Көк-жасыл балдырлар бөлімінің морфологиясы, көбеюі, таралуы, экологоясы

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1Балдырларға жалпы сипаттама 4
1.1Көк . жасыл балдырлар бөліміне сипаттама 7
1.2Көк . жасыл балдырлардың таралуы 17
1.3Олардың көбеюі, таралуы және экологиясы 21
1.4Көк.жасыл балдырлардың маңызы 22
IIIҚорытынды 24
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 25
Курстық жұмыстың өзектілігі:Көк Жасыл Балдыр , цианея (Cyanophyta) – балдырлардың ішіндегі құрылымы жағынан ең қарапайым тобын құрайтын, прокариотты (ядролы) организмдерге жататын бір бөлімі. Бұлар автотрофты организмдердің ішіндегі ең ежелгілері болып саналады. Көк Жасыл Балдырдың қазба қалдықтары кембрийге дейін түзілген шөгінді жыныстар арасынан табылған. Көк Жасыл Балдыр табиғатта өте кең тараған. 3 класқа бірігетін 150 туысы 2 мыңға тарта түрлері белгілі, барлық құрлықтар мен суларда (ащы, тұщы) кездеседі. Қазақстанда 3 класқа, 9 қатарға, 30 тұқымдасқа, 66 туысқа жататын 549 таксоны (түр, вариация , форма) анықталған. Көк Жасыл Балдыр бір клеткалы, шар тәрізді, бірігіп шоғыр (колониялар) түзеді, ал көп клеткалы түрлері жіпше тәрізді, кейде бұталана тарамдалған. Түсі, әдетте, көк жасыл болғанымен, алқызыл, күлгін, тіпті қара түсті түрлері де кездеседі. Ол клетка құрамындағы пигменттерге (фикоциан – көк жасыл түсті, фикоэритрин – қызыл, каротин –алқызыл; әр түрлі каратиноидтар) және олардың ара қатынастарына байланысты болады. Клеткалары талшықсыз,ал көп клеткалы жіпше тәрізді түрлері сырғанай жылжуға қабілетті келеді. Автотрофты және миксотрофты (аралас) қоректенеді.
Курстық жұмыстың мақсаты: Көк-жасыл балдырлар бөліміне жалпы сипаттама беру және олардың кластарын зерттеу. Көбею жолдары жыныстық процестері, таралуы, экологиясынаталдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Көк-жасыл балдырлар бөліміне сипаттама беру;
 Кластарын зерттеу;
 Жыныстық процестеріне, таралуына, экологиясынаталдау жасау;
1. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
2. Абдрахманов, О. Төменгi сатыдағы өсiмдiктер систематикасының практикалық жұмыстары.-Алматы: Қазақ университетi. 2 бөлiм: Саңырауқұлақтар мен қыналардың лабораториялық жұмыстары.-2004.-126 бет
3. Абдрахманов О. Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Алматы мектеп 1972.
4. О. Абдрахманұлы. Өсімдіктер систематикасы Төменгі сатыдағы өсімдіктер Алматы “Ғылым” ғылыми баспа Орталығы 2003ж.
5. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
6. Абдрахманов, О. А. Практические работы по систематике низших растений.-Караганда:Изд-во КарГУ. Ч.2:Лабораторный практикум по грибам и лишайникам.-2001.-146 с.
7. Назарбекова С.Т. Краткий курс лекции по систематике низших растений учебное пособие Алматы изд «Қазақ университеті» 1992г 129с.
8. Шигаева М.Х., Цзю В.Л. Систематика бактерий:Учебное пособие.-Алматы:Қазақ университетi,2003.-150с.
9. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника : Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
10. Курс низших растений (под ред М.В.Горленко) М. Высшая школа 1981 с520.
11. Антипина Г.С. Водоросли. Учебное пособие Петрозаводск, 1992, изд. ПГУ с 111.
12. Лемеза Н.А. Шуканов А.С. Малый практикум по низшим рестениям учебное пособие Минск университетская 1994 с288.
13. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника:Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
14. Агелеуов Е., Дөненбаева К.т.б. «Ботаника өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясы» Алматы., Санат 1998ж.
15. 2.Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск.: Новое издание, 2002.
16. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Көк-жасыл балдырлар бөліміне жалпы сипаттама берілді және олардың кластары зерттелді. ... ... ... ... морфологиясы, таралуы, экологиясының мазмұны талданды.
Жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, 3 суреттен, қорытынды және ... ... ... ... ... жұмыс 25 беттен тұрады.
27679656808470
МАЗМҰНЫ
І Кіріспе
3
ІІ Негізгі бөлім
4
1 Балдырларға жалпы ... Көк - ... ... ... ... Көк - ... ... таралуы
17
1.3 Олардың көбеюі, таралуы және экологиясы
21
1.4 Көк-жасыл балдырлардың маңызы
22
III Қорытынды
24
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
25
center6388100
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Көк Жасыл ... , ... ... - ... ... ... жағынан ең қарапайым тобын құрайтын, прокариотты (ядролы) организмдерге жататын бір ... ... ... ... ішіндегі ең ежелгілері болып саналады. Көк Жасыл Балдырдың қазба қалдықтары кембрийге дейін түзілген шөгінді жыныстар арасынан табылған. Көк ... ... ... өте кең ... 3 ... ... 150 ... 2 мыңға тарта түрлері белгілі, барлық құрлықтар мен суларда (ащы, тұщы) кездеседі. Қазақстанда 3 класқа, 9 қатарға, 30 тұқымдасқа, 66 ... ... 549 ... (түр, ... , ... анықталған. Көк Жасыл Балдыр бір клеткалы, шар тәрізді, бірігіп шоғыр (колониялар) түзеді, ал көп клеткалы түрлері жіпше тәрізді, кейде бұталана ... ... ... көк жасыл болғанымен, алқызыл, күлгін, тіпті қара түсті түрлері де кездеседі. Ол ... ... ... ... - көк ... ... фикоэритрин - қызыл, каротин - ... әр ... ... және ... ара қатынастарына байланысты болады. Клеткалары талшықсыз,ал көп клеткалы жіпше ... ... ... ... қабілетті келеді. Автотрофты және миксотрофты (аралас) қоректенеді.
Курстық жұмыстың мақсаты: Көк-жасыл балдырлар бөліміне жалпы сипаттама беру және олардың ... ... ... ... ... ... таралуы, экологиясына талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
* Көк-жасыл балдырлар бөліміне сипаттама беру;
* Кластарын зерттеу;
* Жыныстық ... ... ... ... ... Балдырларға жалпы сипаттама
Балдырлар (Харовые водоросли) -- ... ... бар, өз ... органикалық заттар жасап шығара алатын төменгі сатыдағы өсімдіктер тобы. Өсімдіктер ... ... ... ... көбі ... ... Олар Антарктиданың мұздықтарында, Йеллоустон саябағының ыстық бұлақтарында да тіршілік ете алады және теңіз, көл, ... ... ... де өсе ... ... кезде балдырлардың 20 000-нан асатам түрлері анықталып отыр.
Балдырлардың құрылысына тоқталатын болсақ, олардың құрылымы ... ... бір ... және көп клеткалы түрлері болады. Көп клеткалы өкілдерінің денесін ... деп ... ... ... ... және пектинді заттардын тұрады. Клеткасы егізінен бір ядролы цитоплазмасында митохондрия, диктиосома, хромотофора сияқты органоидтары және бос қуысы боладыды.
Балдыр биохимикалық ... және ... ... қарай 12 типке бөлінеді: көп жасушалы жасыл балдыр (Cyanophyta), прохлорофитті балдыр (Prochlorophyta), қызыл балдыр (Rhodophyta), ... ... ... ... ... ... ... балдыр (Cryptophyta), динофитті балдыр (Dіnophyta), қоңыр балдыр (Phaeophyta), сары-жасыл балдыр (Xanthophyta), эвгленді ... ... ... ... ... хара ... (Charophyta). Бұлардың 30 мыңға жуық түрлері белгілі. Қазақстанда 1 ... ... ... ... ... ... ғылыми жетістіктерге сүйенсек балдыларды талшықтылардан, яғни суда өмір сүрген 1-2талшығы бар бір жасушалы ағзалардан шыққан деп жорамалдайды.Олардың ішінде ... бар ( ... және ... ( ... ... ... Бұлардың алғашқылары өсімдектерге, ал соңғылары жануарларға жақын . Сондықтан көптеген систематиктер талшылықтыларды өсімдіктермен жануарлардың ... ... ... ... де ... ... топ ретінде қарастырады. [1]
Қоректенуі. Балдырлардың көпшілігінде хлофилл болады және автотрофты қоректенеді, бірақта ... ... ... түсі бақа пигменттермен жабылып көрінбей тұратындары да аз болмайды.
Құрылысы . Талломы бір жасушалы, ... ... ... ... бірге олар жасушалардың орналасуына қарай жіп тәрізді немесе пластинка тәрізді болып келеді. Талломның вегетативтік жасушылары сырт ... ... және ... ... тұратын қатты қабықшамен қапталған болады. Жасушы қабықшасының сыртының кремнеземмен ... ою ... ... оның ... ... жиі ... ... жасушаның бүкіл қуысын толтырады немесе оның қабарғасына жақын орналасады. Жасушаның ... ішкі ... ... толы бір ... немесе бірнеше ұсақ вакуольдер болады. Жасушада бір немесе бірнеше және құрамында пегменттері бар, хромотофорлары болады. Хромтофорлардың ... ... ... - ... ... лента, жұлдызша тәрізді, торлы және т.б. болып келеді. Бұлар балдырларды анықтауға қажетті негізгі белгілері ... ... ... ... ... > деп аталатын ерекше белогтық денешіктер болады. Олардың айналасында артық қор заттары ретінде крахмал немесе соған жақын углеводтар ... ... ... қор ... ... шыны ... ... белогы жиналады.
Өсімдіктер дүніесінің ең ерте пайда болған тобы. Балдырлар суда пайда ... ... ... көпшілігінің осы уақытқа дейін, алғашқы кездерде пайда болған формаларынан көп айырмашылықтары жоқ. Балдырлар бір клеткалы, ... және көп ... ... және ... ... ... болып келеді. Балдырлардың ұзындығы микроскопиялықтан бастап ондаған метрге дейін созылады. [1,2]
Бардырлардың көпшілігінде хлорофилл болады және олар автотрофты қоректенеді, бірақта олардың ... ... ... ... ... Бұлардың алғашқылары өсімдіктерге, ал соңғылары жонуарларға жақын.
Талломның вегетативтік клеткалары сырт жағынап целлюлозадан және пектинді заттардан тұратын қабықшамен ... ... ... ... сыртының кремнеземмен немесе ою-өрнек тәрізді оның безегімен қапталуы жиі кездеседі. Цитоплазмасы клетканың бүткіл қуысын ... ... оның ... ... ... ... ортасында, іші клетка шырынына толы бір үлкен немесе ... ... және ... пигменттері бар, хроматофоралары болады. Хромотофораларының формалары алуан түрлі- пластинка, спираль, ... ... ... ... торлы және т.б. болып келеді. Кейбір балдырлардың хроматофорасында деп аталынатын ерекше белоктік денешектер болады, олардың айналасында артық қор ... ... ... немесе соған жақын көмірсулар жиналады. Крахмалдан басқа артық қор заттары ретінде шынымайлары, липопротеид лейкозин, волютин ақуызы жиналады.
Көбеюдің вегетативтік, ... ... және ... типтерінің барлығы болады. Вегетативтік көбею бір клеткаларда клетканың екіге бөлінуі, колониялылар - ұсақ ... ... көп ... - ... ... ... вегетативтік көбеюге арналған органдары (хараларда - түйнектері) арқылы ... ... ... ... ... немесе қозғалмайтын споралары арқылы жүзеге асады. Спора вегетативтік клетканың ішінде немесе ерекше органдарда: зооспорангиларда немесе спорангиларда, олардың ... ... ... ... пайда болатын бір клеткалы құрылым. Зооспоралар түзілгеннен кейін, көп ұзамай талшықтарын тастап, клетка қабықшасына ... жана ... ... ... изо- , ... және ... ... жүзеге асады. Изо-және гетерогаметалары қатардағы вегетативтік клеткалардан ... ... ... оогогилерінде, сперматозоидтары энтеридилерінде жетіледі. Жұмыртқа клеткасы біреу, немесе бірнешеу болады, ал ... - көп. ... ... ... көбеюі- коньюгация немесе зигогамия жиі кездеседі. Бүл жағдайда екі вегетатівтік ... ... ... ... ... Осы сөз ... ... көбеюлердің кезгелгені зиготаның түзілуімен аяқталады. Зиготадан редукциялық бөліністің нәтижесінде төрт зооспора ... ... ... жаңа особьтар пайда болады. Кейбір жағдайларда зигота тыныштық ... ... ақ ... ... ... ... қозғалмайтын жаңа особьқа аналады. Бұл жаңа особьтар, тағында жаңа жыныстық көбеюдің мерзімі келгенше, ұзақ уақыттар бойы ... ... ... Жаңа ... көбеюдің мерзімінің келуі,көп жағдайда сыртқы ортаға байланысты болады. Алайда зиготадан жыныссыз фаза- спорофит (2n) түзіледі, ал онда ... ... ... - ... түзіледі. Гаметофит қос жыныстыда дара жынысты да болады. Сонымен, балдырлардың біреулерінің өмірлік циклінде ядролық фазалардың дұрыс алмасуы ... ал ... ... - және ... ... айқын байқауға болады. [3,4]
Көбеюі. Балдырларды көбеюдің вегативтік, нағыз ... және ... ... ... болады. Вегитивтік көбеюі бір жасушалы түрлерінді жасушаның ұсақ колонияға ыдырауы, көп жасушылытүрлерінде талломасының бөліктерімен,кейде вегетативтік көбеюге арналған ... ... ... ... ... ... көбеюі зооспоралары немесе қозғалмайтын споралары арқылы жүзеге асады. Спора вегативтік клетканың ішінде немесе ... ... ... ... ... олардың ішіндегі заттардың бөлініуінің нәтижесінде пайда болатын бір клеткалы құрылым. Зоопоралар түзілгеннен кеійн, көп ұзамай талшықтарын тастап, ... ... ... жаңа, особьқа айналады. Жыныстық көбеюі изо-гетрогамия және огамиядық формаларда жүзеге асады. Изо және ... ... ... ... түзіледі. Жұмыртқа клеткасы оогинилерінде, сперотазиодтары антеридилерінде жетіледі . Жұмыртқа клеткасы ... ... ... болады, ла сперматозойды - көп. Балдырларда тіркесу арқылы көбеюде ( ... ... ... жиі кездеседі. Бұл жағдайда екі вегативтік клетканың біреінің ішіндегі протопласты екіншісі құйылады. Осы сөз болған жыныстық көбеюлердің ... ... (2n) ... ... Біраз ыныштық кезеңін басынан өткізген соң, зиготадан редукциялық бөлінісінің нәтижесінде төрт зооспоры түзіледі. Олардан келешекте жаңа особьтар ... ... ... ... зигота тыныштық кезеңінен көшпей ақ, редукциялық жолмен бөлініп, бірден қозғалмайтын жаңа особьке айналады. Бұл жаңа особьтар, тағыда жаңа жыныстық көбеюдің ... ... ұзақ ... бойы жыныссыз көбейе алады. Жаңа жыныстық көбеюдің ... ... көп ... ... органға байланысты болады. Алайда зиготадан жыныссыз фазаспорофит (2n) түзеледі, ал онда ... ... ... - ... ... ... ішіндегі заттардың редукциялық жолмен бөлінуінің нәтижесінде гаплойдты (n) зооспарлар түзеледі. Зооспаралар өсіп гематофиттер (n) береді, ал оларда ... ... ... гаметангилер желіледі. Гаметангилерден гематалартүзеді. Гаметофрит қосжынысты да, дара жынысты да болады. Сонымен, ... ... ... ... ядролық фазалардың дұрыс алмасуы болмайды, ал екіншілерінде спора - және ... ... ... ... ... және ... маңызы. Балдырлардың көпшілігі суды, негізінен теңіз суларын мекендейді. Олардың біреулері, планктонның негізгі бөлігін түзіп, суда бос жүзіп жүреді, ал ... ... ... бос ... ... субстратқа бекініп тұрады. Соңғылары бентостың (су асты шалғындардың) негізгі бөлігін түзеді.Теңіздерде балдырлар 30м тереңдікке дейін ерекше қалын ... ... ... ... ең төзімдісі қоңыр және қызыл балдырлар 100 - 200 метрге, ал ал жекеленген ... ... және ... ... ... ... ... балдырлар өте төменгі температураның өзінде тіршілік қабілетін жолғалтпайды. Мысалы, полярлық ендікте және ... биік ... ( ... ... ) ... ... ... өседі және олардың қызыл, жасыл, қоңыр, сары түстерге боылады (қар хламидомонадасы). [3]
1.1 Көк - жасыл ... ... ... ... Балдыр , цианея (Cyanophyta) - балдырлардың ішіндегі құрылымы жағынан ең ... ... ... прокариотты (ядролы) организмдерге жататын бір бөлімі. Бұлар ... ... ... ең ... ... ... Көк Жасыл Балдырдың қазба қалдықтары кембрийге дейін түзілген шөгінді жыныстар арасынан табылған. Көк Жасыл ... ... өте кең ... 3 ... ... 150 ... 2 ... тарта түрлері белгілі, барлық құрлықтар мен суларда (ащы, тұщы) кездеседі. ... 3 ... 9 ... 30 ... 66 ... ... 549 таксоны (түр, вариация , форма) анықталған. Көк ... ... бір ... шар ... ... ... ... түзеді, ал көп клеткалы түрлері жіпше тәрізді, кейде бұталана тарамдалған. Түсі, әдетте, көк жасыл болғанымен, алқызыл, күлгін, тіпті қара ... ... де ... Ол ... ... пигменттерге (фикоциан - көк жасыл түсті, фикоэритрин - қызыл, каротин - ... әр ... ... және олардың ара қатынастарына байланысты болады. Клеткалары талшықсыз,ал көп клеткалы жіпше тәрізді түрлері сырғанай жылжуға қабілетті келеді. Автотрофты және ... ... ... ... ... ... ... мен ластанған суларды мекендейді де фотосинтезбен қатар дайын органикалық қалдықтармен қоректенеді. Осының арқасындажаз айларында тез көбейіп, судың сапасын ... ... ... де бар. ... ... көк жасыл түске боялып "гүлдейді", түйсік органдарын тітіркендіретін (органолептикалық) қасиеттері бұзылады, жағымсыз иіс пайда болады, ал Көк ... ... су ... ... басып кетсе, жәндіктер мен балықтар оттек жетпей тұншығып өледі. Көк Жасыл Балдыр фотосинтез кезінде өсімдіктер сияқты крахмал ... оның ... ... тән ... ... ... ... Клеткалары құрылымы жағынан бактерияларға өте жақын, басқа типке жататын балдырларға ... ... ... ... ... ... ... хлоропластары, митохондриялары болмайды. Көк Жасыл Балдыр, негізінен, вегетативтік жолмен, яғни клеткаларының екіге бөлінуі, шоғырларының ... көп ... ... ... ... ... ... клеткаларында пайда болатын споралары арқылы да көбейетін түрлері бар. ... ... ... ... ... ортаның қолайсыз жағдайына өте төзімді, әрі бейімделгіш. ... ... ... ... ... да, полюстардағы немесе биік тау басындағы мұз-қарларда да тіршілік ете беретін ... ... ... ... белгілі бір түрімен селбесіп тіршілік етіп, қыналардың денесін құрайды. Шаруашылыққа пайдалы ... ... ... ... ... ... әдіспен тазартуға, малға азық ретінде және тағамға (Nostos, ... ... ... ... ... арнайы өсіреді. Көк Жасыл Балдырдың 100-ден аса түрлерінің (Phormіdіum, Plectonema, т.б.) ... ... ... ... топырақты азотқа байытатын қасиеті анықталған. [11]
1-сурет. Көк-жасыл балдырлар.
Көк жасыл балдырлар өте ертеде пайда болған өсімдіктер. Түрлерінің жалпы саны 1,4 мың ... ... - ... ... ... Көк - жасыл балдырлар жасушаларының қарапайым құрылыстылығымен ерекшеленедi. Жасушаларының қабықшасы пектиндi, шырышпен қапталған. Цитоплазмада органоидтары жоқ. Цитоплазма ... ... ... ... ... ядролық зат бар. Жасуша құрылысының ерекшелiгiне байланысты олардың көбеюi қарапайым бөлiну арқылы жүредi. Көк ... ... ... ... (қалыптасқан ядросы жоқ). Бұл балдырлардың әртүрлi пигменттерi болады. Көк-жасыл түс беретiн жасыл хлорофилл және көк пигмент фикоциан. Осы екi ... ... ... аз, бiрде көп мөлшерде қызыл түс беретiн - фикоэритрин және сарғыш түс беретiн каротин де бар (1-сурет). [5,6]
Түрлерінің ... саңы 15 ... ... ... ... негізінен тұщы суларда, кейбіреулері теніздерде, аздаған түрлері оқтын-оқтын су басудың нәтижесінде ылғалдығы артып отыратын топырақтарда, ағаштардың діндерінде, дуалдарда (на ... гүл ... қыш ...... және т.б. жерлерде кең таралған өсімдіктер.
Осы бөлімнің өсімдіктерін мысалға ала отырып эволюцияның екі ... ... ... ... бір ... бір ... ... бастап, көп клеткалы, көп ядролы формаларына дейін жеткен, бұл ... ең ... ... ... ... ... бір клеткалы сифон және жіптәрізді формаларынан бастап, колониялы формалары арқылы, көп клеткалы жіптәрізділерге және одан әрі көп клеткалы, ... ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктердің вегетативтік органдарында біршама ұқсас болып келетің формаларына дейін жеткен бұл ... ең ... ... - ... ... харалар жеке топқа бөлінеді. Хара түрлері үрі балдырлар, терен емес суқоймаларда өседі. Харалардың талломаның құрылысы өте күрделі.
Көк-жасыл балдырлар ... ... ... тiршiлiк етедi: әртүрлi деңгейде ластанған тұщы және тұздылау су ... су ... ... ... ... түбiнде.
2-сурет. Көк-жасыл балдырлар.
Көк-жасыл балдыр-цианея (Cyanophyta) - балдырлардың ішіндегі құрылымы жағынан ең қарапайым тобын құрайтын, прокариотты ... ... ... бір ... ... ... организмдердің ішіндегі ең ежелгілері болып саналады. Көк жасыл балдырдың қазба қалдықтары кембрийне дейін түзілген шөгінді жыныстар арасынан табылған. Көк ... ... ... өте кең ... 3 ... ... 150 туысы 2 мыңға тарта түрлері белгілі, барлық ... мен ... (ащы, ... ... ... 3 класқа, 9 қатарға, 30 тұқымдасқа, 66 туысқа жататын 549 таксоны (түр, вариация, форма) анықталған. Көк жасыл балдыр бір клеткалы, шар ... ... ... ... ... ал көп ... ... жіпше тәрізді, кейде бұталана тарамдалған. Түсі, әдетте, көк жасыл болғанымен, ... ... ... қара ... ... де ... Ол клетка құрамындағы пигменттерге (фикоциан - көк-жасыл, фикоэритрин - қызыл, каротин - ... әр ... ... және ... ара ... байланысты болады. Клеткалары талшықсыз, ал көп клеткалы жіпше тәрізді түрлері сырғанай ... ... ... ... және миксотофты (аралас) қоректенеді. Соңғылары шіріген органикалық заттар мен ластанған суларды мекендейді де фотосинтезбен қатар дайын органикалық ... ... ... ... жаз ... тез ... ... сапасын төмендетеді. Ол түрлері Anabena деп аталады. Мұндай сулар көк-жасыл түске боялып "гүлдейді" әрі осындай сулардан ... иіс ... ... ... ... әсерінен адамдардың түйсік органдарын тітіркендіретін (органолептикалық) қасиеттері бұзылады. Ал көк жасыл балдыр су бетін түгел басып ... ... мен ... ... ... ... өледі. Көк жасыл балдыр фотосинтез кезінде өсімдіктер сияқты крахмал түзбейді, оның орнына жануарларға тән гликопротеидтерді ... ... ... құрылымы жағынан бактерияларға өте жақын, басқа типке жататын ... ... ... ... ... ... оқшауланған ядросы, сондай-ақ, хлоропластары, митохондриялары болмайды. Алматы облысында, Первомайские ауылынан жиналған балдырға сандық және сапалық сараптамалар жасалды. ... ... ... ... ... ... ... бар екендігін көрсетті: Амин қышқылдары, алкалоид, фенол, каротиноид, ксантонид. [13]
ББК бойынша балдырдың ... ... ... үлесі зерттеліп анықталды. Жалпы күлділігі - 9,26%, кептіру кезіндегі массасының шығыны - 5,2%, құрамындағы экстрактивті заттар - 29,67%, ... ... ... - 20,41%, ... - 24%, ... - 1,8%, каротиноид - 5,39%, полисахаридтер - 0,42% (Құрғақ шикізат үшін қаныттар).
ББК БАК Осы сараптамалар (тағы жасалғын барқатар зерттеулер) ... ... ... ... ... су өсімдіктерінің ішіндегі балдыр өсімдігінің Қазақстанда қоры жеткілікті, әрі ... сала ... кең ... ... ие ... ... Сол тұрғыдан балдыр өсімдігінен субстанция дайндауға және осы өсімдіктің мүмкіндігін толық пайдалана отырып фитопрепарат алуға сол арқылы ... ... ... жасауға болады.
Көк жасыл балдырцианея (Cyanophyta) - балдырлардың ішіндегі құрылымы жағынан ең қарапайым ... ... ... ... ... ... бір бөлімі. Бұлар автотрофты организмдердің ішіндегі ең ... ... ... Көк ... ... қазба қалдықтары кембрийге дейін түзілген шөгінді жыныстар арасынан табылған. Көк Жасыл Балдыр табиғатта өте кең ... 3 ... ... 150 ... 2 ... тарта түрлері белгілі, барлық құрлықтар мен суларда (ащы, тұщы) кездеседі. Қазақстанда 3 ... 9 ... 30 ... 66 ... ... 549 ... (түр, вариация, форма) анықталған. Көк Жасыл Балдыр бір клеткалы, шар тәрізді, бірігіп шоғыр (колониялар) түзеді, ал көп ... ... ... ... ... ... ... Түсі, әдетте, көк жасыл болғанымен, алқызыл, күлгін, тіпті қара түсті түрлері де кездеседі. Ол клетка құрамындағы пигменттерге (фикоциан - көк ... ... ... - ... ... - ... әр түрлі каратиноидтар) және олардың ара қатынастарына байланысты болады. Клеткалары талшықсыз, ал көп клеткалы жіпше тәрізді түрлері ... ... ... ... ... және ... (аралас) қоректенеді. Соңғылары шіріген органикалық заттар мен ластанған суларды мекендейді де фотосинтезбен қатар дайын органикалық қалдықтармен қоректенеді. Осының ... жаз ... тез ... ... сапасын төмендететін түрлері (Anabena) де бар. Мұндай сулар көк жасыл түске боялып "гүлдейді", түйсік ... ... ... ... ... жағымсыз иіс пайда болады, ал Көк Жасыл Балдыр су бетін түгел басып кетсе, жәндіктер мен ... ... ... ... ... Көк Жасыл Балдыр фотосинтез кезінде өсімдіктер сияқты крахмал түзбейді, оның орнына жануарларға тән ... ... ... ... ... құрылымы жағынан бактерияларға өте жақын, басқа типке жататын балдырларға ... ... ... органоидтарынан, плазмадан оқшауланған ядросы, сондай-ақ, хлоропластары, митохондриялары болмайды. Көк Жасыл Балдыр, ... ... ... яғни ... екіге бөлінуі, шоғырларының ыдырауы, көп клеткалы жіпшелерінің бөлшектенуі арқылы көбейеді. Аналық клеткаларында пайда болатын ... ... да ... түрлері бар. Бұлар жыныстық жолмен көбеймейді. Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайына өте төзімді, әрі С-қа жететін ... ... ... ... 80 ... немесе биік тау басындағы мұз-қарларда да тіршілік ете беретін түрлері бар. Кейбір түрлері ... ... бір ... селбесіп тіршілік етіп, қыналардың денесін құрайды. Шаруашылыққа пайдалы түрлері де кездеседі. Оларды ... ... ... әдіспен тазартуға, малға азық ретінде және тағамға (Nostos, ... ... ... ... ... ... өсіреді. Көк Жасыл Балдырдың 100-ден аса түрлерінің (Phormіdіum, Plectonema, т.б.) атмосфералық ... ... ... ... ... байытатын қасиеті анықталған. [1,2]
Көк-жасыл балдырлар бөліміне жататын түрлердің басты ерекшелігі - ... ... ... Клеткалардың протоплазмасы оқшауланған ядросыз, хроматофорасыз, вакуолясыз қою болады. Олардың ... ... ... ... қабаттан - хроматоплазмадан және түссіз орталық денеден - центроплазмадан тұрады. ... ... ... пигменттер хроматофораның қызметін атқарады. Көк-жасыл балдырларда оқшауланған нағыз хроматофора болмайды. Центроплазма өзінің атқаратын қызметі ... ... ... ... Орталық денеде нуклеинді заттар, сондай-ақ көміртегін ассимиляциялаудың нәтижесінде түзілген гликоген және оған ... ... ... ... ... балдырлардың клеткаларында крахмал болмайды. Клетка қабықшасына жанаса өте ұсақ түйіршіктер түрінде азықтық қор заттары жиналады, кейде май тамшылары да ... ... ... ... ... ... клетканың тең екіге бөлінуі арқылы көбейеді. Колониялы формалар да осындай клетканың екіге бөлінуі арқылы вегетативтік жолмен көбейеді, алайда олар ... ... ... ... ... ... ... қояды. Көп клеткалы жіп тәрізді формалары ерекше гормогония деп аталатын көп ... ... ... ... ... да ... Кейбір түрлерінде жіптің бойында гетероциста деп аталатын клетканың ішіндегі тірі затынан айырылған, ерекше сары түсті дөңгелек өлі клеткалар пайда ... Осы ... ... ... ... үзіліп гормогонияға бөлшектенеді. Балдырлардың бұл тобының көп ... ... құру ... Бұл ... кәдімгі вегетативтік клеткалары үлкейеді, оларда қор заттары ... ... ... ... спораға айналады. Спора пайда болған аналық клетканың сыртқы қабығы жыртылып, спора босап ... да, ол өсе келе жаңа ... ... ... ... ... жағдайларға төзімді келеді. Көк-жасыл балдырларда қозғалғыш талшықты кезеңі және жыныс ... ... ... ... ... жуық ... ... оларды А. А. Еленкин 3 класқа, 12 қатарға, 50-ге жуық тұқымдасқа бөледі. ... ... ... ... ... олардың ұзындығы мен формасы бірдей болып келетін екі төрт ... одан да көп ... ... ... ... Клеткалары бір ядролы, бірақта көп ядролы болуы да мүмкін. Хроматофораларында көп жағдайда пиреноидтар болады. Хроматофоралардың формасы, мөлшері және ... саны ... ... ... келеді. Пигменттеріне хлорофилл, каратиноидтар жатады. Сыртынан клеткалар пектин деген целлюлозамен қапталған, сиректену жаланаш ... ... ... ... ... ... ... шыны майы жатады.
Жыныстық процесі барлық түрлерінде белгілі және алуан түрлілігімен ерекшеленеді: изогамия, гетерогамия, оогамия, коньюгация. Ұрпақтарының изоморфты және ... ... ... ... ірі ... хламидомонада- (Сhlamydomonas). 320 түрге жақын болады. Хламидомонада ... ... ... ... ... түші ... беттері жасыл боялған болады. Хламидомонада бір клеткалы жасыл ... ... суда ... ... ... ... екі ... талшығы арқылы қозғалысқа келеді. Суда-еріген оттегімен тыныс алады.
Хламидомонаданың сыртын жұқа мөлдір қабықша ... ... оның ... ... пен ядро орналасады. Сонымен бірге алдынғы жағынан жарықты онай сезетін кішкентай қызыл , іші клетка шырынына толы 1 ... және 2 ... ... (соғатын) вакуолисы болады. Храматофоры аяқ тәрізді. Хламидомонада судан минеральды заттар мен көмірқышқыл газын бойына сініреді. Жарықта хромотофорасында фотосинтез ... ... қант ... ... ... және ауағға оттегі бөлініп шығады. Сонымен бірге хламидомонада суда еріген дайын органикалық заттарды сорып қабылдайды. Сондықтанда хламидомонаданы басқа ... ... ... суды ... ... ... Бұл жерлерде хламидомонада суды зиянды қоспалардан тазартады.
Хламидомонада ... ... ... ... көбейеді. Бөлінер алдында талшықтарын тастап қозғалуын тоқтатады. Аналық клеткадан 2-4-8 клетка босап шығадыда жекелеген особьтарға айналады. Қолайсыз ... ... ... ... су ... ... хламидомонада талшықтарын жастап, сыртына кілегей бөліп шығарады, алайда клетка бөліну арқылы көбеюге ... ... ... Осы ... байланысты хламидомонаданың пальмеловидтік сатысы қалыптасады. Қолайлы жағдай туумен оның клеткалары ундулиподияларын шығарып ... ... ... ... ... көбейгенде хламидомонаданың клеткасынан мөлшері жағынан бірдей бірнеше изогаметалар, зооспораға ұқсас гаметалар пайда болады. Зооспораларға қарағанда изогаметалардың мөлшері кішірек, саны ... ... ... ... гетерогамия немесе оогамия тән. Гаметалар суға шығып екеу-екеуден қосылады да ... ... ... қалын қабықшамен қапталып қыстап шығады. Көктемде зигота бөлінеді. Нәтижесінде 4 клетка пайда болады. ... ... де жас ... ... болады. [1,2]
Вольвокс (Volvox) - шар тәрізді колониальды ... ... ... ... олар ... ... дейін қозғалғыш болып келеді.
Спирогира (Spirogira) көп клеткалы жіп тәрізді балдыр туысы. Ол сыртқы кілегеймен ... ашық - ... ... ... ... ... ... ақпайтын немесе жай ағатын сулардын қабаттарында жүзіп жүреді, немесе судың түбінде салынды түзеді. Спирогираның клеткалары ұзынша созылған цилиндр пішінді болып ... ... ... ... және ол целлюлозадан тұрады. Клетканың ішінде спираль тәрізді бұралған, лентаға ұқсас хроматофоры болады. Оның ортанғы бөлігінде бір-бірінен бірдей қашықтықта орналасқан ... ... ... ... ... дәндері қоршап тұрады. Крахмал дәндері пиреноидтардың айналасында ғана болып ... ... ... ... ... ... тұтас жауып тұрады. Клетка қуысын үлкен вакуоля толдырып тұрады. Клетканың ортасында ... ... ... ... ... ядро ... Оның бір немесе екі ядрошығы болады.
Спирогира вегетатівтік және жыныстық жолмен ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Ал жыныстық көбеюі тіркесу (коньюгация) арқылы жүреді. Бұл жағдайда қатар жатқан екі жіптер клеткалары бір-біріне ... ... ... ... ... ... бір-бірімен түйескен кезде алдымен ұштары кілегеймен қапталып бірігеді, содан соң қабықшалары еріп екі қатар жататың клетканың арасын жалғастырып канал ... ... ... Осы ... арқылы бір клетканың ішіндегі протопласт екінші клеткаға өтеді, сөйтіп олар ... ... ... ... дөнгелектеніп, үш қабат қабықшаға орналасады да тыныштық қалпына келеді. Зигота өскен кезде редукциялық бөлініс ... ... 4 ... ядро ... ... Оның ... ... де, біреуі ғана тіршелік қабілетін сақтап қалады. Одан жаңа особь дамиды.
Жасы балдырлардың табиғатта манызы өте зор. Олар фотосинтез процесінің негізінде ... ... ... ... және ... ауаға шығарады сонымен бірге жасыл балдырлар түрлері балықтардың және басқада су жануарларының қорегі болып табылады.
Егістікті суғаратын ... және ... ... ... ... ... тыс көбейіп кетуі шаруышылыққа зиян келтіруі мүмкін. Сондықтанда оны ... үшін ... және ... ... ... ... тұру ... - (Chara) балдырларға 300-дей түрі сипатталып жазылған.
Талломы күрделі тарамдалған болып келетін үлкен балдырлар. Олар көп ... тұшы ... ... ... ... ескі арналарында), кейде су астында ну болып жиі өседі.
Хара талломының ұзындығы бірнеше ондаған сантиметрге жетеді. Оның тік тұратын ... және буын ... ... буындарынан деп аталынатын бүйірлік бұтақтардың шоқтары ... ... ... ... ... ... клеткадан тұрады, оны ұсақ клеткалар қоршап жатады. Талломы ризоидтары арқылы судын түбіндегі субстратқа бекініп тұрады. [12,13]
Жыныссыз жолмен ... ... ... ... - ... ... ... арқылы өтеді.
Жыныстық көбейгенде кейбір бір клеткалы бүйірлік бұтықшаларының ... ... мен ... жетіледі. Оогоний сопақша формалы болып келеді. Оның қабырғалары спираль тәрізді болып бұралған ұзынша клеткалардан тұрады. Осы ... ... ұшы тож ... деп ... 5 ... ... тұратын өсіндегі айналады. Оогонийдің ішінде жұмыртқа клеткасы жетіледі. Антеридийі оогонийіне қарағанда кішілеу жәнеформасы шар тәрізді болып келеді. Тісіп жетілген кезінде олар ... - сары ... ... Антеридийдің қабырғасы қалқанша (щит) деп аталынатын сегіз үшбұрышты ... ... ... ... ішіне қарай ерекше сүйеніп немесе тұғыр келеді, оларға шұмақталып оралған спермаген жіпшелері ... ... ... ... ... диск тәрізді жалпақ клеткадан тұрады, олардың әрқайсысында бір-бірден спираль тәрізді бұралған екі талшықты сперматозоид ... ... ... зигота (ооспора) түзіледі. Осыдан кейін ооспора тыныштық қалыпқа келеді. Ооспора өсер алдында, оның диплоидты ядросы ... ... ... ... ... ... ... жіпше- өскіннің бастамасы жетіледі, одан жана өсімдік пайда ... ... ... ... фазада өтеді, зигота ғана диплоидты.
Құрылысы. Бұлар негізінен колониялы және көп ... ... бір ... түсі ... ... ... ... оргнаизмдер (көк - жасыл, сарғыш, қанықтау - жасыл). Олардың түсі клеткада ... ... ... ... ... көк - ... түсті фикоцианның, хлорофилдың, каротиноидтардың және қызыл түсті фикоэритриннің орайласып ... ... ... ... Көк - ... ... клеткаларында қалыптасқан ядросы, хроматофорасы1 және клетка шырынына толы ... ... ... ... ... пектинді заттардан тұрады және аздап шырышпен қапталған. Клетка қуысы цитоплазмамен толтырылған, ол екі қабаттан ... ... ... қабықшасына жақын жатқан, мембраналар мен пигменттерден тұратын, көк - жасыл түске боялған қабат - ... және ... ... ... ... ... центроплазмадан. Клеткасының құрылысының осындай қарапайым болып келуі, көк - жасыл ... ... көп ... Көп ... көк - жасыл балдырлар әдетте жіп ... ... ... ... ... өсуі ... жай ... бөлінуі арқылы жүзеге асады. Жіп тізетін біртектес клеткалардың ішінде гетероциста деп ... ... ... ... ... ... ішіндегі тірі заттарынан айырылған, сарғыш - қоңыр түсті дөңгелек өлі клеткалар болады (1 - ... Көп ... бір ... және жіп ... көк - ... ... өз ... шырышты заттар бөліп шығарады және бірігіп біршама үлкен колония түзеді.
Бактериялардың фотосинтез үдерісі жүретін жасыл-қызыл түсті өкілдерін цианобактериялар деп атайды. Көк-жасыл ... ... ядро ... ... ... қына ... саңырауқұлақтармен селбесіп тіршілік етеді. [13,14]
Анабена - жіптектес цианобактериясы, ... ... ... жасушаларының пішіні цилиндр, шар тәрізді. Сыртын қалың сілемейлі қабық ... ... ... үш ... ... ... және ішін цитоплазмалық жарғақша жаба ды. Сыртқы боялған бөлігі - хроматоплазма, ішкі түссіз бөлігі орталық плазма деп аталады. Хроматоплазмасында цитоплазманың ... ... ... жарғақшаларды қоршай орналасқан хлорофилл және көк, қызыл пигменттері болады. ... ... ... ядродан айырмашылығы - сыртын қоршаған 2 қабат жарғақшасы, хромосома ... ... ... ... плазма қатарласа орналасқан жіпшелер күйінде болады. Нағыз ядросы болмағандықтан, цианобактериялар жасушалары қарапайым екіге бөліну арқылы көбейеді.
Цианобактериялардың үш тобы бар:
* хроококкалар - шар ... жеке ... Олар ... ... ... ... Балшықты жерлерде, жерасты ыстық суларда, тастың бетінде, тоқтау сула өседі;
* хамесифондар - жіп ... ... ... ... ... ... жартастарда, үлудың бақалшақтарында, ағаш діңдерінде өседі;
* гормогониялар - жіп тәрізді, көк-жасыл балдырлардың көбею әдісімен, өсімді жолмен көбейетін түрлер.
Осциллятория ... ... ... ... ... ... - бұтақталмаған бір түрі. Спора түзбейді. Жіпшесі бірнеше бөлшекке бөлініп, әр бөлшегі сілемейлі қабықтан сыртқа шығып, жаңа дараққа ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Әр бөлшегі - көп жасушалы. Осциллятория деп аталу себебі - жердің сілкіну күшін өлшейтін осциллографтың тілі ... ... ұшы ... қозғалады. Сула, топырақта кездеседі. Носток тізілген моншақ тәрізді жасушалардан тұрады. Жіпшелері жалпы сілемейлі қабықта шоғырланып ... ... ... және ... ... ... ... нәруыз өндіру үшін көптеген елдерде арнайы суқоймаларында өсіреді.
Цианобактериялар ауадағы бос азотты синтездеп, азоттың табиғи тұздарына айналдырады. Цианобактериялар жер беттің барлық ... ... ... ... жоқ ... да өсе ... Жанартау атқылаған соң суынған лавалардың бетінде алғаш өсетін де осы цианобактериялар. Себебі олар ... бос ... ... ... айналдырып қоректенеді. Олардың қалдықтары шіріп, топыраққа айналады.
Бактериялардың табиғатта және ... ... ... зор. ... ... түрі өсімдік қалдығы, жануарлар өлексесі, саңырауқұлақтарда қалған қалдықтар ды ыдыратыл, шірітеді. Топырақ құнарлығын жақсартуға қатысады. ... зат ... ... ... ... ... болады. Цианобактериялардың кейбір түрі бос азотты синтездеп, нәруызға айналдыра алады. Сөйтіп нәруыз өндіру үшін арнайы суқоймаларда өсіріледі. ... ... ... ... ... ... ... жатқызып келді. Қазіргі биология оларға өсімдіктерге де, жануарларға да тән ... ... ... ... ... ... орын ... Сөйтіп олар өз алдына өсімдіктерге жақын ағзалық зат ... ... ... дүниесіне топтастырылды.[1]
3-сурет. Көк - жасыл балдырлар.
Қоректенуі. Көк - ... ... ... жолмен қоректенеді. Алайда олардың көпшілігі шіріген қалдықтары мол ластанған суларда өмір сүруіне ... ... ... ... ... болып келеді. Яғни фотосинтезбен бірге органикалық заттарды да өз бойына сіңіре ... ... қор ... ... ... ... ... валютин юелок немесе көк - жасыл балдырларға тән цианофицин (липопротеид) түзеді.
Классификациясы. Көк - ... ... үш ... ... хроококкалар класы (Chroococcophyceae), хамесифондылар класы (Chamaesiphonophycae), гормогониялар класы(Hormogoniophyceae).
Хроококкалар класына (Chroococcophyceae) мына туыстар жатады: глеокапса (Gloeocapsa), ... ... ... ... (Chamaesiphonophycae) - дермокарпа (Dermocarpa), паширенема (Pascherinema - Endonema), хамесифон (Chamaesiphon); гормогониялар класына (Hormogoniophyceae) - осциллатория (Oscillatoria), ... ... ), ... ... ... ... носток (Nostoc), толипотрикс (Tolipotrix), ривулярия (Rivularia), глеотрикия (Gloeotrichia). [1]
1.2 Көк - ... ... ... - ... ... ... өсімдіктер өспейтін, тіпті тіршілік болмайды-ау деген жерлерде, жартастарда, құздарда алғаш рет таралған, азотты және азотсыз органикалық заттардың қорын ... ... ... және ... тау ... бұзушы микроорганизмдердің таралуына жағдай туғызады. Мысалы, 1883 жылы Кракатау ... ... ... ... ... ... тұрған лава мен күлдің астында қалып жойылды. Көптеген айлар бойы осындай апаттан кейін күйіп тұрған жанартау газдар бөліп ... ... ... атқылауынан үш жыл өткеннен кейін-ақ туфтардан жане ... ... ... Nostoc, ... т.б. ... балдырлардың кілегейлі жиынтығы табылған. 1963 жылы Исландияның оңтүстік жағалауындағы су астындағы жанартаудың атқылауынан пайда ... ... ... да ... рет ... circinalis, A.cylindrica сиякты және тағы басқа судың гүлденуін ... ... ... ... ... көптеген көк-жасыл балдырлар пайда болды. Кейбір көк-жасыл балдырлар судың гүлденуін туғызып су ... ... ... әр ... улы заттар бөліп шығарып, суда тіршілік ететін организмдерге опат келтіреді және қаулап өсуі турбиналардың тоқтап қалу қаупін туғызады.
Топырақта кездесетін ... ... - ... ... ... не жалған тарамдалған жіптесінді балдырлар жатады. Жіптері біркелкі вегетативті қысқа цилиндр формалы клеткалардан тұрады. Трихомалары бірқатарлы, тармақтармаған, есейген уақытта гомоцит ... тек ... ... ... өздерінің пішіндері арқылы айырылады. Гетероцистары мен акинеттері болмайды.
Осциллятория - Oscillatoria жіптесінді, тармақталмаган көп клеткалы организм. Осциллатория трихомасы бірқатар орналасқан цилиндр ... ... ... да, ... ... ... ... жіпшесінің өсуі клетканың көлденең бөлінуі арқылы болады. Осциллятория жіптерінің өсетін ұшы аздап иіліп турады. Жіптер кілегейлердің біржақты бөлінуінің арқасында қозғалуға, екі ... ... ... және ... ... ... Бұл туысқа жүз шақты барлық жерлерде тараған түрлер жатады. Олардың ішінде улылары да болады. ... бipaз ... су ... не су ... ... дымқыл топырақта көк-жасыл қабыршықтар түрінде трихомалары матасып жатады. ... ... ... ... ... ... түрінде қалықтап тұрады. [1,2]
Спирулина - Spirulina туысы осцилляторияға жақын көп ... ... ... ... ... ... ... соған орай көпшілігінің көлденең перделері ерең көрінеді, сирек топталып қыртыс құрайды. Кейбір ... 60-68 ... ... протеин болады. Бұл балдырды Африка елдерінің кейбip аудандарындағы халықтары ертеден тамаққа пайдаланады. Кейінгі уақытта көпшілік мемлекеттерде, оның ... ... ... ... Мексика сияқты мемлекеттерде әр түрлi тағамдарға қолданады.
Лингбия - Lyngbya туысы осциллятория ... ... көп ... ... ... балдырлардан айырмашылығы, денесінің сыртын мықты кілегей сауыты қаптап жатады. Бұл балдыр басқа көк-жасыл балдырлар сияқты тұщы ... ... ... ... булақтарда, ащы суларда да таралған.
Ностокалықтар - Nostocales қатарына трихомалары тармақталмай, бірқатарлы тізбектеліп ... ... ... ... балдырлар жатады. Клеткалары формасына, атқаратын қызметше қарай дифферекияланған, вегетативтік клеткалар мен қатар ... және ... ... - Nostoc ... әр ... ... ... бар, табиғатта көп тараған қауымды балдыр. Бұл балдыр суда да, құрлықта да жиі кездеседі. Қауымы микроскопты мөлшерден ... 30 ... ... ... таба нан пішіндес болып келедi. Носток жіпшелері дөңгелек шар формалы клеткалардың моншақ тәрізді тізбектелуінен құралады. Біркелкі вегетативтік клеткалардың ... ... ipi ... болады. Шар тәрізді клеткалар тізбегінің сыртын кілегей қоршап жатады. Кілегейдің iшi матасын ... ... ... ... қауымнын үлкендгі тортай
жұмыртқасындай, тіптi одан да ipi келеді. Бұл батпаққа айналып келе жатқан ... жиі ... ... ... ... гормогонияга ыдырайды. Nostos commune топырақта қыналардың не шөптің арасында далада құрғақ уақытта қара ... ал ... ... ... қара ... түcтi ... түрінде кездеседі. Ол топырақта тапталып жатады.
Анабена - Anabaena туысы ностокка ұқсас, бipaқ кілегейлі ... ... ... ... ... ... дөңгелек, сопак және сақина пішіндес моншақ тәрізді тізбектеліп келіп, жекелеген ... ... ... түрінде тұщы суда планктон не бентос жағдайында ... ... түзу не ... ... Тізбектеліп жатқан клеткалармен бipгe ipi споралар және гестероцисталар болады, бұлар өсіп интеркалярлы орналасады. Сонымен бipгe гормогониялы жолмен де көбейеді. ... ... ... ... ... ... Көпшілік түрлерінде спора вегетативтік клеткадан өзінің мөлшері ... ... ... планктонды тіршілік ететін түрлерінде көптеген газ вакуолялары болады. Анабена ауадағы бос азотты бойына ... ... ... және ... ... ... сиякты талломы кілегейленіп келетін организм. Қауымы шар, жарты шар, эллипсоид пішіндес іркілдеген кілегейлі болады. Жіпшелері ассиметриялы, ... ... ... радиустан күн көзінің шағымдары сияқты жан-жаққа тарамдалған. Қауымның орталық бөлімінде гетероцистасы бар ірірек базальды ... ... ... өарай клеткалары жіңішкеріп шаш пішіндес жіңішке түкке айналып кетеді. Гормогония арқылы ... ... ... шаш ... жіңішке клеткалары түсіп қалады да, одан төмен жатқан клеткалар гормогония құруга ... тек ең ... ... ... ... ғана ... ... су тубіндегі төсемікке бекініп тіршілік етеді. Кейде суда бос ... - ... ... ... бip не бірнеше қатарлы тармакталған трихомалы, апикальды, ... ... ... ... ... көп тараған балдыр. Трихомалары бip, не көп қатарлы. Кейде матасып өсіп әр түрлі формалы болып келеді. Бұл қатарға морфологиялық жағынан аса ... ... ... жатады. Олардың трихомалары төселіп жататын жатаған және тік өсетін жіпшелерден құралады. Жіпшелері нағыз бүйірлік және дихотомды ... де ... ... тармақтанумен қатар жалған тармақтануы да болады. [13]
Хроококкалылар (Chroococceae) класына бір клеткалы, не ... ... ... Оның ... - ... (Chroococeus). Бұл тұщы суда және ылғалды топырақты жерлерде аса көп таралған шар тәрізді бір ... ... ... ... ... ... ... қоршалып, колония түрінде қалып қояды. Көп жағдайда біркелкі екі клетка түрінде кездеседі, арасын өте жұқа ... ... ... ал ... ... ... ... қаптап жатады. Мұндай клеткалар көбейер алдында ажырасып кетеді де, әрқайсы тең екіге бөлініп, алғашқы қалпына келеді. Колония ... ... ... ... бар, шар пішінді глеокапса (Gloeocapsa) жатады. Глеокапса ... ... ... ... қабықшасы бұзылмай қалпында қалады. Бірнеше рет бөлінгеннен кейін бірінің ішіне бірі салынған күрделі калония түзіледі. ... ... ... неше рет ... сонша қабатталған қабықшасы болады. Ол клетканы құрғап қалудан сақтайды. Егер су жеткілікті болса, клетка қабықшасы кілегейленіп, оның ішіндегі клеткалар ... жаңа ... ... ... ... elegans A. Br, M. glauca (Ehr.) Kutz. ... кездесті.
Гормогониялар (Hormogoneae) класына - колониялы және жіп тәрізді ... ... ... ... ... ... түзіледі. Басқа кластарға қарағанда, бұл класқа жататын балдырлар табиғатта көп таралған. Мұның жіп ... ... ... - ... ... жатады. Осциллятория өзара ұқсас бір қатарға орналасқан қысқа цилиндр формалы клеткалардан тұрады да, жіптері ... ... ... ... бір жақты бөлінуінің арқасында бір орыннан екінші орынға жылжып баруға және екі жағына теңселіп тұруға ... ... ... ... ... ... бір ... өседі. Оның жіптерінің өсетін ұшы аздап иіліп бітеді. Микроскоппен қарағанда, ... ... ... жағы айқын көкшіл түсті, ортаңғы бөлімі ашық ... ... ... Шекі ашық ... боялған жағында өте уақ әр түрлі дәндер көзге түседі. Бұл дән цианофициннен тұрады, ол белок кристалдары ... ... ... ол ... ... ... ... Қытай тушын тамызу арқылы асты-үстін бірдей кілегейлі заттың қаптап жатқанын ... ... ... (Anabaena) туысы түрлерінің клеткалары біркелкі емес. Клеткалары дөңгелек, сопақша және ... ... ... ... тізбектеліп келеді, бұл клеткалармен бірге ірі споралар және ... ... ... өсіп көбейер кезеде гетероцисталардың бойынан үзіледі. Анабена жіптері жұмыр клеткалардан тұратын колония түзеді. ... (Nostoc) ... ... ... анабенаға ұқсайды, бірақ мұның жұмыр шар тәрізді клеткалар тізбегінің сыртында қоршап жатқан кілегейі болады. Кейде ... ... ... ... жұмыртқасындай, тіпті одан да ірі болады. Бұл батпаққа айналып келе жатқан көлдерде жиі ... ... ... ... жарғақты болып, кілегейдің ішінде матасып иілген гетероцисталары бар жіптер жатады. Калония кілегейінен айырылғанда гормогонияға ыдырайды.
Бұлар ... ... ... ... жай ... суды ... түске бояп, жағымсыз иіс шығарады. Мұндай жағдайда судың бетіне көк-жасыл балдырлардың матасқан жіңішке жіпшелері судың бетін ... ... де, ... ... ... ... ... қырылып қалады. Көк-жасыл балдырлардың кейбір түрлері төменгі температурада қардың үстінде және 70 - 800 ... ... ... ... да тіршілік ете алады.
Балдырлардың түрлік құрамына сараптама жасау ... ... ... бар ... 3 түр, ал ... ... - 11 түр ... диминатты түр басым тұқымдасқа Oscillatoriaceae (Kirchn.) Elenk. S. str. (4 түр), Merismopediaceae Elenk. (2 түр) белгілі болды.
Олардың ішінде ... Vauch. ... ... 2 ... 4 түр анықталды, ал қалған 8 туыстан 1 және 2 түрден анықталды. ... ... ... теңіздерде де тіршілік етеді. Бұлар әсіресе органикалық қалдықтар мен таза емес суларда және ... көп ... ... таза емес ... ... ... де қоректенеді. Кейінгі зерттеулерге қарағанда, 1г топырақта 100.000-ға дейін әртүрлі көк-жасыл балдырлар болатындығы анықталған. Топырақтың беткі қабатындағы тіршілік ... ... ... ... ... бос ... ... бактериялар сияқты бойына сіңіріп, топырақты азотпен байытады. Көк-жасыл балдырлар , ол ешқандай басақа өсімдікткр ... ... құз, ... ... ... ... және ... органикалық заттардың қорын жинап, келешекте сапрофиттік және ... тау ... ... микроорганизмдердің таралуына жағдай туғызады. Сонымен қатар олар саңырауқұлақтармен және басқа өсімдіктермен селбесіп тіршілік етеді. Кейбір көк-жасыл балдырлар су ... ... ... ... түзілуіне қатысады. Сапропельді шипалы лай ретінде медицинада жиі пайдаланады.
1.3 Олардың көбеюі, таралуы және экологиясы
Көк - ... ... ... ... жолмен көбейеді. Бір клеткалы организмдердің көбеюі клетканың ... ұсақ ... ... ... ал көп ... ... гетероциста немесе маманданбаған өлі клеткалар арқылы үзіліп кетуінің нәтижесінде жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... деп аталынады. Арнайы маманданған уақытта талшықты формалар түзбейді. Жыныстық көбеюі жоқ. Қолайсыз жағдайларда клеткалардан ... ... ... ... ... ... қор ... мол болады. Бұл жердер спораларды тыныштық қалыпқа көшкенклеткалар деп түсінген жөн, өйткені олар вегетативтік клеткаларға қарағанда сыртқы ортаның ... ... көп ... ... ... негізінен, вегетативтік жолмен яғни клеткаларының екіге бөлінуі, шоғырларының ыдырауы, көп клеткалы жіпшелерінің бөлшектенуі ... ... ... клеткаларында пайда болатын споралары арқылы да көбейетін түрлері бар. Бұлар жыныстық жолмен көбеймейді. Олар ... ... ... жағдайына ,мысалы,өте жоғары температураға жететін ыстық суларға төзімді және бейімделгіш болып келеді. Биік тау басындағы ... да ... ете ... ... бар. ... ... ... белгілі бір түрімен селбесіп тіршілік етіп, қыналардың денесін құрайды. ... ... ... де кездеседі. Оларды ластанған суларды биологиялық әдіспен тазартуға, малдарға азық ... және ... (Nostos, ... ... ... ... пайдалануға болатындықтан осы түрлерін арнайы өсіреді. Көк-жасыл балдырдың 100-ден аса түрлерінің (Phormіdіum, ... т.б.) ... ... ... ... ... азотқа байытатын қасиеті анықталған. [1]
1.4 Көк-жасыл балдырлардың маңызы
Көк-жасыл балдырлар баска өсімдіктер ... ... ... ... деген жерлерде, жартастарда, құздарда алғаш рет таралған, азотты және ... ... ... қорын жинап, келешекте сапрофиттік және автотрофтық тау жынысын бұзушы микроорганизмдердің таралуына жағдай туғызады.
Көк-жасыл балдырлар басқа балдырларға қарағанда кез-келген жерлерде ... ... ... жағдайларда күн көзінің жеткілікті түспеуінен пигменттердің құрамы өзгеріп, миксотрофты ... ... ... балдырлар протоплазманың коллоидты жағдайына байланысты 69 ыстық суларда, тіпті кейбіреулері одан ... ... да ... (Mastigocladus laminosus, Phormidium laminosum). Мұндай балдырларды термофильді организмдер деп атайды. Көк-жасыл балдырлардың носток сияқты eкіншi бip түрлepi. Антарктиданың 83°-қа ... ... суық ... ... ... балдырлар санырауқұлақтармен бipiгiп симбиоздык тіршілік eтyi арқылы қына құрайды. Көк-жасыл балдырлар барлық континентте кез-келген тұщы, ащы суда, құрылықта ... ете бере ... және ... ... ... балдырлар жалпы шаруашылықта бip жағынан пайда келтірсе, екінші жағынан зиян келтілреді. Көк-жасыл балдырлар ақпайтын ... ... ... жай ... суды ... түске бояп, сүйкімсіз иіс шығарады.
Көпшілік авторлар стигонемалыктар қатарының кейбip өкілдерінің регрессивтік дамуының нәтижесінде осцилляториялықтармен ностоктар шыққан дейді. Ал ... өзi ... ... ... ... ... ... құрылыстары және дамуы жағынан хроококтылар мен гормогониялы балдырлардың ... орын ... ... ... жағынан хроококтыларға жақын тұрады. Соған байланысты бұрьш хроококтылармен бip таксонга бipiктіретіндi. Алайда, төсміккe бекініп тіршілік етуіне байланысты, клетка формаларының ... және ... ... ... оның ... ... клеткалы формаларға қарай дамуы, бұларды жеке таксон ретінде қарауға мүмкіндік береді. Бірақ мұндай ... ... ... ... және ... маңызы. Көк - жасыл балдырлар өте өзгергіш және сыртқы ортаның қолайсыз жағдайына тез ... Олар тұщы және ... ... топырақтың бетінде, топрыақта жалаңаш жар тастардың бетінде, қардың астында және ыстық қайнар бұлақтарда да өмір ... ... ... ... ... сулардың көкшіл түске боялуына () әкеліпсоқтырады (анабена туысы - Anabena), ал екінші біреулері, шіру процесінің ... ... суды ... Көк - жасыл балдырлардың топырақта кездесетін түрлері - формидиум (Phormidium) және плектонема (Plectonema) ауадыға азотты бойына ... ... ... ... (Nostoc) ... ... ... шырышты заттарға, ауадыға азотты бойына сіңіретін бактериялар қоныстанады. Көптеген түрлері саңырауқұлақтармен селбесіп, қыналар ... ... - ... ... жасушаларының қарапайым құрылыстылығымен ерекшеленедi. Жасушаларының қабықшасы пектиндi, шырышпен қапталған. Цитоплазмада органоидтары жоқ. Цитоплазма шеттерiнде ... ... ... ... ... зат бар. ... ... ерекшелiгiне байланысты олардың көбеюi қарапайым бөлiну арқылы жүредi. Көк жасыл балдырлар прокариоттарға жатады ... ... жоқ). Бұл ... ... пигменттерi болады. Көк-жасыл түс беретiн жасыл хлорофилл және көк пигмент фикоциан. Осы екi пигменттен басқа бiрде аз, ... көп ... ... түс ... - ... және ... түс беретiн каротин де бар.
Түрлерінің жалпы саңы 15 мындай. Әлемінің барлық жерлерінде, негізінен тұщы суларда, ... ... ... ... оқтын-оқтын су басудың нәтижесінде ылғалдығы артып отыратын топырақтарда, ағаштардың діндерінде, дуалдарда (на заборах), гүл отырғызылған қыш ...... және т.б. ... кең ... ... - ... балдырлар негізінен вегетативтік жолмен көбейеді. Бір клеткалы организмдердің көбеюі клетканың бірнеше ұсақ бөлшектерге бөлініп кетуінің, ал көп клеткаларының ... ... ... ... өлі ... арқылы үзіліп кетуінің нәтижесінде жүзеге асады. Жіпшенің вегетативтік көбеюге қажетті участогі гормогония деп аталынады. Арнайы маманданған уақытта талшықты ... ... ... ... жоқ. Қолайсыз жағдайларда клеткалардан қабықшалары қалың споралар түзіледі. Олардың ішінде қор заттары мол болады. Бұл жердер спораларды тыныштық қалыпқа көшкенклеткалар деп ... жөн, ... олар ... ... ... сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына көп төзімді келеді.
Көк-жасыл балдырлар баска өсімдіктер өспейтін, тіпті тіршілік болмайды-ау ... ... ... ... алғаш рет таралған, азотты және азотсыз органикалық ... ... ... ... ... және ... тау жынысын бұзушы микроорганизмдердің таралуына жағдай туғызады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
* ... О. ... ... ... ... ... ... Қазақ университетi. 2 бөлiм: Саңырауқұлақтар мен қыналардың лабораториялық жұмыстары.-2004.-126 бет
* Абдрахманов О. ... ... ... ... ... мектеп 1972.
* О. Абдрахманұлы. Өсімдіктер систематикасы Төменгі сатыдағы ... ... ... ... баспа Орталығы 2003ж.
* Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
* Абдрахманов, О. А. Практические работы по ... ... ... ... ... ... по ... и лишайникам.-2001.-146 с.
* Назарбекова С.Т. Краткий курс лекции по систематике низших растений учебное пособие Алматы изд 1992г 129с.
* ... М.Х., Цзю В.Л. ... ... ... университетi,2003.-150с.
* Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника : Систематика ... ... М. ... 1975 с. 608.
* Курс ... ... (под ред М.В.Горленко) М. Высшая школа 1981 с520.
* Антипина Г.С. Водоросли. Учебное пособие Петрозаводск, 1992, изд. ПГУ с 111.
* ... Н.А. ... А.С. ... ... по ... ... учебное пособие Минск университетская 1994 с288.
* ... И.И., ... Л.С. ... для ... изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
* Агелеуов Е., Дөненбаева К.т.б. Алматы., Санат 1998ж.
* 2.Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. ... по ... и ... ... - ... ... ... 2002.
* Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ластанған су экожүйелерін бақылауға арналған микробалдырлардың тест-штамдарын алу44 бет
Көк – жасыл балдырлар14 бет
Қыналар – төменгі сатыдағы ерекше құрылысты организмдер тобы10 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
200 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы28 бет
300 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы18 бет
70 орынды мейрамхананың көкөніс цехының есебі9 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь