Құстар класы

1 Құстар класына жалпы сипаттама
1.1 Құстардың дене құрылысы
1.2 Құстар классификациясы
1.2 Құстардың экологиялық топтары
2 Құстардың шығу тегі және эволюциясы
Құстар (лат.Aves) — омыртқалы жануарлар тип тармағының бір класы. Құстардың эволюциялық даму сатысы 4 кезеңге бөлінеді:
1. алғашқы құстар – археоптерикс;
2. тісті құстар;
3. қырсыз жалпақ төстілер – түйеқұстар, киви, пингвиндер;
4. қырлы төсті құстар.
Құстар — жылықанды омыртқалы жануарлар (омыртқасы бар жануарлар). Олардың қауырсындары жылуды сақтауға және ұшуға көмектеседі. Олар артқы екі аяқтарымен жүреді, ал алдыңғң аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың барлығы жұмыртқа салады. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ұшуға ыңғайлы болады. Дегенмен ұшпайтын құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана отряды бар кесірткеқұйрықтылар (жойылып кеткен) және 34 отрядқа бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 отряды осы кезде де кездеседі) желпуішқұйрықтылар немесе нағыз құстар деп бөлінеді. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейінгі барлық табиғи белдемдерде таралған.
Қазақстанда құстардың 18 отрядқа жататын 489 түрі бар. Оларды мекен ететін орындарына қарай орман, ашық дала, батпақты-шалшықты және су құстары деп бөледі. Алғашқы құстардың дене тұрқы 1,8 м-ге дейін жеткен, тістері жақсы жетілген, ұша алмаған. Тіссіз, жақсы ұшатын ихтиорнистер қазіргі құстарға өте жақын болған. Құстардың басқа омыртқалы жануарлардан айырмашылығы – олардың ауада ұша алатындығы. Атап айтқанда, алдыңғы аяғы қанатқа айналған, төс, сан және мойын бұлшық еттері жақсы жетілген, сүйектері жұқа, көбінің іші ауаға толы қуыс болғандықтан және бір-бірімен жіксіз тұтасатындықтан, қаңқасы жеңіл әрі берік. Құстарда тек құйымшақ безі ғана болады (ол су құстарында жақсы жетілген). Жүрегі 4 камералы. Зат алмасу процесінің тез және қарқынды жүруі – олардың ұшуына қажетті энергия бөлінуін және дене температурасының тұрақты әрі жоғары болуын (38 – 41°С) қамтамасыз етеді. Құс қанаты, қауырсыны ұшу, қозғалу құралы ғана емес, денедегі жылылықтың бірқалыпты болуын қамтамасыз етеді және шамадан тыс салқындаудан немесе қызып кетуден сақтайды. Ас қорыту органдары қоректі көп мөлшерде қабылдап, тез қорытуға бейімделген. Ұшу кезінде құстардан көп энергия бөлінетіндіктен, жоғары калориялы қоректі қажет етеді. Тыныс алу жүйесі ұшуға байланысты ерекше өзгеріске ұшыраған. Құстардың ішкі органдары мен бұлшық еттері арасында және тері астында жалпы көлемі өкпеден едәуір үлкен 9 – 10 ауа қапшықтары болады. Олар өкпемен кеңірдек арқылы байланысқан. Сондықтан құстар ұшу кезінде қанатын жайғанда кеуде қуысы кеңейіп, өкпеге енген ауа осы ауа қапшықтарына өтеді. Ал қанатын қомдағанда кеуде қуысы кішірейіп, ауа қапшығындағы ауа өкпе арқылы сыртқа шығады. Құстардың өкпесінде қан оттегімен екі рет (дем алған кезде және дем шығарған кезде де) тотығады. Оны қосарлы тыныс алу деп атайды. Бұл тек құстарға ғана тән қасиет. Құстардың жүйке жүйесі жақсы дамыған, миы үлкен, ми сыңарлары, көру орталығы, мишығы жақсы жетілген.
        
        1 Құстар класына жалпы сипаттама
Құстар (лат. Aves) -- омыртқалы жануарлар тип тармағының бір класы. Құстардың эволюциялық даму ... 4 ... ... алғашқы құстар - археоптерикс;
* тісті құстар;
* қырсыз ... ... - ... ... ... ... төсті құстар.
Құстар -- жылықанды омыртқалы жануарлар (омыртқасы бар ... ... ... жылуды сақтауға және ұшуға көмектеседі. Олар артқы екі аяқтарымен жүреді, ал алдыңғң аяқ-қолдары ... ... ... барлығы жұмыртқа салады. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ұшуға ыңғайлы болады. Дегенмен ұшпайтын ... да ... 2 ... ... бір ғана ... бар ... (жойылып кеткен) және 34 отрядқа бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 отряды осы кезде де ... ... ... нағыз құстар деп бөлінеді. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейінгі барлық ... ... ... ... 18 ... ... 489 түрі бар. Оларды мекен ететін орындарына қарай орман, ашық дала, ... және су ... деп ... ... ... дене тұрқы 1,8 м-ге дейін жеткен, тістері жақсы жетілген, ұша алмаған. ... ... ... ... қазіргі құстарға өте жақын болған. Құстардың басқа омыртқалы жануарлардан айырмашылығы - олардың ауада ұша ... Атап ... ... аяғы ... айналған, төс, сан және мойын бұлшық еттері жақсы жетілген, сүйектері ... ... іші ... толы қуыс ... және бір-бірімен жіксіз тұтасатындықтан, қаңқасы жеңіл әрі берік. Құстарда тек құйымшақ безі ғана ... (ол су ... ... жетілген). Жүрегі 4 камералы. Зат алмасу процесінің тез және қарқынды жүруі - олардың ұшуына қажетті энергия ... және дене ... ... әрі ... ... (38 - 41°С) ... ... Құс қанаты, қауырсыны ұшу, қозғалу құралы ғана емес, денедегі жылылықтың бірқалыпты болуын қамтамасыз ... және ... тыс ... ... қызып кетуден сақтайды. Ас қорыту органдары қоректі көп мөлшерде қабылдап, тез ... ... Ұшу ... ... көп ... бөлінетіндіктен, жоғары калориялы қоректі қажет етеді. Тыныс алу жүйесі ұшуға байланысты ерекше өзгеріске ұшыраған. Құстардың ішкі органдары мен ... ... ... және тері ... жалпы көлемі өкпеден едәуір үлкен 9 - 10 ауа қапшықтары болады. Олар ... ... ... ... ... ... ұшу кезінде қанатын жайғанда кеуде қуысы кеңейіп, өкпеге енген ауа осы ауа қапшықтарына өтеді. Ал ... ... ... ... ... ауа ... ауа өкпе ... сыртқа шығады. Құстардың өкпесінде қан оттегімен екі рет (дем ... ... және дем ... ... де) ... Оны ... ... алу деп атайды. Бұл тек құстарға ғана тән қасиет. Құстардың ... ... ... ... миы ... ми сыңарлары, көру орталығы, мишығы жақсы жетілген. Құстардың сезім органдарының дамуы әр түрлі. Тез ұшатын үкі, жапалақ, басқа да ... ... көзі ... ... Иіс сезу көп ... жетілмеген, ал дыбыс есту қабілеттілігі жақсы дамыған. Құстардың көру және есту органдарының жақсы дамуы, олардың алыс және ... ... ... ... ... ... түрішілік және түраралық қатынас жасауына әсер етіп, құс тіршілігінде маңызды рөл атқарады. ... 1-ден 20 - 25-ке ... ... ... Оны 12 ... 80 ... ... басады. Құстар өсімдіктерді тозаңдандырып, олардың тұқымдарын таратады, зиянды жәндіктер мен кемірушілерді құртып, олардың табиғаттағы ... ... ... ... ... бау-бақшаға, егістікке зиянын тигізіп, әр түрлі жұқпалы, паразиттік аурулардың қоздырғыштарын таратады.
1868 ж. Вена қаласында (Aвстрия) алғаш рет құстарды қорғау туралы ... ... ... 1922 ж. ... ... ... ... құрылды. Халықаралық табиғат қорғау одағының "Қызыл кітабына" ... 209 түрі мен 83 түр ... ал ... ... кітабына" 56 түрі енгізілген.
Құстар жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға бейім-делген ерекше маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық ... ... ... оның ... ... ... ... ажыратуға болатын белгілері: а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әр ... ... ... ... ... б) ... зат ... процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және тұракты болуына әкеліп соқкан. в) ауа ... ұшу ... ... ... я өрмелеу қабілетін жоймаған. г) көбеюі біршама жетілген (жұ-мыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген прогрессивтік белгілері, кластың жастығына ... ... жер ... алуан түрлі тірші-, лік орталықтарына тарауына мүмкіндік туғызған. Қазіргі уа- қытта құстардың 31 ... ... ... аса түрі бар.) ал ... ... ... -- 2800, ... -- 5500 түрі ғана тіршілік ететіні белгілі.
Құстар морфологиялық жағынан денесінің қауырсынмен қапталуымен алдыңғы ... ... ... сүйектерінің ішінде куыс болумен, ми сауытының шүйдесіндегі бұдырының болумен жүрегінің төрт камералы, оның оң жағында бір ғана аорта ... ... ... ... тісі ... олардың қызметін мүйізді тұмсықтары атқарады.
1.1 Құстардың дене құрылысы
Тері жамылғысы және оның ... ... ... жұқа, оның сыртқы эпидермисқкабаты нашар жетілген Тері қабатында ешқандай бездері және сүйекті туындылары ... тек қана ... ... ... жағында құймышақ безі болады. Оның шығарған секрет заттары қауырсындарды майлап, оған су жұқпайтын етеді. Құймышақ безі су құстарында ... ... ... ... ... кұстарда болмайды. Сүйекті туындыларының болмауына байланысты эпидермистің түрін өзгерткен түрлі мүйізденген туындылары тері бетінде көп кездеседі. ... ... және ... ... үсті азды-көпті болсын мүйізденген қапшықпен қапталып, тұмсықты ... ... мен ... ... ... ... ... Құстардың көпшілік түрлерінің денесі бір тегіс қауырсынмен қапталып тұрмайды. Қауырсыны бар ... ... ал ... ... жоқ ... ... сирек кездесетін жерін аптерия деп атайды
Құс қауырсындары құрылысына және ... ... ... ... ... ... ... қалыпты (контурный) қауырсын жауып тұрады. Ол негізгі қаламнан және оның екі ... ... ... ... ... ... ... Қауырсынның теріге еніп тұратын бөлімін (очин) қалам қауырсын дейді. Қауырсын сабағының жоғарғы пәр ... ... ... деп ... Пәр ұзын ... дәрежедегі мұртшалардан және оған орнаған кішкене екінші дәрежедегі мұртшалардан қалыптасады. Екінші дәрежедегі кіші ... ... ... ... ... Осы ілмешектер өз ара байланысып, бір серіппелі тақташа ... ... -- ... қауырсын бүкіл денесін сыртынан жа-уып тұрады. Бұл қауырсындар құстың денесін сыртқы ... ... және дене ... ... ... ... мен құйрығы осы қауырсындардан қалыптасады. Бұл қауырсындарды орналасу жерлеріне қарай бірнеше топтарға бөледі. Мысалы, екі қанатының артқы ... ... ұзын ... -- қақпа (маховые) қауырсындар, кұйрығындағы ұзын қанаттарын бағыттаушы ,(руль) ... ... ... ... ... ... -- ... үстін жабушы, құйрық үсті қауырсындар деп аталады.
Қалыпты қауырсындардың астыңғы жағында ұсақ -- ма-лық, қауырсындар орналасады. Бұл кауырсындардың ... ... ... ... ұсақ ... жоқ, ... олардан серіппелі тұтасқан пластинкалар калыптаспайды. Кейбір мамық қауырсындардьщ сабағы өте жіңішке болады, сондықтан мұртшалары сабақтың жоғарғы жағында бір шоқ болып ... ... ... ... -- нағыз мамық қауырсын -- деп атайды. Мамық және нағыз ... ... су ... ... ... ... ... ететш құстарда көбірек болады. Олардың негізгі қызметі -- ... ... ... ... ... ... ... жоқ жіпше тэрізді қауырсындар да кездеседі Көптеген құстардың езуіне орналасқан қылтандары да болады (ешкіемер, қарлығаш). Ауада үшып жүріп қорегін ... ... ... ... ... ... ... воронка сияқтанып насекомдарды қағып алу мүмкіндігін арттырады.
Қауырсындардың дамуы, олардың рептилилермен ата тегі жағынан тығыз байланысты екенін байқатады.
Қауырсындары үздіксіз түлеп отырады. ... ... ... 1 -- 3-ке дейін түлейді. '
Ет системасы. ... ... ... олардың тіршілік әрекетіне байланысты бірнеше ерекшелігімен сипатталады. Біріншіден, балықтарға, амфибилерге және рептилилерге қарағанда құстардың бүлшық еттері біршама жіктеліп, барып ... Ол ұшу ... ... ... жүруге, өрмелеуге және тамағын табура мүмкіндік береді. Екіншіден, аяқтарын қозғауға икемделген көлемді бұлшық еттер дене скелетіне орналасып, екшші сіңір ұштарымен ... ... ... ... ... ... атқаратын болғандықтан, қанаттарын қозғалтатын ірі бұлшық еттер денесінің арқа жағына орналаспай, қанаттарды қозғайтындай болып көкірек ... төс ... екі ... орналасқан. Әсіресе аяқтарының бұлшық еттері назар аударарлық. Төс ... ... ... ірі төс еті ... ... ... 20 процентіне жетеді де, қанаттарын төмен түсіруге қатысады. Оның астында жатқан бұғана асты еттері көлемі кіші болса да, қанатты жоғары ... ... ... ... ... ... 35-ке жуық ... бұлшық еттері болады. Бүлардың ішінде көбірек көзге түсетіні оралымды бұлшық ет. Бұл ет ... ... ... ... созылып келіп, тізенің үстінен сіңір сияқты, қатты тарамыс түрінде оралып ... одан ... иіп тұ- ... ... ... ... Құс ... келіп қон- ранда, тізесі иіліп, оралымды ет созылады, соның ... ... иіп ... ... ... ... бүгілігі бұтақты бүреді. Құс неғұрлым төменірек басылып, орнықтырақ отырған сайын, оралымды бұлшық ет күштірек ... түсе де, ... ... бүре ... ... да, ... қонақтап, ұйқтап отырған құстар құлап кетпейді.
Құстардың басқа түрлерінде (торғай тәрізділерде) саусақ-тарының автоматты иілуі басқаша. Бұл өзгешелік саусақтар-дың ... ... ... игіш ... елің ... ... Бұл ... сіңірі саусақтардың ұшына барып бе-киді. Сіңірдің астыңғы жақ бетінде көптеген бұдыры болады, ол сіңір қынаптың ішімен өтеді. Қынаптың ішкі ... ... ... ... бар. Құс ... қонып, саусақта-рымен бұтақты бүргенде, ,сіңірдің төменгі бетіндегі бұдырлары құстың салмағымен, ... ... ... ... кіре ... де, ... Осының нәтижесінде, иілген саусақтар сол қалпында қалады, құс бұтаққа ешбір бұлшық еттің жәрдемінсіз-ақ бекиді. Енді құс ... ... ... беттері, қынаптың қабырғаларынан алшақтап барып ашылғанда саусақтары жазылады.
Скелетінің ұшуға бейімделуіне және ... ... ... ... ... бар: ... ... аяқта-рының, иык, және жамбас белдеуінің өзіндік өзгерісінің болуы; екіншіден, барлық скелетінің жеңіл, әрі мықты болуы. Сүйек-терінің жеңіл ... ... ... ... ... ал беріктігі -- даму кезеңінің ерте ... ... ... ... бірігіп кетуінен болады. Тіпті ересек құстар-дан сүйектердің жігін байқау мүмкін емес.
Омыртқа жотасы -- ... ... бел, ... және ... ... ... Бел омыртқалары ересек құстарда күрделі құрылысты сегізкөз құрамына енеді. Бас күрделі қимылдар ... ... ... ұзын және тез ... алады. Құстардың мойын омыртқалар-ын гетероцельдік омыртқалар деп атайды. Себебі, ... ... ... ер сияқты жалғасады. Мұның өзі олардың тез кимыл жасауын да қамтамасыз етеді. Құстардың мойын омыртқаларының саны 11-ден 25-ке дейін болады. Бас ... ... ... екі ... ... ... құрылысына ұқсас болып келеді, оларды атлант және эпистрофей деп атайды.
Кеуде омыртқалары (3-тен 10-ға дейін) бір-бірімен ... және ... ... ... ... Оларда бола-тын қабырғалар төс сүйегіне қозғалмалы болып бекіген. Қабырға көкірек және арқа ... ... екі ... ... ... ... ... қозғалмалы бекініп, денесінің артына қарай сүйір бұрыш жасайды. Қабырғалардың мұндай құрылыста болуы арнаулы бұлшық еттерінін, ... ... төс ... ... жотасына бірде жақындатып немесе қашықтатып отырады. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... алу орындалуда маңызы зор.
Бел омыртқалары өз ара бір-бірімен, мықын сүйектерімен және сегізкөз омыртқаларымен тұтасып бірігіп ... ... ... да ... ... омыртқа-лармен қосылып кеткен. Соның нәтижесінде (10 -- 22) тек қана кұстарға тән күрделі сегізкөз-құймышақ қалыптасады, жая ... ... ... екеу ... Құстар жер бетімен жүргенде денесінің салмағы артқы екі аяғына түседі, сондықтан күрделі сегізкөз организмге тірек қызметін атқарады. ... бос ... ... ... 6 -- 9 ... ... омыртқалары бірден құйыршық сүйегіне айналады -- мұны құйрық сүйек немесе пигостиль деп атайды. Пигостиль ... ... ... омыртқаларынан тұрады. Құйыршық сүйектері құйрық қанаттары бекитін тірегі облып ... ... ... ... қанаттарының бекуіне мүмкіндік береді.
Құстардың бас сүйегінің -- ... ... бас ... ... ... ... бөлімі төрт сүйектен құ-ралады (негізгі, екі бүйір және ... ... ... ... бұдыры рептилилердікі сияқты біреу ғана болады. Есіту капсуласы үш құлақ сүйегінен қалыптасады. Ересек кұстарда бұл сүйектер бірігіп кетеді. Бас ... ... ... сына ... ... сына ... ... және қанат тәрізді сүйектерден қалыптасады. Бас сүйегін үстіңгі жағынан -- қос ... ... ... және ... ... ... тұрады. Жоғарғы жағы -- жақ аралық және жоғарғы жақ сүйектерінен тұрады. Жоғарғы жақ сүйегіне арт ... -- бет және ... бет ... ... Бұл ... екі ... шаршы сүйектермен қосылады. Соның нәтижесінде құстарға тән төменгі самай доғасын құрайды. Мұның өзі көз ұясы мен самай ... ... ... ... жағы ... меккел шеміршегі сияқты -- буынды сүйектен және тері тектес -- тіс пластинкасы, бұрыш және жақтың имек өсінді ... ... асты ... ... ұзын ... тәрізді болады, ол желбезек доғасының бірінші парына сәйкес келеді.
Есіту сүйекшесі рептилилердікі сияқты бір ... ... ... бас ... ... бас ... ұқсас белгілерімен қатар өзінше көп өзгешеліктері де бар: құстардың миының көлемінің, әсіресе ми ... ... ... ... ми ... да ... ... көз алмасының үлкен болуына байланысты, көз ұясының да ... ... ... ... көзі маңызды сезім мүшесі болып табылады. Жақ сүйектері ... ... ... затты қармап алуға қо-лайлы күшті аппаратқа айналған; ми сауытының сүйектері жұ-қа және жіктері өте ұсақ, сондықтан да ми ... ... ... ... болады.
Қанаттары және иық белдеуі -- ұшуға бейімделуге ... ... ... Иық ... ... ... және ... құралады. Бұлардың жоғарғы жақ бастары түйісіп келіп ... ... ... ... ... Жауырынының тұрқы ұзын, түрі қылыш тәрізді иіліп келеді. Ол қабырғалардың үстінде жылжып қозғала алатын-дай болып орналасқан. Коракоид өте жақсы ... оның бір ұшы ... ... да, екінші ұшы буын арқылы тоқпан жілікпен жалғасады. Құстардың оң және сол ... ... ... ... -- мұны ... сүйек деп атайды. Ол иық белдеуіне серпімділік қасиет береді.
Қанат скелеті бес саусақты жануарлардікі сияқты бірнеше сүйектерден құралады. Әйткенмен иық және ... ... ... ... нашар дамыған.
Артқы аяқтар және оның белдеуі. Жүргенде құстардың барлық салмағы, артқы екі аяғына түсетін болғандықтан, олардың құрылысында бірқатар өзгешеліктердің бар ... ... ... ... күрделі сегізкөз бен мықынның үлкен қалақша сүйектерінің ұзына ... ... ... ... ... ... болып саналады. Мықын сүйектерімен өте ірі шонданай сүйегі бірігіп кеткен. Шап сүйегі өте жіңішке шыбық ... ... Олар ... ... сырт ... ... Жамбас сүйектерінің ұштары түйісіп келіп, ортан жіліктің ұршық басы бекитін ... ... од және сол ... ... ... ... қараған ұштары бір-біріне қосылмай сыртына қарай алшақтап тұрады. Мұндай жамбасты ашық жамбас деп ... ... өзі, ... қатты қабықпен қаптал-ған ірі жұмыртқа тууына байланысты болған.
Артқы аяқтары -- ортан жілік, асықты ... және ... пен ... ... Бұл үш ... ... ... -- ортан жілік деген бір үлкен сүйектен, екінші ... -- ... ... және оның шыбығынан; үшіншісі -- сирақ және саусақтардан тұрады. Асықты жіліктің ... ... ... бас жағы ... жалғасады. Ересек құстардың сирақтары бір ғана сүйектен тұрады. Эмбриональдық даму ... осы ... ... ... -- ... ... және ... сүйектердің бір-қатарының бірігуінен келіп қалыптасқаны байқалады.
Құстардың саусақтарының саны көпшілігінде төртеу, үшеу болуы сирек кездеседі, ал Африка түйеқұсында екеу болады.
Ас ... ... Осы ... ... ... ... тісі болмайды. Олардың қызметін қоректерін қармап ұс-тауға көмектесетін, сырты мүйізді затпен қапталған қатты тұм-сығы атқарады. Әрбір құстардың қоректену тәсіліне және ... ... ... ... ... формасы да түрліше болады. Мысалы, жыртқыш құстардың тұмсығы тө-мен қарай иілген, ... ... жері ... ... ... ... ... қоректенетін қүстардың тұмсығы дәнді шоқып, теріп жеуге икемделудің нәтижесінде біз тұмсық-ты болып ... ... ... ... сырты мүйізді пластинкамен қапталған. Бірқазандардың тұмсығының астың-ғы бөлімінде ұстаған балықтарын салатын тері "қалтасы" бо-лады.
Құстардың ауыз қуысының түп ... тілі ... Оның ... ... ... болып келеді. Мысалы, жыртқыш құстардың тілі кысқа, әрі қатты болса, қаздардың тілі -- ... ... ... тілі -- өте ... ... ... Оның үстіндегі желім тәрізді заты қоректік заттарын тез жабыстырып алады.
Сілекей бездері ... ... ... дамыған. Кейбір құстардың сілекей бездері жоқтың қасында (мысалы, ешкі-емерде). Сұр қарлығаш өздерінің сілекей бездерінен шықкан сілекейінен ұя жасайды. Оны жұрт ... ... деп ... ... ... кұстардың сілекейлері, қоректік заттарын жұмсатып оның шыланған кесегі өңешінен кептел-мей, бөгетсіз жылжуына ... ... ... ... көгершіндердің т. б.) өңе-шінде азықтық заттарын уақытша сақтайтын және аздап қоры-тылатын (қуыс) кеңістік ... оны -- ... деп ... балапандарын шығарған кезде, жемсауының ішкі қабатынан "сүт" деп аталатын ... ... ... зат шығады, онымен олар балапандарын қоректендіреді.
Өңеш қабырғасы жұқа, безді қарынға барып жалғасады. Безді қарынның ішінде қоректік заттарды корытатын ас ... ... ... Бұл ас ... ... ... ... жасап шығарады. Безді қарыннан қоректік заттар қабырғасы қалың етті қарынға барып түседі. Бұл қарынның ішкі беті ... ... ... Бұл ... ... ірі ... ... Ірі қоректік заттарды үгуге, біріншіден -- етті ... ... ... ... екіншіден -- құстың жұтқан ұсақ тастарының да әсері тиеді. ... ... да ... ... ... ... ... сәйкес түрліше болады. Мысалы, насеком жемді және жыртқыш құстардың ет қарыны нашар дамыған. ... ... ... ол ... ... ... ірі, жас ... қоректенетін тауық тұқымдас кұстардың қарыны басқалармен салыстыр-ғанда соншалықты жақсы дамыған. Құстардың аш ... ... ұзын ... Он екі елі ... ... ұйқы безі ... Тоқ ішек пен тік ішектің аралығы жіктелмеген, оларды бір-бірінен ажырату қиын. Көпшілік құстардың аш және тоқ ... ... ... ... ... екі ... тұйық өсінді болады, оны фабрициев қалтасы деп атайды. Бұл өсінділердің атқаратын жұмыстары әлі толық анықталмаған, ал ... ... ... гормон шығаратын ішкі секреция бездерінің қызметін атқаруы мүмкін. Құстың жасы ұлғайған сайын бұл қалтаның көлемі кішірейе ... ... ... және екі ... ... Өт ... кұстарда болады, ал көгершіндердің өті болмайды. Өт жолы он екі елі ... ... ... ... ас ... системасының мына ерекшелік-терін көрсетуге болады: 1. Тістерінің болмауы, тісінің қызметін ... ... ... ... ет ... ... 2. Ішектерінің қысқарақ болуы (егер шөп жейтін сүт ... ... ... ... 20 есе ұзын ... ... ал өсімдік тектес заттармен қоректенетін тауық тұқымдастарының ... ... ... 4-ақ есе ғана ұзын ... 3. ... тісінің болмауы -- ішегінің қысқа, қар-нының екіге бөлінуіне әкеліп сокқан. 4. ... ... тоқ ішек және тік ... ... ... жеңілдетуге бейімде-лу деп қарау керек. Өйткені, тік ішектің негізгі қызметі коректік зат қалдығының уақытша тоқталып тұру және оның ... ... суды ... ... ... ... -- өзіндік ерекшелігі және ауада ұшуға ыңғайлылығы, басқа ішкі ... ... ... ... және өте ... көзге түседі.
Көмекей саңылауы кеңірдекпен жалғасады, оның жоғарғы бөлімін көмекей деп атайды. Көмекей бір оймақ тәрізді және екі ожау тәрізді ... ... Бұл ... ... ... ... ... қатысы болмайды.
Дыбыс шығару қызметін төменгі көмекейдің атқаруы тек дана құстарға тән ерекшелік. Төменгі ... ... екі ... ... ... ... оған ... болатын сүйек тектес сақина бар.
Көмекей қуысына, оның сыртқы жағынан келетін сыртқы дыбыс ... ... ал осы ... ... ... тарамдалған жерінен ішкі дыбыс жарғақтары да келіп түйіседі Дыбыс жарғақтары бекіген, арнаулы еттердің жиырылуынан, яғни тітіркенуінен олардың формалары және қалыптасуы ... де, ... ... ... шығады.
Құстардың өкпесі амфибилердің және кейбір рептилилердің өкпесі сияқты қуыс қапшық емес, ... ... дене ... ... ... қуысының арқа жақ қабырғасына бекиді. Бронхылары өкпе ішіне еніп, бірнеше ұсақ ... ... ... ... ... өкпені тесіп өтіп, ауа қапшықша-лармен жалғасады. Бронхылардың ... өз ара ... ... -- ... ... ... ... бірнеше тұйық бітетін түтіктер тарайды, оны бронхиолдар деп атайды. Бронхиолдардың айналасына қан капиллярлары ... ... ... ... жұқа қабы бар, ауа ... ... ... ауа капшық-тарының көлемі, өкпенің көлемінен бірнеше есе үлкен болады. Ауа қапшықтары түрлі ішкі органдардың аралығына орналасады. Олардың ... ... ... ... ... тері ... ... орналасады және сүйектердің қуыстарына да енеді. Құстардың денесінде болатын ауа қапшықтары мойын ... ... ... аралығында біреу, кеудеде 2 -- 3 пар және құрсағында үлкен 1 пар ... ... ең ... ... бірі құстар ұш-қанда, олардың тыныс алу механизмін реттейді.
Жерде отырғанда құстарда кеуде қуыстарының үлкейіп жә-не ... ... ... ... ... ... кеуде етте-рі керіліп тұрады, сондықтан көкірек бөлімінің көлемі үлкейіп немесе кішіреймейді. Міне, осы ... ... ауа ... ... және ... әрекетімен тыныс алады. Құстар қанаттарын көтергенде, ауа қапшықтарының көлемі үлкейіп, ішіне өкпе арқылы ауа толады, ал қанаттарын төмен ... ауа ... ... кішірейіп, ауа өкпе ар-қылы сыртқа шығады. Ауа қапшықтарының ішінде ешбір газ алмасу болмайды. ... ... ... ... ауа ... де және ... да қанда ұдайы тотығу процесі болып отырады. Бұл құбылыс қос тыныс деп атала-ды. Мұндай жағдай құстардың ұшу кездерінде, денесінің тез ... ... ... газ ... ... ... Ұшқанда кұстардың тыныс алуы олардың қанатының қимылы-ның шапшаңдығына байланысты. Неғұрлым құс қанатын тез сермеп, тез ... ... ... ... алуы ... ... да құс жоғарылай ұшқанда тұншықпайды.
Қан айналу органдары. Құстардың жүрегі төрт бөлімнен тұрады. Оның жоғарғы екеуін жүрекше, ал ... екі ... ... ... Өкпеде тотыққан қан өкпе денасы арқылы сол жүрекшеге, одан сол қарыншаға құйылады. Сол қарынша-дан жалғыз оң жақ ... ... өз ... екі атсыз артерияға тарамдалады, ал қолқаның негізгі бөлімі оң жақтағы бронханы айналып, дененің арқа ... ... ... ... одан ішкі органдардағы артерияларра тарамдалады да омыртқа жотасының астыңғы ... ... ... арқа ... ... Сегізкөз тұсына барғанда арқа қолқасынан сан және шат қос артериялары тарамдалып шығады да, ... өзі ... ... ... ... және ол құйрықтың ұшына барып бітеді. Диаметрі қолқадан ... ... ... өте ... ... артериялар, бас бөліміне қан апарушы -- ұйқы артериясына (күре тамыр) алдыңғы аяқтарына (қанатына) баратын бұғана асты ... және өте ... ... ... ... ... артериясыяа тарайды. Жүректің оы, жақ қарыншасынан бір ғана сабақпен басталатын қолқа келешекте екі өкпе артериясына тарамдалады (30-сурет).
Құйрық ... екі ... ... ... жіктеледі. Бі-рақ бүйрек қақпа жүйесінің капиллярына қанның барлығы түтас енбейді. Қанның біразы бүйрек денесіндегі арнаулы тү-тіктермен өте ... ... ... қан тамырлары сан веналарымен қосылып мықынның қос веналарын құрайды. Бұл екі қан тамыры қосылып, дененін, артқы ... ... вена ... -- артқы қуыс венаға айналады. Ішкі органдардан жиналған вена қандары құйрық -- шарбы ... ... ... (V. ... -- ... ал ... құрсақ бөлі-мінің -- ішкі жақ қабырғасынан қан ішек -- үсті венасына (V. еріgаstгіса) ... ... Бұл екі ... ... қақпа венасына қосылады. Бауырдан шыкқан қан бауыр вена-ларымен (V. һеріtiса ағып артқы қуыс венаға ... ... ... денесінің артқы бөлімінен жиналып келген вена қаны артқы қуыс вена арқьпы жүректің оң жүрекшесіне келіп құйылады.
Шықшыт веналары ... асты ... ... ... қос қуыс венаға айналады. Бас жақтан жиналған қан осы веналар арқылы оң жақ жүрекшеге келіп құйылады.
Құстарда артерия және вена қан ... өз ... ... ... барлық органдары артерия қанымен қамтамасыз етіліп отырады. Осы ... ... және қан ... тездігіне, ал онымен бірге зат алмасуының жеделді-гіне байланысты құстардың денесшің температурасы жоғары болады (42°).
Нерв системасы. ... ... ... ... нерв системасы біршама күрделі. Бұл құстардың тіршілік еткен ортаеымен қарым-қатынасының күрделігіне байланысты. Миы үлкен, әсіресе ... ми ... ... ми ... ... ... ... рептилилердікі сияқты алдыңғы миының көпшілік бөлімі жолақ денеден құралған. Ми сыңарының үстіңгі бөлімі (крыша) сүт ... ... ... ... ол ... ... ... даму дәрежесінде болған алғашқы күмбез (агсһіраІІіит) деп аталатын түрінде сақталран. Бас ... көру ... және ... ... ... ... иіс ... өте кішкене болады. Аралық миы мен эпифизі нашар ... ... жігі ... ... ... ... үлкендігінен ортаңғы мидың көру бөлімі бір бүйіріне таман ауысып ... ... ... ... ... ми ... түйіседі де, арт жарынан сопақша миды бүркеп жауып жатады. Мишықтың ортаңғы бөлімі негізінен құртша (үегтез) деп ... ... ... сайлары бар түбір бөлімнен тұрады. Құстардың бас нервтері он екі пар ... иық және бел ... ... сияқты жалпақ болады.
Сезім органдары. Құстардың есіту органдары ... ... ішкі және ... ... тұрады. Бірақ, құстар-дың кұлақ қуысы рептилилердікінен гөрі күрделі. Евстахиев түтігі жұтқыншақ қуысына жалпы бір ... ... ... ... ... ... болады, дабыл жарғағы тері жамылғысының астында, сыртқы құлаққа ұқсас ояздау жерге орналас-қан. Қейбір түн құстарында (үкілерде) бұл ояз ... ... ... оның ... ... күшейтуге бейімделген жұқа тері қабаты болады. Жалпы алғанда, құстар жақсы естиді. Құстардың кұлағы, көзімен бірге ... ... ... болып саналады. Құстар өздеріне төнген кауіп-қатерді ен, алдымен құлақтары арқылы сезеді.
Құстардың көру органы да жақсы дамыған: ... түн ... және ... кұстардың көз алмалары үлкен. Көзі кір-пік еттерінің әсерімен көз хрусталигінің формасын өзгерту ... және көз ... оны ... ... ... қабы-ғының формасын өзгертетін сақиналы бұлшық еттердің әрекетінен ... тор ... ... қашықтап және жақындауына байланысты) көретін болады. Құстарда тө-менгі және жоғарғы қабақтардың болуымен бірге, көздерінің алдыңғы ішкі ... ... ... ... ... ... ... қабағы да болады.
Құстардың кейбір түрлерінде ғана иіс органы жақсы дамы-ған, мысалы, Жаңа Зеландияның кивилар ... ... ... ... салыстырғанда түтік тұмсықтылардың, үйректердің, тазқаралардың жылқышылардың иіс органдары жақсырақ дамыған.
Зәр шырару органдары. ... ... ... ... ... болса, ересектерінде мет-анепрос-мықын бүйрек деп аталатын бүйрегі (теtаперһгоs) ... Әр ... ... орта бөліміне барып ашы-латын несеп түтігі шығады. Ересек кұстардың қуығы бол-майды; ал ... ... ... болатын -- аллонтоис сияқты қуық болса, тіпті ... ... бір ... ... қуықтың жұрнақтары сақталады. Денесімен салыстыр-ғанда, кұстардың бүйрегінің ... ... мен сүт ... ... де ... ... ... бүйрегінің үлкен болуы, олардың денесінде зат алмасу процесінің актив жүруіне байланысты.
Құстардың несебінде белокты заттың қалдығы көп ... және сүт ... ... ... ... несеп қышқылынан тұрады.
Несебі зәр шығару системасы арқылы тез ағып өтеді. Ол не-сеп қышқылының ... ... ... ... ... болған несеп тұздары несеп жолдарын бітеп тастауы мүмкін. Бұл құстарда ... ... ... ... ... ... зәрмен бөлінген судың мөлшері аса көп бол-майды. Себебі, клоакадан зәрдің құрамындағы су сүзіліп организмге қайтады. Бұл жағдай құстарда тері ... ... буға ... ... ... суды ... ... қабылдауына әкеліп соғады. Жыртқыш құстардың көпшілігі және кейбір торғай тәрізділер тіпті су ішпейді.
Жыныс ... ... ... ... бұршақ пішін-дес, екі бүйрегінің үстіңгі жағында шарбы майына ілініп түра-ды. Жыл маусымының өзгеруіне қарай, ... ... де ... ... ... ... қара ... жыныс безі ал-ғашқы көлемінен 1500 есе үлкейеді. Аталық жыныс безінің ішкі жағындағы ... ... ... ... (еріdіdутіs) болады, ол ұрықтың дене бүйрегінің алдыңғы бөліміне ұқсай-ды. Олардың әрқайсысынан ... ... ... (vаз ... да ол ... ... қатарласа отырып, клоакаға барып енеді. Кейбір түрлерінде бұл түтіктер клоакаға құяр алдында аздап кеңейіп, тұқым қалтасы деп ... ... ... ... кейбір құстарда ғана болады. Клоаканың жиегінің өсуінен пайда болған шағылыс органы қаз тәрізділер-де, тырналарда және түйе құстарда болады. Құтандарда, ... де, ... да және ... ... ... ... ... Бұлар шағылыс-қанда еркегінің спермасы ұрғашысының клоакасының ішіне құйылады
Көптеген құстардың ұрғашысының жыныс органы сол жақ аналық безі мен сол жақ ... ... ... да асим-метриялы болып орналасады. Оң жақ аналық безі ... ғана ... ... жыртқыштарда, үкілерде, гагарларда, тоты-ларда, тауық тұқымдастарында ғана болады. Әсіресе, тотыларда жақсырақ дамыған. Бұл құстарда оң жақ жыныс безі ... ... ... де, олар ... қызмет атқара бермейді. Оң жақ жыныс бездерінде жұмыртқа жетілгенімен, ол сол жақ ... жолы ... ... шығады.
Ұрғашыларының оң жақ аналық безінің нашар дамуы ... ... ... өте ірі ... ... ... ... мүмкін. Тұқым жолымен жұмыртқа өте баяу қозғалады, яғни 1 -- 2 ... ... ... ... ... органдар сияқты белгілі дү-рыс пішіні болмайды. Жұмыртқа жолының (tиЬае иtегіпае) бір ұшы клоакаға келіп ашылды да, екінші ұшы воронка ... дене ... ... ... ... ... дене ... түтіктің воронкасына түседі де, оның бойымен қозғалады. ... ... жолы ... ... ... ... ... (рагз аІЬumіпіfега) -- ең ұзыны, ішкі қабырғасында белокты заттар шығаратын бездері болады, осы бөлімінде тауықтардың ... 3 -- 6 ... ... және ... сырты қалың белокты қабатпен қапталады. Екінші жіңішке бөлімінде -- ... екі ... ... ... ... ... астындағы қабықпен қапталады. Үшінші бөлімі -- кеңірек жұқа қабатты -- жатын деп ... ... ... ... көп ... Ол бездердің шығарған заттарынан жұмыртқаның сырты известі, катты қабықпен ... да онда ... ... ... ... түсі сол пигментке байланысты болады. Жатын ішінде жұмыртқа 12 -- 20 сағат болады. Жұмыртқа ... ... ... -- ... деп ... Бұл бөлімнің бүлшық еттері жақсы жетілген. Осы бұлшық еттерінің жиырылу салдарынан жұмыртқа ... ... ... шығады. Тұқым жолымен жұмыртқаның қозғалу мерзімі тауықтарда бір тәулік болса, көгершіндерде 41 сағатқа дейін созылады.
Жұмыртқа. Қалыптасқан жұмыртқа күрделі дене ... ... ... ... ... деп оның ... сары уызын айтады. Жұмыртқаның басқа қосымша бөлімдері ... ... ... ... ... ... жолында пайда болған қабаттары деуге болады.
Құс жұмыртқасының сары уызы көп болады. Сары уыз бө-лімінің бет жағында протоплазма және ядродан тұратын ... деп ... заты ... ол ... жұмыртқада кіші-рек ұрық дискасына айналады. Сары уыздың басқа бөлімі ұсақ ... ... ... көз ... ... ... ... сары немесе мөлдір түсті уыздың кезектесуінен құралады. Жұмыртқаның қатты ... ... сары уызы ... ... ... ... сары уыздың сырты арнайы жұқа қабықпен қапталып тұрады. Сары ... ... ... ... ... зат және ... құрауға қажет заттар болады. Сары заттьщ ішінде май және су көп. ... ... ... ... суды, жұмыртқаның осы сары уызынан алады. Оған қосымша жұмыртқаның құрамындағы май да, тотыққанда өзінен су тамшыларының бөліп шығарады, мысалы, тауық ... сары ... ... су -- 50%, май -- 23%, ... -- 16%, ... 11% ... ... жұмыртқасының сары уызының құрамында: су -- 44%, май -- 36%, протеиндер -- 17%, ... ... -- 3% ... сары ... сыртында мөлдір жартылай сұйық (белок) деп аталатын екінші ... ... ... Оның ... екі жұқа ... ... ... Жұ-мыртқаның мокал ұшында температура өзгерген кезде оның көлемі өзгеруіне мүмкіндік беретін айтылған екі ... ... ауа ... сары ... ... кабыршақ қабығынак "белоктың" ортасында белоктың тығыз ширатылған жіп тәріз-ді халаза созылып жатады. Халаза сары ,уызды шайқалудан сақтайды.
Жұмыртқа "белогының" негізгі ... ... ... ... ... ... әсерлерден қорғайды және ұрық-тың дамуы кезінде сумен қамтамасыз етеді. Мысалы, тауық жұмыртқасы белогының ... 87% су, ... -- 12%, ... заттар 1%.
Қатты кабық негізінен көмір қышқыл кальцийден (89 -- 97%), ... та ... ... ... мен ... ... тұрады. Қатты қабық негізінен жұмыртқаны механикалық әсерлерден сақтайды және жұмыртқаның газ ... ... ... әр ... ... ... ... болады. Ірі жұмыртқа туатын және жұмыртқасын ашық жерге салатын, құстардың жұмыртқасының қатты қабығы мықтырақ болады. Ұрық дамы-ған ... ... ... біразы ұрықтың скелетін қалыптас-тыруға жұмсалады. Қатты қабықтың сыртында майда тесікше-лері болады. Бұл тесікшелер жұмыртқаның моқал ... ... ... ... газ ... осы ... ... үлкен. Жұмыртқаның басылуы ұзарған сайын және газ алмасуының күшеюіне сәйкес ... ... ... түседі.
1.2 Құстар классификациясы
Құстарды дене құрылысына, тіршілік әрекетіне байланысты 3 ... ... ... ... (жүгіретін құстар); жүзетін құстар (пингвиндер); қыртөстілер (ұшатын құстар).
Бұлардың төс сүйегі жалпақ әрі оның қыры болмайды. Олар ұша алмайды, бірақ құрлықта ... ... ... өте ... ... ... қауырсындары доғалданып келген, аяқтары өте жақсы жетілген. Бұған барлық құрлықта кездесетін түйеқұстар жатады. Оларды тіршілік ететін ... ... жеке ... ... ... ... түйеқус (страус), америкалық түйеқус (нанду), австралиялық түйеқұстар (эму, казуар) және Жаңа Зеландияда ... ... ... ... деп ... ... ең ... - африкалық түйеқұс (страус). Олардың басқа құстардан басты айырмашылығы - аяқтарында екі ғана ... ... Өте ... ... 90 ... жетелі. Африка да, өзге де ел дер де арнайы қолда әсіре ді. Оның етін, жүмыртқасын тағам ... ал ... ... үшін ... ... ... Қазақстанда да қолда өсіріле бастады. Түйеқұстардың ішіндегі ең кіші түрі - ... оның ... 2 - 3 ... Ол Жаңа ... ... кездеседі. Оның жұмыртқасы өте ірі (0,5 кг). Түйеқұстар өсімдіктермен де, ұсақ бунақденелілермен де қоректенеді.
Нанду - үш ... ... ... ... ... ұша ... жылдам жүгіреді. Оның 2 түрі бар (кәдімгі және үзынтұмсықты нанду). Оңтүстік Американың далалы, шөлейтті аймақтарында таралған. ... да ... ... әрі ... ... ... ... 25 кг. Өсімдік жапырақтарымен, бүршіктерімен және ұсақ бунақденелілермен қоректенеді. Еті, қауырсыны, жұмыртқасы бағалы болғандықтан, көптеп ауланады. Казуардың қауырсындары ірі қылшықты. ... ... ... бар. ... ... ашық қызғылт түсті тері, қатпарлы. Салмағы 80-90 кг. Ішкі саусағындағы өткір тырнағымен қорғанады. Жаңа ... ... және сол ... ұсақ ... кездеседі. Жұмыртқаны қоразы басады. Еті бағалы болғандықтан, қолда өсіреді.
Эму Австралияның бұталы, ... ... ... ... ... - 45 - 50 кг. ... қоразы шайқайды (басады). Көбіне жемістермен қоректенеді. Қолда өсіріледі.
Жүзетін құстар (пингвиндер)
Құстардың ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... Ескек аяқтарының көмегімен суда жақсы жүзеді әрі жақсы сүңгиді. Төссүйек қыры жақсы жетілген. Ондағы ... ... ... қозғалысқа келтіреді. Олар ұша алмайды, қүрлықта теңселіп әрең қозғалады. Аяқтары қысқа әрі тұлғасының артқы ... ... ... тік ... ... оңтүстік жарты шарда ғана таралған, әсіресе Антарктида жағалауында көптеп кездеседі. Жұп құрып тіршілік етеді әрі ... өмір бойы ... ... кезде бір жерге мыңдап топтасады. Үядарын теңіз ... ... ... ... Ұяда ... 1 - 2 ... болады. Жұмыртқаны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. ... ... ... тері ... ... бар. Жұмыртқа басқан кезде қалтасы жұмыртқаны жауып тұрады. Жұмыртқасын көбіне жаргақты табанының үстіне қойып шайқайды. Үлкен пингвин (императорский ... ... ... ... Ол пингвиндердің ең ірісі. Биіктігі 110-120 см, ... 45 ... ... Одан сәл ... түрі - ... пингвин (королевский пингвин). Саны өте көп әрі кеңінен ... түрі - ... көз ... ... ... Бұлардан басқа алтыншотты, көзілдірікті, галапагостық пингвиндері (галапагоский пингвин) кездеседі. Пингвиндердің кәсіптік мәні жоқ.
Қыртөсті (ұшатын) құстар
Қазіргі кездегі құстардың ең түрі көп ... ... ... ... қыр болады. Қанаттары да ұзын, сүйірлен келеді. Қаңқа сүйектері жеңіл. Үшатын ... ... ... орта жағдайларын байланысты бірнеше топтарға бөлінеді. Сулы, батпақты жерлердегі құстар құрылысына тән ... - ... ... жүзу ... бар. ... ... жақсы сүңгиді. Көпшілігінің тұмсықтары жалпақ және тұмсығының жиектерінде араның тісі тәрізді майда ... ... ... ... ... ... ... оны үйрек, қаз тұмсықтарынан айқын көреміз. Дауылпаздар, шағалалар, сщсырлар су құстарына жатады. Олардың қорегі - ұсақ су ... ... ... дегелектер, қоқиқаздар, тырналар - су жағалауы мен батпақты жерлерді мекендейтін құстар. Олардың кейбір түрлері өсімдіктермен де, жануарлармен де ... ... ... ... ... ... ... қанаттары сүйірленіп келеді. Орман құстарына тоқылдақтар, көкектер, тотықұстар, жапалақтар, торғайлардың ... ... ... тікелей ағашта өрмелеп тіршілік етуге бейімделген. Тұмсықтары мықты, үшкір. ... ... ... ... Ағаш ... қонып отырғанда екі саусағы алға, екі сау сағы артқа қарай ... ла ды. ... ... ... Ол тірек қызметін атқарады. Үзын, үшкір тілінің көмегімен ағаш қабығының астындағы жәндіктермен қоректенеді. Кейде қылқан ... ... ... да ... ... ... қара, шұбар, кіші тоқылдақ кездеседі. Орман құстары ... ... ... ... ... келтіреді.
Ашық далалы алқаптардағы құстар
Қанаттары кең, қалықтап үшуға бейім болады. Кейбір ... ... ... ... Сондықтан олар жылдам жүгіре де алады. Түмсықтары қысқа, доғал, кейде ... ... ... Бұлар (тазқара, бүркіт, жұртты) - күндізгі жыртқыш құстар. Тауық тәріздестерге: бөдене, кекілік, ұлар, қырғауыл; дуадақтарға: безгелдек, жорға дуадақ ... ... ... да шөлейтті, ашық далалы алқаптарда кездеседі. Құстардың тіршілігінде жыл маусымдарының алмасуының да ерекше маңызы зор. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... т.б.) ... Құстарды жыл құстары, көшпелі құстар жөне қыстай шығатын құстар (отырықшы құстар) деп үш топқа бөледі. Құстардың жылыстауын аяқтарына сақина салу ... ... ... ... ... (Жамбыл облысы, Жуалы ауданында) Шақпақтас асуында құстарға сақина салу ... ... ... Жыл ... ... ... жылы аймақтарға жылыстап, көктемде елімізге қайтадан оралады. Жұп құрып, ұя салып, жұмыртқадан балапан өргізіл, көбейеді. Көктемнің ... ... ... соңғы қарлы құс қанатының ызғары деп есептейді. Жылы ... ең ... ... ... ... Көшпелі құстар (полюстік үкі, кейбір жыртқыш құстар және т.б.) күзде, қыста ауа райының қолайсыздығынан ... ... ... ... ... ... құстар жыл бойы бір аймақта тіршілік етіп, көбейеді. Ешқайда жылыстамайды. Ондай құстарга ... ... ... шымшықтар жатады. Құстарға қыста қолдан қорек беріп қамқорлық жасауды үмытпаңдар! Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) ІІ отрядқа жататын 56 құс түрлері ... ... және ... ... ... Арал, Балқаш, Алакөл, Зайсан, Марқакөл суларында кездеседі. Қара дегелең сары және кіші құтан, қалбағай, қарабай кеңінен таралған. Ақ дегелек (жыл ... ... ... ... ғана ... Қазақстан, Жамбыл облыстарында) таралған. Қазақстанда сирек кездесетін құстың бірі - ... ( деп те ... ... мойны ерекше ұзын. Тұмсығы имек болады. Топтанып тіршілік етеді. Каспий жағалауында, Шалқар теңізінде, Теңіз көлдерінде кездеседі. Қорғалжын қорығын деп ... Ол ... мәні бар ... ... ... ... қаз, қу тір жық қаз, сұңқылдақ және кіші аққу, мәрмәр, шүрегей үйректер де Қызыл кітапқа тіркелген. Бүлардың ішінде халық аққуды ... ... құс ... Ол ... аңыздар, әндер, күйлер кеңінен таралған. Аққу пәктіктің, сүлулықтың, адалдықтың белгісі деп есептеледі. Оның қоразы -- , ... -- деп ... - ... ... ... ... кезқұйрық, аққұйрықты су бүркіттер, сақалтай, жұртшы, құмай, ақсұңқар, ителгі, бидайық, лашын желе т.б. Бұл құстарды халқымыз ерекше ... ... ... деп те ... Жыртқыш құстардың тұмсықтары, аяқтарындағы тырнақтары өткір, қорегін бүріл ұстауға бейімделген. Қыран құстардың қоразы - , ... - , ... - деп ... . Қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүрлі өнерінің бірі - саятшылық. Қыран құстарды ... ... ... оны ... салу ... ... ... жақындастыра түседі. Халық бүркітті жеті қазынаның бірі деп ерекше ... ... ... көгілдір туымыздағы бүркіт бейнесінің болуында да үлкен мән бар. ... өнер - ... ... ... әрі ... ... ... Оның танымдық та, тәрбиелік те мәні зор. Этнограф ғалым Жағда Бабалықұлы саятшылыққа, ... ... ... 2 000-ға жуық сөз бар ... атап ... Соңғы жылдары елімізде саятшылық өнерді жандандыру саласында ізгі шаралар қолға ... ... ... ... ... Нұра ... ашылды. Мұндай маңызды бастамалар басқа облыстарда да қолға алынып, саятшылық өнерге ерекше көңіл бөлінуде.
Тауықтәріздестер
Алтай ұлары
Тауықтәріздестерге жататын алтай ... биік ... ... ... ... ... ұлардың таулы өңірле таралғанын аңғартады. Ұлар да киелі құс, олар шағын топ құрып тіршілік етеді. Еті де дәмді. Тауықтәріздес ... ... ... әрі ... келеді. Тырнақтары да доғал, жіліншігінің артқы жағында мүйізді өскіні бар. Оны ... деп ... ... ... атқарады.
Тырнатәріздестер
Тырнатәріздестер: ақ, сұр, ақбас тырна сулы, батпақты жерлерде таралған. Дуадақ - ірі құс, оның салмағы кейде 16 килограмға ... Оны ... ... деп те ... Ертеде далалы өңірле көптеп ауланған.
Тарғақ, орақтұмсық және реликті шағалалар (қарамойнақ, ... ... ... кітап тізімін де бар. Реликті тазала Қазақстанда Алакөл көлінде ғана таралған. Қорғау мақсатында ... ... (1998) ... тек үкі ғана ... ... ... ... үкі - ерекше құрметке бөлектен құс. Қолда ұстап, қауырсынын (үкісін) қадірлеп, бас киімге, домбыраға, үйге, бесікке іліп қою ... ... ... көп және ... ... ... жорға торғай, көкқұс, үлкен қаралай сирек кездеседі. Жорға торғай еліміздің ... ... ... ... ... ... (Іле, Балқаш өңірінде), жер бетінде жылдам жүгіретіндіктен деп ... ... ... құстар қорықтарда, қорықшаларда арнайы қорғауға алынған.
Құстарды топқа бөлудің әр түрлі жолдары бар. Дене құрылымы, тіршілік ... ... ... ... ... қыртөстілер деп бөлінеді. Ал тіршілік орта жағдайларын ... ... ... да топтастырылады. Экологиялық мынадай топтар бар: сулы, батпақты жерлердің құстары, орман құстары, ашық далалы ... ... жыл ... көшпелі құстар, қыстал шығатын құстар. Қыстал шығатын құстар жыл бойы бір аймақта өмір сүріп, ешқайда орын ауыстырмайды, яғни ... ... ... ... ... ... түрі 35-40 отрядқа топтастырылған. Зоолог ғалымдардың пайымдауы бойынша ... ... 180 млн жыл ... пайда болды деп есептеледі.[2] Бірқазан құсында кейде адамдарға жұқпалы ауру түрі де кездеседі. Оны және де ... ... қалу үшін құс ... ... ... жасайды. Ал кейде оны емдеу үшін мақта пайдаланылады. ол үшін ... оның ... ... беру ... Бұл ... тек құс ... адамдар мен құс дәрігерлері ғана пайдаға асырады. алайда оны жай үй шаруашылығында қолдану өте ... ... ... ... ... ... құстар -- ағашты, бұталы, батпақты, сулы орталарды мекен ... ... сүт ... ... ... ... орталары оншама көп емес. Мысалы, кұстардың ішінде тек қана суда тіршілік ететін немесе топырақтың қалың қабатында тіршілік етуге бейімделген түрлері ... ... ... Құстардың бұл тобына олардың өте көптеген түрлері жатады.
Бұл ортада көбірек мамандалған құстардың тобы -- ... ... ... ... Олар ... ... ... бұталардан алып, осы жерге ұялайды. Көбінесе ұя-ларын ағаштардың бұтағына салмай, діңіндегі қуыс жерлеріне салады. ... ... ... ... олар ағаш ... тез ... ... Олардың аяқтары қуатты және иілген тырнақтары болады. Көпшілігінің (тоқылдақтар) екі саусағы алдына қарай, қалған екі саусағы артына қарай бағытталған. Ағаш ... ... ... ... ... тірек қызметін атқарады, мысалы тоқылдақтар. Ал тотылар тұмсығымен бұтақтарды қармап қозғалады. Қоректену ... ... ... ... ... ... жеміс-тұқым жемділер, нектар жемділер деп бөлінеді.
Қоректерін әр ... ... ... ... ... ... ... түмсығымен ағаштардың қабығын тесіп, оның арасынан насекомдарды және оның ... ... ... ... -- шиқылдауықтар, өрмелегішторғайлар, дүпіл-дектер ұзын, әрі жінішке тұмсығының көмегімен ағаштың қабығының жарықтарынан, саңылауларынан насекомдарды және олардың ... ... ... ... орман құстарының тұмсығы қысқарақ, формасы түрліше болады. Чечеткалар, щеголдар, шымшықтар ұсақ дәндерді конус тәрізді ... және ... ... ... ... Емен ... қатты қабығы бар ірі түқымдармен қоректенеді. Өйткені олардың қысқа болса да ірі, әрі ... ... ... дән ... ... қана ... оның сыртындағы қатты қабығын уатуға да мүмкіндік береді.
Щуралар мен ... ... ... ... бүрінен дәнін шығарып алуға бейімделген тұмсы-ғы болады. Мысалы, щуралардың түмсығы төмен қарай иілген, ал шыршаторғайдьщ үстіңгі және астыңғы жақтары бір-бірімен ... ... ... ... ... өсімдік жемісін үзіп алып, дәнінің қабығын жаруға ыңғайлы ірі, ... ... ұзын ... ... тұмсықты тукандардан, мүйіз тұмсықтылардан т. б көруге болады.
Нектар жеушілерге -- колибрилер, Африканың нектарницалары, Австралия-малайлық бал ... ... ... ... ... тұмсығы гүлдің түбіне қарай ене алатындай ұзын, әрі жіңішке, көпшілік жағдайда аздап иілген түрде болады. Тілі нектар соруға бейім бір ... екі ... ... ... ... экологиялық тобына жататындары өте нашар ұшады. Бірақ, ағаштың вегетативтік органдарымен өте тез өрмелеп жүре алады.
Бұдан басқа орманда немесе ... ... ... ... ұя-сын ағашқа салғанымен қорегін ауада ұшып жүріп ... ... да бар. ... ... бұтақтарға қонып оты-рып, ұшып бара жатқан насекомдарды ұстап жейді. Олар үшып бара ... ... ... үшін өте тез ... және тез ... ,әр ... қозғалыстар жасайды. Оны жеп болған соң, ағаштың бұтағына қайтадан келіп қонып, тағыда насекомдарды ... ... ... да ... ... ... ұшып бара ... қүстарға тосыннан шабуыл жасап, ауада ұстайды. Шабуылынын. сәтті болуы олардың тез ... ... ... тез, жеңіл бұрыла алуына да байланысты болады. Орманда және бұтада тіршілік ететін құстардын, кейбір түрлері қоректік заттарын ағаштан да, ... де ... ... ... ... ... салып, жерге қонақтайды. Бұған құрлар мен шілдер мысал бола алады. ... олар ... ... ... де, қыста қорегін тек қана ағаштан табады. Қыста меңіреуқұр ... ... ... ... ... ал ... қылқанды ағаштын, түқымымен, қайыңның бүршігімен, құрлар -- қайыңның бүршігімен қоректенеді.
Сондықтан қысқа қарай ... ... ... ... қатты мүйізді өсінділер пайда болады да, тайғақ, мұз. қатқан бұтақтарға нық отыруына мүмкіндік береді.
Орман құстарының көпшілігі орман ... ... үшін ... ... ... етеді. Насекоммен қоректенетін түрлері көптеген орман зиянкестерін жойып жібереді. Мысалы, тоқылдақтын, қарнын жарып карағанда, оның ішінен көптеген жапырақжемірлерін, ... ... ... ... ... ... көпшілігі, өсімдіктер-дің жер-жерлерге тарауына себепші болады. Құстар өсімдік тердің жемісімен бірге олардың тұқымын жегенде тұқым олардың ас ... ... ... өсу ... ... құс ... екінші бір жерге түсіп, өне бастайды. Кейбір құстар, мысалы, сойкалар мен кедровкалар майқарағайдық ... ... ... ... т. ... ... ... өсімдіктердің айқас тозаңдануына се-бепші болады.
II. Батпақты-шалғындықтың құстары. Бұл құстар су қой-маларының суы тайыз ... ... та ... ... ... ... ... мекендейді.
Жер бетінен, тайыз балшықты сулардың түбінен табады. Жоғарыда көрсетілген биологиялық ерекшеліктеріне байланысты, бұл топқа жататын құстардың аяғы ... ... ... ... ... арасын жалғастырып тұратын жарғақтары болмайды.
1. Шалшық суларда жүретін сирақты құстарға дене мөлшері ірі және орташа ... ... ... өте ұзын -- тырналар, құтандар, дегелектер ... Олар ... ... ... ... қамыстарды мекен-дейді. Кейбір түрлері ағаштың басына ұялайды. Топырақтың бетінен немесе судан ұсақ жәндіктерін теріп жейді. Кейде тұмсығымен топырақты қазады. ... олар ... ... ... өсімдігі аласа жерлерді мұқият аралап жүріп табады. Ұзын, әрі қатты болатын тұмсығы іскек тәрізді қызмет ... Ұзын ... ... келе ... ... ... байқап, ұшып кетуіне мүмкіндік береді. Жақсы ұшады.
2. Өрмелеп қозғалатын ... жер ... -- ... ... және ... болады да батпақты жерде немесе шалғындықтың қалың шөптесін жерлерін мекен етеді. Бұған әр ... ... жер ... тартарлар, по-гоныштар, сұлтан тауығы т. б. жатады. Алдында айтылған құстардан бұл ... ... ... ерекшелігі -- қалың шөптің арасында жасырынып жүріп тіршілік етеді. Аяғы бұның ... ... ... ... гөрі қысқа, бірак саусақтары тым ұзын, иілімді, шырмалған қалың өсімдіктердің арасымен тез ... ... ... ... ... ... ... үшін қалың шөптің арасына кіріп кетеді. Тұмсығы қысқа, қоректік ... жер ... және ... ... ... ... ... құстарға жақын: тауқұдыреттер , дупелдер және гаршнептер, балшықшылар т. б.
3. Тайыз судың балшықшылары -- ... ... ... ... ... ... Тайыз жерлерде ұсақ тастардың үстінен немесе астынан және судың түбінен қоректерін теріп жейді. Бұлардың көпшілігінің аяғы ұзын ... ... ... ... (Егоlіа), бізтұмсық-тар (Rесигvігоstга аvосеtta), балшықшылар (Нітапtориs һітап-tориs), тас кезушілер (Агепагіа) т. б.
III. Шөлді дала құстары. Бұларға -- ... ... және тағы ... ... Бұл ... жататын құстар өсімдігі аз, әрі сирек ашық даланы мекен етеді. Осы тіршілік жағдайында пайда болған ерекшеліктеріне қарай бұл ... ... ... ... және тез ұшатын құстар деп екіге бөлінеді.
Жүрдек құстарға аяқтары ұзын, тез жүгіре алатын ірі ... ... ... ... ... жер ... жүріп іздейді.
Жүру қабілетінің артуына байланысты, олардың аяқтары ұзын ғана болып коймай, саусақтары қысқарып, саны үшке дейін, кейбір түрлерінде ... ... ... Бұлардың мойны ұзын, көзі үлкен келеді. Бұл құстар қырағы, жауын алыстан көріп қашады. Бұлар өте сирек бұғып, жасырынады және ... ... ал ... ... ... ... бірігіп топтанып жүреді. Олар өсімдіктерді, ұсақ жәндіктерді жер бетінен шоқып, теріп жейді. Құстардың бұл тобына дуадақтар, түйеқұстар ... ... ... -- шіл және ... ... Дене ... орташа, аяғы қысқа, қанаты өте ұзын, сүйір болатын құстар. Мұның алдында қарастырған құстардан ерек-шелігі -- қауіп төнгенде ... ... ... жата ... Түсі өзі ... ... жердін, түсіндей болады. Тіршілік еткен орнын ауыстырып, су ... үзақ жол ... Өте тез ... екі ... ... ... ... ұялайды. Ұясын өте ка-рапайым етіп салады.
IV. Су құстары. Бұған ... ... ... ... ... тәрізділер, шағалалар, түтік түмсықтылар, гагар тәрізділер, ескек аяқтылар, қаз тәрізділер енеді. Сулы ... ... етуі және ... дене ... бейімделушілік әр- бір түрінде түрліше болады.
Жалпы белгілері қауырсыны өте тығыз, мамығы өте жақсы, құймышақ безі жақсы жегілген, ... ... тері ... ... -- өмірінің көпшілігін суда өткізетін, сулы ... ... ... бейімделген құстардың тобы. Қорегінің бірқатарын судың ішінен, ал енді бірқатарын судың түбінен та-бады. Бұлар балықтармен, шаян ... және ... ... Олардың көпшілік түрі нашар ұшады, ал барлығы да суға жақсы сүңгиді. Сулы ортаға өте жақсы бейімделген пингвиндер мүлдем ұша алмайды. ... өте ... ... Сол ... чистиктер де жақсы сүңгиді. Жер бетімен нашар қозғалады. Құрлыққа тек қана ұя салу, балапан басу ... ғана ... ... ... кейбір түрлері тіпті ұшпайды. Ұясын су жағаларынан қашықтатпайды. Сүңгуірлерге: қайрлар, балта тұмсықтар, гагарлар, поганкалар жатады.
Ауада -- суда кездесетін ... ... ... ... түтік тумсықтылар жатады. Сүңгуірлерден ерекшелігі жақсы ұшады. Сонымен қатар жақсы жүзеді. Кейбір түрлері ғана сүңги алады. Олар ... суға ... ... ... Балық аулайды. Оны ұшып жүріп байқап, кұйылып келіп ұстап, қоректенеді. Тұмсығы қуатты, ұзындау әрі ұшы төмен қарай ... ... ... ... жүре ... дауылпаздар, теңіз және өзен шағалалары,.
Жерді және суды мекендеуші -- ... ... ... ... ... ... Олар ... су коймаларынан жырағырақ салады. Басқаларына қарағанда еулы ортамен тіршілігі тығыз байланыстысы -- ... ... олар ... ... су қоймаларында ғана қоректенеді. Қоректік заттарына балықтар мен омыртқасыздар жатады. Оларды сүңгуір үйректер судың терең қабатынан да ... ала ... ... ... ... ... бірақ ауаға тез көтеріле алмай су бетімен біраз ... ... ... ... ... өзен үйректерінің сумен байланысы нашар, көпшілік жағдайда құрлықтан қорек табады. Судың тайыз бө-ліктерін мекендейді. Нашар сүңгиді. Отырған ... ... тік ... ... жақсы ұшады. Бұталы, шөптесін су қой-маларында жиі кездеседі. Қаздардың сулы ортамен байланысы шамалы. Су жағасына ұялағанымен суға өте сирек түседі. ... ... ... көк ... ... қоректенеді. Аузындағы "сүзгі аппараты" үйректерге қарағанда нашар жетілген, жақтарының жиектерінде мүйізді тісшелері болады, осының жәрдемімен ... ... алып ... Жыртқыш құстардың белгілі мекен ететін экологиялық ортасы болмайды, олар түрлі ... ... ... ... ... ... ... ете береді.
1. Өлексе жеушілерге бізде тазқаралар, ал жер шарының батыс бөлімінде болатын кондорлар жатады. Бұлар биікте қалқып ұшып ... ... ... ... ... ... ... Тірі жануарларға түспейді. Сондықтан олардың саусақтары әлсіз, тырнағы қысқа, жіңішке болады. Басы мен мойнында ... ... ... да ... ... мекендейді.
2. Бүркіт пен аксарылар -- тазқараларға қарағанда, қалық-тап үшуға қабілеті нашар құстар. Үлкенді-кішілі әр ... ... ... ... ауада ұшып жүріп байқап, жерден ұстайды. Сонымен қатар жерде, кемірушілердің інінің маңында да ... ... Бұл ... олар ... ... ұқсайды.
Жапалақтар -- жемін аулау жөнінен, бүркіттерге ұқсас бо-лады. Бұларда тірі жемдерін ауада ұшып жүріп немесе бір жер-де ... ... ... оны ... ұстайды және мықты тұмсықтарымен жұлып жейді.
3. Құладындар -- ашық жерлерді мекендейді. Денесі сымбатты ... мен ... өте үзын ... ... ұшу ... бар құстар. Қорек ететін жәндіктерін аулағанда (ұсақ аңдар мен құстарды) жер бетіне өте жақын ұшып, мұқият қарап, ... жер ... ... ... -- барынша маманданған, орман жырт-кыштары. Олар тек қана ... ... деп ... ... ... ағаштың немесе бұтаның бұтағынын, арасында тығылып отырып, байқап кенеттен шабуыл жасап ұстайды.
Қаршығалардың құйрығы ... ... ... және ... болады. Денесінің мұндай құрылыста болуы, олардың же-мін ... ... және ... ... тез ... ... ... береді.
5. Сұңқарлар -- жыртқыш құстардың ішіндегі өте жақсы ұшатын, жемін ауада ұстайтын құстар. Ұсақ түрлері, мысалы, ... ... ... жануарларды да ұстайды. Бірақ, оларды ауада бір орында қалықтап тұрып ... ... ... -- лашын, сұңқар, кейбір ителгілер ауада ұшып ... ... ... Алыс ... көрсе де қуып жетеді. Олар көбінесе үйректерді, көгершіндерді және балшықшыларды аулайды. Жемдерін ауада ... ... Бұл ... ... одан ... ... үлкен жылдамдықцен жанап өте беріп, аяғының артқы саусағының тырнағымен кұстың мойнын шалып ... ... ... осы ... әдіспен аулауына бейімделген қанаттары ұзын және жіңішке, ... ... ... ... ... келеді. Сұңқарлар түрлі жерлерді мекендейді, бірақ жемдерін ашық жерлерден аулайды. Егерде каршыға жемін мысықтар сияқты аулайды десек, ірі сұңқарларды "ауадағы ... деп ... ... ... ... иттер сияқты қорегін қуалап жүріп ұстайды.
2 Құстардың шығу тегі және эволюциясы
Құстардың арғы шығу тегі және ... ... ... тек қана ... түрде шешілген. Құстардын. арғы тегі репти-лилер болғаны сөзсіз. Рептилилердің бір бұтағы болып ... одан ең ... ... ... ... ... бас кезі деп саналады. Диназаврлардың, крокодилдердің бас-қа рептилилердің топтарының арғы ата-тегі ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Псевдозухилердің ішінде құстарға морфологиялық жағынан өте ұқсас ... ... ... Олар ... ... ... ... қозғалып жүріп ал-дыңғы қолаяқтарымен қоректерін қармап ұстаған. Құйрығы ұзын, сол ... ... ... де, құстардың жамбас белдеуіне ұқсас белгілері болған. Денесінін, сыртын ұзынша қабыршақтар қаптаған. Қабыршақтарының көлденең өсі ... оның ... ... құстардың қауырсындарына ұқсас қабыршақ кетеді.
Псевдозухилер рептилилердің маманданған бір бұтағы бо-лып саналады. Бірақ, олар ... тура ... ... "мес. ... арғы ... шығу ... және псевдо-зухилердің шығу тегін ертедегі рептилилерден қарастыру керек. Бұл топтардың эволюциясы алғашқы кезде, ағаштарға өрмелеп ... ... ... ... салдарынан, артқы аяқтары қатты заттың бетімен жүргенде ... ... ... ал ... ... бұтақтардан ұстап қозғалуға мамандан-ған. Бұдан кейін оларға бір бұтақтан екінші бұтаққа ... ... ... бола ... Алдыңғы аяқтарының, артқы жиегіндегі қабыршақтары ұзарып қанаттың қауырсынының алғашқы нұсқасын құраған. Осыған байланысты қазіргі кездегі гоациндардың ... ... ... жәрдемімен ағаштарға өрмелеп шығуын еске түсіруге болады. Ағаштарға өрмелеп жүрудің нәтижесінде, артқы аяқтарының бірінші саусағы, басқа саусақтарына қарама-қарсы арт ... ... ... ... ... әрі ... даму кезеңінде қа-быршақтарының жиегі кеңейіп, қауырсынға айналған. Бұл да-му процесі алдымен қанаттары мен ... ... ... ... дене ... дамуымен аяқталады. Қауырсынның пайда болуы, олардың ұшуына мүмкіндік беріп қана қоймай, дене жылуының реттелуіне, яғни құстардың ... ... ... ... ... нағыз тегінід қалдығы әлі табылмаған. Полеон-тологиялық қазбалардың ішінде, ... мен ... ... ... болатын үш факты бар. Өткен ғасырда юра дәуіріндегі жер қабатынан алдымен ... ... ... ... екі ... ... Оның ... археоптерикс, ал екіншісін соған жақын археорнис деп сипаттаған.
Бұл жануарлардың кұстарға ұқсас белгілері; денесі ... ... ... ... ... ... ... жауырыны қылыш пішінді, бұғаналарының басы бірігіп, екі айрық бір сүйекке айналған, жамбас сүйегінің кұрылысы, артқы аяқтарындағы сирақ пен ... ... және бір ... басқа саусақтарына қарама-қарсы аяғының арт жағына орналасқан. Сонымен қатар, бұлардың рептилилерге ұқсас бірсыпыра белгілері: мүйізді ... ... ... құйрық бөлімінің ұзын 20 шақты омыртқадан тұруы және оның жіңішке болуы, қырлы төс сүйегінің болмауы, бүйір қабырғаларыныд болуы т. б. ... үш ... ... ... болған, жамбас сүйегі құстардікі сияқты төрт-алты омыртқа арқылы қозғалмалы ... ... пен ... дене ... ... талдау, олардың тіршілік әрекеттерінің қандай болғанына бол-жау жасауға мүмкіндік береді. Бұлар ағаштарға өрмелеп,, ағаштан ағашқа секіріп тіршілік еткен, бірақ ұша ... ... ... ... ... ... нашар болуы, төсінде қырлы сүйектің болмауы, сонымен қатар қанат сүйектерінің бетінід ... ... ... мүмкіндік беретін күшті бұлшық еттід болмағанын көрсетеді. Жамбас сүйектерінің құрылысына қарағанда, олар ұсақ жұмыртқалар салған болу керек. Әлсіз тістері ... ... ... ... ... ... ... және жамбас белдеуінід құрылысына қарағанда жер бетінед гөрі, ағаш-тарда ... ... ... ... ... екенін көрсетеді.
Бор дәуіріндегі қалдықтардың ішінен құстардың екі ерекше топтарының: ихтиорнистер (Ісhtуогпіs) мен гесперорнистер-діц (Неsрегогпіs) қалдықтары табылған. Гесперордистер ұшу-ға қабілеті жоқ, су ... ... ... ... ... ... иығының рудименті түрінде ғана болғад. Төс сүйегідід қыры болмаған. Суда жақсы жетілген екі артқы ... ... ... Сырт ... гагарларға ұқсаған. Ихтиорнистер жақсы ұшатын жануарлар болуы мүмкіy, өйткені бұлардың қанат ... ... ... және ... биік қырлы сүйегі, жақтарында тістері болған.
Жоғарыдағы келтірілген ... ... ... ... арғы ... ... жағынан псевдозухиларға жа-қын, ерте мезозойлық рептилилер болуы мүмкін деген қоры-тындыға келеміз. Алғаш олар жер ... ... ... артқы аяғымен қозғалатын жануарлар болған. Алдыңғы аяқ-тары қармап ұстау қызметін атқарған. Одан ... ... ... ... жүріп өткізген. Ағаштан ағашқа секіру, қалықтап ұшу сияқты әрекеттердің барлығы қанат қабыр-шағының ұзарып жетілуімен байланысты. Бұл қабілетінін, ... ... ... ... ... ... тіршілігіне қолайлы орта -- орман болып саналады.
Ұшуға бейімделумен қатар, құрылысындағы көптеген белгі-лері де ... ... ... ... ... тұруы жылы қанды болуына себепші болған.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биология сабағында құстар класын оқыту89 бет
Құстар класы.30 бет
Зоология5 бет
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу79 бет
Тірі ағзалардың өзара теріс және оң қарым – қатынас9 бет
Құстар туралы34 бет
Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің Биология мұражайындағы омыртқалы жануарлардың био алуан түрлілігі54 бет
Delphi ортасында бағдарламалау ( әдістемелік құрал )112 бет
Java тілі негіздері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь