Қыналардың көбеюі. Қазақстанда таралуы, экологиясы

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Төменгі сатыдағы өсімдіктер 4
1.1 Қыналарға жалпы сипаттама 6
1.2 Қыналардың құрылысы 11
1.3 Қыналардың классификациясы 14
2 Қыналардың көбеюі 16
2.1 Қыналардың Қазақстанда таралуы мен экологиясы 19
IIIҚорытынды 25
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 26
Курстық жұмыстың өзектілігі: Қыналар - ерекше және ғажап ағзалар. Саңырауқұлақты жіпшумағы көк-жасыл балдырды орап жатады. Қына түсінің жасыл болуы құрамындағы көк-жасыл балдырды түсіне байланысты. Қынаны төсемікке саңырауқұлақ орналастырады. Оның құрамындағы балдырларды ауадаң ылғал мен шаңды сіңіру арқылы минералды заттар түзеді. Осыған орай саңырауқұлақ зерттеушілер (микологтар) қынаны саңырауқұлақ бөлімі ретінде қарастыруда.
Қазіргі кезде қыналарды 26 мыңға жуық түрі белгілі. Қынаны зерттеушілер лихенологтар деп аталады.
Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз, құнарсыз жерлерге өседі. Тасты үстінде, шөлді-шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда тіршілік етеді. Антарктикадаң 350 түрі, Оңтүстік полюске жақын жерден 7 түрі табылған. Бұлай таралу себебі, өте ыстық ортада өсетіндері жоғаы температурада тез кеуіп кететіндіктен, тіршілігі уақытша тоқталады. Қайтада қолайлы жағдай туса, кеуіп қалған қыналар қалпына келіп, тішілігін жалғастырады. Өте салқын жерлерде өсетін қыналарды айықша тығыз қалың қабықша қоғап тұрады.
Қыналар көбінесе тірі табиғаттың жеке дүниесі ретінде қарастырылады. Олар - ерекше және ғажап ағзалар. Бұлар сырттай қарағанда бір ғана өсімдік болып байқалғанымен, екі ағзаның селбесуінен құралған. Қынаның денесі саңырауқұлақтай және балдырдан түзілген. Саңырау - құлақтың жіпшумағы көк-жасыл балдырды (цианобактерия) орап жатады. Қына түсінің жасыл болуы құрамындағы көк-жасыл балдырдың түсіне байланысты. Қынаны төсемікке саңырауқұлақ орнықтырады. Оның құрамындағы балдырларды ауалан ылғал мен шаңды сіңіру арқылы минералды заттар түзеді. Осыған орай саңырауқұлақ зерттеушілер (микологтар) қынаны саңырауқұлақтар дүниесінің бөлімі ретінде қарастыруда.
Курстық жұмыстың мақсаты: Қыналарға жалпы сипаттама беру,қыналардың көбеюін талдау, олардың Қазақстанда таралуы мен экологиясына талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Қыналарға жалпы сипаттама беру;
 Қыналардың көбеюін талдау;
 Олардың Қазақстанда таралуы мен экологиясына талдау жасау.
1. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
2. Абдрахманов, О. Төменгi сатыдағы өсiмдiктер систематикасының практикалық жұмыстары.-Алматы: Қазақ университетi. 2 бөлiм: Саңырауқұлақтар мен қыналардың лабораториялық жұмыстары.-2004.-126 бет
3. бдрахманов О. Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Алматы мектеп 1972.
4. О. Абдрахманұлы. Өсімдіктер систематикасы Төменгі сатыдағы өсімдіктер Алматы “Ғылым” ғылыми баспа Орталығы 2003ж.
5. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
6. Абдрахманов, О. А. Практические работы по систематике низших растений.-Караганда:Изд-во КарГУ. Ч.2:Лабораторный практикум по грибам и лишайникам.-2001.-146 с.
7. Назарбекова С.Т. Краткий курс лекции по систематике низших растений учебное пособие Алматы изд «Қазақ университеті» 1992г 129с.
8. Шигаева М.Х., Цзю В.Л. Систематика бактерий:Учебное пособие.-Алматы:Қазақ университетi,2003.-150с.
9. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника : Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
10. Курс низших растений (под ред М.В.Горленко) М. Высшая школа 1981 с520.
11. Антипина Г.С. Водоросли. Учебное пособие Петрозаводск, 1992, изд. ПГУ с 111.
12. Лемеза Н.А. Шуканов А.С. Малый практикум по низшим рестениям учебное пособие Минск университетская 1994 с288.
13. ндреева И.И., Родман Л.С. Ботаника:Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
14. Агелеуов Е., Дөненбаева К.т.б. «Ботаника өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясы» Алматы., Санат 1998ж.
15. 2.Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск.: Новое издание, 2002.
16. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Қыналарға жалпы сипаттама берілді және олардың классификациясы зерттелді. Қыналардың ... ... ... ... ... мен ... талдау жасалды. Табиғатта және адам өміріндегі маңызы зерттелді.
Жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, 4 суреттен, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... 26 ... тұрады.
27870156803390
МАЗМҰНЫ
І Кіріспе
3
ІІ Негізгі бөлім
4
1 Төменгі сатыдағы өсімдіктер
4
1.1 Қыналарға ... ... ... ... ... классификациясы
14
2 Қыналардың көбеюі
16
2.1 Қыналардың Қазақстанда таралуы мен экологиясы
19
III Қорытынды
25
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
26
27965406589395
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Қыналар - ... және ... ... ... жіпшумағы көк-жасыл балдырды орап жатады. Қына түсінің жасыл болуы құрамындағы көк-жасыл балдырды түсіне байланысты. ... ... ... ... Оның ... балдырларды ауадаң ылғал мен шаңды сіңіру арқылы ... ... ... ... орай саңырауқұлақ зерттеушілер (микологтар) қынаны саңырауқұлақ бөлімі ретінде қарастыруда.
Қазіргі кезде қыналарды 26 мыңға жуық түрі белгілі. Қынаны зерттеушілер ... деп ... ... ... ... ... ... жерлерге өседі. Тасты үстінде, шөлді-шөлейтті жерлерде, тундрада және ... ... ... ... 350 ... ... ... жақын жерден 7 түрі табылған. Бұлай таралу ... өте ... ... ... ... температурада тез кеуіп кететіндіктен, тіршілігі уақытша тоқталады. Қайтада қолайлы жағдай туса, кеуіп қалған қыналар қалпына келіп, тішілігін жалғастырады. Өте ... ... ... ... айықша тығыз қалың қабықша қоғап тұрады.
Қыналар көбінесе тірі табиғаттың жеке дүниесі ... ... Олар - ... және ... ... ... ... қарағанда бір ғана өсімдік болып байқалғанымен, екі ... ... ... ... денесі саңырауқұлақтай және балдырдан түзілген. Саңырау - құлақтың жіпшумағы көк-жасыл балдырды (цианобактерия) орап жатады. Қына түсінің жасыл ... ... ... ... ... ... Қынаны төсемікке саңырауқұлақ орнықтырады. Оның құрамындағы балдырларды ... ... мен ... ... арқылы минералды заттар түзеді. Осыған орай саңырауқұлақ зерттеушілер (микологтар) ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: Қыналарға жалпы сипаттама беру, қыналардың көбеюін талдау, олардың Қазақстанда таралуы мен ... ... ... ... ...
* ... жалпы сипаттама беру;
* Қыналардың көбеюін талдау;
* Олардың Қазақстанда ... мен ... ... ... ... ... ... жер шары бетiнiң 30 % жуығын алып жатыр, ... ... ... мен ... көл және ... ... ... көптеп кездеседi. Ұсақ жасыл өсiмдiктер суда қалқып жүредi, кейбiр тұтасып өскендерi су түбiн жауып жатыр, осы өсiмдiктердiң көпшiлiгi ... деп ... олар ... ... өсiмдiктерден ерекше. Балдырлар негiзiнен су өсiмдiктерi , дегенмен кейбiреулерi жер ... ... : ... ағаш ... т.б.
Альгология (немесе фикология) балдырлар жөнiндегi ғылым. Бүкiл жер бетiне таралған олар, фотоавтотрофты ағзалар ретiнде табиғат тiршiлiгiнде орасан зор рол ... Суда олар ... ... жасаушы (түзушi) ретiнде болғандықтан - қорек тiзбегiнiң алғашқы буыны. Келесi бiр үлкен маңызы балдырлар судағы жануарлар мен өсiмдiктер үшiн ... ... суға ... ... Оларда көбiнесе хлорофилден басқа да пигменттер болады. Сондықтан олар сарғыш, қоңыр, қызыл түстi де болады. Әрине, ... ... да ... су ... ... ... балдырлар - жасыл түстi жiңiшке жiп тәрiздi. Балдырлардың тамыры болмайды, сондықтан олар су ... ... ... - ... ... ... Олардың өткiзгiш түтiктерi бар сабақтары , жапырақтары, гүлдерi , жемiстерi мен тұқымдары ... ... ... тiн ... жоқ ... су демеп ұстап тұрады. Судың қозғалысы мен балдырлар тербелiп тұрады.
Жүйелiлiк (систематика) жағынан балдырлар 10 бөлiмге бөлiнедi. Оларды шығу тегi, ... ... ... ... топтастырады. Бiз тек үш бөлiмнiң өкiлдерiмен танысамыз - ... ... , ... ... және ... ... ... өте қарапайым болып келетін бірклеткалы организмдер. Барлық прокариоттар секілді, олардың ядросы ... ... ... ... ... ... ... 0,2-ден 10 мкм-дің аралығында болады, сиректеу оолардың ұзындығы 30 - 100 мкм-ге дейін жетеді. Сыртқы пішініне ... ... шар ... - көккалар, таяқша тәрізді - ... ... - ... ... ... - спирахеттер, спираль тәрізді бұралған таяқшалар - спириллалар, түйіспеген сақина ... ... ... ... ... - торидтер, теңіз жұлдызшаларына ұқсас клеткалар - жұлдыздар(звезды). Бактериялардың көпшілігі ... ... ... ... түрлерінің ғана талшықтары болады (1 ден - 50-ге ... және ... ... ... бар ... өте жылдам қозғалады: бір секундта клетка өзінің ұзындығынан 50 есе артық жерге жылжи алады. Бактериялардың клеткалары қалың қабықшамен қапталған ... ... олар ... тұрақты формасын сақтайды. Клетка қабықшасына мықтылық беретін ... ... ол ... ... ... ... клетканың сыртын бір немесе бірнеше қабат түзіп жауып тұрады.
Жалпы бактерияларды екі топқа бөлуге болады: грамша ... оң ... ... және ... ... ... ... (грмаотрицательные). Бұлайша шектеп бөлу, бактериялардың фиксацияланған клеткаларының қабықшаларын кристалловиолетпен қосылып, суда ... ... ... ... нашар еритін ерекше бір комплекс түзеді. Осыдан кейін перпараттарды спиртпен өңдегенде, түзілген комплекс ... бір ... ... ... ... ... ... де, препараттар түссізденеді. Екінші бір түрлерінді комплекс клетка қабықшаларымен тығыз байланысып, жуылмастан сақталады. Сондықтанда мұндай клеткалардың түсі көк ... Йод пен ... ... ... қалған бактериялар, грамша бояуға оң қарайтын (грамположительные), ал спиртте түзіліп түссізденетіндері грамша бояуға теріс қарайтын (грамотрицательные) ... ... ... құрамында 500-дей түр бар. Талломы клеткаларға дифференциацияланбаған және тұрақты формасы болмайтын көп ядролы, цитоплазмалық масса - ... ... ... ... ... ... - ... бірнеше ондаған сантиметрге жетеді. Кілегейлілер гетеротрофты өсімдіктер, негізінен сапрофиттер, сиректеу паразиттері де кездеседі. Сапрофиттерінің плазмодийі көп ... ... ... және ... да ... ... ... түссіз болып келеді. Олар субстратпен қорек және су бар жерлерге қарай ... ... ... ашық, күн түсетін жерлерден қашып жүреді. Кілегейлілер секундына 0,4 мм. ... ... Қор ... жиналған сайын (шыны майы, гликоген, белок) плазмодийі ашық құрғақ жерге жылжып шығады да, көптеген споренгийлер ... Оның ... ... қабықшасы болады. Көптеген түрлерінің спорангилері жастықша тәрізді эталий деп аталынатын жиынтық түзеді. Оның ... ... ... ... ... Эталилері мен спорангилерінің ішіндегі заттары мейоз жолымен бөлініп бір клеткалы спораларға айналады. ... ... ... ... капиллиций деп аталатын жіпшелер түзілед. Бұл жіпшелер бойына суды көп ... ... және ... ... спорангилердің қабықшалары жарылған соң споралардың шашылуын қамтамасыз етеді. Споралары қолайлы жағдай туғанда өседі. Көп жағдайда әр спорадан бірден төртке дейін ... ... және олар ... ... ... келеді. Зооспоралар талшықтарынтастап миксамебаларға айналады. Миксамебалар да көбеюге қабілетті болып келеді. Жыныстық ... ... ... ... қосылуы арқылы жүзеге асады. Нәтижесінде олардан диплоидты миксамебалар пайда болады. Осы миксамебалардан диплоидты плазмодийлер ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Паразит миксомицеттердің спарангилері болмайды. Споралары миксомицеттердің осы тобының иесі болып табылатын өсімдіктердің клеткаларында жиналады.
Классификациясы. Кілегейлілер бөлімі мынадай кластардан ... ... ... ... миксогастралар немесе нағыз кілегейлілер класы (Myxogasteromycetes), плазмодиофорлар класы (Plasmodio-phoromycetes), акразиялар ... ... ... класы (Acrasiomycetes). [1]
Саңырауқұлақтардың 100000-дай түрі белгілі (6-сурет). Бірқатар белгілері бойынша саңырауқұлақтар ... ... ... ... ... хлорафилл болмайды. Саңырауқұлақтардың кейбіреулері бір клеткалы, алайда олардың көпшілігі көпклеткалы организмдер болып келеді. ... ... ... ... не ... не паразиттерге жатқызады. Спорофитті саңырауқұлақтар өлі органикалық заттармен қоректенеді, ал паразитті ... тірі ... ... өмір ... және ... клеткаларынан өзіне қажетті сорып қоректенеді.
1.1 Қыналарға жалпы сипаттама
Қыналар (лат. Lichenes) -- денесі екі құрамбөліктен ... және ... ... ... ... ... ... тобы (1-сурет). Қыналар соңғы уақытқа дейін төменгі сатыдағы өсімдіктеге жатқызылып келді. Алайда олардыңң құрылысыжәне тіршілік әрекетіерекше ... ... ... ... ... ... етінде өз алдына жеке қарастырылатын болды.
1 - сурет. Қына
Қыналарды зерттейтін ғылым-лихенология. Оның негізін қалаушы швед ... ... ... -қына, -- ілім), орыс ғалымы А.Н.Бекетов 1860 жылы терминін ұсінді. Қыналар күй ... ... Олар ... ... жерлерде тіршілік етеді. Қыналар оттегіге бай таза ауада тіршілік етеді. Лас ... өсе ... ... ... ауа ... индикаторы есебінде пайдаланады. Антрактидада 350 түрі бар, Оңтүстік полюсте 7 түрі таралған.
Қына құрамындағы балдырдың жасушаларында жарықта ... ... ... ... тек жарық жерде өседі, қараңғыда денесі ыдырап кетеді.
Қына денесі автотрофты балдырдан және гетеротрофты саңырауқұлақтан құралады. Фотосинтез процесі өте әлсіз ... ... қына ... 5-10 ... ғана ... балдырлардан құралады, жарық аз түседі, температура +350С асса, фотосинтез тоқтап ... Қына ... ... ... ... шықтан өзінің бүкіл денесі арқылы сорып алады. Ол қоректі заттарды өзіне қонған тозаңнан да ... ... өте баяу ... ағза. Бір жылда1-8 мм өседі. Қына күй ... ... ... ... ете ... ... бірінші болып өседі. Сондықтан деп аталады.
Қыналар - ерекше және ғажап ағзалар. Саңырауқұлақты жіпшумағы ... ... орап ... Қына ... ... болуы құрамындағы көк-жасыл балдырды түсіне байланысты. Қынаны төсемікке саңырауқұлақ орналастырады. Оның құрамындағы балдырларды ауадаң ылғал мен шаңды сіңіру арқылы ... ... ... ... орай саңырауқұлақ зерттеушілер (микологтар) қынаны саңырауқұлақ бөлімі ретінде қарастыруда.
Қазіргі кезде қыналарды 26 мыңға жуық түрі ... ... ... лихенологтар деп аталады.
Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз, құнарсыз жерлерге өседі. Тасты үстінде, шөлді-шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда ... ... ... 350 ... Оңтүстік полюске жақын жерден 7 түрі табылған. Бұлай таралу себебі, өте ыстық ортада ... ... ... тез ... ... тіршілігі уақытша тоқталады. Қайтада қолайлы жағдай туса, кеуіп ... ... ... ... ... ... Өте ... жерлерде өсетін қыналарды айықша тығыз қалың қабықша қоғап тұрады.
Саңырауқұлақтар мен балдырлардың cелбесе тіршілік ету нәтижесінде пайда ... ... ... ... 26 мың түрі бар. ... қазба қалдықтары жоғарғы бор кезеңінен белгілі. Қазақстанда Қынаның 491 түрі анықталған, 1 түрі (Бұғы кладинасы) Қазақстанның ... ... ... Қына ... бір ... балдырлар тіршілік ететін саңырауқұлақ гифтерінен (жіпшелерінен) құралған. ... ... ... болғандықтан дайын көмірсуларды балдырлардан алады да, есесіне балдырларды ... ... ... ... ... әрі ... ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғап тұрады. Сондықтан Қыналар басқа организмдер ... ете ... орта ... ... ... ... құрайтын саңырауқұлақтар, негізінен, қалталы саңырауқұлақтар класына, ал Қынаның екінші бөлігін құрайтын балдырлар ... ... және ... ... ... ... ... бір ерекшелігі -- жеке (саңырауқұлақсыз) де тіршілік етуге ... ... ... ... әр ... кішкене жұқа қабықша сияқты, жиегі бір шама тілімделген, сырты тегіс, немесе бұдырлы қалақша тәрізді; кішірек бұталарда, таста өседі, немесе ... өсіп ... ... ... Түсі ... ... сұр, ... қызғылт, ақшыл, т.б. болып келеді де қайнатпа (қабыршақты), жапырақша және бұта тәрізді Қыналар болып үш топқа ... ... ... бөліктерімен (үзіктерімен) немесе арнайы органдарымен (соредияларымен, изидияларымен) көбейеді. Соредия -- балдырлардың клеткалары мен саңырауқұлақ ... ... ... ... ... жарықшағынан соредия тозаң сияқты төгіліп, ауамен таралады. Қолайлы жағдайда саңырауқұлақ жіпшелері ... ... ... біріге Қына денесін құрайды. Изидия Қынаның денесінде бүртік тәрізді пайда болып, сосын бөлініп, өз алдына жаңа Қына организмін түзеді. Қына суды ... ... ... ... ... -- минералдық элементтерді тастан, тіпті ауадағы шаңнан да ала ... ... ... ... ... шығарып, тау жыныстарының еріп, мүжілуіне ықпал етеді. Өте аз қоректенетіндіктен Қынаның өсуі де өте баяу, мысалы, бұталы Қына ... 3 -- 5 ... ғана ... ... қай түрі де ... ластануына, ондағы шаңға, түтінге, күкіртті газдарға төзімді. Қына тундрада ерекше маңызға ие. Жазда бұғы азығының 75%-ын құраса, қыста ... тек ... ғана ... [12].
Бірқатар түрлерінен дәрілік глюкоза, спирт, лакмус, бояу, С витамині алынады. ... ... ... ... зиян келтіреді. Ағаш қабығына жабыса қаптай өсіп, ағаштың газ алмасу процесіне кедергі келтіреді, онда зиянды жәндіктердің, паразитті саңырауқұлақтардың өсіп ... ... ... Кей ... ... жердің ауасының тазалығын анықтайтын индикатор ретінде пайдалануға болады.
Қыналар көбінесе тірі табиғаттың жеке дүниесі ретінде қарастырылады. Олар - ерекше және ғажап ... ... ... ... бір ғана өсімдік болып байқалғанымен, екі ағзаның селбесуінен құралған. Қынаның денесі саңырауқұлақтай және балдырдан түзілген. Саңырау - ... ... ... балдырды (цианобактерия) орап жатады. Қына түсінің жасыл болуы құрамындағы көк-жасыл балдырдың түсіне байланысты. Қынаны төсемікке саңырауқұлақ орнықтырады. Оның құрамындағы ... ... ... мен ... сіңіру арқылы минералды заттар түзеді. Осыған орай ... ... ... ... саңырауқұлақтар дүниесінің бөлімі ретінде қарастыруда.
Қазіргі кезде қыналардың 26 мыңға жуық түрі белгілі. Қынаны ... ... (гр. ... - ... - гр. логос - ілім) деп аталады.
Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз, құнарсыз жерлерде өседі. Тастың үстінде, шөлді-шөлейтті жерлерде, ... және ор май д арда ... ... ... 350 ... ... полюске жақын жерден 7 түрі табылған. Бұлай таралу себебі, өте ыстық ... ... ... температурада тез кеуіл кететіндіктен, тіршілігі уақытша тоқталады. Қайтадан қолайлы жағдай ... ... ... ... ... келіп, тіршілігін жалғастырады. Өте салқын жерлерде өсетін қыналарды айрықша тығыз қалың ... ... ... саңырауқұлақтар мен балдырлардың бірігіп, еелбесіп тіршілік етуінен пайда болады. Саңырау - құлақ ... ... ... су және минералды заттарын береді. Өздері балдырлардың фотосинтезі нәтижесінде түзілген ... ... ... бір топ ... ... ... ... орнығады. Оның құрамындағы саңырауқұлақтар тек қынадан ғана табылған. Ал қына ... ... ... табиғатта өз бетінше тіршілік ететіндері де бар.
Қынаның құрамында бір жасушалы көк-жасыл балдырлар кездеседі. Балдырлардың жасуша хроматофорлары көмір қышқыл газын, суды ... ... ... ... ... ... ... және саңырауқұлақтың жіпшелері ағзалық заттармен қоректенеді.
Ғалымдар қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар мен балдырларды қоректік ортала жеке-жеке ... ... ... ... ғана ... ... ... түзілмеген. Балдырларда көбеюдің барлық түрлері болған. Сондықтан қыналардың құрамындағы саңырауқұлақ - тар паразитті ... ... ... ... ... ... ... жолмен көбейеді. Оның денесінде көптеген балдырлар мен саңырауқұлақ жіпшелерінің бөліктері қынаның қабықшасын жарып сыртқа шашылады. ... ... және ... бөлініп түскен бөлшектерінен де қына өсіп жетіледі [13].
Қына құрамындағы жасушаларда ... ... ... ... қыналар тек жарық жерде өседі, қараңғыла денесі ыдырап кетеді. ... ең ... ... - оттегіне бай таза ауа. Қалалардың лас ауасында өсе ... Сол ... ... ... орта ... көрсеткіші есебінде пайдалануға болады.
Қыналар саңыауқұлақтар мен балдырлардың бірігіп, селбелесіп тіршілік ... ... ... ... ... ... құрамындағы су және минералды заттарын береді. Өздері балдырладың фотосинтезі нәтижесінде түзілген ағзалық заттарымен ... ... бір топ ... ... арқылы төсемікте орнығады. Оның құрамындағы саңырауқұлақтар тек қынадан ғана табылған. Ал қына құрамындағы балдыр түрлерінің табиғатта өз ... ... ... де ... ... ... ... балдырлар кездеседі. Балдырлардың жасуша хроматофорлары көмірқышқыл газын, суды сіңіріп, фотосинтездің ... ... ... ... ... ... саңырауқұлақтар мен балдырларды көректік ортада жеке жеке өсірген. Сонда саңырауқұлақтардың жіпшелері ғана ... ... ... ... Балдырларда көбеюдің барлық түрлері болған. Сондықтан қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар паразитті көректенуге бейімиделе бастады деген қорытындыға келген.Қыалар ... ... ... Оның ... көптеген балдырлар мен саңырауқұлақ жіпшелерінің бөліктері қынаның қабықшасын жарып сыртқа шашылады. Әрбір бөліктен және денелерінің бөліп түскен бөлшектерінен де қына өсіп ... ... ... ... ... өтеді. Сондықтан қыналар тек жарық жерде өседі, қараңғыда денесі ыдырап кетеді. Қыналарға ең қажетті жағдай - оттегі бай таза ауа. ... лас ... өсе ... Сол ... ... ... орта ... көрсеткіші есебінде пайдалауға болады.
Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз, құнарсыз ... ... ... ... ... жерлерде, тундрада және ормандарда тіршілік етеді. Антарктидадан 350 түрі, Оңтүстік полюске жақын жерден 7 түрі ... ... ... себебі, өте ыстық ортада өсетіндері жоғары температурада тез кеуіп кетеді де тіршілігі уақытша тоқталады. Қайтадан қолайлы жағдай туса, ... ... ... ... келіп, тіршілігін жалғастырады. Өте салқын жерлерде өсетін ... ... ... ... ... ... тұрады.
Қыналар пішіндеріне қарай үш топқа бөлінеді.
1. Ағаштың діңіне, тасқа жабысып өсетін қабыршақты (қаспақты) қына. Бұлар сары-қызыл, сары, сұр, ... ... ... жұқа ... тәрізді болады.
2. Орманда ағаш діңіне, түбіріне жабысып өсетін жапырақтың пішініне ұқсайтындары - жапырақ тәрізді қыналар.
3. Қарағайлы ... ... ... ... ... ... ... түстілері - бұта тәрізді қыналар [4].
Қыналар 1-бұта тәрізді қына. 2-пельтигера 3-. бұғықына жапырақ тәрізді қына.4- ... ... ... ... саңырауқұлақтар мен балдырлардың бірігіп, селбесіп тіршілік етуінен пайда болады. Саңырауқұлақ жіпшелері балдырларға құрамындағы су және ... ... ... ... ... ... ... түзілген ағзалық заттарымен қоректенеді.
Қыналар бір топ саңырауқұлақ жіпшелері арқылы төсемікпен байланысады. Оның құрамындағы саңырауқұлақтар тек қынадан ғана табылған. Ал қына ... ... ... ... өз бетінше тіршілік ететіндері де бар.
Қынаның құрамында біржасушалы жасыл балдырлар ... ... ... ... ... газын, суды сіңіріп, фотосинтездің нәтижесінде ағзалық заттар түзіледі.
Ғалымдар қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар мен ... ... ... ... ... Сонда саңырауқұлақтардың жіпшелері ғана пайда болып, спора түзілмеген. Балдырларда көбеюдің барлық түрлері жүрген. Сондықтан қыналардың құрамындағы саңырауқұлақтар паразитті ... ... ... ... ... келген.
Қыналар өсімді жолмен көбейеді. Оның денесінде көптеген балдырлар мен саңырауқұлақ жіпшелерінің бөліктері қынаның ... ... ... ... ... ... және ... бөлініп түскен бөлшектерінен де қына өсіп жетіледі. Қыналар жынысты көбейгенде саңырауқұлақтардағы сияқты жемісті дене пайда болады. Оның ішінде жыныс жасушаларының ... ... ... ... ... ... үш рет бөлініп, сегіз спора, ал зиготаның қабығынан қалта пайда болады. Споралар шашылып, қолайлы жағдайда ... де, ... ... ғана қына ... ... өте баяу өседі. Қабыршақты қыналар жылына 1 - 8 мм, ал бұта тәрізді қыналар 1-35 мм ... ... ... ... ... ... Сондықтан қыналар тек жарық жерде өседі, қараңғыда денесі ыдырап кетеді. Қыналарға ең қажетті жағдай - ... бай таза ауа. ... лас ... өсе ... Сол ... ... сыртқы орта тазалығының көрсеткіші есебінде пайдалануға болады.
Қыналардың 20 000-дай түрі бар. ... ... ... саңырауқұлақтар мен балдырлардың жіктелуі ескеріледі.
Бұғы қынасы (кладония) солтүстік өңірде, қарағайлы орманда өседі. Оның ... ... - ... біз, ... ... тік өседі. Кейде бұта тәрізді түрі де кездеседі.
1.2 Қыналардың құрылысы
Қыналардың iшкi құрылысы ерекше. Оның ... - ... Ол ... тығыз байланысып бiр ағзаны беретiн балдыр мен саңырауқұлақтан тұрады. Қынаның кесiндiсiн микроскоп арқылы қарасақ, саңырауқұлақ жiпшелерiне ұқсас бiр-бiрмен шырматылған түссiз ... ... Осы ... ... ... ... жасыл түстi дөңгелек тәрiздi хлорелла балдырының жасушаларына ұқсас жасушалар ... Бұл ... ... ... ... Ұзақ уақыт бойы қыналардың жалаңаш таста қалай тiршiлiк етiп, қалай қоректенетiнi белгiсiз болды. 1867 жылы қыналардың осы құпясын орыс ... ... ... қыналар саңырауқұлақтар мен балдырлардың бiрiгiп тiршiлiк етуiнен құралған, деген қорытындыға ... Осы ... ... ... тiршiлiк ету немесе симбиоз деп аталады [9].
Қыналардың осындай құрылысы оларға басқа өсiмдiктер тiршiлiк ете ... аса ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Саңырауқұлақ жiпшелерi су, минералдық тұздар мен органикалық заттарды ауадан бiрге түскен тозаңмен қоса сiңiредi. ... ... ... ... ... крахмал мен қант жинайды (қорға) . Саңырауқұлақтың жiпшелерi балдырлардың бiраз бөлiгiн сiңiредi. Қынадағы саңырауқұлақ ... ... Ал ... су мен ... ... саңырауқұлақ жiпшесiнен алып сiңiредi.
Қына - екі бөлік дүниеге жататын ... ... ... құралған. Бұл ағзалар балдыр және саңырауқұлақ. Кейде қынаның құрамында тіпті бактерияларда кездеседі. Балдырлардан қынаның құрамында біржасушалы жасыл ... - ... ... және ... - носток, хлорококк, глеуокапса түрлері кездеседі. Саңырауқұлақ жіпшумақтарының арасында ... ... ... ... ... саңырауқұлақтар тек қынада ғана кездеседі, өз бетінше тіршілік ете алмайды. Ал қынадағы ... ... өз ... ... ете алады. Егер саңырауқұлақ жіпшелерімен балдыр жасушалары ... ... ... ... ... гомомерлі құрылысты деп, ал балдырлар арнайы қабат түзіп орналасса, гетеромерлі құрылысты деп атайды.
Саңырауқұлақ ... ... ... су және ... заттарын береді. Өздері балдырлардан фотосинтездің нәтижесінде түзілген органиклық заттарды сіңіріп қоректенеді.
Қыналар өте шыдамды, ... ... мен 600 С - ... ... төзедi. Олар барлық жерде таралған, мұзды мұхит жағалауынан Африка шөлдерiне дейiн. ... ... олар ... ... де ылғалды ауада тiрiледi. Жаңбардан соң, тiптi бұлыңғыр ауа-райында жұмсарып, жасылданып-саңырауқұлақ жiпшелерi арасынан балдырдың ... ... ... ... ... ... ... сiңiрiп, күн көзiнде сағат бойы кебедi. Олар ылғалды кезiнде өседi. Өсуi аса баяу, жылына 3-5 мм. ... 10 см бiр түп бұғы мүгi 30 жыл ... ... күн ... ашық ... ... ... қалаларда, зауыт, фабрикалар маңайларында қыналар өспейдi, себеi, оларға таза ауа қажет.
Бұл комплексті симбиотикалық ... . Олар екі ... - ... және ... ... ... ... өміріне қажетті углеводтарды синтездейді, олар талломда лихенин түрінде жинақталады. Ал саңырауқұлақтың гифалары организмге қажетті суды өз ... ... және ... ... ... ... матасқан гифаларынан және олардың арасында орналасқан жасыл немесе көк-жасыл балдырлар тұрады. Талломның екі түрі болады: гомомерлі және гетеромерлі. Готомерлі ... ... ... ... және ... қарапайым болып келеді. Мұндай талломда балдырлардың клеткалары белгілі бір жүйеде біртекті ... ... ... ... ... мен ... ... біркелкі орналаспайды. талломның бір жерінде балдырлар басым болса, екінші бір жерінде саңырауқұлақтың гифалары басым болады. Талломның ... ... ... ... ... гонидиалды қабат деп атайды. А.С. Фомицин мен О.В Баранецкий(1867) көрсеткендей ... ... ... балдырдың өз бетімен жеке өсетін балдырдан айырмасы болмайды. Қыналардың өзін өсетін балдырдан айырмаса болмайды. Қыналардың өзін ... ... мен ... ... ... түзьей тұоған уақытта бола бермейтін бтологтялық ерекшеліктері болады. Мысалы, қыналар балдырлар мен сағырауқұлақтар ... ... өсе ... ... ... ... ... жартастардан, топырақтың бетінен, ағаштың діңдерінен кездестіруге болады. Әсңресе тундра олар көптеген территорияны алып ... ... ... ... ... енбей, оның бетінде жатады. Қыналар ұзаң уақыттар бойы сусыз өмір сүре алады. Бірақ осы кездерде олардың тіршілігі(мысалы, ... ... ... өте жай ... Оның түсі сүр, ... көк, қызғыштау сары, ашық-сары немесе қара болып келеді. Қыналардың бояуы олардың ерекше пигменттегіне, бездерінен шығатын тұздарға, әртүрлі қышқылдардың құрамына және ... ... ... ... ... ... саны 230-ға жетеді.
Талломдарының формасына қарай қыналарды негізінен үш түрлі морфорлогиялық типке бөледі: қаспақты, жапырақты және бұталы. Олардың араларында ... ... ... Қаспақты қыналардың талломы жартастарда, ағаштың қабығында, топырақтың бетінде ... ... ... ... ... ... бекініп тұратындыңы сонша, оларды бүлдірмей алудың мүмкіндігі жоқ. Жапырақты ... ... ... ... ... ... секілді болып келеді. Олар топыраққа немесе ағаштың діңіне ризиналары арқылы бекініп тұрады. Ал ризиналар шашақтанып топтасқан гифалардан тұрады. ... ... ... ... 12-15 см ... ... тарамдалған бұта типтес болады.
Қыналар өте баяу өседі. Қаспақты қыналар жылына 1-8 мм-ге ... ... ... 1-35 ... ... өседі. Құрамындағы балдыр жасушаларында жарықта фотосинтез жүретін болғандықтан, қыналар тек жарық жерде өседі, қараңғыда денесі ыдырап өспейді. Қыналарға ең ... ... бай таза ауа. ... лас ... өсе ... ... ... сыртқа орта тазалығының көрсеткіші есебінде пайдалануға болады.
Бұларды қабаттарының анатомиясына қарай гомеомерлі және гетеромерлі болып бөледі. ... ... ... бар қыналар қарапайым, оларда саңырауқұлақ жіпшелері мен балдыр клеткалары біркелкі таралған. Бұлар көбінесе ... ... ... ... ... ... ... Кепкен уақытта тез сынғыш, қабыршақ, жапырақ немесе белгілі бір пішіні жоқ жастықша төрізді келеді. Егер суға салса, тез ісініп кілегейленудің ... ... ... ... түсі ... жастық пішінді, оңтүстікте жартастарда өсетін коллеманы - Collema алуға болады.
Оны көлденең кесіп ... ... өн ... ... ... ностоктың колониясьш, ондағы гетероцист клеткасын жене саңырау-қүлақ жіпшелерш көреміз. Лептогиум қынасында анатомиялық құрылысының біртіндеп күрделене бастағандығы байқалады. ... ... ... жене төменгі қабаты болады, олар саңырауқұлақ гифаларының тығыз өрімденуінен құралады және төменгі жағынан субстратқа бекіну қызметін атқаратын резиналар кетеді. Ортаңғы ... ... ... онда ... ... мен ... клеткалары ретсіз орналасады [10].
Гетеромерлі қабаты бар қыналардың құрылысы күрделі келеді. Оның көлденең кесіндісін микроскоппен қарағанда үстіңгі бетінде саңырауқұлақ гифаларының өзара ... ... ... плек - ... деп аталатын қабығы байқалады. Плектенхиманын, (жалған паренхима) астында гифалардың бос матасуынан құралған гонидиалвды ... ... ... арасында балдыр клеткалары орналасады. Гонидиальды қабатган кейін ауаға толы кеңістіктегі бар саңырауқүлақ жіпшелерінің бос оралуынан құралған ... ... ... Оның ... жағындағы қабықты қабат құрылысы жағынан үстіңгі қабатқа ұқсас келеді. Қабықты қабаттан ... ... ... ... ... ... ... болмайды, сондықтан олар субстратқа гифаларының төменгі жағы арқылы тығыз орналасады. Радиальды (сәулесі) ... ... ... шеттерінде қабығы, оның астыңғы жағында гонидиальды қабат, ал ортаңғы бөлімінде "өзегі" болады.
1.3 Қыналардың классификациясы
Қыналардың пішіндеріне қарай үш топқа бөледі:
Ағаштың ... ... ... қабыршақты қына (2-сурет). Сары - қызыл, сары,сұр,көгілдір,қоңыр түсті жұқа қабыршақ тәрізді болады. Мысалы: леканора,лицедия.
2-сурет. Қабыршақты қына
Орманда, ағаш ... ... ... ... ... пішініне ұқсайтындары жапырақ тәрізді қыналар (3-сурет). Мысалы: пармелия,ксандория.
3-сурет. Жапырақ тәрізді қына
Қарағайлы орманда төсемікте өсетін ... ... бұта ... ... ... бұғы ... центрария,кладония.
4-сурет. Бұта тәрізді қына
Қыналардың классификациясының негізіне саңырауқұлақтың жемісті денесі алынады. Сонымен қатар кіші топтарға бөлгенде балдырлар талломының пішініне, ... ... ... ... химиялық құрамына негізделе жіктеледі [1].
Құрамыңдағы саңырауқұлақтарға қарай қыналарды қалталы -Ascolichenes жөне ... - ... деп екі ... ... Біріншісіне - қыналардың көпшілігі, екіншісіне -- тропиктік жақтардағы 20 шақты түр жатады.
Қалталы қыналар класына ... ... ... ... ... Олардың басты ерекшелігі - спораларының қалта ішіңде дамуы. Жемісті денелері апотеций, перитеций жене гастеротеций. Бұл класс ... ... ... ... қыналарға қарағанда ерте пайда болған жөне қарапайым құрамды сапрофитгі тіршілік ететін қалталы саңырауқүлақтардан шығуы тиіс. Қалталы қыналар класы ... ... ... ... ... жене гименокарпальшар болып екі класс тармағына бөлінеді.
Бұл класс тармағына жататын қыналардың жемісті денелері-тецийлі болып келеді. Басым ... ... ... ... бұталы. Қынаны құрайтын фикобионтке жіптесінді жасыл, көбінесе трентеполия, сиректеу жасыл-сары, қоңыр балдырлар жатады. Пиренокарпалылар класс ... ... және ... 70 ... ... қына жатады. Олар Жер шарының барлық бөліктеріне таралған Pyrenocarpales қатарынан, 15 тұқымдастан тұрады. Әрбір тұқымдас бір-бірінен сырт пішіні фикобионттарына, ... ... ... ... ... ... Споралары әр түрлі пішінді, түссіз, бір клеткалы бір не бірнеше көлденең перделерінің болуы арқылы айрылады. Қалталары битуникатты, сирекунитуникатгы [3]. ... -- ... ... қабаты жапырақ-қабыршақ пішінді, тасқа резиналары арқылы бекініп жатады. Фикобионты плеврококкус, қалтасы битуникатты, онда 2-8 дейін спорасы болады.
2 Қыналардың көбеюі
Қыналар тек ... ... ... Көбіне олар талломдарының сынып түскен бқліктері арқылы, кейде соредий, изидий және лабул деп аталынатын арнайы маманданған бөліктері арқылы ... ... ... ... ораған, екі немесе бірнеше бірклеткалы балдырлардың клеткаларынан тұратын ұсақ микроскопиялық түйіршектер. Олар көп мөлшерде жапырақты қыналардың гонидиальды қабатында, сиректеу ... ... ... ... ... ... ... дөңестеу болып кеоген таяқша тәрізді талломның үстіңгі бетінде болатын ... ... да ... ... екеуі де болады. Соредилер мен издилер желмен, сумен және жануар ... ... ... ... түсісімен, олар жаңа талломның бастамасын береді.
Лабулдар талломның үстіңгі бетіне ... ... ... ... оның ... ... ... олар изидилерге ұқсас болып келеді. Жыныссыз және жыныстық көбеюлері қыналардың компонеттерінің тек ... - ... ғана ... ... Егер ... ... ... гифалары қыналардың осы түріне сәйкес келетін балдырды кездестірсе. Ал егер керекті балдырларды кездестірмесе, гифалар ... әр ... ... ... ... ... ... жай екіге белінуі немесе қозғалмайтын автоспоралар түзу арқылы көбейеді. Қыналардан бөлініп алынған балдырлар бұрьш ата тегінде бар, ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі, кейде гаметалар арқылы жынысты көбеюді қайталайтындығы ... ... ... ... ... сай ... ... орган түзеді. Перитецийлер қына қабатына еніп жатады жене оны қара ... ... ... ... ... ... қына қабатының үстіңгі бетінде кішкене дөңгелек не твмпешік түрінде жатады. Апотецийлер лецидеиналы жөне леканориналы ... ... ... Бұл ... ... лецидея жене леканора қыналары туыстасының атына байланысты қойылған. Лецидеиналы апотеций саңырауқұлақ гифаларынан ... бір ғана ... ... Ле - канориналы апотеций гименальды қабатының астында жене дөңгелек шеттерінде балдыр клеткалары орналасады, олардың реңі басқаша бо - ... ... ... ... ... гимений қабатының қоректік заттармен жақсы қамтамасыз етілуіне өсерін тигізеді. Бұл -- ... ... ... бір белгісі.
Біраз қыналарда қалталы спора түзуші орган пайда болудан бұрын жыныс процесі байқалады.Ол уақытта аскоген қынадан аздап шығып ... ... ... ... ... Спермация бір клеткалы спора, кейде оны пикноспора деп те ... Олар ... ... ... ... ... көбінде нағыз жыныс процесі редукцияланған, бірақ дикарион ядролары жөне олардың қосылу процесі әр ... орын ... ... ... ... ... аскоспоралар қолайлы жағдайларда өсіп, мицелий түзейді, егер ол жерде саңырауқұлақ гифалары оны жан-жағынан орап, біртіндеп қынаның жаңа қабатына айналады.
Қыналар қабаттардың ... ... жене ... ... деп ... ерекше органы арқылы вегетативтік жолмен көбейеді. Соредий арқылы көбею жапырақты қыналарда жөне бұталы қыналарда жиі ... ... ... ... ... ... ... клеткаларын саңырауқүлақ гифалары жан-жағынан шырмайды, одан соредий деп ... ... ... ... [14]. ... қабықтық қабаттың жыртылуы нөтижесінде сыртқа шығып, жел мен су ... ... ... ... кез ... ... ... қынаның жаңа қабатына айналады. Изидий арқылы көбею, соредийге қарағанда сирек кездеседі. Мұнда ... ... ... ... ... мен балдыр клеткалары бар қоңыр түсті өсінділер пайда болады. Осы өсінділер үзіліп, жаңа қабатқа айналады.
Соредий жене изидий ... ... ... ... ... ... органы сирек кездеседі. Қыналардың соредий жене изидий арқылы көбеюі эволюция процесінің нетижесінде кейін пайда болған.
Қына организміңде балдырлар мен ... ... ... етуі ондағы балдырдың құрылысына аз әсер еткен. Сол себебі ... ... ... өз ... ... ... ... аз өзгерген. Ал саңырауқұлақтар бұл селбесуде басым болғанымен жаңа тіршілік жағдайына бейімделгендігі сонша, ... ... ... өз ... ... дами ... ... мен балдырлардың қыналардағы өзара қарым-қатынасын жиі мутуалистикалық селбесу деп атайды. Бұл қарым-қатынаста екі ... ... ... ... ... жасаған углеводтарды пайдаланса, балдырлар саңырауқұлақтар арқылы минералдық тұздармен, сумен қамтамасыз етіледі. Табиғаттағы барлық организмдер бір-бірімен бәсекелес болған жағдайда, мұндай ... ... ... өте ... Кейбір тәжірибелерге қарағаңда, қарапайым құрылысты қыналарда саңырауқұлақ гафалары баддырлардың тіршілігіне зиян келтіретіні, яғни оның ... ... ... өтетін не жанасып жататын гаусториялар түзетіні байкалады. Сондықтан қыналардағы қарым-қатынасты жеңіл паразитизм немесе аллелопаразитизм деп ... суды ... ... және ... судың буын бүкіл денесіне сіңіреді. Ол су ... ... ... жөне ... ... ... ... Көмірқышқыл газын ауадан алады. Ал басқа органикалық жене органикалық емес қоректік заттарды су ерітіңділерден барлық денесімен қабылдайды. Қына ... ... де ... Қоректену процесінде қабықты немесе қаспақты қынадан, жапырақты, одан бұталы қыналардан ауадағы шаңның маңызы арта түседі. Төсемік -- қына үшін тек ... орны ғана ... ... ... ... затты қыналар ауадан, ондағы ылғал мен шаң-тозаңнан алады.
Қыналар -- күй талғамайтын ... ол өте баяу ... ... ... ... мөлшері бірнеше сантиметрден артпайды, тек кейбір түрлерінің ғана ұзыңдығы жарты метрге жетеді. Тіршілік ету ұзақтығы бірнеше ондаған жылдарға созылады. Олар ... ... жылы 1-35 ... ... ... Олай болса бұғылар жайлап кеткен жайылымдар 10-20 жыл ... ... ... келеді.
Қыналарды төсемікке қатысына қарай эволюцкялық үш топқа: ... ... және ... ... деп ... ... Олар ағаш ... оңтүстік жағына қарағанда солтүстік жағында көбірек, таудың етегіне қарағанда басында көп өседі. Қыналар толық кеуіп ... да ... ... қабілетгі, олар алғашқы жаңбыр жауысымен ісініп, өсе бастайды. Қыналар таза ауада жақсы өседі, сондықтан ауасы онша таза ... ... ... ... өте сирек кездеседі [15].
Қыналардың басты ерекшелігі - басқа ешбір жерде ... қына ... ... Оның дәмі ащы жөне қышқыл реакция береді. Қына қышқылы ... ... ... ден, ... жене ... түрінде, кейде оның ішінде жиналады, көпшілігінің түсі қыналардың түстеріндей. Қына қышқылы күйдіргіш сілтілермен және бензидинмен қызыл ... ... ... Бұл ... ... болу болмауына қарап, оларды белгілі систематикалық топ - қа жатқызуға болады. ... ... ... ... Олар ... ... ... мүмкін. Қыналар тау жыныстарын мекендеп, олардың үгітілуіне себепші болады. ... ... ... тек ізбес қосылыстарын ғана ерітіп қоймайды, кремнеземді де ... ал одан ... ... ... мен ... ... ... Мұндай жерлерде алғашында төменгі сатыдағы, одан кейін бара-бара ... ... ... ... ... ... ... өте ертеде шыққандығына күмән келтiруге болмайды. Қыналардың құрамына кiретiн көпшiлiк балдырлар мен саңырауқұлақтар ... өз ... жеке ... ... ... жылдар iшiнде қыналарда өздерiнiң көбею жолдары пайда болған. Мысалы, олар ... ... ... ... ... жасушасынан тұратын бөлшекпен көбейедi. Осындай бөлшектер қыналар қабаттамалары iшiнде көптеп түзiледi. Олардың көбейiп ... қына ... ... бұл ... ... таралып кетедi. Қыналар қабаттамаларының бiр сынған бөлiгiмен де көбейе ... ... ... ... ал балдыр екіге бөліну арқылы көбейе алады. Қыналар вегетативті көбейгенде, денесінің ішінде ... ... ... ... олар ... ... ... сыртқа шашылады. Әрбір бөлшектен қына өсіпжетіледі. Денелерінің сынып түскен бөлшектеріне де қына өсіп жетіледі. Қыналар жынысты көбейгенде саңырауқұлақтар сияқты аскокарп ... ... ... ... Оның ... ... ... қосылуы нәтижесінде зигота түзіледі. Зиготаның ядросы үш рет бөлініп, ... ... ... ... ... пайда болады. Аскоспоралар шашылып, қолайлы жағдайда өніп, саңырауқұлақ жіпшесіне айналады да, өз түріне тән балдырлармен кездескенде ғана ... ... ... ... мен ... ... ... көбею әдiстерiн де сақтаған. Саңырауқұлақтар өз спораларын түзедi, ... ... ... ... ... ... ... мен экологиясы
Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз келетін құнарсыз жерлерде өседі. Тастың үстінде, шөлді, шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда тіршілік ... ... ... және ... полюске жақын жерде қына түрлері табылған. Қолайсыз жағдайларға төзімді болуының себебі, олар ... ... ... ... Бұл ... анабиоз деп атайды. Өте салқын жерлерде өсетіндері саңырауқұлақ жіпшелерінен тұратын айрықша тығыз шумақталған қалың қабық түзіп, ішкі бөлімін қорғап тұрады.
Күй ... жер ... ... - ... кең тараған, морфологиялық, физиологиялық жəне экологиялық өз алдына жеке қасиеттері бар қыналардың ... ... ... [11].
Қыналар кез келген фитоценоздың құрамына еніп биогеоценоздың ажырамас бөлігін құрайды. Қына қоршаған ортаға сыртқы орта ... ... ... ластану деңгейі мен оның жекелеген экожүйелерге əсерін бақылауда биоиндикатор ретінде ерекше орын алады.
Бүгінгі күні, Қазақстанның кейбір аймақтары, ... ... ... ... ... шоқылары жəне далалы аймақтары лихенология жағынан жан - жақты жеткілікті зерттелген жоқ.
Жүргізілген ... осы ... ... жағдайын, оның қалыптасуы мен таралуын сипаттай алмайды. Курстық жұмыстың мақсаты - Орталық Қазақстан қатпарлы ұсақ шоқылы аймақтарында əртүрлі ... ... ... қыналардың түрлік құрамын анықтап, жүйелеу. Зерттеу жұмысының жаңалығы - ... ... ... үшін жəне ... Қазақстан үшін жаңа түрлердің анықталып, тіркелуі.
Зерттелген аймақтың қыналар флорасы 7 қатарға, 31 тұқымдасқа, 92 туысқа ... 292 ... ... ... ... ... 292 ... ішінде Қазақстан Республикасы үшін - 30 түр, Қарағанды облысы үшін - 110 түр ... - ... ... жаңа түр болып табылады.
Тұқымдас, туыс жəне түрлерінің саны ... ... ... ... ... ... Бұл қатар 21 тұқымдасқа 73 туысқа кіретін 237 түрді біріктіреді, бұл жалпы лихенофлораның 81,2 % құрайды. Lecanorales қатары қына флорасында ... ... ... Екінші орында бір тұқымдастың 4 туысына жататын 22 түрді ... ... ...
Анықталып зерттелген аймақтардан жиналған қыналардың үлесіне қына флорасының 7,5 % тиеді. Verrucariales қатарына бір тұқымдасқа жататын 6 ... ... 12 түр ... қына ... 4,1 % ...
Қарқаралы ауданы бойынша 226 түр тіркелсе, Ақтоғай өңірінен 168 түр анықталып жүйеленді.
Зерттеліп отырған ... қына ... ... сол ... ... ... ... белгілі түрлерінің санына қатынасы қына коэффициентінкөрсетеді [8].
Қарқаралы өңірі үшін де, Ақтоғай ауданы бойынша да қына коэффициенті 0,3 құрады, бұл қына ... түр ... ... деңгейде екендігін білдіреді. Облыс көлемінде 87 тұқымдасқа 480 ... ... 1675 ... ... ... [9].
Жалпы облыс бойынша қына флорасының саны 292 түр, демек, Орталық Қазақстан үшін қына ... 0,2 тең. ... бұл ... қына ... ... ... ... алып отырған деңгейі төменірек болып келетінін білдіреді.
31 тұқымдастың ішінде Қарағанды облысының лихенофлорасында 9 тұқымдас ... ... ... Parmeliaceae Zenker; Hymeneliaceae Körb.; Lecanoraceae Körb.; Cladoniaceae Zenker; Physciaceae Zahlbr.; Teloschistaceae Zahlbr.; carosporaceae Zahlbr.; Umbilicariaceae Chevall.; Verrucariaceae Zenker. ... ... ... қына ... 77,2 % ... ... ... санынан үштен бір бөлігінде 1 қына түрінен (0,3 пайыздан ) келеді.
Жалпы ... ... ... ... Орталық Қазақстанның шөлейтті далаларының негізгі өсімдіктер бірлестіктерін зерттеу нəтижелерінде қарастырылды. Олардың ішінде ең көп ... ... мен ... Lecanoraceae (9), Lecideaceae (4), Caloplacaceae (3) тұқымдастарына ... [10-12]. ... ... ... ... 31 ... ішінде барлық зерттеу аймақтарында кездесетіндері. Көріп отырғанымыздай Parmeliaceae Zenker ... 8 ... 5-де ... орын алады. Қарқаралы таулы орман сілемімен Төңкеріс кордонындағы қыналардың 12 тұқымдасының өзара орналасу орындары біршама сəйкес ... Сол ... ... ... ... ... де лихенофлорасы бір - бірлеріне жақын. Ал, Арқарлы, Қызылтас, Қойтас майда ... ... ... ... ... да бір-біріне өзара ұқсас.
Қарқаралы, Кент, Қызыларай, Қарағайлы зерттеу аудандарында Parmeliaceae Zenker жəне ... Zenker ... ... ... тұруы бірнеше себептерге байланысты.
Біріншіден, осы екі тұқымдас түрлерінің басым көпшілігі, яғни Cladonia Hill. ex ... Cetraria Ach., Evernіa Ach., ... Hale, Usnea Dill. ex Adans жəне т.б. ... ... ... ... ... жарықтың қарқындылығының төмендігін талап етіп, субстрат ретінде ... ... мен ... ... ... ... ... мекендейтіндіктен.
Екіншіден, осы аймақтарда тіршілік ететін түрлердің биологиялық қасиеттері физикалық-географиялық жағдайлармен жəне ... ... ... ... (өсімдік белдеулері - орманды, сирек орманды) сəйкес келетінімен түсіндіруге болады [6]. ... ... ... ... Körb., ... Zahlbr., Teloschistaceae Zahlbr., Ramalinaceae C.Agardh тұқымдастарының түрлерінің сандық көрсеткіштері Қарқаралы ... ... ... ... ... осы ... ... биологиялық ерекшеліктері мен экологиялық талаптарына сай екенін атап кетуге болады. Яғни, аталған тұқымдастар ылғалдылығы ... ... ... мен ірі ... ... ... гөрі ашық, құрғақ далалы алқаптарды қажет ететіндіктерінде.
Анықталған қыналардың ішінен 46 түрі (немесе 15,6 %) ... да, ... ... басқа жерлерде де кең тараған.
Жер бетінде жиі ... ... саны - 87 түр ... 29,8%), ... ... ... ... - 26 түр (немесе 8,9 %), сирек кездесетін қыналар - 124 (немесе 42,5 %), өте ... ... ... саны - 55 түр (18,8 %). ... ... кездесетін, таралу ареалы тар қыналардың түрлеріне : Polysporina Vězda ... 3 ... ... Flot. ... 2 ... ... sarmentosa, Bryoria subcana, Toninia tristis, Candelarі ella kuusamoënsis, Candelі na submexicana, Cladon іa bacilliformis, Aspіcіlіa A.Massal. туысының 12 түрі, ... ... Lecanora hypopta, Lecanora ... ... ... Lecidea auriculata, Parmelі na quercina, Punctelia reticulata, Usnea lapponica, Ochrolechia parella, Anaptychia ciliaris, Diplotomma alboatrum, Ramalina asahinana, Ramalina kazakhorum жəне т.б. ... ... Өте ... ... ішінде : Aspіcіlіa lazarenkoi, Aspіcіlіa thjanschanica, Lobothallia sphaeroidea, Ramalina kazakhorum, Diploschistes steppeus, Staurothele levinae сияқты 6 түрі эндемдік. ... ... өте тар ... ... ... ... 4 түр де ... аудандарының лихенофлорасында өз орындарын тапты: Aspіcіlіa aspera (Mereschk.) Tomin (Астрахань обл., Қазақстан), A. emiliae (Tomin) Oxner ... обл., ... ... ... (Tomin) Oxner (Өзбекстан, Тəжікстан), Lecanora chlorophthalma Poelt & Tomin (Орта Азия(Өзбекстан)). ... ... ... ... - ... ... ауданы мен Ақтоғай өңірлерінің майда шоқыларынан, орманды тау ... ... ... мен ... - ... екпелерінен 7 қатарға, 31 тұқымдасқа, 92 туысқа жататын барлығы 292 қына ... ... ... ... үшін - 110 түр, оның ... 30 түр ... Республикасы үшін жаңа түр болып табылады. Қарқаралы ауданы бойынша 226 түр тіркелсе, Ақтоғай өңірі үшін 168 түр анықталып ... ... туыс жəне ... саны жағынан басым болып келетін Lecanorales қатары. Екі аудан бойынша да жетекші тұқымдастардың ... ... Zenker ... жатады. Қарқаралы жəне Ақтоғай аудандары бойынша қына флорасының коэффициенті 0,3-ке тең ... ... ... ... үшін бұл ... - 0,2.
2.2 ... ... топыраққа көректенуі нашар жүреді. Тастардың бетіне, суыған жанартау қалдықтарының (лава) бетіне алғаш "қоыстанатын" да осы қыналар. Олар өсіп ... ... Қына ... ... ... ... бастайды. Біртіндеп сол жерде топыақ пайда болады. оған ... ... ... да, жауарларды мекеніне айналады.
Қыналардың шаруашылық маңызы өте зор. Бұғы қыасы деп ... ... ... түрі ... ... қыс кезінде бұғылардың негізгі азығы болып табылады.
Қыналардың емдік қасиеті де бар. Ағаштың діңдеріне өсетін жерқынаны қайнатып, дизетерия ауруын емдеуге ... ... ... асқазан, тыныс жолдары ауруларына дәілік жасалады. Қыадан қант, спирт, бояу, такмус алынады. қынаның кейбір түрлерін тәтті тағамдар ... ... ... ... ... зор. Ең ... олар солтүстік бұғыларының қорегі. Олардың медицинада және парфюмерияда колданады. Кейбір түрлері глюказаны және химиялық индикатор - ... ... ... ... өте көне ... бар: олар ... жүз ... жылдар бұрын пайда болған. Көбiнесе қыналар, ешқандай өсiмдiктер өспеген жерлерге ... ... ... ... ... ... жерлердi мекендеген қыналар-пионер (алғашқы , алдыңғы) деп аталады. Қыналар өлген соң осы жерлердегi ... ... ... өсiмдiктер өсе алады.
Қыналар қалың тұманды ұнатады. Бiрақ ыстықта да, ... да, олар таза ... ... ете ... Тек ... ластанса болды, қыналар өле бастайды. Осы аса төзiмдi өсiмдiктер ауа тазалығының көрсеткiшi (индикатор) ... ... Қына ... ... шаң ... ... 44% ... және 4% қанттан тұрады. Қынадан қант, спирт, сiрне және қызыл мен күлгiн бояулар алады. Иiс су шығарғанда олардың жағымды ... ұзақ ... үшiн ... ... ... ... ... малға азық болады. Бұл өсiмдiктi тек қана жануарлар (бұғы) ғана емес солтүстiк елдерде адамдар да тағамға пайдаланады.
Эстония жағалауларында бiр кiшкене арал бар, ол ... бiр қара ... ... ... - көк толқындарда орналасқан. Онда 1982 жылы ... ... ... ... аңыз ... бiр топ адам шөл ... ... құмды кешiп келе жатады. Барлық азық қоры таусылған. Адамдар аштықтан қалжырап, қажып жүруге шамалары келмей ... ... ... ... күн құмды ендi қыздыра бастағанда, аяқ астынан жел тұрады. Осы сәтте алыстан құм бетiмен ... ... келе ... сұр ... кесектердi көрiп, саяхатшылар таң қалады. Жел оларды биiкке көтерiп тап бiр ... ... еттi ... ... ... ұнтақ жауды, жарма жауды. Барлығы жүгiрiп осы жинай бастады. Осы кесектердi құрғақтай жедi, ботқа етiп ... таба нан етiп ... ... , ... жауды деп айтады. Көпшiлiк бұл , ұнтақты - ұнтақ жарма деп ойлайды. Ол ұсақталған қатты ... ... Ал, бұл 1772 жылы орыс ... ... ... - ... Африка мен Кiшi Азия шөлдерiнде желмен домалап ұшып жүрген. Бұл қына-лихэн эскулентус - жеуге жарамды қына. Осы ... ... ... ... ... ... ... қына шөл далада 700 С - қа дейiн қызады, бiрақ өлмейдi. Ол қатты кеуiп қалады, ауадан ... ... ... ... өсіп ... ... қына қышқылын бөліп,жалаңаш тасты үгіте бастайды. Біртіндеп өз қалдықтары ... сол ... ... ... болады. Оған басқа өсімдіктер қоныстанады да, жан-жануарларлың мекеніне айналады. ... ... ... өте зор. Бұғы мүгі деп аталатын қынаның бірнеше түрі тундра,тайгада қыс кезінде бұғылардың негізгі азығы болып табылады. ... ... ... де бар. Ағаш ... ... жер ... ... дизентерия ауруын емдеуге пайдаланады. Сонымен бірге, тыныс жолдары ... ... ... ... ... ... алынады. Қынаның кейбір түрлерін тәтті тағамдар өнеркәсібінде пайдаланады.
Қыналардың топырақта қоректенуі нашар жүреді. Тастардың бетіне, суыған лавалардың ... ... да осы ... өсіп тұрған жеріне қына қышқылын бөліп, тасты үгіте бастайды. Біртіндеп сол жерде топырақ пайда ... Оған ... ... орнығады да, жануарлардың мекеніне айналады.
Қыналардың шаруашылықтағы маңызы өте зор. Бұғы қынасы деп аталатын қынаның бірнеше түрі тундра, ... қыс ... ... ... ... ... ... [1].
Қыналардың емдік қасиеті де бар. Ағаштың діңдерінде өсетін жерқынаны қайнатып, дизентерия ауруын емдеуге ... ... ... ... ... ... ауруларына дәрілер жасалынады. Қынадан қант, спирт, бояу, ... ... ... ... түрлерін тәтті тағамдар өнеркәсібінде қолданады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қыналар -- денесі екі құрамбөліктен (балдыр және саңырауқұлақ) құралған, ... ... ... ... ... ... соңғы уақытқа дейін төменгі сатыдағы өсімдіктеге жатқызылып келді. Алайда олардыңң құрылысыжәне тіршілік әрекетіерекше болғандықтан, соңғы кезде ... ... ... ... өз ... жеке қарастырылатын болды.
Қыналар табиғатта басқа өсімдіктерге қолайсыз келетін ... ... ... ... үстінде, шөлді, шөлейтті жерлерде, тундрада және ормандарда тіршілік етеді. Тіпті Антарктида және оңтүстік полюске жақын жерде қына түрлері ... ... ... төзімді болуының себебі, олар тіршілігінің уақытша тоқтата алуында. Бұл құбылысты анабиоз деп атайды. Өте салқын ... ... ... ... ... ... тығыз шумақталған қалың қабық түзіп, ішкі бөлімін қорғап тұрады.
Күй талғамай, жер бетінің түпкір - түпкірінде кең ... ... ... жəне ... өз алдына жеке қасиеттері бар қыналардың табиғаттағы маңызы ерекше. ... кез ... ... ... еніп биогеоценоздың ажырамас бөлігін құрайды. Қына қоршаған ортаға сыртқы орта факторларының тигізетінзардаптарын анықтауда, ластану деңгейі мен оның жекелеген экожүйелерге ... ... ... ... ... орын алады.
Қыналардың шаруашылық маңызы өте зор. Бұғы қыасы деп аталаты қынаның бірнеше түрі тундра, тайгада қыс кезінде бұғылардың ... ... ... ... ... ... де бар. Ағаштың діңдеріне өсетін жерқынаны қайнатып, дизетерия ауруын емдеуге пайдаланады. Снымен бірге асқазан, тыныс жолдары ауруларына дәілік жасалады. ... ... ... ... ... ... ... кейбір түрлерін тәтті тағамдар өнеркәсібінде қолданады.
Қыналардың халық шаруашылығында маңызы зор. Ең алдымен олар солтүстік бұғыларының қорегі. Олардың медицинада және ... ... ... ... ... және ... ... - лакмусты дайындауға пайдаланылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы ... ... ... А 2000ж 508б.
* Абдрахманов, О. Төменгi сатыдағы өсiмдiктер систематикасының практикалық жұмыстары.-Алматы: Қазақ ... 2 ... ... мен ... ... ... бет
* ... О. Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Алматы мектеп 1972.
* О. ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктер Алматы "Ғылым" ғылыми баспа Орталығы 2003ж.
* Жатканбаев Ж. ... ... ... ... ... Абдрахманов, О. А. Практические работы по систематике низших растений.-Караганда:Изд-во КарГУ. Ч.2:Лабораторный практикум по ... и ... с.
* ... С.Т. ... курс ... по систематике низших растений учебное пособие Алматы изд 1992г 129с.
* ... М.Х., Цзю В.Л. ... ... ... университетi,2003.-150с.
* Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. ... : ... ... ... М. Просвещение, 1975 с. 608.
* Курс низших растений (под ред М.В.Горленко) М. Высшая школа 1981 с520.
* Антипина Г.С. ... ... ... Петрозаводск, 1992, изд. ПГУ с 111.
* Лемеза Н.А. Шуканов А.С. Малый практикум по ... ... ... ... ... ... 1994 с288.
* ндреева И.И., Родман Л.С. Ботаника:Учебник для ... изд. , ... и ... ... Е., ... ... Алматы., Санат 1998ж.
* 2.Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. - Минск.: Новое издание, ... ... М.М., ... А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жарғақ қанаттылар отряды - hymenoptera14 бет
ЖИТС-тің жұғу көздері және жұғу жолдары7 бет
Көп қабатты эпителий3 бет
Төменгi сатыдығы өсiмдiктер16 бет
Қыналар15 бет
Өсімдіктердің вегетативтік көбеюі7 бет
Қыналар – төменгі сатыдағы ерекше құрылысты организмдер тобы10 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь