Жоғары сатылы аңдар немесе плацентарлық сүтқоректілер

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Плацентарлы немесе жоғарғы сатыдағы аңдарға жалпы сипаттама 4
1.1 Насеком жемділерге сипаттама 4
1.2 Жүнді қанаттыларға сипаттама 5
1.3 Қол қанаттыларға сипаттама 6
1.4 Мүкі тістілерге сипаттама 6
1.5 Кесірттерге сипаттама 7
1.6 Кемірушілерге сипаттама 7
1.7 Қоян тәрізділергесипаттама 10
1.8 Жыртқыштарға сипаттама 11
1.9 Ескек аяқтыларғасипаттама 15
1.10 Кит тәрізділерге сипаттама 17
1.11 Дамандарға сипаттама 19
1.12 Ет тұмсықтылар немесе пілдерге сипаттама 19
1.13 Сирендерге сипаттама 20
1.14 Жұп тұяқтыларға сипаттама 20
1.15 Тақ тұяқтыларғасипаттама 23
1.16 Түтік тістілергесипаттама 25
1.17 Шала маймылдар немесе лемурларғасипаттама 25
1.18 Маймылдар немесе приматтарғасипаттама 26
1.19Плацентарлы немесе жоғарғы сатыдағы аңдардың маңызы 28
IIIҚорытынды 32
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 33
Курстық жұмыстың өзектілігі:Планцеталылар-қазіргі сүтқоректілердің негізгі көп санды тобы. Жоғары ұйымдасуына қарай Жер шарының барлық құрлықтарына, барлық Әлемдік мұхитта тараған және ауа орталығына енген Инфракласс жақсы ерекшелінген 18 отрядқа бөлінген. Олардың миында екінші ми күнбезі –неопаллиум жақсы дамыған, екі жартысы сүйелді денемен байланысқан. Ұрығы жатырда дамиды,ол ана организмімен нағыз плацента көмегімен байланысады, төлдері азды-көпті жетілген, олар өз бетінше емшек сора алады.Қалта сүйектері және қалтасы жоқ. Қынабы әр уақытта тақ.. Көпшілік жағдайда тістерінің сүттік және тұрақты генерациясы болады (дифиодонттылық). Ересектілерінің дене қызуы жоғары және тұрақты.
Курстық жұмыстың мақсатыЖоғары сатылы аңдар немесе плацентарлық сүтқоректілергежалпы сипаттама беру,оның отрядтарын зерттеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Жоғары сатылы аңдар немесе плацентарлық сүтқоректілергежалпы сипаттама беру;
 Оның отрядтарын зерттеу;
 Плацентарлық сүтқоректілердің маңызын талдау;
1. Олжабекова.К.Б. Омыртқалылар зоологиясы. 2 бөлім: оқулық К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-368с.
2. Божбанов, А.Ж. Экологиялық зоогеография негіздері: оқулық / А.Ж. Божбанов, М.Қ. Байбатшанов.- Алматы, 2013.- 339б.
3. Наумов Н.П. Омыртқалылар зоологиясы. – Алматы.: “Мектеп”, 1970.
4. Зоолгия-Омыртқалы жануарлар. С.М.Махмұтов. Алматы,1995 ж.
5. Дәуітбаева К.Ә.,т.б. Жануарлар алуан түрлілігі.1 және 2-бөлімдер.Жоғары оқу орындарына арналған оқулық.-Алматы.,2011.-712б.
6. Омыртқалылар зоологиясы К.Б. Олжабекова 1-кітап, - Алматы Эверо. -2014. – 3-13 б.
7. Омыртқалылар зоологиясы. 1 бөлім :оқулық. К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов. -Алматы:Эверо,2011.-400б.
8. Қазақстан сүтқоректілері. Бекенов А.,Есжанов Б. Алматы, «Ғылым»,1995ж.
9. Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. I, и II тома. – М.: Высшая школа, 1979г.
10. Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии позвоночных . – М.: Высшая школа, 1976.
11. Курс зоологии/Под ред. Матвеева Б.С. – М.: Высшая школа. 1966, т.2.
12. Адольф Т.А. и др. Руководство и лабораторные занятия по зоологии позвоночных.
13. Лукин Е.И. Зоология. М.: Агропромизд.1989г.
14. БанниковА.Г., Денисова М.Н. Очерки по биологии земноводных.– М.: Учпедгиз1956.
15. Гриффин Д.Э., Новик Э. Живой организм. – М.: Мир, 1973
16. Жизнь животных 4-7 т.т “Просвещение” 1983г.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Жоғары сатылы аңдар немесе плацентарлық сүтқоректілерге жалпы сипаттама берілді. Оның отрядтары зерттелді.
Жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, ... және ... ... ... ... ... жұмыс 33 беттен тұрады.
26631907259955
МАЗМҰНЫ
І Кіріспе
3
ІІ Негізгі бөлім
4
1 Плацентарлы немесе жоғарғы сатыдағы аңдарға ... ... ... ... жемділерге сипаттама
4
1.2 Жүнді қанаттыларға сипаттама
5
1.3 Қол қанаттыларға сипаттама
6
1.4 Мүкі тістілерге сипаттама
6
1.5 Кесірттерге ... ... ... Қоян ... ... Жыртқыштарға сипаттама
11
1.9 Ескек аяқтыларға сипаттама
15
1.10 Кит тәрізділерге сипаттама
17
1.11 Дамандарға сипаттама
19
1.12 Ет тұмсықтылар немесе пілдерге сипаттама
19
1.13 Сирендерге ... Жұп ... ... Тақ тұяқтыларға сипаттама
23
1.16 Түтік тістілерге сипаттама
25
1.17 Шала маймылдар немесе лемурларға сипаттама
25
1.18 Маймылдар немесе приматтарға сипаттама
26
1.19 Плацентарлы немесе жоғарғы ... ... ... ... Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
33
27489153246755
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Планцеталылар-қазіргі сүтқоректілердің негізгі көп санды ... ... ... ... Жер ... ... ... барлық Әлемдік мұхитта тараған және ауа орталығына ... ... ... ... 18 отрядқа бөлінген. Олардың миында екінші ми күнбезі - неопаллиум жақсы дамыған, екі ... ... ... ... ... ... дамиды,ол ана организмімен нағыз плацента көмегімен байланысады, төлдері азды-көпті жетілген, олар өз бетінше емшек сора алады.Қалта сүйектері және ... жоқ. ... әр ... тақ.. ... ... тістерінің сүттік және тұрақты генерациясы болады (дифиодонттылық). Ересектілерінің дене қызуы жоғары және тұрақты.
Курстық жұмыстың мақсаты Жоғары сатылы аңдар немесе плацентарлық ... ... ... беру, оның отрядтарын зерттеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
* Жоғары ... ... ... ... ... жалпы сипаттама беру;
* Оның отрядтарын зерттеу;
* Плацентарлық сүтқоректілердің маңызын талдау;
1 Плацентарлы немесе жоғарғы ... ... ... сипаттама
Қазір барлық материкте кездесетін жер бетінде кеңінен тараған, әр түрлі тіршілік ... ... ... ... сүт қоректілер. Өзіне тән маңызды белгілері мынандай: біріншіден, алдыңғы мидың күмбезі жақсы жетілген және ми сыңарлары бірімен-бірі ... дене ... ... ... ... әрқашанда пайда больиі, баласы өз бетінше емшек еме алатындай болып туады. Үшіншіден, қалталы сүйектері болмайды. ... ... ... парсыз болады. Бесіншіден, олардың көпшілігінде сүт тістері мен нағыз тісінен басқалары ... ... ... ... ... ... ... сүт қоректілердің 18 отряды белгілі.
1.1 Насеком жемділерге сипаттама
Насеком жемділер бор дәуірінін, жоғарғы қабатынан белгілі. Ми сауыты ... ... ... ... Шошақ тісінін өзіндік формасы болумен қатар ірі болады. Ми сыңарлары кіші, иректері болмайды. Тұмсығы сүйір, қозғалғыш еріні ... иіс ... ... ... ... жертесер (Зогех tsсһегskіi) және кішъентай ак, тісті (Sисиs еtusсиs) деген ... ... ... 4 см, яғни ... сүт ... ең кішкенесі болып саналады. Олар Австралия мен ... ... ... жердің барлығына тараған жануарлар. Насеком жемділердін. 900-ге жуық ... ... және олар жер ... ... ... қабатында, суда және орманда тіршілік етеді.
Біздің фаунамызда үш тұқымдасы: көртышқандар, кірпiлер және жертесерлер кездеседі.
Жертесерлер ... ... бойы ... және дене ұзындығы шамалы ғана болатын жануарлар жатады. Олар сырт жағынан қарағанда тышқандарға ұқсайды және көбінесе шірік ... ... ... ... ... ... ін қазбайды, кемірушілердің бос індерін немесе ағаш ... ... ... ... ... ... ... ұсақ тышқан тәрізділермен және қылқан жапырақты өсімдіктердің дәнімен қоректенеді. Бұлар зиянды насекомдарды және олардың личинкаларын жеп, ауыл шаруашылығына ... ... ... кездесетін түрлері: кәдімгі жертесер (Sогех агапеиs) және су жертесері -- ... ... ... ... ... ... ... астыңғы қабатында немесе суда тіршілік етуге бейімделген жануарлар. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мекендейді. Оның барлық өмірі жер астында өтеді. Жер бетіне інін су басып кеткенде ғана ... ... ... ... ... ... сәйкес өте жақсы бейім-делген. Денесі конус тәрізді, мойыны сырт жағынан білінбейді. Түгі қысқа, барқыт ... тар ... ... ... ... ... ... Ін қазатын органы -- күшті тырнағы болатын ... ... ... топырақты боса-тып, басымен, жонымен босаған топырақты сыртқа шығарады. ... ... көзі ... тері ... жабылып тұрады. Керісінше иіс және дәм сезу органдары жаксы жетілген. Сырт-қы құлақ қалқанының нүсқасы гана болғанына қарамастан көртышқандар өте ... ... жер ... ... ... ... Олардың барлығын бірдей ін есебінде пайдалану үшің қазбайды, көпші-лігі олардың топырақ астынан жемдерін іздеудің нәтижесінде пайда болады. ... жер ... ... ... ... топырақты көреміз, ол көртышқандардың індерінен сыртқа шығарып ... ... ... ... қара ... бай то-пырақты жерлерін мекендейді. Олар насекомдардың личинкаларымен, құрттармен қоректенеді. Көртышқандар жылына бір рет көбейеді. Баласының саны 2 -- 8-ге ... ... ... үш рет ... ... ... ... үшін аулайды. Бұлар зиянды насекомдарды қырып, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Көртышқандар бізде орманды және ағашты далалы жерде ... ... ... ... Дон, ... Жайық, өзендерінде және кейбір баяу ағатын су қоймаларын ... ... суда ... ... ... Олар ... затын судан алады. Моллюскалармен, насекомдар-мен және олардың ... ... және ... ... де ... ... ... май айынан ноябрьге дейін созылады, бірақ жылына бір-ақ рет көбейеді. Бірден беске дейін бала ... ... ... Інінің аузы судын, түбіне ашылады. Жұпар тышқанды бағалы терісі үшін аулайды. Қазір бұларды аулаура тыйым ... ... ... ... жаңа ... ... өсіріп, көбейту шаралары жүргізіліп жатыр.
Кірпілер тұқымдасы (Егіпасеіdае) денесі инелі түктермен ... ... ... ... ... қалатын өзіндік ерекшеліктері бар жануарлар. Олар орманды, ... және ... ... ... ... ... жемділерден ерекшелігі -- кірпілер қысқа қарай ұзақ ұйқыра кетеді. Негізі-нен насекомдармен, ... ... ... ... ... Және ... қоректенеді. Жалпы кірпілер пайдалы жануарлар болып есептеледі.
1.2 Жүнді қанаттыларға сипаттама
Жүнді қанаттылар дене ... ... ... ... ... аяқтарымен алдьщғы аяқтарының және кұйрығы-ның тері жарғағынын, көмегімен бір жерден екінші жерге, ағаштан ағашқа 60 -- 80 м ... ұшып бара ... ... ... Малакк түбегімен, Зонд, Филиппин аралдарының таулы ормандарында екі түрі кездеседі. ... ... ... ... vоlапs). [4]
1.3 Қол қанаттыларға сипаттама
Қол қанаттылар ұшуға ... сүт ... бір ... ... ... ... ұзын саусақтарының арасындағы, денесінін, бүйір бөліміне, артқы аяқтарының және кұйрығының маңында болатын жарғақтарының көмегімен ұша ... Тек қана ... ... ... саусағы ғана қанатты құрауға қатыспайды. Құстардікі сияқты төс сүйегінің қыры болады, оған қанатын қозғалтатын төс ... ... ... Сезу ... алуан түрлі, кәдімгі сезу денешігі мен вибрисстен баска бүкіл қанатының үстінде, құлақ қалқанында көптеген жіңішке түктері ... Көзі ... ... ... ... ... Есіту органы өте жақсы жетілген. 12 ден 98 000-ға дейінгі герц дыбысты сезеді.
Систематикалық жағынан қол ... ... ... ... ... ... ... жерлердін, барлығында дерлік кездеседі. 1000-ға тарта түрі белгілі.
1-отряд тармагы. Қрыландар ... ... ит бас ... ... ... және ... тараған. Жемістермен қоректенеді. Тіршілік еткен жеріндегі жемістерін жеп зиян келтіреді. 250-ге жуық түрлері белгілі. Олардың нағыз өкілі ... ит ... ... ... ... ... ... мекендейді. [1,5]
2-отряд тармагы. Жарқанаттар (місrосhіrорtеrа)
Құлақ қалқандары үлкен, тістері өткір, ұсақ жануарлар жа-тады. Қазіргі кезде олардың 800-ге жуық түрі белгілі, оның ... 40-қа жуық түрі ... ... ... ... ... ... жануар тектес азықпен қоректенеді, мысалы, найза тұмсықты жарқанат (Рһуllоgtоm һаstatиm), Оңтүстік Америкада мекендейтін десмодус (Dоsmоdиs) ... ... сүт ... кейде адамның да қанын сорып қоректенеді.
Көптеген түрлері солтүстіктен қысқа қарай оңтүстікке ұшып кетеді. ... ... ... ... жерлерінде қысқы ұйқыға кетеді. Қысқа қарай бірнешеуі бір жерге жиналады, ... ... ... ... ... жуық ... жиналған., Өте баяу көбейеді, 1 -- 2 бала туады. Шағылысуы күзде жйне көктемде орындалады.
Күзде ... ... ... ... аналық жыныс жолында қыстап қалады. Ұрықтану тек қана көктемде, аналықта овуляция болғанда орындалады. ... ... ... ... мен ... бір мерзімде өтеді. Біздің жерімізде ушандар (Рlесоtиs аигіtиs) және жирен түн жарғанаттары ... ... ... ... ... Мүкі ... сипаттама
Оңтүстік Америкада тісі шала жетілген азғана сүт қоректі-лер бар. Олардың тістері мүлдем болмайды, немесе эмалы мен түбі ... және ... ... ... Ми ... ... ... болмайды. Коракоидалары жауырынымен кейінірек бірігіп кетеді.
Біздің заманымызға дейін бұлардың үш тұқымдасы сақтал-ған. ... ... ... ... ... ... түн ... Уақытының көпшілігін ағаштың бұтағына арқа-сын төмен қаратып, ілініп тұрып өткізеді. Олар өсімдік ... ... ... және ... Американың тропикалық ормандарын мекендейді. 2-құмырсқа жеушілер (Муrmесорһаgіdае) құмырсқамен және термиттермен қоректенеді. Бұлардың тұмсығы және тілі өте ұзын ... ... ... ... ... болады, тістері болмайды. Бұлар тек кана Оңтүстік және Орталық Америкада тараған. ... ... ... тері ... ... сауытпен қапталған, сондықтан оларды сауытты мүкі тістілер деп атайды. Сүйекті сауытының үстінде. мүйізді қалқандары ... ... ... қалқаны бірімен-бірі қосылып кетпей, қозгалғыш қабілетін сақтаған. Осы қалқандары арқылы жауларынан пассивті қорғанады. Олар ... ... ... ... ... ... ... және Орталық Америкада және Солтүстік Американың оңтустігіне тараған. [1,8]
1.5 Кесірттерге сипаттама
Кесірт тәрізді аңдардың тістері ... ... ... ... тұтасып қаптап тұрады. Бұл қабыршақтарды рептилилердің мүйізді қабыршақтарымен салыстыруға болмайды, өйткені бұлар екінші ретте ... ... ... ... ... бар ... Олар құмырсқалармен қоректенеді, сондықтан олардың да тұмсығы құмырсқа жегіштердің тұмсығы сияқты ұзын, тілінде желім тәрізді сұйығы болады. Тісі ... ... ішкі ... ... ... зат ... тұрады. Бұларда құстар сияқты ұсақ тастарды жұтады, олар тамағын ұстауға көмектеседі. Оңтүстік Азия, тропиктік Африкада ... ... ... ... сүт ... ... өте көп және ... тараған жануарлар болып саналады. Кемірушілердің үш мыңға жуық түрі бар, жер ... ... ... ... организмдер. Дене мөлшеріне қарай ұсақ немесе орташа болып келетін көбінесе өсімдікпен қоректенетін жануарлар. Осыған байланысты тісінің құрылысында өзгешіліктері ... ... тісі ... ... күрек тістері өте жақсы жетілген. Күрек тістері мен шөпті тістеп жұлады, ағаштарды кеміреді, ... ... бар ... ... ... ... Азу тістерінің үсті бұдырлы болады. Күрек тістерінің, кейбір түрлерінде азу тісте-рінің де түбірі болмайды. Сондықтан тістері өмір бойы өсіп ... ... ... тектес азықтармен қоректенуі/к байланысты ішегі өте ұзын және барлығында да ... ... ... ... шөп немесе ағаш қабықтары болатындарының (қояндардың) бүйені ұзын болады да, ал дәндермен қоректенетін-дерінің ... ... ... ... [8]
Жыныстық жағынан ерте жетілуі мен көп бала тууына бай- ланысты көпшілігі өте тез ... кете ... ... жер ... жер ... ... және жартылай суда тіршілік ететіндері бар.
Кемірушілердің көпшілігінің терісі құнды болады. Сондықтан олардың кәсіптік маңызы үлкен. Бірсыпыра кемірушілер ауыл ... ... ... ... ... Енді біреулері адамға қауіпті аурулар (оба) таратады. Кемі-рушілер ... ... ... және ... жатады.
Тиіндер тұқымдасы (Sсіигdае). Тиіндер тұқымдасы Евразияда және ... ... ... ... ... ... облысындағы ормандарда кәдімгі тиін (Sсlигиs vиlgагіs) тіршілік етеді. Қырым, Кавказ және ... бұл тиін ... ... ... ағаш ... ұя ... ... етеді. Қыста ұйқыға кетпейді. Қорегінің басым көпшілігі қылқан жапырақты ағаштардың тұқымдары, азда болса ... және ... де ... әрі ... азықтармен қоректенуіне байланысты бүйені нашар жетілген. Азу тістерінің түбі ... олар өмір бойы өсіп ... ... олар ... азық ... жи-намайды. Бірақ кейде тиіндер саңырауқұлақтарды жинап, ағашта кептіреді. Тиіндер жылына екі-үш рет көбейеді. Өсім-талдығы азық жағдайына байланысты. Азықтары мол ... ... ал азық қоры аз ... саны өте ... ... ... аз жылдары олар ауып ауыл шетіндегі бау-бакшаға, парктерге келеді. ... ... үшін аң ... кәсібінде маңызды орын алады.
Шұбар тышқандардың бірнеше ерекшелігіне тоқтап кетейік. Біріншіден -- олардың ... ... ... ... -- ... жүні ... келеді. Олар жерге ін қазып ұя сала-ды. Негізгі тіршілігі жер бетінде өтеді де, ... ... ... кетеді. Күзге қарай самырсын жаңғақтарынан және астық дән-дерінен, ... қор ... ... ... және Европаның шығыс бөлігіндегі ормандарда жолақ тышқан (Еиіатіаз зіЬігісиз) деген бір ғана түрі ... ... ... ... ... мен ... да көптеген түрлері жер бетінде тіршілік етеді. Бұған жататын түрлердің көпшілігі індерде бірнешеуі бірігіп, топтанып көбінесе далалы және таулы ... ... ... ... ... -- ... бір-ақ рет көбейеді. Олар шөптермен және астықтардың дәнімен қоректенеді. Сондықтан да бұлардың ... ауыл ... ... Сондықтан оларға қарсы аяусыз күрес жүргізіледі. Сонымен қатар саршұнақтар мен суырлар адамдарға оба және ... ... ... жұқтырады. Қысқы ұйқыға қоректік шөптері қурап кеткен жылдары жаздың ішінде де жата береді. Заволжье, Қазақстан даласында және Орта Азия ... ... ... ... сары ... (Сіtеllиs fulvиs) қысқы ұйқысы ерекше ұзын болады. Сары сар-шұнақтар ... ... ... ... ... ауыл ... қауіпті зиянкесі болып саналмайды. Жыл бойына төрт ай ғана активті тіршілік етеді. Саршұнақтардың терісі басқа өкілдерінін, терісіне ... өте ... және ... ... ... ... Батыс Сибирьдің далаларында және Орта Азияның тауларында суырлар тір-шілік етеді. ... ... және ... белгі-лері бойынша саршұнақтарға жақын организмдер, бірақ олар-дан анағұрлым ірі болады. Олардың нағыз өкілі -- дала суыры ... ... ... ... тышқан (Рtегmуіdае) тұқымдасы негізінен тропик-тік зоналарға тараған. Бізде ұшатын тиін (Рtегmуs vоtпs) де-ген бір ғана түрі Европа мен ... ... ... ... ағаш ... ... түнге қарай шығатын түн жануары. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасьшда болатын тері жарғағының көмегімен ұшатын тиіндер ... ... ... "ұшып", 10 ж-дей жерге барып түседі. Бұлар сирек кездесетін, кәсіптік маңызы жоқ жануарлар. ... ... ... ... ... арқа жағы ... өткір қатты инелермен қапталған. Жайраның бізде (Нузһгіх һігзІШгозігіз) ... бір ғана түрі ... ... Орта ... тау ... кездеседі. Ағаш арасында, інде мекендейді. Кейбір жерлерде бақшаға зиянын тигізеді. Жайра қорғанғанда арқа жағындағы ұзын, өткір инелерін түкситіп, тез секіріп ... ... ... Халық арасында бұлар жауына инелерін атып жібереді-мыс деген жалған түсінік бар, од ... ... ұ н д ы з ... (Сазtгidае). Қазіргі кезде құндыздың екі түрі белгілі. Біреуі Солтүстік ... ... ал ... ... ... ететін (Саstог fiЬег). Құндыздар топтанып жүріп ағашты ... ... ... Ағаш ... және ... кескіндерінен "үйшік" және ін жасайды. Олар өзен бойына орналасқансын, сол өзенді төменгі жағынан байлап бөгеу жасап, өзен ... ... бір ... ... ... ... ... азықтармен, ал қыста ағаштардың қабығы және бұтақтарымен қоректенеді. Олар ағаш бұтақтарын кесіп, ұясының маңына қыстық қор жинайды. Жылына ... рет ... 2 -- 4-ке ... бала туады. Үш жасқа келгенде ғана жыныстық жағынан толығады.
Қарақас тұқымдасы (Муохidае). Бұлар сырт пішіні тиіндерге ұқсас ұсақ кемірушілер. Негізінен ... Орта және ... ... ... ... тараған. Олар тіршілігін ағашта да өткізеді және қысқы ұйқыға ... ... соня -- ... (Glis glіs) ... ірі түрі ... жемісті жеп, зиянын тигізеді.
Қосаяқтар тұқымдасы (Dіроdіdіdае). Бұлардың алдыңғы аяқтары қысқа, артқы аяқтары ұзын болады. Қосаяқтар далалы, ... ... ... ... ... ... оньщ ұшы ... жағдайда шашақты болады. Артқы аяқтарымен секіріп, өте тез ... ... ... бақша және техника-лык, өсімдіктерді жеп зиянын тигізеді. [14]
Соқырлар ... ... Бұл -- жер ... ... етуге бейімделген кемірушілер.'Бұл тұқымдасқа жататын кемірушілердің денесі жұмыр, мойыны денесінен айқын бөлінбеген, басы екі бүйірінен қысылыңқы, ... ... ... Табандары қысқа, көзі терісінің астына жасырынған, түгі қысқа, барқыт сияқты болады. Олар жерді күрек ... ... ... ... ... ... ... Соқырлар өсімдіктердің тамырымен қоректенеді. Қоректерін іздеп жер астынан күрделі ін жолдарын жасайды. Кейбір жерлерде шаруашылыққа зиянын тигізеді. Соқырлар ... ... ... ... ... және ... кең тараған.
Тышқандар тұқымдасы (Мигісіае). Тышқандар -- көбінесе інде тіршілік ететін, кеңінен тараған кемірушілер. Бұлар ... ... ... ... ұсақ ... насекомдармен қоректенеді. Тышқандар -- тез жетілетін, өсім-тал жануарлар. Қоректік азық мол ... ... ... ... кейбір түрлері жыл бойы көбейе береді.
Тышқан тұқымдастарынан біздің елімізде егеуқйрықтар (Rаttиз) кездеседі. Бұл топтың негізгі өкілдері сүр егеуқұйрық немесе қаптесерлер (R. ... ... -- ... ... адам мекендейтін жерлерде болады. Тышқандардың көптеген түрі барлық ... ... ... үй ... (Миз ... дала тышқаны (Аросdеmеs аgгогіиs), орман тышқаны (Ароdеmts sуlvаtісиs) т.б. Орман тышқандары ағаштың себілген тұқымын тасып, өскінін ... ... ... Егіс ... -- ... ... азу ... құрылысындағы ерекшелігімен және құйрығының қысқа болуымен ажыратылады. Бұлар -- ... ... ... Арктикада лемминге деген бір түрі кездөседі. Олардың кейбіреулері кысқа қарай ... аққа ... ... жерлерде құм тышқан-дары кездеседі. Бұлардың басқаларына қарағанда ірі, сүйретілген ұзын ... ... ... тұқымдасына терісі өте бағалы ондатра (Оп-dаtта zіЬеtһіса) деген ірі кеміргіш те жатады. Оның ... -- ... ... Олар ... ... ... ... Ондатра -- жартылай су жануары. Көбінесе өсімдігі қалың су қоймаларында ... ... ... және ... ... ... ... індері болады. Су өсімдіктерімен коректенеді. Өте өсімтал келеді. Әр балалағанда баласының саны 4 -- 12-ге дейін жетеді. Жылына ... 2 -- 4 рет ... Бір ... ... ... ... органдары жетіледі.
1.7 Қоян тәрізділерге сипаттама
Бұлардын. жоғарғы жағындағы негізгі жұп күрек тісінің арт ... ... ... ... тағы да екі ... тісі ... және қояндар болып екі тұқымдасқа бөлінеді:
Шиқылдақтар немесе шөп жинағыштар тұқымдасы (Осһоіопісіае). Бұларға бойы аласа, ұсақ аңдар жатады. Шиқылдақтардың құлақтары және ... ... ... Олар Азияның таулы облыстарында көбірек кездеседі. Бізде Орта Азияның және Сибирьдің ... ... ... және Заволжьенің далаларына тараған. Бұлар қысқа азықтық қор ... ... даур ... (Осһоtопа dаигіса) шөптерді бір жерге жинап кептіреді, ал тау-лы жерде тіршілік ететін түрлері -- мысалы солтүстік шиқыл-дақтары (Осһ. ... ... ... тас ... ... тығып, қысқа сақтайды.
Қояндар тұқымдасы (Lерогіdае). Қояндардың артқы аяқ-тары және құлақтары ұзын болады. Бізде ... ... төрт түрі және ... бар. ... ... түрлері: ақ қоян (Ьериз іітісіиз) -- бүкіл ... ... және ... ... және ... тараған. Қыста түсі ақ болады.
Ор қоян (Ь. еигораеиs) Отанымыздың Европалық бөлігінде, Кавказда, Қазақстанның солтүстігінде және Батыс Сибирьдің даласына ... ... ... ... ... ... Қысқа қарай олардың денесінің біраз жері ғана ағарады, ал Қы-рымда мүлде өзгермейді. Орта Азияның ... ұсақ түрі -- құм ... (Ь. ... ... [8]
Қояндар өсімдіктердің вегетативтік органдарымен қоректенеді. Жазда шөппен, қыста -- ағаштың қабығымен, жіңішке бұтағымен қоректенеді. ... ... ... ... қоректенетін болғандықтан олардңң азу тістері үздіксіз өседі және бүйені де өте ұзын болады. Қыстық қор жинамайды арнаулы ін ... ұя ... Олар ... ... ... қалың шөптін, арасына жатып дем алады, көбейеді. Осыған байланысты көжектерін ұзақ уақыт (50 күн шамасында) көтереді. Көжектерінің түгі жетілген, ... ... ... ... жүріп кетеді. Қояндар жылына екі-үш рет балалайды.
Жабайы кролик (Огусtоlаgиs сипісиlиs) батыс Европаның ... ... ... ... және ... ... кездеседі. Қояндарға қарағанда бұлардың құлақтары және табандары қысқарақ болады. Кроликтердің бірнешеуі бірігіп, топталып жүреді және ін қазады. ... отыз ... күн ... ... ... қызылшақа, нашар болады. Жалпы қояндардың кәсіптік маңызы өте үлкен.
1.8 Жыртқыштарға сипаттама
Сүт қоректілердің ... ... да ... ... азықпен қоректенетін түрлері бар. Олардың көпшілігі тамағын тірідей ұстап жесе, кейде өлекселерді де пайдаланады, ал бір-қатары өсімдік тектес азықпен де ... ... ... -- өсімдік тектес азықтарды өте аз пайдаланса, қоңыр аю лар мен күзендер көбірек пайдаланады.
Бұл ... дене ... әр ... ... сүт ... ... ... тістерінің құрылысы өз ара ұқсас болады. Күрек тістері кішірек болады, керісінше шошақ тістері жақсы жетілген. Азу ... ... жағы ... ... ... ... келеді. Жоғарғы жағының соңғы жалған азу тісі мен төменгі ... ... ... азу тісі ерекше үлкен, әрі өткір болады. Бұл тісті -- ... ... деп ... ... ... ... ... болады, немесе тіпті болмайды да. Алдыңғы миы жетілген, үстінде иректері көп болады. Жыртқыштар Антрактикадан басқа жердің ... да ... ... ... ... бар. [11]
Иттер тұқымдасы (Сапідае) . Дене мөлшері орташа, аяғы ұзын болатын жануарлар. Бұлардың барлығы да саусак-тарымен басып, тез қозғалады. ... ... ... және оның ... ... ұзындығындай болады. Жыртқыш тістері жақсы жетілген.
Бұлардың көбнесе жануар тектес ... ... ... аңдып жүріп ұстап жейді.Бүлардың жабайы түрлері жылына бір рет көбейеді.
Тундра облысында тундра түлкісіі (Alopex lagopus)
кездеседі.Олардың көпшілігі қыста қардың түсіндей ақ ... ... ... ... ... де кездеседі.Оны көгілдір түлкі деп атайды. Өйткені олардың түсі жыл бойы сұр-көгілдір түсті бо-лады. Бұлар бізде Командор аралында ғана кездеседі. Олар ... ... ... ... ... ... ... қарай ауысады. Олар інде он сегізге жуық күшік туады. Қоректік азық қорының өзгеруіне және әр түрлі ... ... жыл ... сан ... ... ... Осы туысқа жататын түлкілердің кәсіптік маңызы зор.
Нағыз түлкі (Vиlреs vиlреs) бұлар -- Отанымызда тундра-дан басқа ... ... ... ... ... ... ортасына байланысты нағыз түлкілердің түсі, дене мөлшері, ... ... әр ... ... ... Солтүстік Сибирьдің түлкілерінің түсі ашығырақ, ірі, жүні қалыңырақ болса, ал керісінше Орта Азияның, Қазақстанның түлкілерінің түсі ашықтау, ... ... ... 4 -- 8-дей күшік күшіктейді. Түлкілер көбінесе тышқан тәрізділермен, құстармен және басқа жануарлармен, кейде насекомдармен, өсімдік ... ... ... ... де ... ... өте бағалы және кәсіптік маңызы өте зор.
Қасқырлардьщ (Сапіs Іириs) тундра ... және ... ... ... -- ( олар ... ін ... ... таса жерлерге күшіктейді. Олар СССР-дің барлық жерлеріне тараған. Қасқыр мал шаруашылығына үлкен зиянын тигізеді. Олар тышқан ... ... аз ... Қасқыр-мен аяусыз күрес жүргізеді. Шие бөрі (Сапіs аигеиs) Кавказда, Орта Азияда, Қазақстанда кездеседі. Бұлар пайдалы жануарларды жеп зиян ... ... ... ит ... ... осы ... басқа түрлерімен салыстырғанда, өзінше көп ерекшелігі бар және қысқы ұйқыға жататын ... ... ... Олар ... ... ... Кавказда, Орта Азияда және Сибирьде жерсіндірілген. Жанат тәрізді иттің отаны Қиыр Шығыстың оңтүстік облыстары. ... ... ... ... ... қысқа табанды, ұзын ілмек құйрығы бар жануарлар. Жыртқыш тістері нашар жетілген. ... және ... ... ... ... бір ғана түрі ... етеді. Шайқама жанат (Ргосуоп Іоlог) деген түрі Азербайжанда және Қырғызстанда жерсіндірілген. ... ... -- ... басына жақсы өрмелеп шығатын андар, бұлар ағаштардың қуысына індерін жасайды. Қысқы ұйқыға жатады. Әр түрлі заттармен қоректенеді. Олар тамағын алдымен суға ... одан ... ғана ... ... да ... ... деп ... Мұның терісі өте құнды болады.
Аюлар тұқымдасы (Uгsіdае) бұған ірі, құйрығы қыс-қа, табанымен ... ... ... жатады. Негізінен олар солтүетік жарты шарға тараған. Бізде бұлардьщ үш түрі бар. Ақ аю (Таіаsагсtоs ... ... ... ... және оның ... мекендейді. Олар тюленьдерді жеп тіршілік етеді. Ақ ... ... ... ... ... буаз ... яғни ... ұрғашылары індерінде болады. Қоңыр аю (Uгsиs агсіоs) Кавказдың, Орта Азияның таулы және ағашты далаларын мекендейді. Олар ... ... және ... ... ... тектес азықтармен қоректенеді. Қыста қоректік затының молдығына байланысты шала ұйқыға, кіріседі. Мысалы, Архангельск ... олар ... ... айына дейін қысқы ұйқыда болса, ал оңтүстік Кавказда 1 -- 1,5 айдай ғана ... ... ... ... інде ... аю (Sеlепагctоs tilеtапиs) басқа аюлардан кішірек тү-сі қара, төсінде ақ ... ... Олар ... ... ... ... ... мекендейді. Бұлардың қоре-гінің негізі өсімдік тектес азықтар болып есептеледі. Қара аю-лар ... ... ... өткізетін аңдар, олар қыста үлкен теректердің қуысына еніп, қысқы ұйқыға кетеді. [13]
Сусар ... ... үсақ және ... орташа келген табандарымен немесе жартылай табандарымен жүретін жыртқыштар жатады. Олардың жыртқыш тістері айқын көрініп тұрады. Тіс ... ... ... ... азу тістері [1]/2 болады. Артқы тесігінін, маңына орналасқан сасық иіс шығаратын өте үлкен безі ... ... ғана ... ... ал басқа жердің барлығында да кездеседі.
Бізде мынандай түрлері бар:
1. Бұлғын (Магtеs zіЬеlliпа) -- ... ... ... Олар ... жер ... ... етеді, қауіп төнгенде ғана ағаш басына шығып кетеді. Бұлғын ұясын ағаштардың және ... ... ... Өсімдік және жануар тектес азықтармен қоректенеді. Әйткенмен қорегінің басым көпшілігі жануар тектес азықтар (тышқан тәрізді кемірушілер) болады. Жылына олар ... рет ... ... 230 -- 280 күн ... ... ұрықтары өте баяу жетіледі. Мұндай жағдайды -- буаздықтың латентті фазасы деп ... -- ... ... аң. Yenлы ... ... ... көп жерде оны қырып жіберген. Революциядан кейін ... ... үшін ... ... қолданды. Заповед-никтер мен аңшылар шаруашылығы ұйымдастырылды. Аң совхоздарында өсірілді.
2. Орман сусары (М. таrtез) -- Бұлғынға қарағанда, сусар орманды ... жиі ... Олар ... ... ескі ... ... Сусардын, да қорегінің басым көпшілігі -- жануар тектес азықтар. Бұлардың көбеюі бұлғындардікіне ұқсас. ... ... ... және ... тас ... (М. fоіпа) -- тіршілік етеді. Бұлар жерде мекендейді. Тас сусары -- тасты жерлерде ... ... ... ... ... Ұсақ ... бірнеше түрі және қара күзен (Lutгеоlа) -- жер бетінде тіршілік етіп, індерде ұялайды. Олар тышқан тәрізді ... ... Буаз ... ... ... болмайды немесе фазасы өте қысқа болады. Сасық иіс шығаратын бездері өте жақ.сы жетілген, ол қорғаныш құралы ... ... ... ... ... деп ... ... көрсетілген түр-лерінің кәсіптік маңызы өте үлкен. [1]
Ақ күзен (Миstеlа егтіпеа) және ақкіс (М. ... -- ... ... ... ең ұсақ түрлері болып саналады. Бізде көп жерлерде тараған. Олар жерден ін қазып, ұя салады. Ақ күзен және ... ... ... ... ... ... Бұлардың тeрісі өте құнды, әсіресе ақ күзеннің терісі өте бағалы. Солтүстік облыстарда бұлардың екеуі де ... ақ ... ... ... (Меlеs теlеs) теред інде тіршілік етеді. Олардың үлкендігі кішігірім иттей болады. ... ... ... ... ... да ... ... ішіндегі жа-нуар тектес азықтарды көбірек жейтіндерінің бірі борсықтар болып саналады. Бұлардың қорегінің көпшілігі -- ... сүт ... ... ... ... ... ... өсім-дік тектес азықтарды да жейді. Олар зиянды насекомдарды, кемірушілерді қырып, шаруашылыққа үлкен пайда келтіреді. Қыста ұйқыға жатады.
5. Өзен ... ... ... ... суда болатын аң. Ол өзеннің, көлдің және теңіздін. жағалауында тіршілік етеді. ... ... ... ... ... Теңіз камшатын немесе қаланды камшат кұндызы (Епһuіdга Іиtгіs) деп теріс атайды. Бұл түрі ірі, ... ... ... ... 1,5 метр ... Олар Тынық мұхиттың солтүстік теңіздерінде мекендейді, қорегінің негізі -- теңіз кірпісі, моллюскалар, ... ... де ... Бұлар судың жағасына дем алуға және күшіктеуге ғана шығады. Олардың терісі өте құнды ... өте ... ... ... ... мақсатымен бізде камшаттарды аулауға тыйым салынған.
Мысықтар тұқымдасына (Fеlіdае) ірі және орташа болатын, саусақтарымен басып жүретін, аяғы ұзын ... ... және ... ... бар ... ... Тірі жануарларды тасаланып барып, байқатпай шабуыл жасап, ұстап жейді. [3,5]
Гепард (Асіпопух jиЬаtиз) және ... мен ... -- ... иттерше куып жүріп ұстайды. Бұлардың жырт-қыш тісі өте жақсы жетілген.
Олар Австралиядан басқа жердің барлығында да кездеседі, көптеген түрі ... ... ... ... ... ... ... tіgгіs) -- Қиыр Шығыста және Орта Азиянын, кейбір жерлерінде кездеседі.
Қабыланнық (Рапthега рагdиs) -- ... ... жері Азия және ... ... ... Түркменияда және Қиыр Шы-ғыста кездеседі. Барыс (Unсіа ... -- Орта және ... Азия ... биік ... тіршілік етеді. Бұл тұқым-дасқа жататын ұсақ мысықтардың бірнеше түрі бар. Мысалы, Батыс Украинаның, Кавказдың тоғайларында -- 'Европаның жабайы ... (Ғеls ... Орта ... шөлінде -- теңбіл мысық (Ғеlіs осгеаtа), Қиыр Шығыстың орман мысығы (Fеlіs ... ... Бұл ... ... және дұстармен қоректенеді.
Гепард (Асіпопух jиЬаtиs) -- басқа мысықтардан ерекшелігі -- табаны ұзын, тырнағы жасырынбайды. Бұлар ... ... ... ... ... тараған. Бізде гепард-тар оңтүстік Туркменияда кездеседі. Олар ашық далалы жердегі жануарларды қуып жүріп ұстап, жейді. Гепардтарды қолға ... ақ ... ... ... ... сирек кездесетін болғандықтан, кәсіп-тік маңызы аз жануарлар болып саналады.
Қорқау қасқыр (Нуаепіdае) -- ірі сүт қоректілердің өлек-селерін жеп, ... ... ... иттей болады. Аяқтары нашар жетілген, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын-дау, жерді қазып, көмген өліктерді ашып алуға бейімделген. Тырнақтары ... әрі ... ... ... өте ... ... ... сүйектерді ұсатып жібереді.
Қорқау қасқырлар Африкада, Оңтүстік Азияда тараған. Бізде Закавказьеде және Орта Азияның оңтүстігінде бір 'түрі -- ... ... ... (Нуаепа һуаепа) кездеседі.
Виверр тұқымдасы (Vіvеrrіdае) -- сыртқы ... ... ... Виверрлер -- Африкада, Оңтүстік Езропада және Оңтүстік Азияда тараған, бізде кездеспейді. ... ... ... сипаттама
Ескек аяқтылар суда тіршілік етуге бейімделген жыртқыш-тарға жақын сүт ... ... ... Суда олар ... және дем ... ... жағаға немесе мұздың үсті-не шағылысу, күшіктеу және түлеу үшін ғана шығады. ... ... ... ... ... болады. Суда тіршілік етуіне байланысты, дене құрылысында бірнеше бейімделу-шіліктері бар. Жалпы денесі ұзын және ұршық тәрізді болады. Мойыны ... ... ... ... ... ... ... сияқты болады. Денесінде түгі болмайды. Денесіндегі жылуды реттеп отыратын, сыртқы ... ... ... және ... ... ... азайтатын тері астындағы май қабаты жақсы жетілген.
М. М. Слепцовтың зерттеуінің, нәтижесінде, кейбір түр-лерінің терісінің астыңғы қабатында өңешпен жалғасып жата-тын бір ... екі ауа ... ... ... Ауа ... ... ... -- организмнің меншікті салмағын кемітуі, ... -- суда ... ... тыныс алуға да пайдаланылуы мүмкін. Құлақ қалқаны редукцияра ұшыраған, бірақ бұлар өте нәзік дыбысты естиді. Иіс - мүшесі жақсы жетілген, ... көзі ... ... Тіс ... жер ... ... ... жыртқыштардың тісінің құрылысы-на ұқсас. [1,8]
Ескек аяқтылардың үлкен кәсіптік маңызы бар. ... майы мен ... ... ... ... ... өте ... болады.
Құлақты тюленьдер тұқымдасы (Dtагііdае). Бұлардың құлақ қалқанының нұсқасы ғана бар. ... ... ... алға ... ... ... ... мүмкіндік береді.Шошақ тістері жақсы жетілген. Бұл тұқымдасқа жататындар -- теңіз арыстандары, сивучтар және теңіз мысықтары. Бұл ... ... да туар ... жер ... ... ... (Саllогһіnus игsіпиs) маңызы үлкен. Бұл ұзындығы 2 метрдей ... ... ірі ... ... ... ... жағына тараған. Жазда түлеу және көбею үшін мысықтар кейбір аралдарға жиналады. Жағада май айы-нан август ... ... ... ... осы топтанып шо-ғырланған жерін "жатақ" деп атайды. Күзде ... ... соң ... ... ... ... мұндай жатағы бізде Командор аралдарында және Тюленье (Сахалиннің жа-нындағы) аралдарында бар. Теңіз мысығы -- ... яғни бір ... 30 -- 80-ге жуық ... ... ... қара ... бір ғана ... туады. Ересектері қоңыр-сұр түсті болады. Терісі қысқа қалың түбітті және ... ұзын ... ... ... өндегенде осы ұзын қылшығын жұлып тастап, тегіс етіп қырқып, ... қара ... ... ... ... ... жатағында жатқанда аулайды, сонымен қатар олардың санын арттыруда ғылми жұмыстар жүргізіледі.
Нағыз тюленьдер тұқымдасы ... ... ... ... ... Артқы аяқтарының ескегі алдына қарай бүгілмейді. Сондықтан да артқы аяғының жер бетімен козғалуына көмегі тимейді. Бұлардын, ... ... екі ... ... мұзды теңіздерде тараған. Түлеу, шағылысу және күшіктеу үшін мұздың үстіне шығады. Бұл ... ... ... Мұны ... деп атайды. Кейбір түрлері кеңінен миграцияласа, енді бір түрлері барынша бір жерде тұ-рақтап тіршілік ... ... ... ... ... gгоепlапdіса) Арктикадан қыста оңтүстікке қарай миграциялап, Ақ теңіздің жиегінде және тұйықтарына, Нью-Фаундлен және Ян-Майен ... ... ... ... ... түлейді және шағылысады. Осы кезде оларды аулайды. Күшіктері үш жұмаға дейін ақ түсті болады. Балықтармен қоректенеді. [4]
Теңіз қояны ... ... ... ұзындығы екі метрден астам болады. Теңіз қояндары Мұзды мұхиттың, Берингов және Охот теңіздерінің таиыз ... ... ... ... Су түбіндегі омыртқасыздармен қоректенеді. Олар үлкен топ құрамайды. Мұздың үстінде күшіктейді. Нер-паньщ (Рһоса һіsріdа) түсі ала, ірі ... Бұл дй ... ... ... ... ... ... мұхитка және Тынық мүхиттың солтүстігіне, Ладога және Сайма ... ... ... ... ... ін жасап, соған балалайды. Байкал мен Каспий көлдерінде нерпаға жа-қын тюленьнің ерекше түрі тіршілік ... ... -- ... ... және шаян ... ... Бала-лары ақ түсті, үлпілдек жүнді болады. Оларды "ақ тиндер" деп атайды.
Морждар тұқымдасы (ОdоЬаепidае) Евразия мен Солтүстік Американың поляр жақ ... және ... ... ... Франц-Иосиф аралына тараған. Морждардың денесінің ұзындығы 3 -- 4 м, салмағы 1000 кг бөлады. Артқы аяқтарының ескектері, құлақты тюленьдердікі ... ... ... иіледі де құрлыққа жүруіне қатысады. Құлағының сыртқы қалқаны болмайды.Терісінің түгі жоқ деуге де болады. Жоғарғы жағының шошақ тістері үлкен, ... ... ... ... Осы ... ... олар мұздың үстіне шығады және судың түбіндегі омыртқасыздарды ... ... ... ... ... мұздың үстіне шығып, бірнешеуі бірігіп топ құрайды.
1.10 Кит тәрізділерге сипаттама
Кит тәрізділердің барлық тіршілігі суда өтеді. Бір себептен судан ... ... ... қайтадан суға түсе алмайды. Бұ-лардың денесі ұзын, басы үлкен болады. Мойын бөлімін денесінен айыруға болмайды. Алдыңғы аяқтары ... ... ... ... ... ... Жамбас белдеуінен омыртқа жотасына бекімеген, бос жататын екі рудименггі сүйек сақталған. ... түгі ... тек қана ... бірен-саран түгі болады. Терісінде тер және май бездері болмайды. Бір пар сүт безі болады. Емшегінің ұшы шап маңында ... ... ... қуысқа ашылады. Емшегінің ұшының мұндай қалталардың түбінде болуы, балаларын емізгенде сүттің ... ... ... ... ... ... астындағы май қабаты өте жақсы жетілген, ірі түрле-рінде бұл қабатының қалыңдығы 50 см-ге жетеді. Май денесін салқындап кетуден сақтайды және ... ... ... Ірі ... ... ... ... меншікті салмағына жуық, яғни 1,025% деуге болады. Өкпесі өте үлкен болады.. Дельфиндер тыныс алғанда ... -- 1 -- 2 ... ал алып көк ... ... -- 14000 литр ауа ... ... түрлерінің танау тесігімен жалғасып жататын ауа қуысы болады. Суға сүңгігенде осы қуыстағы ауа тыныс алуына жұмсалады. ... ... су ... 15 -- 45 минут тыныс алмай шыдайды, Киттердің су ... 1 ... ... бола ... ... ... бар.
Киттердің есіту органдары жақсы жетілген. Киттер кейбір дыбыстарды 10 -- 20 км ... ... ... ... Иіс сезу ... рудименті ғана сақталған.
Суда көбеюіне байланысты киттерде өзіндік бейімделулер пайда болған. Қит тәрізділердің балалары туысымен анасының соңынан еріп кетеді. Жаңа ... ... дене ... анасының денесінің '/4, '/3, [1]/2 бөліміндей болады. Мысалы, Қара теңіздін, дельфиндерінің денесінің ұзындығы 160 -- 170 см ... жаңа ... ... ұзындығы 80 -- 85 см болады. Кашалоттың ірілерінің ұзындығы 7 -- 8 метр болса, оның баласының ... 3 -- 3,5 м ал көк ... ... ... ... 22 -- 23 м ... ... балаларының ұзындығы 7 -- 8 м болады. Осындай ірі бала тууы жамбас сүйегінің болмауына байланысты. Екінші бір тамаша бейімделуі -- ... ... ... ... ... шығатыны байқалған. Сондықтан аналық кит құйрығын жоғары көтеріп, судан шығарып, баласының тұншықпауын қамтамасыз етеді. Баласы жоғары ... ... суға ... дем алып ... Бұл ... кіндігі үзіледі де, балалаған соң біраз уақыттан кейін жолдасы түседі. Баласы ... ... ... ... жатқан түтік тәрізді тілімен қармап үстайды, анасы құрсақ еттерін жиыру арқылы емшегін оның аузына сауады. Кит тәрізділер-дің барлығы да бір ғана бала ... ... ... 2 -- 3 ... бір рет, белуха -- жыл аралап, дельфиндер -- жыл сайын балалайды. Сүттері жұғымды болғандықтан ... тез ... ... сиыр ... 4 -- 5% май ... киттердің сүтінің 23 -- 38 проценті май болады. Жыныс органдары 2 -- 3 жасында жетіледі. Тіссіз киттер 20 -- 50 жыл, ... 25 -- 35 жыл ... ... ... екі отряд тармағына бөлінеді.
1-отряд тармағы Тісті киттер (Оdоntосеtі).
Бұл отряд тармағына дельфиндер және кашалоттар жата-ды. Бұлардың ... (240 ... ... ... ... ... формасы мен құрылысы бірдей болып келеді.
Дельфиндердің көпшілігінің ұзындығы 1,5 -- Зметрге жетеді. ... Қара ... ... түрі ... ... Мысалы, нағыз дельфин (Dеlрһіпиs dеlрһіпиs), теңіз шошқасы (Рһосае-па рһосаепа). Дельфиндер ... ... ... және Қиыр ... ... ... ... мұхиттың теңіздерінде және Тынық мұхиттың солтүстік теңіздерінде ақ ... ... ... ... түрі ... етеді. Олардын, үзындығы 6 л*-ге жуық болады. Дельфиндердің барлығы балықтармен қоректенеді. Балықтардың ... ... ... олар да ауысып отырады.
Кашалот (Рһуsеtег саtоdоп) тісті киттердің ең үлкен түрі, олардың ұзындығы 11 -- 21 м ... ... ... ... ... ... жылы ... барлығында, бізде жазда Қиыр Шығыс теңіздерінде кездеседі. Негізінен бас аяқты моллюскалармен (сегіз аяқтылармен, кальмарлармен), ... су ... ... ... ... де қоректенеді. Олар 300 м тереңдікке сүңги алады. Су астында бір ... ... одан да ... ... ... ... киттердің кәсіптік маңызы үлкен.
2-отряд тармағы. Тіссіз немесе мұртты киттер (Mustасосеtі).
Бұлардың негізгі өзгешелегі тістері болмайды. Таңдайынын, екі ... ... ... ... ... ... ... "кит мұрты" деп атайды. Ол сүзгі аппараттың қызметін атқарады. Бұлардың көпшілік түрлері ... ... ... болса да балықтармен қоректенеді. Мұртты киттер -- барлық мұхиттарға тараған, бірақ суық ... ... ... ... ... отырады. Солтүстік жарты шарда киттер қьгсты тропикалық суларда өткізеді де, жазда солтүстікке қарай ауысады, өйткені, бүл ... ... ... көп болады. Күзде қайтадан оңтүстікке ауыса-ды. Оңтүстік жарты шарда да ... ... ... ... бір ... ... сулардан екінші жарты шарда-ғы суларға миграция жасайтыны байқалған.
Тіссіз киттердің он шақты түрі ... ... ... өте ірі ... Мысалы, жасыл киттің (Ваlаепорtега тизсиіиз) ұзындығы 33 м, салмағы 160 тонна болады. М. М. ... ... ... бұл ... ... 25 ... немесе 150 өгіздің салмағына тең. Жүрегі 600 -- 700 кг, денесіндегі қаны 8000 л, яғни 8 -- 9 т ... ... ... 300 метрдей, қарнының сыйымдылығы 3000 л болады. Бала емізіп жүрген мұндай кит күніне 200 -- 300 литрдей сүт ... Бір ... көк кит 4 -- 5 т шаян ... ... ... жейді.
Тіссіз киттердід кәсіптік маңызы үлкен. Бұлардың майы, мұрты және терісі ... ... ішкі ... тук деп ... жем ... ... береді. Совет Одағында кит Қиыр Шығыста және Арктикада ауланацы.
1.11 Дамандарға сипаттама
Дамандар ... ... ... ... ұсақ ... ... ... төрт, артқы аяғында үш саусағы және тұяғының рудименті болады. Шошақ тістері бол-майды. Күрек тістері үлкен, өне бойы өсіп тұрады. Олар ... ... ... ... ... ... тау ... далалық жерлерде, басқалары орманда тіршілік етеді. Дамандар Сирияға, Палестинаға, Аравияға, Орта және Оңтүстік Африкаға тараған. [1]
1.12 Ет тұмсықтылар ... ... ... -- ... ... сан ... да көп болған және кенінен тараған сүт қоректілер. Қазір бұлардың екі түрі ғана ... ... жер ... ... ... жануарлардың, ең ірісі. Негізгі ерекшелігі -- үстіңгі ерніне бірігіп біткен ұзын ет ... ... ... Ет ... ... тірек болар-лық шеміршегі болады, ал ет тұмсығынын, қалған бөлімі тері мен ... ... ... -- ет ... заттың иісін біледі, сезеді және орап ұстайды. Аяғында аздап тұяғы бар бес саусағы болады. Терісі қалың және осы ... ... ... ... жүні ... Тіс ... ерекшелік бар. Мысалы, бивни деп аталатын күрек тісі жақсы жетілген, ұзын болып аузынан шығып тұрады.
Бивнилері өмір бойы өсіп тұрады. Азу ... ... ... ... жақ ... тек қана ... азу тісі болады. Мо-қалып тозған тістерінің орнын жаңа тістері басып отырады. Шошақ тістері болмайды.
Пілдер -- 70 -- 80 жыл ... 10 -- 16 ... ... ... ... ... қолға үйреткен пілдердің көбеюі өте сирек кездеседі. Үнді пілдерінің Москва зоопарігінде бірне-ше рет көбейіп, тұқым бергені туралы фактілер бар. ... ... ... mахіmиs) еркектерінде ғана бивни-лері болады. Құлақ қалқаны үш бұрышты болып, денесінің артқы жағына қарай қисайып жатады. Денесінің ... 3 ... ... Бұлар Үндістанның, Цейлонның, Суматраның және Барнеоның ормандарында кездеседі. Қолға тез үйренеді, бірақ қолда үйренгендері көбеймейді.' ... ... ... ... ... олардың биіктігі 3,5 м болады да, құлағы салбырап тұрады. Еркегіннің де, ұрғашысының да бивнилері болады. Олар Тропиктік ... ... ... тез үйренбейді.
Мұз дәуірінде тіршілік еткен мамонттар (Еіерһаз ргіmідепіиs) -- систематикалық жағынан үнді ... ... ... ... солтүстігінде өмір бойы қатып жатқан жер қабаты-ның ... ... ... мен ... қалдықтары табылған.
1.13 Сирендерге сипаттама
Сирендер құрлыққа шықпайтъш өмір бойы суда болатын сүт қоректілер. Систематикалық жағынан ... ... ... ... тіршілік етуге бейімделген тұяқтылардың бір бүтағы болып саналады. Жалпы дене формасы киттерге ұқсайды, бірақ мойын ... ... ... Тек қана ... ... ... аяғы ... сол сияқты саусағынан түяқтың қалдығын байқауға болады. Азу тістері -- тұяқтылардың тістері сияқты тегіс болады. ... ... ... да бірнеше бөлімнен тұрады. Сирендер теңіздердің жиектеріне жақын жерлерді мекендеп, одан өзендерге өтеді. Су ... ... ... ... ... ... ... (Мапаtіdае) -- бірнеше түрлері Африка-ның батыс жағалауына, Оңтүстік Американың шығыс жағала-уына, Антил аралдарына тараған. Дюгондар (Наlісогіdае) -- Үнді ... ... ... ж. орыс ... ... -- Командор аралдарында сирендердің ірі бір түрінің барлығын ... оны ... ... -- ... ... (Rһуtіпа stеllегі) деп атаған. Олар теңіз капусталарын жеп тіршілік етеді. Адамнан ... ... ... кейін, оларды кәсіпшілер аулап, құртып жіберген. Ең соңғысы 1768 жылы ... ... Жұп ... ... тұяқтылар -- жер бетінде өсімдік тектес заттармен қо-ректеніп, тез жүгіретін жануарлар. Тек бегемоттар ғана жар-тылай суда ... ... ... ... олардың аяғы ұзын және ең соңғы саусағында тұяғы болады. Үшінші және төртінші саусактары ... ... осы екі ... ... ... ... ... Екінші және бесінші саусақта-ры өте нашар жетілген, немесе болмайды. ... да ... Жұп ... екі ... ... бөлінеді.
1-отряд тармағы. Күйіс қайтармайтындар (Mоnruminantіа)
БҰл отряд тармағына -- бегемоттар және шошқалар жата-ды. Бұлардың екінші және ... ... ... же-тілген. Шошақ тістері үлкен болады. Азу тістерінің үсті бұдыр-лы, тамағын ... ... ... ... береді. Қарны қарапайым, сондықтан күйіс қайырмайды.
Біздің оңтүстік облыстарда жабайы шошқаның -- қабан (Sus ... ... ... түрі тараған. Сол жабайы шошқадан осы кезде қолда өсірілетін үй шошқаларының көптеген түрлері шыққан. Бұлар қамысты, тоғайлы ... ... ... ... рет көбейеді де, бір туғанда 4 -- 6 торай туады. Қолдан сұрыптау арқылы үй шошқаларын жақсартудың ... ... ... ... ... түрлері шығарылған. Осыған байланысты олардың емшектерінің де саны көбейген. Оңтүстік ... ... және ... ... ... ... түрлері кездеседі. [8]
Бегемот (Нірророtатиs атрһіЬіиs) - ірі, жалаңаш терілі, жартылай суда тіршілік ететін ... Олар ... өте ... ... да ... мен көлдерде болады. Су өсімдіктері-мен қоректенеді. Бегемоттар тропиктік Африкада тараған.
2-отряд тармағы. Күйіс қайтарушылар (Ruміnаnтіа).
Бұл отряд ... ... ... ... жа-нуарлар жатады. Бұлардың қарыны шала шайналған жемінің ашуына және олардың күйіс қайырғанда қайтадан дұрыс ұса-тылып, жұтылуына ... ... жұп ... ... көпшілігі жатады.
Бұлардың шошак, тістері мен II және V саусақтары нашар жетілген немесе кейбір түрлерінде ... ... ... көпшілігінің мүйізі болатын жануарлар.
Көн табандылар (Туlороdіа) тұқымдасына түйелер, ламалар жатады. Бұлардың II және V саусақтары болмайды, тұяғы өте ... ... II және IV ... ... ... ... сияқты көнді жалпақ табанына денесінің салмағын салып, қозғалады. Бұларда қарыны басқа күйіс қайыратын-дармен салыстырғанда күрделі емөс.
Осы ... ... ... даласында жабайы түйенің бір түрі -- қос өркешті (Саmеlиs Ъасігіаnus) түйе сақталған. Бір өркешті ... -- ... (С. ... тек қана ... ... бір түрі ... ал ... түрі белгісіз. Нар көбінесе -- Африкада және Оңтүстік Азияда кездеседі. ... май қоры ... ... ... май өз ... ... су қоры ... есептеледі. Өйткені, ол тотыққан кезде су пайда болып, ол қанға барады. Сондықтан өркешінде майы көп ... ... ... келеді.
Американың көн табандарының өркеші болмайды. Олар таулы жерді мекендейді, мысалы, гуанако (Lаmа һиапасһиs) және викунья (L. ... ... ... ... екі түрі ... лама және ... Бұларды да түйе сияқты көлік есе-бінде және ... еті үшін ... ... ... дене ... сұлу, тұяқты, терінің кутис бөлімінен өсетін, бұтақты сүйекті, жыл сайын ауысып ... ... ... бар ... ... ... ... (Rапgifег tагапсlus) басқаларында мүйіз тек қана еркектерінде болады.
Тропиктік Африка мен Австралиядан басқа құрлықтың бар-лығына дерлік тараған. ... ... 7 түрі ... ... бұғысыньщ (Rапgіfег tагапdиs) еркегінде және ұрғашы-сында да мүйіз болады. Жас бұғылар теңбіл болмайды. Евра-зияның және ... ... ... ... ... және ... барлық жеріне тараған. Бұғылар-ды қолда үйрету негізінен тундрада іске асырылған. Ақ ... ... ... (Сегvиs еlарһиs) Батыс Европада, Қырымда, Кавказда, Тянь-Шаньда, Оңтүстік Сибирьдің тауларына тара-ған Олар орманды жерлерді мекендейді.
Теңбіл марал (Сегvиs һогtulогиm) өмір бойы ... ... ... Олар Қиыр ... ... бөлігіндегі ормандар-да мекендейді. Бүл соңғы екі маралдың өсіп ... жас ... ... ... деп ... ... дәрі жа-салады. Бұғылардың ең ірі түрі -- ... ... суын ... аlсеs) Европаның, Сибирьдің және Оңтүстік Американың ор-манды бөліктеріне тараған. Басқа ... бір ... ... табын құрамайды. Қыста жапырақты ағаштардың бұтағымен қоректенеді. Бізде бұландарды қолға үйрету тәжірибесі іске асуда. Елік (Саргеоllиs саргеоlиs) -- ... ... ... ... ең ұсақ түрі ... ... Бұлар Ев-ропаның және Оңтүстік Сибирьдің орманды және орманды-да-лалы зоналарында, Қырымда, Кавказда, Орта Азияның тауларында кездеседі. Бұлардың бұғылардан ... бір түрі -- ... ... тоsсһіfегиs) болып есептеледі. Оның мүйізі жоқ, ал еркектерінің жоғарғы жағындағы ... ... ... ... ... ... ... шығып тұрады. Олар Шуғыс Сибирьдің таулы ормандарын мекендейді.
Бұғылардың ... да ... ... зор. Олардың еті және терісі пайдаланылады. Парфюмерия өндірісінде лайдаланылатын жануар мускусының негізгі көзі -- ... ... безі ... ... ... ... қолға үйретіліп, көлік есебінде пайдаланылады. Олардың терісі замшы (жеділ өндірісте) жасауға қажет материал және шикі зат болып ... ... ... ... ... ... мүйізділер тұқымдасы (Саvісогпіа). Бұлардың маңдай сүйегі өсіндісінің сыртын қаптап тұратын қуыс мүйізі болады. Мүйізі эпидермистің ... ... ... ... ол ... және ... қарай ауысып отырады. Тек қана Американың айыр мүйізді бөкенінің (Апtilсарга) мүйізі екі айыр болады да жыл сайын ... ... ... ... көпшілігінде еркектерінде ғана болады. Жоғарғы жағында шошақ тісі болмайды.
Бұлардың жабайы түрі Оңтүстік Америка мен Австралия-дан басқа барлық жерде ... ... ... қолда өсіріліп, олардан үй жануарларының көптеген жаңа түрлері ... Бұл ... ... ... ... мыналар.
Бөкендердің көптеген түрлері Африкада тараған. Көбінесе бізде кездесетін қарақұйрық (Gаzеllа sиЬgиttигоsа) - Закав-казьенің шығысында, Орта ... және ... ... және ... ... мекендейді. Ақ бөкён (Sаіgа tatгіеа) - Қазақстанның далалы жерлерінде тараған Кавказ бен Карпат ... ... ұшы ... ... ... қайрылған мүйізі бар орман бөкені -- серна (Кирісарга гирісарга) тіршілік етеді.
Жабайы ешкілер мен қойлардың ... түрі ... Орта ... және Оңтүстік Сибирьдің тауларына таралған. Мысалы, ешкілерден -- Кавказдың турлары (Сарга саиеаsіса, С. суіішігісогшз), Сибирьдің ешкімүйізі (Сарга ... ... ... жартасты биік тауларды мекендейді және олар 20 -- 30-ы ... ... ... ... ... ... ... болады. Муфлон (Оvіs орһіоп) Оңтүстік Закавказьеде кездеседі. Соңғы жылдары олар Қырым түбегіне жерсіндірілді. Орта Азиянын, тауларында жабайы қой -- ... ... ірі түрі ... Жабайы қойлардың жабайы ешкілерден бір ерекшелігі -- таудың жартассыз, барынша тегіс ... ... ... ... (100 аса) ... ... ... Архардан үй қойларыньщ әр түрлі жаңа тұқымдары шығарыл-ған.
Жабайы өгіздердің қазіргі түрлеріне ... Азия мен ... ... ... ... ЬиЪаІus) және Африкалық (В. саffег) буйволдар, Үндістанда -- ... ... ... гаял (В. ... және гаур (В. ... ... ... орманды және ірі бұталы жерлерді мекендейді. Орталық Азияда өзіндік ерекшелігі бар ... як ... ... ... ... ... -- ... (Віsоп Ьіsоп), ал бізде зубр (Віsоп Ьопаsиs) деген бір ғана түрі кездеседі. Бұларды бұрын зубрлар мекендеген Солтүстік Кавказдық ормандарында, Москваның ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліп жатыр. [12]
Ертеде Оңтүстік Россияның даласында ірі түрі -- тур (Воs ... ... ... Оны XVII ... ... ... ... көрсетілген түрлерден -- бантенг, гаял, буйвол, қодас ертеден қолда өсіріліп келе жатқан жануарлар. Тур -- осы ... ... ... ірі ... арғы ата-тегі бо-лып саналады.
Жирафтар тұқымдасы (Gігаffidае) тек қана ... тән ... ... ... аяғы мен ... өте ... басында терімен қапталған қысқа мүйізі болады. Екі түрі ... ... -- ... ... ... -- Орталық Африканың ормандарында тіршілік етеді. Бұл аздап та болса мойыны мен аяғы ... ... ... -- ... ... ... -- Шығыс және Орталык Африканың ... ... ... мен ... аяғы өте ұзын ... ... де ағаштардың, бұталардың жапырақтарымен, кейде шөппен қоректенеді.
1.15 Тақ тұяқтыларға сипаттама
Бұлар -- үшінші саусағы жақсы жетілген, ірі тұяқтылар. Баска -- ... ... ... ... ... Бүйір саусақтарының редукцияға ұшырауы түрлі топтарында түрліше болады. Жалпы тез қозғалуға бейімделуіне байланыс-ты бұғанасы болмайды.
Ертеде тақ тұяқтылар өте көп ... ... ... бі-ршен-бірін айқын ажыратуға болатын үш бұтағы ғана: тапирлар (Тарігіdіае), мүйіз тұмсықтар ... және ... ... ... ... ... алдыңғы аяғы төрт саусақты, арткы аяғы үш саусақты болатын ірі жануарлар ... ... ... жоғарғы ерінімен бірігіп, қысқа тұмсыққа айналған. Терісі кысқа түбітпен жабылған, құйрығы қысқа болады.Қазір бұлардың бес түрі белгілі. Олардың төрт түрі ... ... және бір түрі -- ... ... Азияда тіршілік етеді. Батпақты тоғайларды мекендейді. Тапирлар су жағасындағы, судағы су ... ... Іңір ... түн ... ... ... тұқымдасы (Rһіпосегоidае) мүйіз тұмсықтылар өте сирек кездесетін жануарлар. Осы ... ... ... ... және ... ... үш ... болады.Ерте заманда тіршілік еткендерінің бірқатары-ның аяқтары төрт саусақты болған. Терісі жалаңаш, маңдай және ... ... ... бір ... екі ... ... ... болған мүйізі болады. Шошақ тістері жойылған.
Тропиктік Африка мен Оңтүстік Азияда ... түрі ... ... үнді ... ... ... ... және ерінді Африка мүйіз тұмсыгы, (Сегаtоtһегіиm зітит) шөптесін ірі бұта және орманды жерлерді мекендейді. Өсімдікпен ... ... ... тұмсықтар Европа мен Сибирьде мекендеген. Бізде мамонттармен бір заманда тіршілік еткен қалың жүнді мүйіз тұмсықтардың (Rһіпосегоs tісһогіпиs) ... ... ... ... ... үшінші дәуірч кезінде көп болған. т)
Жылқылар тұқымдасы (Еgиісіае). Бұлардьщ үшінші саусағы ... ... ... ... ... ... астында жататын кішкене шаша немесе шабақ сүйекке айналған. Жылқылардың ұзын құйрығы және өскелең түгі ... ... осы ... үш туысы белгілі. Зебр немесе жолақты ат (Нірроіtgгіs) ол Африкадағы саваннада тараған. Оның ... ... ғана қылы ... ... ... түсі ... құйрығы зебрлердің құйрығындай болады. Жабайы есектер Солтүстік-Шығыс Африкада, Алдыңғы, Ортаңғы және Орталық ... ... ... ... ... кездеседі, ол жерде оларды өсіретін арнаулы қорық ұйымдастырылған. [10]
Жылқ ылардың құйрығы түбінен ұшына дейін ұзын қылдар-мен ... ... ... ... ... ... болады. Атақты саяхатшы Н. М. Пржевальский ашқан жабайы жылқылардың бір ғана түрі, осы заманда Орталық Азияның ... ... ... ... мекендейді. Оларды осы ашқан оқымыстының атымен Пржевальский жылқысы деп ... ... орта ... ... ... орыс дала-сының оңтүстік бөлімдерінде мекен еткендігі анықталған. Ол жылқыны тарпан деп ... ... (1955) ... ... ... ... өз ... жеке түр емес, Пржевальский жылқысынан географиялық орны жағынан жекеленген түр тармағы болып саналады. ... ... ... ... өткен ғасырдың 70 жылдарының басында тіршілік еткен. Соңғы тарпанды осында 1876 жылы өлтірген.
Жылқылардың барлығы да үйір құрап, тіршілік ... Ашық ... ... ... ... ... ... пайда болған; тез қозғалу, құлынын ұзақ уақыт көтеру және ... ... ... ... жүріп кету тағы басқалар.
1.16 Түтік тістілерге сипаттама
Түтік тістілердің Африкада 3 -- 4 түрі бар, сирек кездесетін қысқа, ет ... ... ... тұяқ сияқты үлкен тырнағы болады. Тіс системасы ерекше ... ... ... шошақ тісі, жалған азу тістері болғанымен де олар асты ұсатуға қатыспайды. Тек қана ... ... ... ... ... азу тістері қызмет атқарады. Тісінде эмалі болмайды. Түтік тістілердің систематикалық орны белгісіз. Әдетте ... ... деп ... ... ... мүкі тістілерге жақын. Олар шөлді жерлерді мекендеп, термиттермен қорректенеді. [8]
1.17 Шала маймылдар немесе лемурларға сипаттама
Шала маймылдар систематикалық ... ... ... бірақ қарапайым кейбір белгілері оларды насеком жемділерге де жақындатады. Ормандарда тіршілік етуге ... ... ... айырмашылығы бұлардың ми сауыты кіші және бас сүйегінің бет бөлімі алға қарай шығыңқы болады. Ми ... ... ... ... ... жауып тұра алмайды, ми иректері болмайды. Иіс сезу аймағы жақсы бөлінген. Көз ұясы ... ... ... ... ... бағытталған. Басбармағы басқа саусақтарына қарама-карсы орналасқан. Сөйтіп, ... ... да ... ... сияқты затты ұстауға ыңғайланған. Бірінші және екінші саусағында тырнақ ... ал ... ... ... ... енді ... тұяқ ... Емшегі түрліше -орналасқан. Жатыны екі тарамды. Дене ... аса ірі ... ... ... ... түнде тіршілік етеді. Олар Оңтүстік Азияда, Африкада және Мадагаскарда ғана та-раған. Мадагаскардағы сүт қоректілердің жартысы осы лемур-лар деуге болады. [4,6]
Нағыз ... ... ... ... ... оң және сол жағына қарай жіктеліп, екіге бөлінген. Олардың құй-рығы ұзын және ... ... ... түгі ... ... ... түн ... Жеміспен, насекомдармен, әр түрлі заттармен қоректенеді. Топтанып ... ... ... ... ... лори (Lогіs tагdіgгаdиs), лемур вари (Lеmиг vагіиs) және қол-аяқтылар (DаиЬепtопіа mаdаgаskіагіепsіs).
Ұзын сирақтыларға ... -- ... ... ... ... ... тіршілік ететін, ұясынан шығыңқы үлкен көзі бар, артқы аяғы ұзын, алдыңғы аяғы қысқа болатын жануар. Саусағында сорғыш көпіршіктері болады. Орманда ... ... ... қоректенетін, түн жануарлары. Малай архипелагы аралына таралған. Оның өкілі -- үй макиі (Тагsіиs tагsіиs).
1.18 Маймылдар ... ... ... сүт ... ен, ... ... ... адам да жатады. Бас миы басқа сүт қоректілердің миынан анағүрлым үлкен болады. Алдыңғы ми сыңарлары мишықты жауып тұрарлықтай ... әрі оның ... ... ... Көз ұясы самай шұңқырынан бөлінген және алға қарай шығыңқы болады. Саусақтары қармап ұстауға ыңғайлы және ... ... ... да ... ... ... қарсы орналасқан. Адам аяғының үлкен башбайындағы мұндай ерекшелік тік жүруіне байланысты жойылған. Саусақтарында ... ... ... ... ... ғана кәдімгі тырнақ тек қана бас бармағында болады. Бір пар емшегі ... ... ... ... ... бір ғана бала туады.
Маймылдардың көпшілігі орманда тіршілік етеді. Өсімдік тектес азықтармен, көбінесе жемістермен қорекгенеді. Азық талғамай қоректенетін түрлері де бар. ... екі ... ... ... тармағы. Кең танаулы маймылдар (Plатуrrhіnі).
Бұл отряд тармағына жататын маймылдардың танау тесігі-нің ортасында жалпақ, ұзынша, оны ... ... ... ... ... Сондықтан да мұрынының екі танауы делдиіп тұрады. Құйрығы ұзын және қармалағыш болады.
Маймылдар ... және ... ... тараған. Кө-бінесе орманда тіршілік ететін ұсақ аңдар. Әр түрлі заттармен қоректенеді. Негізгі түрлері: өрмекші тәрізді маймылдар (Аіе-Іез ... ... аяғы да және ... ... да ұзын болады, ревунныц (Музеіез пі§ег) көмекейінде дыбысты күшейтетін (резонатор) аппараты болады және ойнампаздар т. б. ... ... ... Тар танаулы маймылдар (Сamtаrrhinі).
Тар танаулы маймылдардың танауының пердесі жұқа және танауы денесінің алдына қарай бағытталған. Құйрығы ... ... ... ... ... мүлдем жойылып кеткен. Әдетте, ұрт қалтасы, жамбас сірісі болады.
Қазір олар Африкада және Оңтүстік Азияда мекендейді. Қазба түрінде ... ... ... ... -- тар ... ... көбірек тараған тобы Бұлардың ұрты жақсы жетілген ұрт қалтасы, ұзын құйрығы, жамбас сірісі болады. Нағыз мартышкалар (Сегсорііthесиs) негізінен ормандарда тіршілік ... ... ... маймылдар, тропиктік ормандарда топтанып жүріп тіршілік етеді. Өсімдікпен қоректе-неді. ... ... -- ... ... ... ... ... болатын организмдер. Әр түрлі заттармен қо-ректенеді. Кейбір түрлері сүт ... де ... ... ... ... Макакалар (Масасиs) Оңтүстік Азияның маймылы болып есептеледі, орманда да, жерде де тіршілік етеді. Көбінесе павиандар сияқты таудың тасты жерлерін ... ... ... ... маймылдар (НуІоbаtidае) тұқымдасына қолы өте үлкен болатын маймылдардың азғана түрі жатады. Тік тұрғанда қолдары аяқтарының башбайларына жетеді Құйрығы, ұрт ... ... ... ... де ... ... Адам тәрізді маймылдар сияқты алдыңғы ми сыңарлары өте жақсы ... Олар ... ... Суматра, Ява, Борнео аралдарына тараған. Нағыз орман жануарлары. Алдыңғы ... ағаш ... ... ... ... ... ... екінші ағашқа секіріп барып ұстауға бейімделген организмдер. Олар көбінесе жерге түсіп, еңбектеп және ептеп тік жүре де алады. Жеміспен және ... ... жас ... қоректенеді. Негізгі өкілі -- гиббон хулок (НуІоЬаtеs Һооlосk) болып есептеледі.
Адам тәрізді маймылдар тұқымдасына (Апtгоротогрһіdае) -- ... ұрт ... және ... ... ... ірі ... жатады. Алдыңғы аяғы ұзын, тік тұрғанда тізесінен төмен түсіп ... Жер ... ... алдыңғы аяғы саусақтарының сырт жағына салмағын салып қозғалады. Бүйенінің құрт ... ... ... ... ... өте ... және ... иректері бар. Қазір үш түрі белгілі.
Орангутанг (Sіmіа ... өте ірі (1,5 ... ... ... қызғылт-жирен түсті, жағы алдына қарай шығыңқы, ал-дыңғы аяқтары ұзын, құлақ қалқаны кішірек болатын ... Олар ... ... ағашта өткізеді, жерге өте сирек түседі. Топтанбай жеке жүреді. Балаларын ағаштан жасаған ұясында ... ... ... мен ... ... тараған.
Шимпанзе (Апtгороріtһесиs tгоglоdуtеs) -- аздап болса да орангутангтан кішірек ... ... түсі ... беті жала-ңаш, құлақ қалқаны үлкендеу, адамның құлағына ұқсас келеді. Алдыңғы аяқтарының алақаны орангутангтардын, алақандарынан қысқарақ болады. Шимпанзелер ... ... ... ... ... көпшілігін ағашта өткізеді. Өсімдікпен қоректенеді. Семья болып тіршілік етеді. Кейде бірнешеуі бірігіп, ... та ... ... ... ... -- адам ... ... ең ірісі, биіктігі екі метрге жетеді. Алдыңғы аяқтары тым ұзын ... ... ... ... төрт ... да ... ... жүреді. Гориллалар ормандарда тіршілік етеді. Бірақ алғашқы түрлеріне қарағанда бұлардың ағашпен байланысы ... ... ... ... өткізеді. Жемістермен, жаңғақтармен және тамыр жемістермен қоректенеді. Экваторлық Африкада тараран.
Адамдар түқымдасынын, (Ноmіпіdае) қазір тіршілік ететін ... түрі бар ол -- адам (Ноmо ... ... ... ... ... -- ми сыңарлары өте жақсы жетілген. Адам ... ... ... ... миы үш есе ... ... Дене түгі жойылған. Қолы қысқа, тізесіне жетпейді. Денесін тік ұстап жүретін болғандық-тан, қолы денеге ... ... ... ... ... аяғы ... ... затты ұстау ролін жоғалтқан. Денесін тік ұстап жүруіне ... ішкі ... ... ... ... ... өте кең ... Құрылысы күрделі үлкен тілі болуына байланысты иегі шығыңқы болады.
1.19 Плацентарлы немесе ... ... ... маңызы
Сүт қоректілердін, экономикалык, маңызы өте зор және алуан түрлі. Егер олардың түрге өте бай ... және ... ... ... өзінен-өзі түсінікті болады. Көптеген түрі орман, қойма, ауыл шаруашылығының, ... ... ... жұқпалы ауру таратып, адамның денсаулығына үлкен зиян келтіреді. Сүт қоректілердің көпшілігі кәсіптік ... ... әр ... ... ... ет, май, бағалы тері, тері алынады. Сонымен қатар адам баласы ерте кезде көптеген жануарлардың түрлерін қолға ... ... ауыл ... малдарының жаңа тұқымдарын шығарған. Жабайы аңдарды үй малына айналдыру әлі де тоқталған жоқ. Өнімі мол жақа ... ... ... жетіп отыр.
Зиянды сүт қоректілер. Көбінесе кемірушілер отрядына жататын зиянкес болып саналады. Әр түрлі дала тышқан-дары, саршұнақтар т. б. ауыл ... ... ... зиян ... Олар ... ... ... стадиясына зиянын тигізеді. Себілген тұқымды тасиды, өскінді құртады, ... ... ... үюлі ... ... ... бүлдіреді. [1]
Свириденко мен Калабухованың мәліметі бойынша Солтүстік Кавказдың кейбір жерлерінде бір гектар жерде саршұнақтың 80 -- 100 ... іні, ал ... ... бір ... -- 1450-ге дейін болған. Бір гектар жерде 20 -- 50 ... ... жиі ... Сибирьдің ұзын құйрық ірі саршұнағы жылына 16/кг-ға дейін дәнді азық жеңді. Агротехни-калық ... ... ... жерлерде саршұнақтар егістің жартысын құртып жібереді. Орта Азияның және ... шөл ... ... сары ... fulvиs) және ... ... ... (Sрегmорһіlорsіs ІерtоdіасtуІиs) ғана шаруашылыққа келтіретін зияны жоқ, өйткені олар көбінесе егіні жоқ далалы жерді мекендейді.
Тышқандардан басқа ... зиян ... ... де аз ... ... зерттеуі бойынша, Орта Азияда мекендейтін қызыл құйрық қосаяқ ... ... ... ... немесе мақта егісін мекендеп, егіннің түсімділігін 10 процентке дейін тәмендетеді. Күзде оның інінен 12 кг-ға дейін астық қоры ... Осы ... ... ... да, ... да, ... да ... зиян келтіреді. Бау-бақша өсімдіктеріне көбінесе карақас өте зиянды. Ол жемісті түгел жемегенімен тістеп бүлдіреді. Қарақастардың жүзім жемісінің 30 ... ... ... кездері болған. Олар отырғызған ағаштарды да зияндайтыны белгілі, мысалы, тышқандар далалы ... ... ... 50 ... ... тұқымын ініне тасып құртқанын байқаған.
Кемірушілер шабындық пен жайылымға да үлкен зиянын ти-гізеді.А. Н. Формозовтын, мәліметі ... ... ... Дағыстанның тау етегіндегі аудандарында үй тышқандары өте көбейіп кетіп, олардың 1 га жердегі саньі 1000-ға дейін жет-кен, яғни бұлар майдан ... ... ... бір ... ... 10 -- 30 ... ... өсімдігін жеп, құртады. А. Г. Вороновтын, байқауы бойынша Ақтөбе облысында дала ... ... бір ... ... барлық шөптін, 50 про-центін жойып жібереді.
Соқырлар, цокорлар, саршұнақтар және жалпақ тісті тышқандар (Nезokіа) жерді қазып үңгірлеп, ... ... ... ... ... істен шығарады. Жер бетіне топырақ үйіп, шөп шабатын машиналарға кедергі келтіреді. Ін қазып, ... ... ... арам ... ... себепші болады. [8]
Жыртқыштардың ішінде зияндылары көп емес. Адамға пай-далы жануарларды жеп, ауыл ... ... ... ... ... ... әсіресе қой шаруашылығы-на үлкен зиян келтіреді, өйткені жеген малдарының 55 проценті қой, 20 ... ... 15 ... ... ал 10 ... ... ... болады. Қасқырлар тундра жақта көбінесе бұғылармен қоректенеді, жеген ... 50 -- 60 ... ... еті. ... ... бұлар кәсіптік маңызы бар жабайы аңдарды да (бұғылар, киіктер, жабайы қояндар, ешкілер, шошқалар) жеп азайтады. ... ... ... келтіретін зияны 25 млн долларға жеткен. Қасқыр құтыру сияқты жұқпалы ауырудың табиғаттағы таралу ошағы болып саналады. Сондықтан оларды құрту ... ... ... ... ... қолданылады.
Жыртқыш аңдардың басқа түрлерін зиянды емес деуге ... ... ... жабайы мысықтар мен шиебөрілер, түлкілер және ұсақ күзендер құстарды жеп, құс өсіретін ша-руашылыққа ... ... ... бұл ... ауыл шаруашы-лығына зиян келтіретін кеміргіштерді құртып, пайда да ... ... ... ... ... ... құрамын зерттегенде, оның 94 проценті тышқан тәрізділер ... ал ,8 ... ... ... ... ... қиын, қарнын-дағы тамақты тексергенде тышқан тәрізділер 60 -- 100%, құ-стың қалдығы 8 -- 35% болған.
Сүт қоректілердщ жұқпалы ауру тарататын түрлері де бар. ... ... ... үй ... т. б. ... Олар ... ауруларды бойына сақтаушы, әрі таратушылар болып есептеледі. Жұкпалы аурудың қоздырғыш бактериялары адамға да және жануарларға да бірдей жұғады. ... ... -- ... деп ... Антропозооноз ауруларына -- сүзек, шешек, оба, карасан, туляремия т. б. жұқпалы аурулар жатады. Оба ауруын қоздырғыш бактерия ... ... -- ... ... ... ... ұстағанда адамды тістесе немесе оның эктопаразиті бүрге арқылы адамға жұғады. Маса, шыбын, ... бит және ... ... су ... ... ... ... кезінде туляремия ауруының қоздырғыштары (Васtегіum tиlагепзе) адамға жұғады. Микроб тасушылардың көпшілігі кемірушілер деуге ... ... су ... (Агvісоlа аmрһіЪіиs), кәдімгі дала тышқан-дары, үй тышқандары, саршұнақтар және ... ... ... ... зиян ... және ... ауру тарататын кемірушілерді құрту үшін бізде казір көптеген ша-ралар белгіленген. Бұл шараларды жүзеге асыру үшін ... жыл ... ... ... ... отыру, табиғи жағдайда, адам мекендерінде орналасу ерекшеліктерін білу керек. Табиғат жағдайында кемірушілердің саны өте ... ... ... ... ... ... шараның тиімді болатынын ескеру керек. Өйткені қиыншылык, жылдары олар шағын жерге жиналады, сол жерде оларды жойып жіберуге жеңіл ... ... ... ... ... ... үш ... әді-сі бар: биологиялық, механякалық және химиялық. Б и о л о ... әдіс -- ... ... сүт коректілерді және жыртқыш құстарды корғауға негізделген. Мысалы, кейбір аудандарда ... ... ... бағалы терілі түлкі, күзен сияқты аңдарды аулауға тыйым салынған. Зиян-кестерге ... ... бұл ... ... ... жойып жібер-мегенмен санының азаюына себепиіі болады. Елді мекендер-де кемірушілерге, адамға және малға зияны жоқ бактериялар-ды, мысалы Исаченко ... ... ... ... әдіс -- кемірушілерді әр түрлі құралмен ұстауға негізделген. Саршұнақтар мен аламандарды інінің ау-зына темірден жасалған № 0 және № 1 доға ... ... ... ... ... оларды ініне су құйып та өлтіреді. Бірақ мұндай әдіс ... қар суы бар ... ғана ... әдіс -- ... газ ... улармен немесе азықка араластырып берген улармен ұлатып, ... ... ... ... ... үшін 1000 см3 құмға 250 г хлорпикрин косып немесе мақтаға сіңіріп ініне ... ... ... бір уысына 3 г у сіңіреді, уды індеріне енгізіп таста-ғаннан кейін, онық аузын топырақпен жауып ... ... ушін ... ... [11]
Кеміргіштермен күресуде кейінгі кезде кеңінен қолданылып жүрген тәсілдердің бірі -- ' ... ... ... ... ... қара ... ... маңайына және жүретін жерлеріне шашып тастау. Алдандыратын дәндерді уландыратын зат ... ... ... және ... ... пайдаланады. Бір гектар жерге 200 -- 300 г бидайдың уландырған дәнін қолмен сепкенде тышқандардың 70 -- 80 проценті қырылып қалады. ... зиян ... ... қыру үшін де осы ... қолдануға болады. Суда ерімейтін порошок тәрізді уларды індеріне шандатып шашып жіберу арқылы да оларды қыруға болатын жаңа ... де ... ... ... сүт ... кәсіп ету халқы-мыздың шаруашылық ісінің маңызды саласы болып есептеледі. Осы жолмен өнеркәсіптій. әр түрлі ... ... ... ... ... ... тоқыма өнеркәсібінің т. б. өнімдерін алады. Әсіресе, жануарлар дүниесіне өте бай біздің елімізде табиғаттың осы байлығын тиімді пайдаланудың ... өте ... ... 350-ге жуық сүт ... бар. Оның 150 ... және ... маңызы бар жануарлар. Мұндай жануарлар қол қанаттылар мен тақ тұяқтылардан баска отрядтардың барлығында бар. Мысалы жыртқыштар отрядында -- 41 түр, ... -- 35 ... жұп ... -- 20, кит ... -- 20 ... ... ... -- 13 түрі, кояндардың -- 8 түрі, ... ... -- 5 түрі ... ... ... есептеледі. [1,4]
Біздің еліміздің экономикасында теңіз жануарларының кәсіптік ... ... бар. ... ... ... Қара ... басқа теңіздердің барлығынан ауланады. Гренландия тюленьдері (Раgорһоса gгеопlапdіса) Ақ ... ... ... олар қыс ... ... топталып мұздың үстіне жиналады. Тюленьдер Ақ теңізге күшіктеу және түлеу үшін келеді. Тюленьдердің бірнеше ... Қиыр ... ... ... және ... ... бөлігіндегі мұздан да көптеп ауланады. Оның ұсақ түрлері (нерп) Байкал, Ладож көлдерінен ұсталады. Терісі мен майын, жас ... ... ... тері ... ... ... Командор аралдарында және Сахалиннің шығыс жағалауында Тюлень аралында теңіз мысықтарының жатағы бар. Олар ... ... және ... Осы ... олар ... болады. Оларды аулау ғылми негізде құрылған. Жыл сайын санақ жүргізеді, қорғау шараларын белгілейді. ... алу үшін үш ... ... ғана ... Қиыр ... теңізінен және Антарктикадагы мұхит-тардан, Тынық мұхиттың суынан ауланады. Ауланған киттерді іске асыру үшін заводтарға ... ... Оны ... алу үшін ... Орта ... ... киттерден 20 т (киттің ұзындығы 24 м болады) май, ал ірілерінен 50 т май алынады. Дүние жүзі бойынша жылына 50 -- 60 мың кит ... ... ... түрлерін -- дельфиндер дейді. Оны бізде Қара теңізден, Қиыр Шығыс суларынан және Солтүстік ... ... ... ... мен ... кәсіптік маңызы зор. [1,8]
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарғы сатыдағы аңдар.Қазір барлық материкте кездесетін жер ... ... ... әр түрлі тіршілік жағдайында кездесетін жоғарғы сатыдағы сүтқоректілер. Өзіне тән ... ... ... ... ... мидың күмбезі жақсы жетілген және ми сыңарлары ... ... дене ... ... Екіншіден, плацента әрқашанда пайда болады, ұрпағы өз бетінше емшек еме алатындай болып ... ... ... ... болмайды.
* Төртіншіден, қынабы әрқашанда жұпсыз болады.
* Бесіншіден, олардың көпшілігінде сүт тістері мен нағыз тісінен басқалары тісеп отырады.
Осы заманда тіршілік ... ... сүт ... 18 ... ... ... ... маңызы өте зор және алуан түрлі. Егер олардың түрге өте бай екенін және кеңінен таралғанын ... ... ... болады. Көптеген түрі орман, қойма, ауыл шаруашылығының, зиянкестері. Кейбір түрлері жұқпалы ауру ... ... ... ... зиян ... Сүт қоректілердің көпшілігі кәсіптік объектілер, олардан әр түрлі бағалы өнімдер: ет, май, бағалы тері, тері алынады. Сонымен қатар адам ... ерте ... ... ... түрлерін қолға үйретіп, қазіргі ауыл шаруашылық малдарының жаңа тұқымдарын шығарған. Жабайы аңдарды үй малына айналдыру әлі де тоқталған жоқ. ... мол жақа ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
* Олжабекова.К.Б. Омыртқалылар зоологиясы. 2 бөлім: оқулық К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-368с.
* Божбанов, А.Ж. Экологиялық зоогеография негіздері: оқулық / А.Ж. Божбанов, М.Қ. ... ... 2013.- ... ... Н.П. ... зоологиясы. - Алматы.: "Мектеп", 1970.
* Зоолгия-Омыртқалы жануарлар. С.М.Махмұтов. Алматы,1995 ж.
* Дәуітбаева К.Ә.,т.б. Жануарлар алуан түрлілігі.1 және 2-бөлімдер.Жоғары оқу ... ... ... Омыртқалылар зоологиясы К.Б. Олжабекова 1-кітап, - Алматы Эверо. -2014. - 3-13 ... ... ... 1 ... ... ... ... -Алматы:Эверо,2011.-400б.
* Қазақстан сүтқоректілері. Бекенов А.,Есжанов Б. Алматы, ,1995ж.
* Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. I, и II ... - М.: ... ... 1979г.
* Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии ... . - М.: ... ... 1976.
* Курс зоологии/Под ред. Матвеева Б.С. - М.: Высшая школа. 1966, т.2.
* Адольф Т.А. и др. Руководство и ... ... по ... ... ... Е.И. Зоология. М.: Агропромизд.1989г.
* БанниковА.Г., Денисова М.Н. Очерки по биологии земноводных. - М.: ... ... Д.Э., ... Э. ... ... - М.: Мир, 1973
* Жизнь животных 4-7 т.т ... 1983г.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Приматтар отряды2 бет
Сүтқоректілер класының жалпы сипаттамасы18 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
«Кәсіпорын немесе ұйым менеджментіндегі персоналды басқару»31 бет
«Сүтқоректілердің шығу тегі»33 бет
Індеттік процестің даму заңдылықтары және сатылығы6 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
Аймақтық дағдарыс синдромы немесе араб дауылы6 бет
Арыз немесе өтініш13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь