Жалаңаш тұқымдылар бөліміне сипаттама және негізгі ерекшеліктері

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Өсімдіктер және олардың жіктелуі 4
2 Ашық тұқымдылар немесе жалаңаш тұқымдылар 7
2.1 Жалаңаш тұқымдылар құрылысы 11
2.2 Жалаңаш тұқымдылардың ұрықтануы 12
2.3Классификациясы 12
2.4 Жалаңаш тұқымдылардың негізгі ерекшеліктері 20
2.5 Ашық тұқымдылардың табиғаттағы және халық шаруа.шылығындағы маңызы 24
IIIҚорытынды 25
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 26
Курстық жұмыстың өзектілігі: Ашық тұқымдылар , жалаңаш тұқымдылар (Cymospermae) – тұқымы мен тұқым бүрі жеміс жапырақшасының үстінде ашық жататын жоғары сатыдағы өсімдіктердің ежелгі тобы. Олар девон, тас көмір, пермь кезеңдерінде пайда болған. Ашық тұқымдылардың 600-дей түрі саговниктәрізділер Cycadophyta, гинкготәрізділер (qіnkgophyta), қылқан жапырақтылар (Conіferophyta) және Qnetophyta гнеттәрізділер немесе қабықты тұқымдылар (Qnetophуta) болып 4 топқа бірігеді. Қазақстанда 3 тұқымдасы, 6 туысына жататын 25 түрі бар. Олар негізінен Қазақстанның таулы аймақтарына топтасқан. Ашық тұқымдылардың түрлеріне Алтайдың самырсынды тайгасы, Тянь-Шаньныңшырша және сирек аршалыормандары жатады. Ашық тұқымдыларға жататын өсімдік түрлерінің тұқым мен тұқым бүрі жабық тұқымдылардай аналық керегесімен қапталмайды. Сонымен қатар олардың гүл серігі мен трахеялары да болмайды, ал гүлдері дара жынысты, бір үйлі. Ашық тұқымдылар – ағаш тәрізді өсімдіктер (ағаштар, бұталар, шырмауықтар), олардың ішінде шөптесін өсімдіктер мүлде кездеспейді. Ашық тұқымдылардың ормандарда атқаратын рөлі ерекше. Олар су айналымын реттейді, топырақты эрозиядан сақтайды. Кейбір түрлерінің (қарағай, самырсын, шырша, т.б.) шаруашылыққа маңызы зор.
Осыдан 200 млн жыл бұрын ашық тұқымдылар жер бетiнде кең таралған өсiмдiктер болған. Қалың ормандар түзген. Қазiргi кезде олардың бiрқатар топтары жойылып кеткен. Қазақстанда ашық тұқымдылардан шырша (ель – Picea), қарағай (сосна – Pinus), балқарағай (листвинница – Larix), самырсын (пихта – Abies), арша (можжевельник – Juniperus), қылша (эфедра – Ephedra) туыстарының түрлерi өседi. Ашық тұқымдылардың бiздiң республикамызда кең таралғандарының бiрi қарағай туысы. Қарағайдың Қазақстанда екi түрi кездеседi: кәдiмгi қарағай (сосна обыкновенная – Pinus silbestris) және сiбiр қарағайы (сосна сибирская – Pinus sibirica).
Курстық жұмыстың мақсаты: Жалаңаш тұқымдылар бөліміне жалпы сипаттама беру, олардыңқұрылысы, классификацисы және ұрықтануызерттеу,жалаңаш тұқымдылардың негізгі ерекшеліктеріне талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Жалаңаш тұқымдылар бөліміне жалпы сипаттама беру;
 Оларды құрылысы, классификацисы және ұрықтануызерттеу;
 Жалаңаш тұқымдылардың негізгі ерекшеліктеріне талдау жасау;
1. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
2. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
3. Әметов Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1-бөлім Архегониальды өсімдіктер Алматы Қазақ университеті 2000ж.
4. Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. Растения Казахстана, И. Наука, Алма-Ата, - 1977.23- б.
5. Байтенов М.С. «Флора Казахстана»том І, «Ғылым», Алматы, 1999.56-б
6. Байтенов М.С. «Флора Казахстана»том ІІ, «Ғылым», Алматы, 2001 г.75-б
7. Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А. Г., Серебрякова Т.И. «Ботаника (Анатомия и морфология растений)», Москва «Просвещение», 1978 г.17-б
8. Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. – «Алматыкітап» ААҚ,2004, - 176 б.
9. Дәріқұлов Н.Т. Ботаника. Өсімдіктер жүйесінің практикалық курсы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003,320-бет.
10. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
11. Буш Н.А. Систематика высших растений М.1959.
12. Еленевский А. Г. и др. Ботаника: Систематика высших, или наземных,растений:Учебник для пед.вузов.-3-е изд.,испр. и доп.-М.:Академия,2004.-432с.
13. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника:Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
14. Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск: Новое издание, 2002.
15. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Жалаңаш тұқымдылар бөліміне жалпы сипаттама берілді. Оларды құрылысы, классификацисы және ұрықтануы зерттелді. Жалаңаш ... ... ... ... ... ... кіріспе, негізгі бөлім, 3 суреттен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыс 26 ... ... ... ... бөлім
4
1 Өсімдіктер және олардың жіктелуі
4
2 Ашық тұқымдылар немесе жалаңаш тұқымдылар
7
2.1 Жалаңаш тұқымдылар құрылысы
11
2.2 Жалаңаш тұқымдылардың ұрықтануы
12
2.3 Классификациясы
12
2.4 Жалаңаш тұқымдылардың негізгі ... Ашық ... ... және халық шаруа-шылығындағы маңызы
24
III Қорытынды
25
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
26
28060655708015
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Ашық тұқымдылар , жалаңаш тұқымдылар (Cymospermae) - ... мен ... бүрі ... ... ... ашық ... ... сатыдағы өсімдіктердің ежелгі тобы. Олар девон, тас көмір, пермь кезеңдерінде пайда болған. Ашық ... ... түрі ... Cycadophyta, гинкготәрізділер (qіnkgophyta), қылқан жапырақтылар (Conіferophyta) және Qnetophyta гнеттәрізділер ... ... ... ... болып 4 топқа бірігеді. Қазақстанда 3 тұқымдасы, 6 ... ... 25 түрі бар. Олар ... ... ... ... ... Ашық тұқымдылардың түрлеріне Алтайдың самырсынды тайгасы, Тянь-Шаньның шырша және сирек аршалы ормандары жатады. Ашық тұқымдыларға жататын ... ... ... мен ... бүрі ... тұқымдылардай аналық керегесімен қапталмайды. Сонымен қатар олардың гүл серігі мен трахеялары да болмайды, ал гүлдері дара ... бір ... Ашық ... - ағаш ... ... (ағаштар, бұталар, шырмауықтар), олардың ішінде шөптесін өсімдіктер мүлде кездеспейді. Ашық тұқымдылардың ормандарда атқаратын рөлі ерекше. Олар су айналымын реттейді, ... ... ... ... ... ... ... шырша, т.б.) шаруашылыққа маңызы зор.
Осыдан 200 млн жыл бұрын ашық тұқымдылар жер ... кең ... ... ... ... ормандар түзген. Қазiргi кезде олардың бiрқатар топтары жойылып кеткен. Қазақстанда ашық тұқымдылардан шырша (ель - Picea), ... ... - Pinus), ... (листвинница - Larix), самырсын (пихта - Abies), арша (можжевельник - Juniperus), қылша (эфедра - Ephedra) ... ... ... Ашық ... ... ... кең таралғандарының бiрi қарағай туысы. Қарағайдың Қазақстанда екi түрi кездеседi: кәдiмгi қарағай (сосна обыкновенная - Pinus ... және сiбiр ... ... сибирская - Pinus sibirica).
Курстық жұмыстың мақсаты: Жалаңаш тұқымдылар бөліміне жалпы сипаттама беру, олардың құрылысы, классификацисы және ... ... ... ... ... ... талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
* Жалаңаш тұқымдылар бөліміне жалпы сипаттама беру;
* Оларды құрылысы, классификацисы және ұрықтануы ... ... ... ... ерекшеліктеріне талдау жасау;
1 Өсімдіктер және олардың жіктелуі
Өсімдіктер (лат. Plantae) -- тірі ... ... ... екі ... бірі ... - ... ... барлық жерінде өседі, суда кездесетін түрлері де бар.
Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе ... ... ... ... 250 ... астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен (фотосинтез) өз ... ... ... ... ... қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, ... олар жеке ... ... ... 100 000-ға жуық түрі бар.
20 ... ... ... өсімдіктерді төмен сатыдағы (бактериялар, балдырлар, кілегейлілер, саңырауқұлақтар, қыналар) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, мүктәрізділер, псилофиттер, ... ... ... ... және ... өсімдіктер не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке ... ... ... ... ... ... ... 3 патшалық тармағына жіктеледі:
* қызыл балдырлар
* нағыз балдырлар
* ұрықты не жоғары сатыдағы өсімдіктер.
Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың ... ... ... ... көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады.
Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, ... ... ... түзе ... ... бір ... ... жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады [1].
Құрлық бетінде ... ... ... ... Олар ... түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен ... ... ал суы ... отыратын теңіздің жағалауларында -- мангр ағаштарынан тұратын ормаңдар түзеді. Экватордан солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің жолағынан кейін, аса ... ... ... -- шөл, шөлейт, приерии орналасады. Біршама биік ендікте қайтадан мәңгі жасыл ормаңдардың жолағы ... ... олар ... ... ... ормандар емес қылқан жапырақты (тайга) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (цикумполярно), тундра мен солтүстік мұзды мұхиттың салқын суы ... ... ... ... ... құрлық біршама аз болады. Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгі мұздар мен қарлар жатады. ... ... ... ... ... ... ... әсіресе қыста, құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан ... ... қар ... ... көп ... ... ... қоршаған ортамен, әсіресе топырақпен және климатпен тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер ауадан көмірқышқыл газын, ... -- ... ал ... -- су мен ... ... ... ... қьшқыл газының ауадағы мөлшері 0,03%-тен аспайды, ал өсімдікке қажетті тұздар мен ... ... ... ... өте аз және ... ... болады. Осылардың барлығы өсімдіктің сору мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғанғындығын қажет етеді. Эволюцияның барысында ... ... ... денесін сыртқы ортамен қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан ... есе ... ... ... ... ортасының өзгеруіне тез және ерекше назіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен бірге өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, ... ... ... ... ... жыл ... сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдьгқ (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен ... ... ... ... ... ... ... өзгертеді [7].
Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес (шөлейт, орман, және ... ... ... ... ... ... ... кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін (трансформациясын) ... ... ... ... ... ... ... климаты мен топырақ жағдайларының өсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының ... биік ... ... ... жертаған және жертағандар түзуіне өкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен физиологиялық қасиеттерінің өзгеруін Памирдің теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған ... ... ... ... құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен витаминдердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы ... ... ... ... аса ... ... ... қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, ... ... әр ... ... жаңа ... (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при ... ... ... ... сор ... ... өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында тұзы жоқ ... сор ... ... ... тән ... ... ... етженділігін (суккуленттігін) жоғалтады.
Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді вегетативті органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар ... ... ... тұқымдары мен жемістері жануарлар арқылы таралады.
Өсімдіктердің халық ... және ... ... кеңінен қолданылатын түрлері көптеп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, жеміс-жидектік, ... ... және ... ... де бар. Ағаш ... ... құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әр түрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың ... ... ... ... ... ... тіптен жұмыс орындарын көгалдандыруға пайдаланады.
Өсімдіктерді жіктеу. Адам ерте кезден-ақ кейбір өсімдіктердің жемістерін, тамырларын күнделікті тұрмысында ... ... ... ... ... үшін ... ат қою ... туды.
Қазір жер бетінде 500 мыңдай өсімдіктің түрі бар. Олар туыстық белгілеріне сәйкес топтастырылып, жүйеленген.
Жер ... ... ... ... ... ... білу ... біріне-бірі ұқсас өсімдіктерді топтарға бөліп қарастырады. Өсімдіктердің ұқсас түрлерін - ... ... ... - тұқымдасқа, ұқсас тұқымдастарды - қатарға, ұқсас қатарларды - ... ... ... ... ... ... ... жататын өсімдіктердің арғы тегі бір. Мысалы, бір бөлімге, бір класқа жататын өсімдіктер бір тектен дамыған. Түрлер, туыстар және басқа да ... ұзақ ... бойы әр ... сыртқы ортаға бейімделудің, басқа өсімдіктермен сыртқы ортада бірігіп өсудің нәтижесінде бірте-бірте пайда болған [5].
Жүйенің ең кіші ... - түр. Түр ... ұғым ... біріне-бірінің ұқсас болуына және өзара будандасып, өздеріне ұқсас ұрпақ бере алатындығына байланысты қалыптасқан.
Түрді анықтау кезінде көптеген жағдайлар ескеріледі. ... 1. ... ... ... болуы; 2. Экологиялық жағдайының ұқсас болуы; 3. Таралу аймағының ортақ болуы.
Жалпы өсімдіктер төменгі сатыдағы және жоғары сатыдағы өсімдіктер болып ... екі ... ... ... сатыдағы өсімдіктерге балдырлар, қыналар жатады. Олардың біреулерінің құрылысы қарапайым әрі бір жасушадан тұрады. Басқа біреулері көпжасушалы болғанымен, олардың сабағы мен ... ... ... ... ... спорангий (қалтасы) және жыныс мүшелері бір жасушадан пайда болған.
Жоғары сатыдағы өсімдіктердің тамыры, сабағы, жапырағы болады. Жыныстық мүшелері ... ... ... ... қырықбуындар, қырықжапырақтектестер, ашық және жабық тұқымды өсімдіктер жатады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің кейбір ... ... мүк, ... ... ... ... арқылы көбейеді. Ашық және жабық тұқымды өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... қабығы, ұрығы және қоректік заттардың қоры болады. Сондықтан сыртқы ортаның қолайсыз жағдайына төзімді. Тұқым қолайлы ... ... ... өнбей жата береді.
Жер бетінде өте кең тараған өсімдіктер тобына жабық тұқымды өсімдіктер жатады. Тұқымының, сабағының, ... және ... ... ... ... тұқымды өсімдіктер (немесе гүлді өсімдіктер) бөлімі қосжарнақтылар және даражарнақтылар болып екі класқа бөлінеді. Қосжарнақтылар класына жататын өсімдіктердің ... ... ... ... ал ... ... жататын өсімдіктердің тұқымында тұқым жарнағы біреу болады. Әрбір класс бірнеше қатарды біріктіреді. Әр қатарға бірнеше тұқымдастар ... ... ... мен түрлерді біріктіреді. Мысалы, кәдімгі картоп - түйнекті алқа түріне, алқа ... ... ... ... ... ... ... жабық тұқымды өсімдіктер бөліміне жататын өкіл.
Пияз - екпе жуа ... жуа ... ... ... ... қатарына, даражарнақтылар класына, жабық тұқымды өсімдіктер бөлімінің өкілі.
Қазақстанда 5 600-дей өсімдік түрі бар. ... ... де ... ... өз орны ... Ашық ... ... жалаңаш тұқымдылар
Ашық тұқымдылар , жалаңаш тұқымдылар (Cymospermae) - тұқымы мен тұқым бүрі ... ... ... ашық ... ... сатыдағы өсімдіктердің ежелгі тобы. Олар девон, тас көмір, пермь кезеңдерінде ... ... А. ... ... түрі саговниктәрізділер Cycadophyta, гинкготәрізділер (qіnkgophyta), қылқан жапырақтылар (Conіferophyta) және Qnetophyta гнеттәрізділер немесе қабықты тұқымдылар (Qnetophуta) болып 4 топқа ... ... 3 ... 6 туысына жататын 25 түрі бар. Олар негізінен Қазақстанның таулы аймақтарына топтасқан. А. т-дың түрлеріне Алтайдың самырсынды тайгасы, Тянь-Шаньның шырша және ... ... ... ... А. т-ға ... ... түрлерінің тұқым мен тұқым бүрі жабық тұқымдылардай аналық керегесімен қапталмайды. Сонымен қатар олардың гүл ... мен ... да ... ал ... дара ... бір ... А. т. - ағаш тәрізді өсімдіктер (ағаштар, ... ... ... ішінде шөптесін өсімдіктер мүлде кездеспейді. А. т-дың ормандарда атқаратын рөлі ерекше. Олар су айналымын реттейді, топырақты эрозиядан сақтайды. Кейбір ... ... ... ... т.б.) ... ... зор [10].
Қазіргі кездегі флорада ашық тұқымдылардың 800-дей түрі бар. Көптеген түрлері жойылып кеткен. Ашық тұқымдылар барлық континенттерде ... ... саны аз ... олар ... ... ... және ... үлкен орман түзеді.
Ашық тұқымдылар, жалаңаш тұқымдылар (Cymospermae) - тұқымы мен ... бүрі ... ... ... ашық ... ... сатыдағы өсімдіктердің ежелгі тобы.
Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ірі тобының бірі. Мұның тұқымы мен тұқым бүрі -- ... ... ... олар ... жабылмай, жеміс жапырақшасында ашық жатады. Бұларда гүлсеріктері, (гүлқоршаулары) болмайды.
Олардевон, тас ... ... ... пайда болған. А. т-дың 600-дей түрі саговниктәрізділер Cycadophyta, гинкготәрізділер (qіnkgophyta), қылқан жапырақтылар (Conіferophyta) және Qnetophyta гнеттәрізділер немесе ... ... ... болып 4 топқа бірігеді. Қазақстанда 3 тұқымдасы, 6 туысына жататын 25 түрі бар. Олар ... ... ... ... ... А. т-дың түрлеріне Алтайдың самырсынды тайгасы, Тянь-Шаньныңшырша және сирек аршалы ... ... А. т-ға ... өсімдік түрлерінің тұқым мен тұқым бүрі жабық тұқымдылардай аналық керегесімен қапталмайды. Сонымен қатар олардың гүл ... мен ... да ... ал ... дара ... бір үйлі. А. т. - ағаш тәрізді өсімдіктер ағаштар.
Ашық ... ... ... ... түр ... (1-сурет). Олар тұқымдары арқылы көбейетiн ағаштар мен ... Ашық ... ... сатыдағы өсiмдiктердiң ерте пайда болған тобына жатады. Ғалымдардың пайымдауынша ашық тұқымдылардың арғы тегi әр түрлi споралы папоротниктер болған.
1-сурет. Ашық ... ... ... аналық бүрдiң тұқымдық қабыршақтарының төменгi жағында ашық жатады. Бұл әсiресе сiбiр қарағайында айқын ... Ашық ... ... ... атау осы ... ... берiлген [10,13].
Жалпы сипаттамасы. Осыдан 200 млн жыл бұрын ашық тұқымдылар жер ... кең ... ... ... Қалың ормандар түзген. Қазiргi кезде олардың бiрқатар топтары жойылып кеткен. Қазақстанда ашық тұқымдылардан шырша (ель - Picea), қарағай ... - Pinus), ... ... - Larix), ... ... - Abies), арша (можжевельник - ... ... ... - Ephedra) ... ... ... Ашық ... бiздiң республикамызда кең таралғандарының бiрi қарағай туысы. Қарағайдың Қазақстанда екi түрi ... ... ... ... обыкновенная - Pinus silbestris) және сiбiр қарағайы (сосна сибирская - Pinus ... ... биiк, әрi түзу ... ... және орман түзедi. Қарағайлардың бөрiкбасын ормандарда дiңiнiң жоғарғы ұшына таман кететiн жанама бұтақтары түзедi. Сондықтан қарағайлар жарықты жақсы өткiзедi. ... көп күй ... ... ... ... ... түрi құмды жерлерде, тауларда, кейде жалаңаш жартастарда да өседi. Қарағайлардың кiндiк тамыры жақсы жетiледi және терең кетедi. Құмды ... ... ... ... ... ... тамыры да жақсы жетiледi. Батпақты жерлерде керiсiнше қарағайлардың кiндiк тамыры нашар жетiледi.
Қолайлы жағдайда қарағайлар 30-40 м ... және 350-400 ... өмiр ... Қылқан жапырақтылардың сабағының iшкi құрылысы бiртектес келедi. Сабақтың көп бөлiгiн сүрек ... алып ... ... ... мен өзегi нашар жетiлген. Орталық шеңберiнде өткiзгiш ұлпалардың екi түрлi тобы болады. Олардың бiр тобы фотосинтез процесiнiң нәтижесiнде ... ... ... ... тамырға өтуiн қамтамасыз етедi. Ұлпалардың екiншi тобы тамыр арқылы сорылған ... ... ... ... ... ... қабықшалары жұқа дөңгелек клеткалардан тұрады. Қылқан жапырақтылардың дiңiнiң ... ... де, ... бөлiгiнде шайыр жолдары болады. Қарағайларда екi түрлi өркен болады: ұзарған және қысқарған өркендер. Ұзарған өркендер ұзындыққа шексiз өседi.
Қарағайлардың жас бұтақтарында ... ... ұсақ ... ... болады. Оларың қолтығында қысқарған өркендер жетiледi. Кәдiмгi қарағайдың қысқарған ... ... ... ... түстi, қылқан жапырақтары орналасады. Қылқандары 3-6 жыл өмiр сүредi, содаң соң қысқарған өркенiмен бiрге ... ... ... ... түскен қылқандары екi екiден бiрiккен болады [14].
Қылқандары жiңiшке ұзын ... ... ... ... ... ... ... және устьицалары көп болмайды. Сондықтан қарағайлар суды аз буландырады және құрғақшылыққа төзiмдi келедi. Қарағайлар жарық көп түсетiн ашық ... ... ... Қыста ылғалдың тапшылығына қарамастан тiршiлiгiн тоқтатпайды. Қыс кезiнде қылқандарын тастамайды. ... ... ... көп ... бiрi- шырша (ель - Piceae). Шыршалы орман ТМД аумағында үлкен кеңiстiктi алып ... ... ... самырсынмен қосылып қылқанжапырақты көлеңкелi орман (тайга)түзедi. Мұндай ормандарды жартылай қараңғылық басып тұрады. Бұл жерде ағаштардың бөрiкбастары бiр- бiрiмен түйiскен. ... ... ... ... болмайды, ал шөптесiн өсiмдiктер өте аз кездеседi. ... ... ... ... ... ... түскен қылқандардан тұратын төсенiштер жауып тұрады.
Шырша қарағайдан сыртқы түрiмен оңай ажыратылады және төзiмдi келедi. Қоректiк заттарға бай, ... ... ... ... ... кiндiк тамыры нашар жетiлген. Жанама тамырлары жердiң бетiне ... ... ... да оны жел ... ... ... тастайды. Шырша ағашы 250 жылға дейiн жасайды және биiктiгi 40 ... ... ... бөрiкбасы пирамидаға ұқсас. Шыраның қысқа және үшкiр қылқандары, ... ... ... ... және 5-7 ... дейiн түспейдi. Жапырақтары қылқан түрiнде болатын өсiмдiктердi қылқанжапырақтар деп атайды. Оларға самырсын, балқарағай, сiбiр самырсыны, арша, тис және тағы ... ... ... жыл ... ... ... Бұл ... ол жапырақтары түсiп отыратын ағаштарға ұқсас. Балқарағай Сiбiрде көп таралған және үлкен алқапты алып жататын орман түзедi [7,9].
Қылқанжапырақтылардың ... ... ... ... ... ... Оларға кәдiмгi аршаны жатқыза аламыз. Оның жапырақтары ине тәрiздi, тiкенектi. Бүрлерi жасыл түстi, сыртын балауыз басқан, шырынды ... ... Ашық ... ... ... ... ... Ашық тұқымдыларда қарақайдың көбеюiн қарастырамыз. Қарағай барлық ашық тұқымдылар секiлдi тұқымы арқылы көбейедi. Қарағайдың ашылған аналық ... ... ... ... ... орналасады. Және олар ашық жатады. Соған байланысты қарағайды және басқа да қылқан жапырақтыларды ашық тұқымды ... ... ... ... ... болатынын қарастырайық.
Көктемде қарғайдың жас бұтақтарында екi түрлi: аталық және аналық бүрлер пайда болады. Аталық бүрлер сарғылт жасыл түстi болады, және жас ... түп ... ... ... ... ... бүрлер қызғылттау түстi болады және жалғыздан орналасады.
Аталық бүр өстен және оған тығыз орналасқан қабыршақтардан ... Осы ... ... ... ... қабы орналасады. Тозаң қабының iшiнде көптеген екi клеткалы тозаңдар жетiледi. Әрбiр тозаңның ... ауа ... ... ... ... жел аналық бүрдiң тұқым бүршiгiне оңай жеткiзедi. Аналық бүрлерi де сол ағашта дамиды. Олар жас ... ... ... ... орналасады. Аналық бүрде екi түрлi қабыршақ болады. Сыртқы жабындық қабыршақтар, астында тұқымдық қабыршақтар орналасады. Осы тұқымдық қабыршақатардың қолтығында ... ... ... ... ... пiсiп жетiлген тозаңдар, тозаңқаптың қабықшасы жыртылуының нәтижесiнде ... ... ... жел алып кетедi. Тозаңдануын тұқымбүршiгiнiң саңылауына келiп түскен тозаң жүзеге асырады. Тұқымбүрi тозаңданғаннан кейiн аналық бүрдiң қабыршақтары бiрiгiп, шайырмен ... ... ... ал ... аналық жыныс клеткалары жетiледi. Ұрықтану тұқымбұршiктерiнде жүзеге асады. Ұрықтанған аналық жыныс ... ... ал ... ... ... ... ... кейiн аналық бүрдiң көлемi ұлғайып қайтадан сүректенедi. Алғашқы кездерде аналық бүрлердiң түсi ... ... ... ... тартады. Қарағайдың тұқымдары тозаңданған уақыттан бiр жарым жыл өткен соң пiсiп жетiледi. Бiрақ бүрден екi жылдан кейiн шашылады. Ашық тұқымдылардың ... ... қор ... ... ұлпа болады. Ол ұрықты қоршап тұрады [1].
Қарағай тұқымының жұқа жарғақ қанатшалары болады, солар арқылы олар желмен ... ... ... ... тұқымдарында қанатшалар кездеспейдi. Сiбiр қарағайының (самырсын қарағайының) тұқымын самырсын жаңғақшасы деп атайды.
Кәдiмгi қарағайдың бүрiнiң мөлшерi онша үлкен ... оның ... 4-5 ... аспайды. Шыршаның бүрi үлкен болады және оның ұзындығы 4-5 сантиметрден аспайды. Шыршаның бүрi үлкен болады және оның ... 10-15 ... ... ... ... тұқымдары шашылып жел арқылы оңай таралады. Келешегiнде осы тұқымдардан жас қарағай өсiмдiгi пайда болады.
2.1 Жалаңаш тұқымдылар ... ... ... ... ... лианалар немесе бұталар. Шөптесін формалары жоқ. Бүйірінен бұтақтанады, сабағы моноподиальды өседі. Сабағы екінші рет қалыңдайды. Көптеген түрлерінің түтіктері жоқ, ... тек ... ... ... (електі) түтіктерінің серіктік клеткалары болмайды. Бір түрлерінің жапырақтары үлкен, тілімделген, папоротник тәрізділердің жапырақтарына ұқсас, ал екіншілерінде олар ... ... ... ... ... ине ... ... -хвоя) болып келеді. Ашық тұқымдылардың аздаған түрлерінен басқасының барлығы мәңгілік жасыл өсімдіктер. Тамыр жүйесі кіндік тамырлы. ... ... да ... ... да ... ... Ашық тұқымдылардың негізгі белгілерінің бірі сол, олардың тұқымбүрі (семязачатки), немесе тұқымбүршігі (семяпочки) болады. ... ... өзі ... ол ... ... қызметін атқаратын қабықша интегументтен қапталған. Тұқымбүрлері метаспорофилдерінде ашық орналасады, олардан ұрықтанғаннан кейін, дән ... ... ... пайда болуы ашық тұқымдылардың споралы өсімдіктерге қарағанда көп ... ... ие ... және ... ... ... ... етті [3,6].
Ашық тұқымдылардың өмірлік циклін қарастырғанда, мысал ретінде кәдімгі қарағайды (сосна обыкновенная) аламыз. Ол ... ... 50м - дей ... 400 жылдай өмір сүретін өсімдік. Діңі жақсы жетілген, онда бүйірлік бұтақтары топтасып орналасады. Сабақтары моноподиальды ... ... ... бұтақтарының сыртын қоңырлау - қызғыш түсті, ... жұқа ... ... ... ... Осы ... қолтығында қатты қысқарған өркендер пайда болады, оларда екі - екіден ине тәрізді жапырақтар (қылқандар) орналасады. Ине тәрізді ... ... ... ... ... ... формасы жалпақтау дөңес болып келеді, оның ортасында өткізгіш шоғы орналасады.
Қарағай шамамен 30-40 жылдан кейін спора түзе бастайды. Спорофилдері жиналып бір - ... ... - ... бар, бір өсімдіктер болатын екі түрлі бүр (стробил, шишки) түзеді. Әдетте ... ... ... ... ... ал аналық бүрлері жалғыздан орналасады.
2.2 Жалаңаш тұқымдылардың ұрықтануы
Тозаң аталық бүршіктерден (стобилдерден) тұқымбүріне желмен келіп түседі. Оны нуцеллус пен интегументтің ... ... ... ... ... ... оңай ... Бұл тамшы микропиле арқылы, сыртқа шығып тұрады. Кебе келе ... ... ... ... ... қарай тартады. Тозаңданған соң, микропиле жабылады. Осыдан кейін барып, аналық бүршіктің қабықшалары тығыздалып бірігеді. Аталық гаметофит, өзінің одан әрі ... ... ... ... Тозаңның экзинасы жарылады да, интинмен қоршалған вегетативтік клетка тозаң түтігін түзеді, ол нуцеллустың ұлпасына еніп, архегонияға қарай ... ... ... ... екі ... ... ... клеткасын және сперма түзетін клетканы. Олар тозаң түтігіне өтеді. Ал тозаң түтігі ... өз ... ... жеткізеді.
Ашық тұқымдылардың папоротник тәрізділерге қарағанда бірқатар прогрессивтік белгілері бар: гаметофиттері дербестігін түгелдей жоғалтқан, олар спорофиттерінде пайда болады және соның ... өмір ... ... ... мүлдем байланыссыз, спорофиттің ұрығы гаметофиттің есебінен қоректенгенімен, дәннің ішінде тұрады және сыртқы ортаның ... ... ... ... Ашық ... ... ... олардың табиғатының екі жақтылығында қоректік ұлпа эндосперм гаметофитке (п) жатады, ұрық жаңа ... (2п) ... ... ... ... ... ... нуцеллус аналық спорофиттің (2п) ұлпасынан пайда болады [12].
2.3 ... ... 6 ... ... Ол кластар мыналар :
1 класс-тұқымды папоротниктер, немесе лигноптеридопсидтер (Liqnopteridopsida немесе Pteridospermae).
2 класс-саговниктер немесе цикадопсидтер (Cycadopsida)
3 класс-бенетиттер ... ... ... ... немесе гнетопсидтер (Gnetopsida)
5 класс-гинкголар немесе гинкгопсидтер (Ginkqoopsida)
6 класс-қылқан жапырақтылар немесе пинопсидтер (Pinopsida).
1 класс-тұқымды папоротниктер, немесе лигноптеридопсидтер ... ... ... ... ең ертеде пайда болған және ең қарапайым ашық тұқымдылардың бірі. Қазіргі кездерде олар толығымен жойылып кеткен. Бұл ... ... мен ашық ... ... ... ... топ (переходная группа). Папоротник тәрізділермен оларды жапырақтарының құрылысы, сыртқы ... ... мен ... ... ... Ал ашық тұқымдылармен сабақтарының екінші рет жуандап өсуі, тұқым бүрлері мен дәндерінің болуы ... Ал ашық ... ... екінші рет жуандап өсуі, тұқым бүрлері мен дәндерінің болуы жақындастырады. Қазіргі кездерде тұқымды папоротниктердің ... ... ... ... ... аса кең ... туыстарына мыналар жатады : климматотека (Calymmatotheca), медуллоза ... ... ... ... ... ... ... немесе цикадопсидтер (Cycadopsida)
Қатарға қазіргі кездерде кездесетін 100 дей түр жатады. Олар Шығыс Азияның, ... ... және ... тропикалық және субтропикалық облыстарын- да кеңінен таралған. Саговниктер жай өсетін ... ... 20 ... ... және 1000 жылға дейін өмір сүреді. Сабағы бүтақталмаған немесе нашар бүтақтанатын ко - лонна тәрізді немесе түйнек тәрізді жуандаған, ... ... ... ... ... келœеді (геофилия). Өзегінде крахмал жиналады. Сабақтың жоғарғы ұшы вегетативті ... ... оны ... жапырақтардьң тобы қоршап түрады. Бүршікте жапырақтары папоротниктердегі секілді ұлу тәрізді (улитка) бүралып түрады. Үлкен ... ... ... 2 м. ... ... ... ұрықтануы әліде сулы ортамен байланысты. Архегонийлері эндоспермнің ойыстау жерінде- архегониальды камерада орналасқан. Тозаң өскен ... ... ... ... 2-4 немесе көптеген көпталшықты үлкен сперматозоидтар пайда болады. Олар архегониальды камераның ішіндеіі ... ... ... де, ... уақыт жүзіп жүреді, содан соң барып олардың біреуі ... ... ... ... ... ... шамалы. Кейбір түрлерінің, әсіресе иілгіш саговниктің (саговник по - никающий -- Cycas revoluta) өзегінен саго жармасын ... ... ... ... ... ... оран- жерияларда және ашык грунтта осіреді.
Саговниктер (Cycadopsida) , цикадалар- ... ... ... бір ... ... ... үлкен, қауырсынды, сиректеу тұтас, ланцет болып келеді. Сабағы (діңі) жақсы жетілген өзектен, қабықтан және онша үлкен болмайтын ... ... ... Тұқымбүрі жапырақ тәрізді немесе азды - көпті ... ... ... ... ... тұқымбүрлері жалғыздан орналасады немесе топтасып (шишка) түзеді. Саговниктер эволюцияның үлкен жапырақты тармағы болып табылады. Саговниктер класы бір қатардан тұрады, онда бір ... ... ... ... ... ... оранжерияларда және ашық грунтта өсіреді.
Көптеген түрлері діңінің пішіні тамыр түйнек ... ... ... және біраз жері топырақ астында болады. (мыс., замия, бовения). Кейбір ... діңі ... ... тәрізді, биіктігі 18-20 м, бөрік басында ұзындығы 2,5-3 м қауырсын пішінді, жарғақ тәрізді жапырақтары болады. Бұлар 1-2 жылдан ... ... ... шығады. Барлық Саговниктер қос үйлі, мега- және микроспоралары арқылы көбейеді, желмен озаңданады [5].
Саговниктер тропик, субтропикте ... 9-10 ... ... 100-ге жуық түрі бар. ... дами ... ... дәуіріндегі тұқымды папоротниктердің азаюы кезінен басталады. Саговниктердің көптеген түрі ... ... ... ... түрі көлеңкелі және ылғалды орманда да кездеседі. Саговниктер өсімтал және ұзақ тіршілік ететін, даму ... ... келе ... ... ... қалдықтары жоғары триастан белгілі). Саговниктердің кейбір қазба қалдықтары оның ішінде кейбір түрі ... да ... ... ... ... пальмаға ұқсас болғандықтан кейде саговниктерді саговник пальмалар деп қате ... ... ... ... ... ... осы ... саговниктерге жақын, ағаш тәрізді ашық тұқымды қазба ... ... ... сабағы бұтақты немесе бұтақсыз, кейбір түрінде жуан болған. Жапырақтары көбіне қауырсын тәрізді тілімделген. Гүлдері жапырақ қолтығында орналасқан, көпшілігінде қос ... ... қос ... ... Бенетиттер әсіресе юра және бор дәуірінің бірінші жартысында көп болған, Жер шарының барлық аймақтарында өскен. Оның жақсы сақталған қазба қалдықтары ... ... ... Англия, Италия, Үндістнада, сондай-ақ СССР-де табылған. Бенетиттер Қазақстанда юра ... ... ... ... ... ... және т.б. ... табылған. Өсімдік эволюциясын анықтауда, триас, юра, төменгі бор дәуірі ... ... ... ... ... ... ... түгелімен жойылып кеткен өсімдіктер. Бір қызығы олардың жойылған уақыты гүлді өсімдіктердің пайда болған және ... ... ... ... ... Басқа ашық түқымдылардан айырмашылығы сол, олардың стробилдері (шишки) қос жынысты болады. Вегетативті ... ... ... саговниктерге үқсас, бірақ олардың ішінде шөптесін өсімдіктерде болған ... ... бір ... ... (Bennettitales), оған вилламсониялар (Willamsoniaceae) және беннеттиттер (Bennettitaceae) түқымдастары жатады.
Вилламсониялар түқымдасының аса кең таралған туыстарына вильламсония (Willamsonia) және ... ... ... ... Ал беннеттиттер түкымдасының кең таралған туысына цикодеойдея (Cycodeoidea) жатады.
Шамасы беннеттиттер түқымды папоротниктерден ... ... ... класс-гнеталар немесе гнетопсидтер (Gnetopsida)
Гнетопсидтер класының аналық жөне аталық гаметофиттері редукцияға көп үшыраған, ... ... ... ... ... үрықтануына жақын. Түқымбүрі біреу, ұрықтың екі тұқымжарнағы болады. Сүре- гінде ... ... ... ... үш ... ... қылшалар (Ephedrales), гнеталар (Gnetales), вельвичиялар (Welwitsehiales). Олардың Қазақстанның флорасында кең ... ... ... ... ... осы ... ... токталғанды жөн көрдік.
5 класс-гинкголар немесе гинкгопсидтер (Ginkqoopsida)
Гинкголар класы бір қатардан (Ginkgoales) түрады, онда ... ... ... кездесетін бір ғана монотигпі түқымдас бар (Ginkgoaceae). Түқымдас екі қалақшалы ... ... ... -- Ginkgo biloba) ... жалғыз түрмен белгілі (184-сурет). Шыққан жері Қьтайдың оңтүстік-Батысы. Ерте уақыттан бері оны Жапонияда және ... ... ... діни ... ... ағаш ... мәдени жағдайда арнайы өсіреді. Бүл биікгігі 40 м. ... ... ... пирамида тәрізді болып қалың бұтақталған мәңгі жасыл ағаш. Екі түрлі өркені болады: төбелік ұзарған және бүйірлік ... ... ... ... веер тәрізді болып келеді және сағағы болады. Ұзарған өркендерінде олар екі қалақты, ортасы ойық болъш келеді. Дихотомиялы ... ... екі үйлі ... ... ... ... ... қысқарған өркендеріндегі жапырақтардың қолтықтарында пайда болады. Микроспорофиллдері жоғарғы жағында ... ... бар ... ... Ол көп ... тек ... арқылы қақырайтын, екі салбырап тұрған микроспорангиден түрады.
2-сурет. ... ... ... де ... өркендеріндегі жапырақтардың қолтығында орналасады. Әрбір стробилде (шишка) екіден тұқымбүрі бо - ... олар ... ... ... жоғаргы жағында орналасады. Ұрықтануы саговниктердегі секілді сперматозоидтардың көмегімен жүзеге асады. Гинкго сәндік өсімдік ретінде кеңінен қолданылады, дәні ... ... ... ... карағайлармен бірдей.
6 класс-қылқан жапырақтылар немесе пинопсидтер (Pinopsida)
Қылқан жапырақтылар -- сүректі ағаш және бұта түрінде өсетін ашық ... ... ... ... 2 ... бар: қарағай тұқымдасы -- қарағай, балқарағай, ... ... және ... ... -- ... ... мәңгі жасыл (қыста қылқаны түсіп қалатын балқарағайдан басқасы) өсімдіктер. Тұқымы арқылы, кейде вегетативтік жолмен өніп-өседі. Жапырағы қылқанды, жіңішке, түкті не ... ... ... сағақсыз, өркендері қысқа, шоқтанып орналасқан. Мамыр -- шілдеде гүлдеп, шілде -- тамызда жеміс береді. Қылқан жапырақтардың сүрегінен құрылыс материалдары жасалады, ... ... ... ... ... ... кездегі флорада бұл класс ашық түқымдылардың ішіндегі түрлерінің саны жағынан ең көбі (600 дей түрі бар). Негізінен солтүстік ендікте кең ... бүл ... бір ... ... ... ... туыстары: қарағай, шырша, май қарағай, бал қарағай үлкен қылқан- жапырақты орман түзеді. Оңтүстік ендікте қылқан жапы- рақтылар ... ... ... ... ... ... ... Патагония, Жаңа Зеландия, Тасмания). Тропикалық облыстарда олар тек таулы жерлерде ... ... ... ... ... ... бүталар. Ағаштары кейде ересек үлкен болады және 4 ... ... жыл өмір ... Көп ... екі ... сабағы болады: үзарған және қысқарған. Жапырақ- тары көп ... ... ине ... (хвоя), бірақ ертеректе пайда болған туыстарында (араукария, ... ... және ... ... болып келеді. Кейбір қылқан жапырақтылардың жапырақтары қабыршақты болып келеді (кипарис, арша). Жапырақтары көп жағдайда отырмалы, кейде олардың үстіңгі ұшы ойық (май ... ... ... ... төртқырлы, жұмыр, ұзындығы 1 -- 2 см.- ден 30 -- 40 см.-ге дейін барады. Қылқанда бір ғана ... ... ал ... ... ... ... жүйкелері болады. Қылқан жапырақтылардың бал карағай, жалған бал қарағай және метасеквойя туыстарынан басқаларының барлығы мәңгі жасыл өсімдіктер. ... 90 -- 95% ... ... сүзгілі түтіктерінде серіктік клеткалар болмайды. Көпшілігінін қабығында, сүрегінде жөне ... ... ... жолдары бола - ды, оларда эфир майы, смолалар, бальзамдар жиналады.
Көбеюі. Бір үйлі, сиректеу екі үйлі осімдіктер. Бүршіктері (шишки) дара жынысты. ... ... көп ... ... ... ... си - ... бүйірлік өркендердің ұштарында орналасады. Микроспорофилдері редукцияга көп ... ... ... ... қалқан тәрізді (тисс туысы). Аналық бүршігінің (стробил, шишки) құрылысы алуан түрлі бола - ды. Микроспорофилдерінде бірден бірнешеге ... ... ... ... коп жағдайда үш қабаттан түрады: ортаңғысы қатты, ал сыртқы және ... ... ... ... бірақ көп те бола береді. Гаметофиттерінің пайда болуы, тозаңдануы, ұрықтануы және ... ... ... ... ... сипаттап жазган қарағайдікімен бірдей болады.
Шаруашылықтағы маңызы. Шыршалардың, қарағайлардың, бал қарагайлардың, май қарагайлардың, аршалардың табиғатта және адам ... ... ... зор. Бас - қа ... өсімдіктермен бірге олар органикалық заттар түзеді, ауадан көмір қышқыл ... ... ... бөліп шығарады. Орманның ағашы кесілген және өрт ... ... ... табиғи жолмен қалпына келуі, осы жерлерде жарық сүйгіш, топырақ тандамайтын қарағайдың, қайыңның, ... ... ... ... ... малы ... ... қарағайлар олардың жылжуын тоқтады. Қарағайлар өз бойынан ерекше буланып үшатын зат- тар бөліп шығарады. Олар орманда ғана ... ... ... ... жақын жерлердегі көптеген зиянды бактериялардың дамуын тежейді. Қылқан жапырақты ормандар, жалпақ жапырақты ормаңцар секілді, ... ... ... ... осы ... ... арттырады [8,10].
Қылқан жапырақтылар поляр шеңберіне жақын жерлердегі үлкен кеңістіктерде және тауларда орман түзеді. Оны тайга деп атайды. Тайга көптеген өнеркәсіпке ... ... ... және пайдалы насекомдардың мекендейтін жері. Қылқан жапырақты ағаштар құрылысқа және әртүрлі ағаш бүйымдарын жасауға керекті материалдарды ... ... ... ... ... өндеу арқылы, одан жібек жіптерше үқсас жасанды талшық алады. Ашық түқымдылардың діңі, өндірістің көптеген саласына қажетті құнды шикізат. ... ... ... ... ... ... ... және басқада көптеген заттар алынады. Сонымен бірге қылқан жапырақтылар медициналық препараттар ... да ... ... ... ... қарағайын, Сібірде кедр деп атайды. Нағыз кедрлер Солтүстік Африканың таулы жерлерінде, Жерорта теңізі облысының ... және ... ... оседі. Бұрынғы Одақтас республикалардың территориясында, оларды Кавказдың Қаратеңіз жалғауларында және ... ... ... ... қарағайының дәнінен (жаңғағьшан) тамаққа пайдаланатын жақсы "кедр" майын алады. Сонымен бірге қылқан жапырақтылардың көпшілігі, көшеге көрік ... ... ... сондықтанда олардың бірқатарын қазіргі кезде мәдени жағдайға ендірген. Оларды ботаникалық бақтарда, дендроперктерде, демалыс парктерінде, скверлерде және ... ... ... ... ... ... Қылқан жапырақтылар класы 7 катардан тұрады. Олар мыналар:
1) вольцилар катары ... ... -- ...
2) ... ... ... вые -- ...
3) араукариялар қатары (араукарие- вые -- Araucariales);
4) қарағайлар ... ... -- ... ... ... ... -- ...
6) по- докарпустар қатары (гіодокарповые -- Podocarpales);
7) тис- салар қатары (тиссовые -- ... ... ... ғы ... ... ... ... (қарағайлар, кипаристер және тиссалар қатарлары), ал Қазақстанда тек екеуінің ғана өкілдері (қарағайлар және кипаристер қатарлары) кездеседі. ... ... осы ... ... ... шектелуді жөн көрдік.
Қарағайлар қатары (сосновые -- Pinales) бір ғана қара- ғайлар (сосновые -- Ріпасеае) тұқымдасынан ... Бүл ... 10 ... 250-дей түр бар. Аса кең тараған туыстарына мыналар жатады: май қарағай (пихта -- Abies), ... (ель - Picea), бал ... ... - Larix), ... ... -- Pinus) ... қарағай туысы (пихта -- Abies). Май қарағайдың дүние жүзі бойынша 40-тай түрі бар. Олар ... Аме- ... ... ... Азияда (7-8 түрі), Же- рорта теңізі жағалауында, Орталық Европада, Кавказда және Гималай тауларында, Сібірде өседі. Май қарағайлар аса үлкен ағаштар, ... ... ... ... жалпақ болып келеді және жалғыздан орналасады, оның төменгі жағында, көп жағдайда екі ақ түсті ... дан ... ... ... Аналык стробилі көп жағдайда тік орналасады, бір вегетациялық кезенде пісіп жетіледі, содан соң шашылып түсіп қалып ... ... ... ... май қарағайдың (пихта -- Abies') 9 түрі, ал Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Сібір май ... ... ... -- ... ... ... ... европалық бөлігінің Солтүсіік шығысында, Батыс, Орталық және Шығыс Сібірде, Тува автономиялы ... жөне ... ... ... ... ... орман түзеді. Тегістікте де, таулы жерлерде де оседі. Ағашы жұмсақ, құрлыс материалы ретінде де, әртүрлі бұйымдар жасауға да ... ... ... оны ... ... ... ... пайдаланады. Қылқанынан лак жасауға қажетті эфир майы алынады. Жас бүтақтарында ... ... ... Май ... ... ... ... бірдер-бір қажетгі дәрі. Ақ май қарағай (пихта белая - A.alba) (185-сурет) бұрынғы одақтас республикалардың ба - тыс ... Орта ... ... және ... Ев- ропаның тауларында 2 мың метр биіктікке дейін орман түзеді. Кавказ май қарағайы (пихта кавказская -- ... ... ... ... ... ... ... стробилдің кабыр- шағы (іш жагынан караган- дағы көрнісі); ... ана - лык, ... бар ... ... ... стробилдің тукымдык кабыршағы (сырт- кы және ішкі ... ка - ра ... ... Д-дэн; Е-жапырак::' 1-тукымдык кабыршак; 2-жабындык кабыршак; 3-т укым [4].
Бүкпен қосылып Кав - каз тауының батыс бөлігінде, тауларында екі мын, метр ... ... ... ... Өте ... ағаш. Украина мен Белоруссияда оны қолдан өсіреді.
Шырша туысы (ель -- Рісеа). Бүл туысқа Солтүсгік Ев- ропада, Орталық және ... ... ... Америкада кеңінен таралған 45 түр жатады. Қабығы ақшылдау сүр түсті, бүтақтары топтасып орналасқан, биік ағаштар. Қылқаны төрт ... ... ... ... орналасады, онъң әр жағында бір-бірден ақ түсті жолағы болады. Тамыр системасы, көпшілігінде терең кетпейді. Көлеңке ... ... Ана - лык ... бір вегетациялык кезенде пісіп жетіледі. Түқымдары піскен кезде стробилдері томен қарап салбырап түрады, содан соң, ... ... ... ... ... ... ... 10 түрі, ал Қазақстан флорасында 2 түрі (Шренк шыршасы ~ ель Шренка -- P.schxenMana; сібір шыршасы-ель ... -- ... ... ... ... (ель ... ... Батыс Европада және бұрынғы одақтас республикалардың европалык бөлігінде кеңінен таралған. Көптеген кеңістікті: алқапта, таза ... ... ... жөне ... ... ... ормандар түзеді. Ағашын қүрылыс материалдарына, әртүрлі бұйым-дар жасауға, отынға және қағаз жасауға ... ... ... ... ... ... жүмыстарын жүргізу арқылы (при перегонке) смола, канифоль, вар, скипидар алады. Қабығында тері илеуге қажетті заттар ... ... ... ... шыршасы (P.obovata) бұрынгы
Бал қарағай туысы (лиственница -- Larix). ... ... ... Америкада кең таралған, 20 шақты түрлері бар. Шыршалы ормандардың құрамына кіреді. Үлкен ағаш, бұтақтары топтасып орналасады, жарықты жақсы ... ... ... ... қыста қылқандарын тастап отырады. Жапырақтары ұзарған сабақтарында біреуден, ал қысқарған сабақтарында топтасып (пучками) орналасады. ... ауа ... ... ... ... бір ... ... пісіп жетіледі, бірақ 2 -3 жыл бойы, түспей ағаштың басында түрады. ... ... ... бай, аса ... суда ... үзақ ... сақталады. Сондықтанда оны шпалдар дайындауға, кемелер жасауға, шахтаның астына тіреу ретінде, отынға және қағаз алуға ... ... ... кеңінен пайда- ланады [9].
Бүрьшғы одақтас республикалардьщ флорасывда 7 түрі, ал ... ... ... ... ... Европа бал қарағайы (лиственница заподноевропейская -- L. decidua) Альпа жэне Карпат тауларыңда өседі. Сібір бал ... ... ... - ... 187-сурет) бүрынғы одақтас республикалардың (БОР) европалық бөлігінің шы- ғыс аудандарында жэне Батыс Сібірде кең ... ... бал ... (лиственница даурская -- L.dalurica) Шығыс Сібірдіц және қиыр шығыстың қатал климатына ... ... және ... ... мен ... діңі биік ... келетін жалғыз ағаш болып табылады.
Карағай туысыньң (сосна -- Pinus) ... түрі бар. Олар ... ... ... ... климатты аймақтарында өседі, субтропикаларда тау ормандарын түзеді, бірнеше түрлері тропикалық облыстардың тауларында ... ... ... ... кішілеу ағаштар болып келеді, бүтақтары топтасып орналасады. Үзарған сабақта- ры, жарғақ тәрізді қабыршақты жапырақтармен жабылған, ... ... ... ... ... ... Әдетте мүндай жапырақтар 2 -- 5-тен топтасып орналасады. Аналық стробилдері 2 -- 3 жылда пісіп жетіледі.
БОР флорасында 15 түрі, ал ... ... 2 түрі ... ... ... (сосна обыкновенная - Pinus sylvestris, 188-сурет) БОР европалық бөлігінде кецінен та- ралган, Сібірде Охот теңізіне дейін; Батыс Европада Скан - ... ... ... ... мен ... дейін жетеді. Қүмды жэне жартылай күмды топырақтарда көп жағдайда орман түзеді. Сонымен бірге шымтезек мүктері басқан батпақтарда (аласа ... ал ... ... және ... жаталарда өседі. Ағашын қүрлыс жүмыстарына жөне әртүрлі бұйымдар жасауға пайдаланады. Дінінен сағыз (живица) алады, одан айыру жұмыстарын жүргізу арқылы (при ... ... ... ... ... ... ... алады. Қылқанында коп молшерде аскорбин кислотасы (витамин С) болады. Жас өркендерін дәрі жасауға пайдаланады, ал тозандарын ме- ... ... ... ... ... ... ... (сосна сибир - ская, или сибирская кедро - вая сосна - Pinus ... ... -- діңі ... бо - лып ... ... ... ... жөне Монголияда кеңінен таралған ағаш. БОР территориясында орман ... ... ... ... ... ... ... орналасады. Аналық стробилдері тік ор - наласады, түқымдары (жаң- кейін, екінші жылы күзде піседі. Жаңғақшалары пісіп ... ... ... ... ... ... ... қатты болып келеді. Күнделікті өмірде дөндерін кедр жаңғақшасы деп атайды, ... ... жэне май ... ... ... Діңінен қүнды ағаш, смоласынан скипидар және канифоль алынады. Жатаған кедр (кедровый ... -- P. Pumela) ... ... ... бүта ... ... ағаш. Шығыс Сібірде, Куриль аралдарында, Жапонияда оседі. Үлкен кеңістікті алып жататын бүталы, қалың копа (то- гай) ... Оны ... ... ... ... және ... ... Дәні жеуге келеді. Паллас қарағайы (сосна паласса -- ... ... ... батысын- да, кіші Азияда және Балқанда орман түзеді. Пицунд қарағайы (сосна ... -- ... БОР ... - да Пицунда мысында өседі, реликті* түр болып табылады [1].
2.4 Жалаңаш тұқымдылардың негізгі ерекшеліктері
Біз өсімдіктер дүниесінің ашық тұқымдылар бөліміне тоқталамыз. ... ... ... ... өсімдіктермен таныстыңдар. Олар спора арқылы көбейетінін білдіңдер. Енді тұқымды өсімдіктер бөлімімен танысамыз. Спора мен ... ... ... - ... ... ал ... көпжасушадан тұрады. Тұқымда қоректік заттар қоры көп болады. Тұқым ... ... ... жер ... ... арқылы таралады. Тұқымды өсімдіктер үлкен екі бөлімнен тұрады: ашық ... ... ... ... ... ... жабық тұқымдылар (тұқымы жемістің ішінде орналасады).
Ашық тұқымдылар - ... ең ... ... ... ... қорғанышсыз, қабыршақта, бүрде ашық орналасатындықтан, ашық тұқымды өсімдіктер деп аталады.
Ашық тұқымдылар бөліміне (голосеменные) ... ... ... ерекшеліктері. Ашық тұқымды өсімдіктер тұқымнан көбейеді. Бұл ашық тұқымдылардың споралы өсімдіктерден негізгі ерекшелігі болып табылады. Ашық тұқымдылар бөліміне жататын ... ... - ... ... яғни ... ... ... - ағаш діңінің (сабағының) су өткізгіш бөлігі. Ашық тұқымдылардың бөлімінде шөптектес өсімдіктер болмайды. Ашық тұқымдылардың ... ... ... ... ... ... Кейбір түрлері (мысалы, балқарағай) жылда күзде сарғайып, қылқандарын түсіреді. Сөйтіп ағаш қыста қылқан жапырақтарынан айырылып, ... ... Ашық ... ... гүлі жоқ, сондықтан жеміс түзбейді. Бұл бөлімдегі ең көп таралған қылқан жапырақты өсімдіктер: қарағай, шырша, самырсын, арша. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... ине тәрізді жіңішке, кей түрінде ұшы үшкір болады. Жер ғаламшарында 600-ге тарта қылқан жапырақты өсімдіктер бар. Солардың 100-ге жуығы ... ... ... ... ... Енді біз ... ... деген түріне тоқталайық [15].
Кәдімгі қарағай - бірүйлі өсімдік. Кәдімгі қарағай - жарық сүйгіш өсімдік, ... ... ... Орманда өскен қарағай түзу де сымбатты болады. Ашық, далалы жерде ... діңі ... сәл ... ... ... ... ... болғандықтан, бұтақтары жан-жаққа жайыла-таралып өседі. Қылқан жапырақтылар - ... ... ... Одан жанама тамырлар тарайды. Ұзын жанама тамырлар өте ұсақ тамыршаларға тармақталады. Сөйтіп ұсақ тамыршаларда микориза (грекше - ... және - ... ... ... ... ... ... тамырымен селбесу арқылы саңырауқұлақтар топырақтағы кейбір өсімдік сіңіре алмайтын ағзалық заттарды сіңіруге ыңғайлы етеді. Өздері өсімдік ... ... ... пайдаланады.
Ағаш сабағы деп аталады. Діңнің қабығы, сүрегі және ... ... ... ... Қарағай діңдерінің өзегі әзер байқалады. Сүректе ағзалық заттарды жинақтайтын және қорға жинайтын негізгі ... өте аз. Оның ... өлі ... ... ұлпалар 90 - 95%-ға дейін жетеді.
Қылқан жапырақтылардың бір ерекшелігі: көпшілігінің қабығында, сондай-ақ сүрегінде шайырлы өзекшелер болады. Олар өзекшелері астарлайтын жасушалардан ... ... эфир майы ... ... ... ... тұрады.
Өсіп тұрған қарағай бұтағынан әр түрлі бүрлерді көре аламыз. Жас өркеннің ұшында бүрлер орналасады. Олар көктемде пайда болатын, үлкендігі 5 ... ... екі ... ... ... ... ... бүр негізгі өзекше мен оған тығыз жанасқан қабыршақтан тұрады. Сыртқы қабыршағы - жабын, ішкісі тұқымдық деп ... Екі ... ... ... ... кетеді. Тұқымдық қабыршақта 2 тұқымбастамасы (тұқымбүршік) түзіледі. Жас өркеннің түбінде тығыз топтаса орналасқан ұсақ, жасылдау сары түсті бүрлер ... ... - ... ... ... ... ... төменгі жағын тозаң түзілетін 2 тозаңқапшықтары бар. Ауаға толы тозаңдар өте жеңіл болғандықтан, желмен өте алысқа ұшып таралады. ... ... бір ... ... және аталық бүрлер болады. Аталық бүрлері мен аналық бүрлері бір ... ... ... ... ... деп ... (3-сурет).
3-сурет. Самырсын және бүрі Кәдімгі қарағай, бұтағы және бүрі ... ... және ... ... тұқымбүршіктері ашық тұрады. Желмен ұшып келген аталық тозаңдар аналық бүрдің тұқымбүршігіне түскен кезде оның қабыршақтары жабылады. Жабылған қабыршақтар шайырмен желімделеді. Бұл ... ... ... ... Сондықтан тұқымбүршік бірден ұрықтана алмайды. дегеніміздің аналық жыныс мүшесінде дамитын аналық жыныс ... ... ... ... ... ... әзір болу үшін уақыт қажет. Аналық бүрдің ... ... ... ... ... Тұқымбүршікте эндосперм (грекше - ішкі + - тұқым) - қоректендіруші ұлпа ... ... ... ... ... ... кемінде бір жыл қажет. Демек, тұқымбүршік бір жылдан соң, келесі жазда ғана ұрықтанады. Аталық және аналық жасушалардың қосылып, ұрықтануынан ... ... ... ұрық дами ... Ұрық ... есебінен қоректенеді. Сөйтіп тұқымбүршік ұрықтан тұқымға ауысады. ... ... ... ... ... Тұқым ұрықтан, эндоспермнен және тұқым қауызынан (өңінен) құралады. Қылқанжа-пырақтылардың дамуын суреттерден қараңдар [13].
Түзілген тұқымның сыртқа шашылуы үшін тағы ... жыл ... Ағаш ... ... ... ... бүр енді қоңыр түске ауысады. Бүрдің ұзындығы 4 - 6 сантиметрге жеткен кезде ол ... ... ... ашады. Ашылған қабыршақтан тұқым анық көрінеді. Қылқан жапырақты өсімдіктер сондықтан да ашық тұқымды өсімдіктер тобына жатқызылады. Қарағайдан, басқа да қылқан ... ... ... жұқа қанатша болады. Мұндай тұқымды жел оңай таратады.
Қылқан жапырақтылардың екіүйлі түрлері де бар. Кәдімгі арша - ... ... ... ... деген - аналықтың бір өсімдікте, аталықтың екінші өсімдікте өсуі. Демек бұл ... ... ... ... ... ... бүрі - бірінші, кейде - екінші, тіпті үшінші жылда пісіп жетіледі. Оның бүрі - ... шар ... ... ... ... ... Сондықтан халық оны деп те атайды. Ондай бүр - қошқыл көк немесе күрең қызыл түсті ... ... ... етті ... өте тәтті, сондықтан мармелад дайындауға пайдаланылады.
Қылқан жапырақтылардың өздеріне тән жапырақтары (ине тәрізді) бар. Жапырағын түсіретін кейбір түрлерінде (балқарағай) ... ... ені кең, ... ... ... ... ені кең, сызықты-қандауырша тәрізді болып келеді. Туйяның (бозарша) өскінінде қабыршақтар қаптаған енділеу ... ... ... ... ... ұқсас, бірақ қылқан жапырақтары жұмсақ болғандықтан, денеге қадалмайды. Тек кәдімгі қарағайдың жіңішке (қылқаны) ... үш ... ... ... ... ... ... орналасады. Ұзарған өркендеріндегі жапырақтары түрін өзгерткен қысқарған ... ... ... жапырақтың қолтығына орналасады. Қылқан жапырақтары өркендерінде 3 - 6 жылға дейін сақталады. Қарағай туысына жататын кейбір түрлерінде (сібірлік ... ... ... ... ... ... орналасады.
Жатаған шырша (Шренк шыршасы) да екіүйлі өсімдікке жатады. Бұл - ... ... және Іле ... ... те ... кездесетін ашық тұқымды бұта. Жатаған шырша (Шренк шыршасы) Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Өте баяу өсетін тау ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Негізгі діңнің жуандығы 15 сантиметрге дейін, кейде биіктігі 10 метрге дейін жетеді. Қылқаны 4 қырлы. ... ... ... ... ... ... арқылы өсімді жолмен көбейтіледі. Табиғатта 300 жылға дейін тіршілік етеді.
Зеравшан аршасы - биіктігі 5 - 10 м, ... жуан ... ... ... ... жапырақты ағаш. Қазақстанда Қаратаудың оңтүстік бөлігі, Талас Алатауында кездеседі. Өте сирек кездесетін болғандықтан, Қазақстан Қызыл кітабына тіркелген. Жапырақтары сырт жағы ... ... ... келеді. Шар пішінді ірі жидек тәрізді етті бүрі болады. Тұқым арқылы көбейеді. Өте баяу өседі, мың жылға дейін тіршілігін сақтайды. Тек 50 ... ғана ... бере ... ... ... қылша да (эфедра) - ашық тұқымды екіүйлі өсімдік. Оның аталық бүрі бір ... ... бүрі ... ... ... Сырт ... ... ұқсайтын бұл қылшаның биіктігі (ұзындығы) 15 - 40 см болады.
Қос масақшалы қылша - жапырақтары ұсақ ... ... ... ... тез ... ... фотосинтез бұтақтарында жүреді. Бұтақтарын өң қаптайды. Лептесіктері сабақ ұлпасына тереңірек батып орналасады. Бұтақтарында маңызды дәрілік өнімдер ... ... емге ... ... ... жүйкені қоздыруға, өкпе демікпесі мен аллергияны емдеуге пайдаланады.
Ашық тұқымды өсімдіктер тамыры тереңге ... ... ... ... - латын сөзі, яғни ірітіп-шіріту, бүлдіру мағынасында қолданылады. Демек топырақтың ең құнарлы бөлігінің ... ... жел ... ... Ашық ... өскен жерде қар және нөсер суы да топырақты бүлдіре алмайды. Сөйтіп табиғаттағы су айналымын реттейді. Бұлар басқа ... ... ... ағзалық заттар түзеді. Қарағайдан зиянды бактерияларды жоятын ерекше ұшқыш зат бөлінеді. Шырша, ... ... ... ... ауадан көмірқышқыл газын сіңіріп, оттегін бөледі. Бұл - ашық ... ... ... ... шырша, самырсын және өзге ашықтұқымды өсімдіктердің халық шаруашылығында да маңызы зор. Қарағай сүрегінен химиялық ... ... ... жіп ... ... ... ... Шырша сүрегі - қағаз жасауға қажетті негізгі шикізат. Ашық тұқымды өсімдіктер сүрегінен әр ... ... ... ... ... ... ... Ашық тұқымдылардың табиғаттағы және халық шаруашылы-ғындағы маңызы
Ашық тұқымды өсiмдiктердiң табиғаттағы және халық ... ... ... зор. Олар ... ... нәтижесiнде органикалық заттар түзедi, және ауаға оттек ... ... ... кесiлген және өрт шалған жерлерде алдымен күй таңдамйтын қарағай пайда болады. Қарағайлар сусымалы құмдарға өсiп, ... одан әрi ... ... Қарағайдың тамырлары құмды бекiтедi, жерге түскен қылқандары құмның бетiнде топырақ түзiлу процесiн ... ... ... ... ... ... ... Олар ормандағы ғана емес, сол төңiректегi зиянкес бактериялардың көбеюiн тежейдi. Қылқанжапырақты ормандар, қардың еруiн баяулатады, мұның өзi топырқтағы ылғалдың ... ... ... ... мен шыршаны құрлыс материалдары ретiнде кеңiнен пайдаланылады. Қарағай сүрегiн химиялық жолмен өңдеу негiзiнде жiбек жiптерге ұқсас ... ... ... ... ... ... алынады. Қарағайды, шыршаны, балқарағайды әртүрлi үй жиһаздарын жасауға пайдаланады. Балқарағай сүрегi ... ... ... әлде ... ... және суда ... Соған байланысты оны кемелер жасауға, шпал жасауға, шахталарда тiреу ретiнде қолданады. ... ... осы ... ... ... скверлерде, ботаникалық бақтарда сәндiк өсiмдiктер ретiнде өсiредi. Сiбiр қарағайының жаңғақшасынан сапасы жоғары тамаққа пайдалалатын май ... ... ... ... ... бiрқатар түрлерi мәденилендiрiлген. Ашық тұқымдыларға жататын өсiмдiктердiң барлығы отын ретiнде кеңiнен пайдаланылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ашық тұқымдылар - ... ең ... ... Бұлардың тұқымдары қорғанышсыз, қабыршақта, бүрде ашық орналасатындықтан, ашық тұқымды өсімдіктер деп аталады.
Ашық тұқымды өсімдіктер тұқымнан ... Бұл ашық ... ... ... негізгі ерекшелігі болып табылады. Ашық тұқымдылар бөліміне жататын ... ... - ... өсімдіктер, яғни ағаштар, бұталар. деген - ағаш ... ... су ... ... Ашық тұқымдылардың бөлімінде шөптектес өсімдіктер болмайды. Ашық тұқымдылардың басым бөлігі мәңгі жасыл түсті болады. Кейбір түрлері (мысалы, балқарағай) ... ... ... ... ... ... ағаш қыста қылқан жапырақтарынан айырылып, сидиып тұрады. Ашық тұқымды өсімдіктердің гүлі жоқ, сондықтан жеміс түзбейді. Бұл бөлімдегі ең көп ... ... ... ... ... шырша, самырсын, арша. Бұлар қылқан жапырақтылар класына жатады. ... ... ... ине ... ... кей ... ұшы ... болады. Жер ғаламшарында 600-ге тарта қылқан жапырақты өсімдіктер бар. ... 100-ге ... ... ... ... тиеді екен. Ашық тұқымды өсiмдiктердiң табиғаттағы және халық шаруашылығындағы маңызы орасан зор. Олар ... ... ... ... ... ... және ... оттек бөлiп шығарады.
Орман ағаштары кесiлген және өрт шалған ... ... күй ... ... ... болады. Қарағайлар сусымалы құмдарға өсiп, олардың одан әрi жылжуын тоқтатады.. Қарағайдың тамырлары құмды бекiтедi, жерге ... ... ... ... топырақ түзiлу процесiн жеделдетедi. Қарағайлар ауаға ерекше заттар бөлiп шығарады. Олар ормандағы ғана емес, сол төңiректегi зиянкес бактериялардың көбеюiн ... ... ... ... ... баяулатады, мұның өзi топырқтағы ылғалдың артуына мүмкiндiк бередi.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
* ... Ж. ... ... ... ... ... ... Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1-бөлім Архегониальды өсімдіктер Алматы Қазақ университеті 2000ж.
* Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. ... ... И. ... ... - 1977.23- ... Байтенов М.С. том І, , Алматы, 1999.56-б
* Байтенов М.С. том ІІ, , Алматы, 2001 г.75-б
* Васильев А.Е., Воронин Н.С., ... А. Г., ... Т.И. , ... , 1978 ... Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. - ААҚ, 2004, - 176 б.
* Дәріқұлов Н.Т. Ботаника. Өсімдіктер ... ... ... ... ... ... орталығы, 2003,320-бет.
* Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
* Буш Н.А. ... ... ... ... ... А. Г. и др. Ботаника: Систематика ... или ... для ... ... и ... ... И.И., ... Л.С. Ботаника: Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
* Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. ... по ... и ... растений. - Минск: Новое издание, 2002.
* Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические ... по ... ... - М., 1981.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алекс» ЖШС ыдысқа құю бөліміне сапа менеджмент жүйесін әзірлеу және енгізу негізінде сапаны басқару процесін жетілдіру70 бет
Жабық тұқымдылар немесе гүлді өсімдіктерге сипаттама27 бет
Сырдарияның төменгі ағысындағы және Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері84 бет
Қазақстан территориясында кездесетін жабық тұқымдылар, папоротниктәрізділер, плаунтәрізділер қатарларына жататын дәрілік өсімдіктер6 бет
Консорция. Түрлік консорция. Популяциялық эндоконсорттар. Эпиконсорттар. комменсалдар. даралардың және популяцияның ассосациялануы13 бет
«Казахцемент» ЖШС-дегі ақша қаражатының есебі мен есеп айырысу есебі79 бет
Жалақы және жұмыссыздық түсінігі. Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығын талдау29 бет
Жүк тасымалдау қызметі32 бет
Күрделі сөздер классификациясы4 бет
Шығыс Мақат кен орны58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь