «Экономикалық ... ... ... ... Доронбуш Р , Фишер С «Макроэкономика» Москва 1999
5. Долан Э «Макроэкономика» Москва ... ... Б.А ... ... және ... ... А.Ж , ... С.М , Есенгельдин Б.С «Ақша, қаржы және
несие» Қарақанды ... ... Ғ.С ... ... банктер» Алматы 2004
9. Карібаев Е.С «Ақша және банктер» ... ... ... С.С «Жаңа кезеңнің экономикалық теориясы» Алматы 2004
11. Журнал. Қаржы және ... ... ... 3/2003.
12. Әдбіразақов А.Т. Орталықтанған экономика. Алматы 1998 жыл

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі73 бет
Қазақстан Республикасындағы шаруа қожалығығының қызметін реттеу85 бет
Қазақстан Республикасының монополияға қарсы жүргізілетін мемлекеттік шаралар жүйесіне және оларды жүзеге асыру әдістерінің негізін қалыптастыру ерекшеліктеріне талдау жасау93 бет
Қазақстандағы ақша-несие жүйесін реттеу78 бет
Қазақстан Республикасы ұлттық банкінің ақша-несие саясатын жетілдіру бағыттары9 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
«ВКТ Строитель» ЖШС-ндегі жүргізіліп отырған кадрлық саясатының ерекшеліктерін зерттеу және оны жетілдіру бойынша іс-шаралар жүйесінің әзірлемесін ұсыну62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь