Өсімдіктер клеткасының жалпы құрылымдық ерекшеліктері

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Өсімдіктер жүйесі 4
2 Өсімдік клеткасының физиологиясы 7
2.1 Өсімдіктер клеткасының құрылысы және олардың функциясы 14
2.2 Өсімдіктер мен жануарлардың ұқсастығы және айырмашылығы 21
2.3 Өсімдіктер клеткасының жалпы құрылымдық ерекшеліктері 23
IIIҚорытынды 25
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 26
Курстық жұмыстың өзектілігі: Өсімдіктер әлемі — барлық жаратылыстың ең басты топтың біріне жатады. Себебі өсімдіктерді жер бетінің кез-келген бөлігін қамтиды. Қазіргі таңда өсімдіктердің 375 000 түрі белгілі. Өсімдіктер күн жарығы арқылы өсіп, қоректенеді. Жиырмасыншы ғасырдың орта шегіне дейн өсімдіктердің негізгі екі топқа бөлген: төменгі және жоғары сатыдағылар деп. Төменгі сатыдағыларға: бактериялар, балдырлар, кілегейлілер, саңы-рауқұлақтар, қыналар жатады. Ал жоғары сатыдағыларға: риний-лер,мүктәрізділер, псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, қырық-құлақтәрізділер, ашықтұқымдылар және гүлді өсімдіктер не жабықтұқымдылар болып есептелінеді.
Өсімдік мүшелерінің құрылысы мен олардың тіршілік әрекетінің арасында белгілі бір өзара тәуелділік болғандықтан өсімдік физиологиясы өсімдік анатологиясымен және морфологиясымен тығыз байланысты.
Өсімдіктердің өсуін дамуын гүлденуін өсімдік клеткаларының физиологиясы өсімдік анералды элементтерінен қоректенуі т.б. физиологиялық ағзасында жүретін фотосинту тыныс алу судың алмасуы өсімдіктердің минералды элементтерінен қоректенуі т.б. физиологиялық процестерін , олардың ортамен байланысын зертттейді .
Клетка – тірі заттың құрылыс бірлігі. Бұл клеткалық теорияның негізгі қағидасы. Клеткалық теорияның клетка құрылысының әмбебаптығын құптап, органикалық әлемнің біртұтастығы туралы көзқарасты нығайту үшін маңызы зор.
Курстық жұмыстың мақсаты: Өсімдіктер жүйесіне жалпы сипаттама беру,өсімдіктер клеткасына талдау жасау,олардың жалпы құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Өсімдіктер жүйесіне жалпы сипаттама беру;
 Өсімдіктер клеткасына талдау жасау;
 Олардың жалпы құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу;
1. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
2. Әметов Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1-бөлім Архегониальды өсімдіктер Алматы Қазақ университеті 2000ж.
3. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
4. Байтенов М.С. «Флора Казахстана»том І, «Ғылым», Алматы, 1999.56-б
5. Байтенов М.С. «Флора Казахстана»том ІІ, «Ғылым», Алматы, 2001 г.75-б
6. Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А. Г., Серебрякова Т.И. «Ботаника (Анатомия и морфология растений)», Москва «Просвещение», 1978 г.17-б
7. Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. Растения Казахстана, И. Наука, Алма-Ата, - 1977.23- б.
8. Дәріқұлов Н.Т. Ботаника. Өсімдіктер жүйесінің практикалық курсы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003,320-бет.
9. Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. – «Алматыкітап» ААҚ,2004, - 176 б.
10. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
11. Буш Н.А. Систематика высших растений М.1959.
12. Еленевский А. Г. и др. Ботаника: Систематика высших, или наземных,растений:Учебник для пед.вузов.-3-е изд.,испр. и доп.-М.:Академия,2004.-432с.
13. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника:Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
14. Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск: Новое издание, 2002.
15. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Өсімдіктер жүйесіне жалпы сипаттама берілді. Өсімдіктер клеткасына талдау жасалды. Олардың жалпы құрылымдық ерекшеліктері ... ... ... ... ... 2 ... 1 ... қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыс 26 ... ... ... ... ... Өсімдіктер жүйесі
4
2 Өсімдік клеткасының физиологиясы
7
2.1 Өсімдіктер клеткасының құрылысы және олардың функциясы
14
2.2 Өсімдіктер мен жануарлардың ұқсастығы және айырмашылығы
21
2.3 Өсімдіктер клеткасының ... ... ... ... ... ... тізімі
26
28251155742940
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: Өсімдіктер әлемі -- барлық жаратылыстың ең ... ... ... ... Себебі өсімдіктерді жер бетінің кез-келген бөлігін қамтиды. Қазіргі таңда өсімдіктердің 375 000 түрі белгілі. Өсімдіктер күн жарығы ... ... ... ... ... орта шегіне дейн өсімдіктердің негізгі екі топқа бөлген: төменгі және жоғары ... деп. ... ... ... ... ... саңы-рауқұлақтар, қыналар жатады. Ал жоғары сатыдағыларға: риний-лер,мүктәрізділер, псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, қырық-құлақтәрізділер, ашықтұқымдылар және гүлді өсімдіктер не жабықтұқымдылар ... ... ... ... мен ... ... ... арасында белгілі бір өзара тәуелділік болғандықтан өсімдік физиологиясы өсімдік анатологиясымен және ... ... ... ... дамуын гүлденуін өсімдік клеткаларының физиологиясы өсімдік анералды элементтерінен қоректенуі т.б. физиологиялық ағзасында жүретін фотосинту тыныс алу ... ... ... ... ... ... т.б. физиологиялық процестерін , олардың ортамен байланысын зертттейді .
Клетка - тірі заттың құрылыс бірлігі. Бұл клеткалық теорияның негізгі ... ... ... ... ... ... ... органикалық әлемнің біртұтастығы туралы көзқарасты нығайту үшін маңызы зор.
Курстық жұмыстың мақсаты: Өсімдіктер жүйесіне жалпы сипаттама беру, өсімдіктер клеткасына ... ... ... жалпы құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
* Өсімдіктер жүйесіне жалпы сипаттама беру;
* Өсімдіктер клеткасына талдау жасау;
* Олардың жалпы құрылымдық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... - ... процесінің жүзеге асуы нәтижесінде автотрофты қоректенетін, клеткасы ... ... ... ... ... ... тірі организмдер әлемі. Ө. клеткасына жиналатын қоректік затты крахмал деп атайды. Ө. арасында сирек кездесетін гетеротрофты қоректену - ... даму ... ... қайтара пайда болған белгі. Ө-дің көпшілік түрінде байқалатын бұл ... ... даму ... ... қалыптасу жолдары, бір жерде бекініп тіршілік етуі) оларды тірі организмдердің басқа әлем өкілдерінен оңай ажыратуға мүмкіндік береді. Бірақ құрылымдық дәрежесі ... (бір ... Ө. мен ... ... ... ... айырмашылығы болмайды. Мыс., эвгленді балдырларды зоологтар қарапайымдарға (омыртқасыздарға) жатқызады. Бір ... ... бір ... ... негізгі айырмашылығы - хлоропластарының болуы мен клеткасының ультрақұрылымдық ерекшеліктерінде (клетка қабықшасының құрылымы, вакуольдерінің болуы, т.б.). Ө. ... ... ... газ түрінде (фотосинтез) және ерітінді күйінде (су мен еріген минералды тұздар) ... ... ... ... әр түрлі қызмет атқаратын органдарға бөлшектенген. Жоғары сатыдағы Ө. денесінің бөлшектенуі мен ... ... ... құрылымдардың (қ. Өсімдік ұлпасы. Вегетативті мүшелер) пайда болуына алып келеді. Мыс., эпифит Ө-дің жер асты ... ... Олар ... және ... ағаштар бұтағының үстінде өсіп, ылғалды ауа жұтады; ал шөл Ө-і ... ... ... ... ... ... жауса болды, оларда фотосинтез процесі жүре бастайды; кейбір Ө-дің сабағында қуыс ... Онда Ө-ді ... ... ... құмырсқалар тіршілік етеді. Ө. құрылысының өзіне тән маңызды ерекшеліктері олардың өсуі, көбеюі және таралуы арқылы анықталады. Ө-дің құрлыққа таралуы ... ... ... алғашқы кезеңдерімен байланысты. Архейде (3 млрд. жыл бұрын) көк-жасыл балдырларға ұқсас организмдер (цианея), ... 2 ... жыл ... ... ... ... балдырлар протерозойда шыққан. Алғашқы жоғары сатыдағы құрлық Ө-і - ... ... ... жартысында тіршілік еткен. Олардың тамыры болмаған (оны ризоидтар ... ал ... ... ... ... ... Ө-дің жапырақ, сабаққа, т.б. органдарға жіктелмеген цилиндр тәрізді осі) болған. Девонның басында плаунтәрізділер, қырыққұлақтәрізділер және қырықбуындардың арғы тегі ... бола ... ... ... мен өткізгіш түтіктердің алғашқы белгілері қалыптасты. Девонның аяғында ашық тұқымдылар, карбонда ағаштәрізді қырыққұлақтар (пермьде олардың орнын қазіргі қырыққұлақтәрізділер алмастырды), триас пен ... ... ... дамыды. Бор кезеңінде пайда болған жабықтұқымдылардың кейін Ө. ... үшін ... зор ... Ө-ге ... және бұған байланысты физиол.-биохим. процестер тән. Бұлар Жер ... ... ... барлық гетеротрофты организмдердің күрделі қоректену тізбегіндегі басты бөлік ... ... ... ... ... бейімделіп, айналасындағылардан айқын шектелетін өсімдіктер тобы) құрап, алуан түрлі Жер ландшафтысының қалыптасуына әсер етеді. Ө-дің қатысуымен топырақ, шымтезек, таскөмір ... ... ... ... ... ... шаң-тозаңдарды, ауыр металдарды сіңіріп, ауаны тазартады. Ө-дің адам өмірінде де ... орны ... ... ... ... ... дәрі, құрылыс материалдары алынады. Бірақ соңғы кезде адамның іс-әрекетінен, яғни, өсімдік жамылғысын орынсыз, ... ... ... көптеген түрі жойылып барады. Қазақстанда өсетін 6 мыңнан астам Ө-дің 405 түрі (сирек кездесетін, жойылу қаупі бар) ... ... ... ... ... ... [1].
Өсімдіктер әлемі -- барлық жаратылыстың ең ... ... ... ... ... ... жер бетінің кез-келген бөлігін қамтиды. Қазіргі таңда өсімдіктердің 375 000 түрі ... ... күн ... ... ... қоректенеді. Жиырмасыншы ғасырдың орта шегіне дейн өсімдіктердің негізгі екі топқа бөлген: төменгі және жоғары сатыдағылар деп. ... ... ... ... ... саңырауқұлақтар, қыналар жатады. Ал жоғары сатыдағыларға: ринийлер,мүктәрізділер, псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, қырыққұлақтәрізділер, ашықтұқымдылар және гүлді өсімдіктер не жабықтұқымдылар болып ... ... ... ... ... динамикалық процестерді зерттейтін ғылым -- өсімдіктер физиологиясы. Бұл ғылымның зерттеу обьектісі -- ... ... ... ұйымдастырылу деңгейіндегі (яғни, биоценотикалық, организмдік, мүшелік, маманданған ұлпалар, клеткалық, субклеткалық, молекулалық, ... ... ... ... ... ... ... процестер өзара және қоршаған ортамен тығыз байланыста болады. Өсімдіктердегі эрбір морфологиялық ерекшелік және физиологиялық процесс -- бұл ұзақ ... ... ... ... ... ... орта ... есімдіктердің бейімделуі барысында жаңа морфофизиологиялық қасиеттер пайда болған. Вегетациялық өсу дәуірі ішінде өсімдіктер үздіксіз осіп дамиды. Даму кезеңдері этаптарга ... және де ... этап ... ... қасиеттері мен сипаттары бойынша ерекшеленеді. Өсімдіктердің басқа организмдерге қарағанда өзіндік қасиеггері бар. Негізгісі -- ... ... ... ... ... олар күн ... ... органикалық емес (С02, Н20) заттардан, фотосинтез процесі арқылы органикалық заттар түзеді (синтездейді).
Өсімдіктер әлемінің құрылымдық және функционалдық (қызметтік) бірлігі -- бұл ... ... ... зат ... процесі (метаболизм) жүреді, тыныс алады, өседі, кебейеді. Сондықтан өсімдіктер физиологиясы ғылымындағы ... ... ... ... әрекеттерін (метаболизмді) зерттеуден бастайды. Сонымен бірге, жеке мүшелердегі және тұтас өсімдік организміндегі су алмасу режимі, минералдық қоректену, фотосинтез, ... алу, ... ... ... ... төзімділігінің, өсу мен дамуының физиологиялық негіздерін (ерекшеліктерін) зерттейді.
Өсімдіктердің тыныс алуы. Күн радиациясы энергиясын пайдаланып, ... ... ... ... жинақталған энергия екі түрлі жолмен босатылады, олар тыныс алу және ашу. ... алу -- бұл ... ... ... ... ... ... тотығып, энергия бөлінуі және жай, органикалық емес заттарға дейін ыдырауы. Бұл жағдайда электрондар акцепторы ролін оттегі атқарады [4].
Судың өсімдік әлеміндегі ... ... ... ... және ... ... ... судың күйлері. Өсімдік клеткасы-осмостык жүйе. Өсімдіктер денесі негізінен (70-85%) судан тұрады. Организмдегі судың маңызы ... зор және ... ... Су ең ... ... ... және тіршілік әрекетгеріне байланысты биохимиялық реакциялар жүретін негізгі орта. Су биохимиялық процестерге тікелей ... ... ... су ... процесінде электрондар доноры болса, тыныс алуда тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Су көптеген заттардың ыдырау және синтезделу процестеріне қажет. Су молекуласында сутегі мен ... ... ... екі жұп ... бар. ... ... ... болғандықтан оң зарядталған сутегі электрондарын өзіне тартады. Оң және теріс зарядтардың кеңістікте ашық, орналасуы су ... ... ... бейнелейді. Оттегі ядросы мен сутегі атомының жеке ядроларының аралығындағы қашықтық шамамен 0,099 нм, ... ... ... ... шамамен 105°-ка тең. Су молекуласындағы электрондар оттегі атомымен мықты ... ... ... сусыз құрғақ заты құрамында көміртегі -- 46%; ... -42%; ... -- 6,5 %; азот -- 1,5 %; ... ... -- 5% ... ... ... салмағының 95%-ын органогендік элеменггер (С, О, Н, N), ал қалған 5%-ын минеральдық элементтер құрайды. ... ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді: 1)Макроэлементгерге мөлшері 0,01-ден ондаған пайызға (%) дейін жететін элементтер жатады. Бұл топқа органогендерден (С, О, Н, N) бacқа -- ... ... 2) ... ... 0,00001% ... ... микроэлементтерге -- Мn, В, Cu, Zn, Ва, Ті, Li, Br, Mo, Co және т.б. жатады.
Өсу процесі дегеніміз организмнің ... ... ... ... ... ұзарып, жуандап, көлемінің, салмағының ұлғайюымен және де жеке мүшелерінің ... ... ... ... т.б.) ... ... сандарының көбеюі. Өсімдіктің және оның жеке мүшелерінің өсуі клеткалардың өсуіне байланысты. Өсімдіктің тіршілік мерзімі өсу және көбею деген екі кезеңге ... ... -- өсу ... ... ... ... ... қалыптасып, көбейіп, бұтақтанады, түптенеді, гүл мүшелері қалыптасады. Екінші кезеңде -- ... ... ... береді, жемістенеді.
сімдіктің дамуы деген ұғым -- физиологиялық және морфологиялық, биохимиялық өзгерістерді бейнелейді. Өсімдіктің жеке ... яғни ... ... ... ... жапырақтың, сабақтың, тамырдың өсіп, дамуы туралы студенттерге баяндалады. Өсімдіктердің өсуіне байланысты қимыл-қозғалыстар: фототропизм, геотропизм, хемотропизм, настиялық қимыл-қозғалыстар, ... т.б. ... ... жеке дамуының (онтогенезінің) сатылары мен оларға байланысты ерекше құрылымдар ... ... ... ... ... -- ... (ювенильдік) -- ұрықтың өнуі және негізгі өсу мүшелерінің (жапырақ, сабақ, тамыр) қалыптасуы;
3. Жетілу (жыныстық), толығу -- гүл ... ... ... ... ... ... қалыптасуы;
4. Көбею (жемістену) -- тұқымдардың, жемістердің бір рет немесе бірнеше қайталанып ... ... ... -- ... ... және активсіз (ырықсыз) құрылымдардың басымдануы [7].
Сонымен, бірінен соң бірі жүзеге асатын физиологиялық, ... және ... ... өсімдіктің өсуі мен дамуының жалпы, біртұтас процесі болып табылады. Барлық өсімдіктер толық гүлдеңіп, жемістеніп болған соң, біртіндеп ... ... да, ... соң ... жылдардан кейін) тіршілігін толық жояды. Мысалы, Секвойя -- 1500 жыл, емен -- 1500, шырша -- 1200, жөке -- 1000, ... -- 500, ... -- 80-100, ... ... -- 10-30 жыл, жоңышқа -- 4-5, сәбіз -- 2, бір жылдық шөптесін өсімдіктер -- 1 жыл, ... апта өмір ... ... ... физиологиясы
Өсімдік физиалогиясы өсімдік тіршілік процесінің барлығын яғни өсімдіктердің керектенуін ... ... , ... ... ... ... ... өсімдік өсірудің негізі болады. Орыстың ұлы ғалымы К.А. Тимерязовтың айтуы бойнша физиолог табиғатты ... ... ... ... ... ... мен ... тіршілік әрекетінің арасында белгілі бір өзара тәуелділік болғандықтан өсімдік физиологиясы өсімдік анатологиясымен және ... ... ... ... ... ... ... клеткаларының физиологиясы өсімдік анералды элементтерінен қоректенуі т.б. физиологиялық ағзасында жүретін ... ... алу ... ... ... ... ... қоректенуі т.б. физиологиялық процестерін , олардың ортамен ... ... ... - тірі заттың құрылыс бірлігі. Бұл клеткалық ... ... ... Клеткалық теорияның клетка құрылысының әмбебаптығын құптап, органикалық әлемнің біртұтастығы ... ... ... үшін маңызы зор.
Клетканың физиологиялық ерекшеліктерін анықтау барысында оның жеке компоненттерінің құрылысы мен қызметтерін сипаттап қана қоймай, олардың өзара ... де ... ... ... бұл ... ... ... болып табылады.
Еркін тіршілік ететін немесе өсімдік ұлпалары мен ... ... ... ... ... форма жағынан алуан түрлі. Олардың құрылысы мен ... ... ... ... ... жете ... үшін клеткалардың алуан түрлілігі қалай қалыптасатындығын қарастыру қажет. Негізгі үш ерекшелікті атап кету керек: 1) әр түрлі клеткаларда бірдей ... ... ... ара ... ... 2) ... ... түрлі құрамда болуы; 3) тек белгілі типтегі клеткаларға тән құрылымдардың болуы (флоэмдік ақуыз).
Клетка геномының органелла құрылысының қалыптасуын және оның ... ... ... мен ... орта жағдайына байланысты қызметтік белсенділігін реттеушілік рөліне ерекше назар аудару қажет.
Әдетте, клетканың клетка қабықшасы мен протопластын ... ... ядро мен ... ... ... құрамына органеллалар және басқа мембраналық құрылымдар кіреді [3,12].
Клетка қабықшасы - ... ... ... ... ... қабықшасының қалыптасу заңдылықтарын қарастырған кезде оның клетка бөлінуі барысында ... ... ... және ... өсуі ... оның ... қабықша бөліктерінің пайда болуын ажырату қажет. Бұл үдерісте Гольджи аппаратының, ЭР, микротүтікшелердің қатысатындығын білу ... ... ... аяқталған кезде алдымен ортадағы тілімше пайда болады. ... ... ... ... ... реттік клетка қабықшасы қалыптасады. Клетка өскен сайын бірінші ... ... ... және ... ... ... ең үлкен көлеміне жеткен кезде қабықшаларының пайда болуы аяқталады. Ал екіншілерінде осы қабықшаның ішкі ... ... ... ... ... қалыптасады. Екінші реттік қабықшаның көптеген тесіктері болады. Сонымен қатар, бірінші және екінші реттік қабықшаларда плазмодесмалар өтетін каналдар бар. Плазмодесмалар арқылы ... бір ... ... клеткаға тасымалданады, нәтижесінде көрші клеткалардың протопласттары біртұтас ... ... Ұлпа ... мүше ... ... ... симпласт деп аталады.
Клетка қабықшасының құрамына кіретін заттар 4 топқа бөлінеді:
1) целлюлоза түріндегі құрылыстық компонент; 2) матрикс компоненттері: гемицеллюлоза, ... ... ... 3) ... ... ... ... инкрустациялайтын заттар: лигнин және суберин; 4) клетка қабықшасының тыс жағының құрамына еніп, ... ... және ... Осы ... ... табиғаты мен клетка қабықшасының құрылысы үшін маңызды ... білу ... ... ... ... ... қаңқасын құрайтын микрофибриллаларды (талшықтарды) қалыптастырады. Қаңқа пектин мен гемицеллюлозадан тұратын матрикске батып тұрады. ... ... ... ... ... ... ... Клетка қабықшасының құрылысы оның қасиеттерін белгілейді. Бірінші ретік қабықшаның целлюлоза талшықтары бос және ... ұзын ... ... ... ... реттік қабықшаның микрофибриллалары параллельді және клетка осіне қатысты әр түрлі бұрышта бағытталады.
Неліктен клетка қабықшасы ... ... ... ... әрі ... құрылыс деген сұрақты анықтау қажет. Өсімдіктің барлық клеткаларының целлюлозалық қабықшалары суды жақсы өткізеді, ... және ... ... ... ... біртұтас тасымалдау жүйесін - апопластты ... ... ... ... бойымен су мен еріген заттар тасымалданады. Апопласттың құрылысы мен қасиеттеріне байланысты оның тасымалдау механизмдерін талқылаңыз.
Клетка қабықшасының инкрустация мен ... ... ... Бұл ... ... ... суды өткізу қабілетіне және басқа қасиеттеріне қалай әсер етеді? Клетка қабықшалары суды нашар өткізетін ұлпаларды атаңыз. Олардың қызметтерін табыңыз.
Клетка ... ... ... (қаңқалық), қорғаныш, тасымалдау (апопласт арқылы клеткадан тыс тасымалдау), клетка пішіні мен көлемін анықтау. ... ... ... ... судың белгілі қоры сақталады, катионалмасу қабілетін іске асырып, клетканың иондық алмасуына және заттардың сіңіруіне қатысады [7,11].
Протопласт ... ... ... және ядродан тұрады. Цитоплазма плазмалемма деген мембранамен қоршалған. Органеллалар да ... ... ие. ... ... ... ішкі ... - ... болады, оның арқасында клеткалардың пішіні анықталады, клетканың бір бөлігінен екіншісіне органеллалар тасымалданады, клетканың өзі де ... ... ... ... - ... мен ... Олардың қатысуымен өсімдік клеткасында ядролық материал мен клетканың бөлінуі, клетка қабықшасының биосинтезі ... ... ... ол клетканың механикалық іс-қимылдарына - жиырылуына, органеллалардың жылжуына, клетканың сыртқы ортада қозғалуына, клетка айналасында элементтердің ... ... ... жеке ... ... ... ... олардың құрылыс ерекшеліктерін, қызметтерін, клетканың басқа компонент-терімен әрекеттесуін, өсімдіктің реттеу жүйелерінің әсерінен өзгеруін қарастыру керек.
Ядро - ... ... ... ... бөлігі орналасатын ең ірі органелласы. Ядроның басты ... 1) ... ... 2) ақпаратты транскрипция, яғни мРНҚ синтезі көмегімен цитоплазмаға жеткізу; 3) ақпаратты жаңа клеткаларға ядро мен клетка ... ... ... ... жеткізу. Эукариоттардың ядросы қос қабатты мембранамен қоршалған, матриксінде ішкі ортасы - ... ... бар. ... ДНҚ, РНҚ және гистондар тобындағы ақуыздар жиынтығынан тұратын ... ... ... ДНҚ ... ... ... ретімен анықталатын гендік ақпарат бар. Қандай болмасын ақуыздың толық аминқышқылдық реттілігін кодтайтын ДНҚ молекуласының учаскесі ген деп аталады.
ДНҚ-ң негізгі екі ... атап кету ... ... ДНҚ клеткадан клеткаға тұқым қуалайтын қасиеттерді жеткізе отырып, өзінің еселенуі кезінде ... ... ... ... ... ... ... реттеу үшін, өсу, даму, сыртқы жағдайларға бейімделу үшін жауап беретін ерекше ақуыздарды синтездейді. Бұл келесі екі үдерісті қамтиды: ... яғни ДНҚ ... ... ... ауыстыру, кейін трансляция - РНҚ-ң нуклеотидтік тізбегінде кодталған ақпаратты синтезделетін ақуыздың аминқышқылдық тізбегіне ... ... ... ... ... және ... талдау қажет, рибосома мен полисомалар қызметін білу керек. Эукариоттардың трансляция реакцияларының кезектілігін, оның инициация, элонгация, терминация және босап шығу ... ... білу ...
Рибосома көмегімен жүретін ақуыздар биосинтезі клетканың бір қатар органеллалары мен құрылымдардың іс-әрекетімен тығыз байланысты екендігіне назар аударыңыз. ... ядро мен ... ... ЭР, ... мен ... ... физиологиялық маңызын қарастырыңыз [10].
Синтезделетін ақуыздардың ішінде ферменттер де бар. Ерекше ферменттік ... ... ... саны зат ... ... оның жеке ... ... және үдерістердің қарқындылығын анықтайды. Сонымен, ДНҚ ерекше ферменттердің синтезі арқылы ... ... ... отырады.
Хлоропласттар - автотрофты клеткалардың қос мембранамен қоршалған жасыл пластидтері. Хлоропласт ішінде жіңішке, жайпақ ... ... ... - ... күрделі жүйесі орналасқан. Олар бір қабат мембранамен қапталған. Тилакоид мембранасы құрамына фотосинтездің жарық сатысына - ... ... ... ... мен ақуыздар кіреді. Тилакоидтердің бумасы граналарды құрайды. Хлоропласттың ішкі ... ... ... ... ... ... ... оның мембраналық жүйесі арқылы құрылатын компартменттерді бөлу қажет. Бірінші компартмент - сыртқы және ішкі мембранасы арасындағы, екіншісі - ... ... ... тилакоид ішіндегі кеңістік, үшіншісі - строманың компартменті. Ол хлоропласттың ішкі ... мен ... ... ... ... ... СО2 ... тотықсыздандыруына, яғни фотосинтездің қараңғы сатысына қатысатын ферменттер орналасады.
Көптеген ... ... ... ... жолымен пайда болады. Клетка онтогенезінде хлоропласттар пропластидтерден қалыптасады. ... және ... ... ... ... дербестігі қызығушылық туғызады. Хлоропласттар меншікті ДНҚ-ға ие және олар жұмыртқа клеткасының пропластидтері арқылы тұқым қуалайды. Сонымен бірге, ... ... ... ... барлық басқа да құрамбөліктермен - РНҚ, рибосомалар, аминқышқылдармен қамтылған.
Хлоропласттың ферменттері ядролық немесе пластидтік ДНҚ-мен, ... ... ... де кодталады. Дербестік қасиеті өзіндік ДНҚ-сына сәйкес ақуызды синтездеу қабілетінде ғана емес, сыртқы ... ... ... реакциясында да байқалады.
Митохондриялар - қос мембранамен қоршалған, сопақша пішінді ... Ішкі ... ... ... ... мембраналық құрылысы екі компартментті қалыптастырады. Бірінші компартмент - ішкі және сыртқы мембрана арасындағы кеңістік, екіншісі - ... ішкі ... Ол ішкі ... ... пайда болады. Митохондриялардың сыртқы мембранасы заттар мен иондардың басым бөлігін ... ... ол ... ... ... ... ... субстраты - пируват кіреді. Пируват алдында декарбоксилденеді және белсенді ацетат түзе отырып, тотығады; кейінгісі ферментативтік реакцияларға ... СО2 мен Н2О ... ... ... ... Бұл ... ... матриксінде жүреді. Циклдің жеке кезеңдерінде тотығу реакциялардың нәтижесінде тотықсызданған қосылыстар - никотинамидаденинди-нуклеотид (НАД) немесе флавинадениндинуклеотид (ФАД) пайда ... НАД .Н және ФАД . Н ... ... ... ... ... (ЭТТ) ... кіретін басқа компоненттеріне береді. ЭТТ-ндегі электрондардың соңғы акцепторы - оттек. Ол суға ... ... ... ... митохондрялардың ішкі мембранасында белгілі реттілікпен орналасады. Электрон тасымалдануы ... ... ... АТФ синтезі үшін жұмсалынады. Органеллалардың жұмысын ұйымдастырудағы мембраналық жүйенің рөліне назар ... ... ... мембранада орналасу реті реакциялардың белгілі кезектілігін қамтамасыз етеді, ал мембрана арқылы протондардың тасымалы мембрананың екі жағында зарядтардың ... ... Бұл ... ... ... ... маңызды. Хлоропласттар сияқты митохондриялар да жартылай дербес органеллалар, себебі олардың рибосомалары, ДНҚ мен РНҚ, митохондриялық ДНҚ-мен кодталатын ақуыз синтезіне қажетті ... мен ... бар. ... ... репликацияға қабілеттілігі оларға ядродан тәуелсіз бөлінуге мүмкіндік береді, сондықтан олар de novo емес, бөліну ... ... ... Бұл ретте ядролық ДНҚ-ң рөлін талдау керек және митохондриялардың биосинтездік қызметіне клетка геномы тарапынан бақылау қалай жүретіндігін қарастыру қажет [15]. ... - ... ... тән ерекше органелла. Жетілген клетканың басым бөлігін вакуоль алып жатады. Ол талғап өткізетін мембранамен - тонопластпен ... ... ... мен ... қосылыстардың су ерітіндісі болады. Вакуоль клетканың өсуі барысында бірнеше жолмен пайда болады. Бұл ... ЭР және ... ... ... білу қажет. Тонопласт пен плазмалемма қасиеттерін салыстырған қызықты. Мембрананың талғаулы өткізгіштігі оның құрылысына, оның құрамына кіретін құрамбөліктерінің ... ... ... ... ... ... болуына байланысты. Цитоплазма мен ортаның арасында рН-ң едәуір градиенті (айырмашылығы) байқалады. Ол цитоплазмадан вакуольге сутек иондарын соратын ... ... ... арқасында пайда болады. Вакуоль қызметтерінің бірі ретінде осы үдерістің ... ... үшін ... ... қажет. Вакуоль ішіндегі минералдық заттар өзіндік қор ретінде қажеттілік туындағанда ... ... ... су ... ... рөл атқарады. Оның қатысуымен клетканың осмостық потенциалы мен тургорлық қысымы пайда болады. Сонымен, вакуоль клетканың зат алмасуында белсенді ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Эндомембраналық жүйенің органеллаларын олардың құрылысы мен ... ... ... ... ... ... барысында өзгеруіне байланысты жеке топқа бөледі. Олар - ЭР, Гольджи аппараты, микроденешіктер, плазмалемма. Клетканың бұл ... бір ... ... ... тән: 1) ... да ... ішінде de novo пайда бола алады; 2) олардың өзіндік ДНҚ-сы болмайды; 3) олардың көпшілігі ядроның қабықшасынан пайда болады; 4) ... ... шығу ... ... ... болады; 5) олар ішіндегі заттарын клетка сыртына немесе вакуольге шығарады; 6) олар ... ... ... болу мен ыдырау айналымына қосылған клетканың перманенттік (үздіксіз) құрамбөліктері. Алайда, олардың жаңадан пайда болуы дәл осы клеткаға тән ... ... ... Олар - ... клетканың әмбебап компоненттері. Эндомембраналық жүйенің әр органелласының құрылысы мен қызметтерін білу керек.
ЭР - мембранамен шектелген каналдар ... ... беті ... ... рибосомалар арқасында кедір-бұдыр болады. Кедір-бұдырлы ЭР негізгі қызметтерінің бірі - ... ... ... ... ... ... және ... кейінгі алғашқы өзгерістерін қамтамасыз ету. Кедір-бұдырлы мен тегіс ЭР-да ... ... ... ... ... ... ... орналасады. Тегіс ЭР-да терпеноидтер түзіледі, клетка үшін ... ... ... уытсыздануы жүреді. ЭР бойымен түрлі қосылыстардың тек клетка ішінде емес, клеткалар арасында плазмодесмалар арқылы ... ... [9]. ... ... қызметі - секреттердің пайда болуы мен бөліп шығаруы. Секреттелетін заттар (полисахаридтер, моносахаридтер, ақуыздар, липидтер, ... ... ... ... үзілетін көпіршіктердің ішінде клетка бойымен немесе клетка сыртына тасымалданады. Секреттелетін заттар ЭР да ... ... онда ... ... олардың шоғырлануы мен түрленуі жүреді. Диктиосомалардан пайда болған көпіршіктер плазмалемма мен клетка қабықшасының қалыптасуы мен ... ... ... мен ... ... мен ... талдау кезінде, біртұтас жүйе ретінде клетканың тіршілігі оны құрайтын барлық компоненттерінің қызметтік әрекеттесуіне байланысты екендігін есте сақтау керек. Фотосинтезді іске ... ... - ... ... Олар күн ... қолдана отырып, бейорганикалық заттардан - СО2 мен Н2О-дан ... ... ... ... ... ... клетканың басқа органеллаларында биосинтезге немесе энергия алу үшін жұмсалынады. Бұл энергия эндэргониялық (энергияны талап ететін) үдерістерде пайдаланылады. Ол ... ... яғни ... ... осмостық жұмыс, заттар тасымалы, электрлік жұмыс және т.б.
Тірі жүйенің энергия ... мен ... ... термодинамика заңдылықтарына бағынады. Тірі клетканың зат алмасуы өзара байланысқан жеке химиялық реакциялардан тұратын көптеген ... ... ... ... Бұл ... ... ... экзэргониялық реакциялармен қатар жүреді, бұл оларды энергиямен ... ... ... ... және ... ... арасында делдал ретінде энергия тасымалдаушысы - аденозинүшфосфор ... (АТФ) ... ... ... Ол тірі ... негізінен магнийлік кешен түрінде болады. АТФ синтезі мына теңдеуге сәйкес жүреді: АДФ + Фб --> АТФ + Н2О. ... ... ... ... ... ... ... бөлінген энергия АТФ молекуласында жиналады. Энергияны бөле жүретін АТФ-ң ... ... ... іске ... ... ... - ... қосылыс. Осы типтегі қосылыстардың ерекшеліктерін талдау керек, макроэргиялық байланысы бар басқа қосылыстарды сипаттап, ... ... ... білу ... ... АДФ пен фосфаттан пайда болуының үш тәсілі бар: субстрат деңгейінде ... ... алу ... ... ... және ... ... Макроэргиялық байланыстардың энергиясы есебінен клетка ішінде түрлі жұмыстар: химиялық, осмостық, механикалық және т.б. жүріп жатады. Зат алмасудың жеке химиялық реакциялары ... ... [8,14]. ... - ақуыздық катализаторлар. Олар метаболиттік реакциялардың активациялау энергиясын төмендетеді. Бұны олар субстратпен қосылып, аралық өнімді түзу ... іске ... Бір ... ... екеу ... ... жүреді. Барлық реакцияларды активациялау энергиясының жиынтығы ферментсіз жүретін реакцияны активациялау энергиясынан төмен.
Ферменттер құрылысының принципін, ферменттердің простетикалық топтарын, ... ... ... ... ... ... ... топтары мен кофакторлары ретінде металдардың рөлін білу қажет. Ферменттердің әсер ету ... ... ... Ферменттердің белсенділігін реттеу типтерін ажырата білу керек. Олар мынадай: белсенді емес алғы ... ... ... айналуы; ферменттің катализдік орталығына изостериялық және аллостериялық әсерлер арқылы оның ... ... ... ... ... ықпал етуі.
Компартменттердің әрқайсысы өзіне тән биохимиялық үдерісті жүргізеді және олардың өзара ... ... ... ... тасымалы есебінен іске асады. Тасымалдау жүйенің ерекшелігі мынада: органеллада (хлоропласт немесе митохондрияда) ... ... ... ... ... органелла ішіндегі реакцияларға маңызды реттеуші затпен антипорт жолымен (бір уақытта қарама - ... ... ... Сондай-ақ бұл зат компартмент сыртында жүретін зат алмасу процестеріне тәуелді. Метаболизм ықпалдасуының сипатты мысалы: митохондрияда түзілетін АТФ цитоплазма компоненттеріне митохондриядағы ... ... ... ... ... Бұл ... тасымалдаушының ерекше құрылысы АТФ-тың АДФ-пен антипорт жолымен тасымалдануына ... ... ... ... құрылысыңны арқасында АТФ-ң тасымалы ғана емес, митохондрияда жүретін тотығу реакциялары да реттеледі. Бұл ... ... ... қатынасына байланысты, демек, АТФ есебінен жүретін қызметтердің белсенділігіне тәуелді.
Клеткаішілік метаболизмнің ықпалдасуы клетка геномының қатысуымен ақуыз синтезі арқылы да іске ... ... ... ... бос ... ЭР мен ядро ... ... 80S рибосомаларда жүреді. Синтезді бірнеше РНҚ түрлері: ақпараттық, рибосомалдық, тасымалдаушы РНҚ бақылайды. Олар ДНҚ-ң транскрипциясы арқылы синтезделіп, ядро қабықшасының тесіктерінен ... ... ... мен ... ... ... біршама полипептидтерді кодтайды. Олар көбінесе құрылымдық компоненттер. Бұл органеллалардың меншікті ДНҚ-ң болуы олардың белгілі дербестігін ... ... ... ... ядро ... бақылау бар. Бұл бақылау цитоплазманың 80S рибосомаларында синтезделетін негізгі ферменттердің немесе электронтасымалдаушы компоненттерінің түзілуін шектеу ... ... ... ... ішкі ... ... ... қатысуымен синтезделеді, ал ЭТТ компоненті - с цитохромы цитоплазмада ... ... ... циклінің басты ферментінің - РБФ-карбоксилазаның синтезіне хлоропласттың да, ... да ... ... Геном белсенділігінің реттеушісі ретінде органелла метаболизмінің соңғы өнімдері бола алады [5].
Клетка ішіндегі зат алмасудың ... тек ... ... ... ... жүйелер арқылы да қамтамасыз етіледі. Клетка деңгейінде келесі реттеу жүйелері бар: ферменттік, гендік және мембраналық. ... рН, ... күш, ... және ... ... деңгейінде әрекет ететін факторлар арқылы ферменттер белсенділігінің реттелуін қарастыру қажет.
Гендік реттелуінің бөліктері ретінде ДНҚ-ң репликациясы арқылы, ... ... және ... деңгейінде реттелуді білу керек. Сондай-ақ, мембраналық реттелуі мембрана арқылы тасымалдың ... ... ... ... ... ... ... жүретіндігін түсіну қажет.
2.1 Өсімдіктер клеткасының құрылысы және олардың функциясы
Клетка өсімдіктер мен жануарлар денесінің негізгі ... және ... ... ... ... ... ... ұқсас: химиялық құрамы, құрылымы және клетка элементтерінің функциясы. Биологиялық табиғаты бойынша жаңа клетка түзілу ... - ... ... ... ... ... ... клеткадан пайда болады.
Өсімдіктер клеткасы бөлінуі тура, ядрода хромосома түзілмейді (амитоз), тура емес, ядроның кариокинезді (митоз) немесе редукциялық ... ... ... жүреді.
Өсімдіктер клеткасы клетка қабықшасы, протопласт және вакуольден тұрады. ... ... ... Олар шар ... ... ... тәріздес, тікбұрышты және т.б. болуы мүмкін. Кең тараған екі формасы: 1) паренхималық клеткалар, барлық бағытта ұзындығы мен ені ... ... ... кубтәріздес, көпқырлы. 2) прозенхималық клеткалар, ұзындығы енінен бірнеше есе артық.
Өсімдіктер организмі клеткадан тұрады. Яғни, клетка тірі организмнің ... және ... ... ... ... ... ... зат алмасу прцестері жүреді, өседі, көбейеді. 1665 жылы голланд ғалымы Р.Гук қарапайым микроскопты жетілдіріп, пробка кесіндісін микроскоптан қарағанда оның тор ... ... ... көрсетті. Оны клетка деп атады. Ал организмдердің клеткалық құрылысы теориясын ... ... ... М.Шлейден және зоолог Т.Шванн қалыптастырды. Өсімдіктер клеткасының ерекшеліктері бар: фототрофты қоректену ... ... ... ... ... бар, ... ... полисахаридті, жетілген клеткаларда вакуоль болады [2,6].
Клетка құрылысы. клетка негізінен үш бөлімнен ... ... 1) ... ... ... ... 2) ... органоидтары бар цитоплазма; 3) ядро онда клетканың ақпараты ... ДНҚ бар. ... ... ... көрінеді. Клетка қабығы жасушаның пішінін анықтайды, клеткалар мен ұлпаларға беріктік, ... ... ... ... ... ... қысым әсерінен цитоплазмалық мембрананың зақымдануынан сақтайды.
1-сурет. Өсімдік клеткасы
Клетка қабықшасы
Клетка қабықшасының ... ... ... су, газ және ... ... ... ... түсуін және олардың өсімдік бойында жылжуын, қор ретінде ... ... және ... мүшелеріне беріктік және мықтылық қасиет береді.
Протопласт. Протопласт- клетка сұйықтығы, негізгі бөлігі тіршілік қабілеттілігін жүзеге асырады. Онда метазаттар тасымалдануы мен ... ... Осы ... ... ... ... құрылымдық элементтерге-оргоноидтарға бөлінуіне байланысты.
Протопластың негізгі құрылым түзуші материал болып белокты - липидті мембрана саналады. ... ... ... және ... ... ... ерекшеленеді.
Ядро. Ядро ядро қабықшасы, кариолимфа, ядрошықтан тұрады. Кариолимфада ДНК және белок молекуласынан тұратын хроматинді жіпше және ... ... ... ... Осы ... молекуласында клетканың интерфазалы кезіндегі зат алмасуды анықтайтын және бөліну кезінде жаңа клеткаға тұқымқуалаушылық белгілерін беретін информация сақталады.
Цитоплазма күрделі ... және ... ... Онда ... ірі органоидтары (жарық микроскопы арқылы көрінетін )-митохондрия және пластидтер орналасқан.
Пластидтер-өсімдіктердің клеткасына ғана тән қос мембраналы органоид. Пластидтер туралы алғашқы ... ... (1676) ... ... ... ... (1882) ... оны 3 типке бөлді:1) түссіз (мөлдір) лейкопластар, 2) реңі жасыл хлоропластар және 3) реңі қызыл-сары, сары хромопластар. Бұл ... осы ... ... пайдаланылып келеді.
Пластидтерді зерттеуде К.А.Тимирязев, В.В.Сапожников, М.С Цвет, В.Н Любименко, Т.Н Годнев т.б.ғалымдар зор үлес қосты. Пластидтерді зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша олар ұрық пен ... ... ... ... ... пропластидтерден пайда болды [9].
Пропластидтер пішіні жағынан митохондрияға ... ... ... одан ірі. Бір қарағанда пропластидтер сырты қос мембранамен жабылған, іш жағында тығыз матриксі орналасқан сияқты көрінеді. ... ... ... ... ... бірнеше ғана көпіршіктер санының артуына қарай пропластидтің көлемі де ... Қос ... ішкі ... ... лып, ... ... сыртқысынан біртіндеп алыстай бастайды. Матрикстегі қөпіршіктер бір-бірімен қосылып ламеллалар, ал олардың белгілі бір ... ... ... ... ... пластидтердің бір түрі екінші түріне айналып отырады. Мысалы, хлоропластар уақыт өте келе олардың пигменттерінің бұзылуынан хромопластар пайда ... Оны ... ағаш ... ... ... сары, қызғылт, сарғыш болып өзгеруінен байқаймыз.
Хлоропластар. Балдырлардың ... ... ... ... жас ... піспеген (шикі) жемістерінің клеткаларында болатын жасыл түсті пластидтер.
Жоғары сатыдағы ... ... ... ... немесе сопақша, линза тәрізді көбінсе дәнге ұқсас болып ... ... ... дың ... ... ... ... деп, ал балдырлар клеткасында хроматофор деп атайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің бір клеткасында хлоропластың саны 1-2-ден 50-ге дейін жетеді. Мысалы, алма ... ... орта ... 50 ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктерде 2-7 мкм, қалындығы 1-2 мкм. Тірі хлоропласт ... ... - 50%, ... 33%, ... 5-10%, ... және аз ... РНК мен ДНК ... әдіс бойынша М.Цвет хлорофиллдің 2 түрін тапты. Оның бірі хлорофилл "а" С/55 Н/72 О/5 N/4 Mg ... ... ... ... "в" С/55 Н/70 О/6 N/4 Mg сарғыш жасыл пигмент.
Хлоропласт ... тағы да ... ... ... - С/40 Н/56 және сары ... ... ксантофилл- С/40 Н/56 О/2 бар. Қазіргі кезде хлорофиллде "с" және "d" пигменттерінің ... ... - ... ... ... және азот атомдары мен Mg атомдарынан тұратын күрделі органикалық қосылыс.
Хлоропластың пигменттік құрамы өсімдіктердің жүйелілік топтарына ... ... ... ... көк ... ... қызыл қоңыр
балдырлар мен жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің хлоропластарында хлоро- филл "В", ... ... ... ... ... "С" басым.
Хлоропластың құрғақ затының орта есеппен 35-55 проценті белоктан, 20-30 проценті липидтерден, 9-10 ... ... 5-4 ... ... тұрады. Бұл химиялық құрам өсімдіктердің түріне, жасына, клетканың атқаратын қызметіне және орта ... ... ... өзгеріп отырады. Сонымен қатар, хлоропласта дезок-сирибонуклеин (ДНК), рибонуклеин (РНК) қышқылдарының, Е.К витамин-дері мен А, Д провитаминдерінің барлығы белгілі болды.
Хлоропластың құрылымы ... ... ... анықталған. Хлоропласты қосқабатты мембрана қаптап тұрады. Бұл мембрананың жартылай өткізгіштік, сұрыптаушылық қасиеті бар. ... ... ... цитоплазмадан бөлінеді. Ал ондағы саңылаулар арқылы цитоплазма мен ... ... ... зат ... ... жүреді. Хлоропластың сыртқы және ішкі мембрана аралығындағы қуысының ені 10-20 нм [14].
Хлоропластың строма ... ... - ... ... ... деп ... ... гидрофильді белокты-липоидты қосылыстан тұрады. Хлоропластың стромасында оған кесе көлденең орналасқан ламеллалар немесе тилакоидтар деп аталатын қос мембраналы ... ... бар. ... бір-біріне параллель жанаса келіп, топтасып аса ұсақ денелер - ... ... ... ... ұштары бір-бірімен жалғасып, тұйықталуынан диск пайда болады. Стромадағы грандар гранаралық тилокоидтар арқылы байланысады. Хлоропластың ... ... ... ... жинақталған, сондықтан олардың топтасуынан пайда болған грандардың жасыл реңі түссіз стромада айқын байқалады. Хлоропласың стромасындағы ... ... ... рибосомалар, крахмал дәндері, ДНК жіпшелері және пластоглобулдар (липид құрылым) бар.
Хлоропластар жай бөліну ... ... Оның ... қызметі-фотосинтез, яғни күн сәулесінің жарық қуатын пайдаланып, органикалық емес заттардан органикалық қосылыстар түзуі. Фотосинтез кезінде алғашқы түзілетін қарапайым моносахаридтер (қанттар) ... ... тағы ... да полисахаридтерге айналады. Сөйтіп хлоропластарда алғашқы крахмал ұсақ дәндер ... ал қор ... ... ... ... ... соңғы крахмал түрінде жиналады. Фотосинтездің нәтижесінде органикалық заттардың қоры ... ... ... ... ... көмір қышқыл газынан тазартылады. Демек, хлорофилл жер бетіндегі тіршіліктің қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ұршық, үшбұрыш тәріздес. Мұндай сан түрлі пішінді болуы каротин және ксантофилл пигментерінің кристалданып, пластид стромасында жинақталуына ... ... ... ... жүйе ... ... нашар жетіледі.
Хромопластардың қызметі әлі де толық анықтала қойған жоқ. Олардың пигментік құрамында хлорофилл ... ... ... Реңі ... ... ... дөңгелек, ультрақұрамы жағынан пропластидтерге жақын, бірақ олардан көлемдірек, ірірек. Лейкопластар пластидтердің ішіндегі ең ұсағы. ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің күн сәулесі түспейтін мүше- лері:тамыр,тамыр-сабақ, түйнектер мен тұқымдарының ... ... ... ... ... заттардың қорын жиынақтау. Крахмал қоры жиналатын лейкопластар аминопластар деп аталады. ... ... ... ... ... ... қанттардың полимерленуінен соңғы крахмал жиналады. Кристалдар немесе аморфты туынды зат ... ... ... жиналатын лейкопластар протеинпластар деп, ал май тамшылары жиналатын лейкопластар алоепластар (элайопластар) деп ... ... (гр. kytos - ... гр. plasma - ... сұйықтық) - жасушаның ішін толтырып тұратын іркілдек сүйықтық. Жасуша мен сыртқы орта арасында жүретін зат алмасуды қамтамасыз ететін жасушаның қажетті ... ... ... ішінде үздіксіз қозғалыста болады. Егер қоршаған ортаның температурасы көтерілсе (жоғарыласа), ... ... да ... ... - ... ... ... цитоплазмада зат алмасу үдерісі (қоректену, тынысалу) жылдамдайды.
Ядро - жасушаның реттеуші орталығы. Пішіні - домалақ, таяқша, үрмебұршақ тәрізді, екі жағы қысыңқы және т. б. ... ... мен ... ... ... ядро ... ... сыртын цитоплазмадан бөліп тұратын екі қабат жарғақша қаптайды. Ядроның ішінде ... ... ... ядро шырыны болады. Ядро қабықшасында да өте ұсақ тесіктер - ... бар. Ядро ... ... ... ... Ядро ... тығыз байланысып, жасушаның барлық тіршілік әрекеттеріне (өсу, көбею, зат алмасу) қатысады. Ядро кабықшасы (жарғақшасы) заттардың козғалысын (ядроға енуі, ядродан шығуы) ... Ядро ... ... мен ... ... ... ... қызметтерін: редупликация, транскрипция, генетикалық материалдардың таралуын сипаттап ... ... ... ... сақталады және клеткадан клеткаға беріледі, РНК транскрипциясы мен белоктағы трансляцияның арқасында жүзеге асады. ... мен ... ... ДНҚ ... екі ... ... бірге матрицалық синтез реакциясына қатысты, яғни матрицаны қолданумен жүреді. Синтез кезінде ДНҚ, иРНҚ мен тРНҚ - матрица - ДНҚ ... ... ... ... үшін ... синтездің екі реакциясы қажет: транскрипция (лат. - иРНҚ синтезі ДНҚ матрицасында) мен трансляция(лат. - ... ... ... ... иРНҚ ... ... ... тасымалдануының бірінші кезеңі. ДНҚ-ғы бағдарлама бойынша РНҚ-ның түзілу процесі. Транскрипция процесі 3 сатыдан тұрады : инициация (РНҚ түзілуінің ... ... ... тізбектің ұзаруы) және терминация (РНҚ түзілуінің аяқталуы). Транскрипция басталу үшін: фермент РНК-полимеразасы, (GF) транскрипция ... және ГТФ ... ... GF - -пен байланысып, ДНҚ-ның арнайы аймағы - промоторға қосылады. Осы комплекске ГТФ қосылып, ... ... ... Фермент ДНҚ-ның бір тізбек бойымен қозғалып, комплементарлы ... мен ... ... қосылады. Терминаторға жеткенде, РНК-полимераза ДНК-дан үзіліп, TF-қа қосылады [4,5].
Эволюция процесінде ... ... ... мен ... бірнеше жүйелер түзіледі. Көбінесе, операторлық аймақта регуляторлық белок - репрессорбайланысады, бұл белок ДНК-дағы РНК-полимеразаның қозғалысына кедергі жасайды. Транскрипцияның ... ... және ... ... - активаторлар болып табылады. Оның операторлармен байланысын РНК - полимеразасының орналасуын жылдамдатады, ал эффектормен байланысқан кезде белсенділігі және ... ... ... ... - митоз мейоз сатылары деп те аталады.
Клетканың бөлінуі: митоз және ... - ... ... ... Митоз клетка көбеюінің көбірек кездесетін әдісі. Осы әдіс генетикалық материалдың жас клеткаларға тең бөлінуін және клетка ұрпақтарындағы хромосоманың ұқсастығын ... ... ... маңызы - хромосома санының екі еселенуі және олардың жас ... тең ... ... ... бір ... жаңа екі клеткаға бөлінуге даярлана бастаған шақта хромосомаларда таңқаларлық өзгерістер байқалады. Әр хромосома ұзына бойына екіге ... және екі ... ... де ... ... материал алады.
Митоз процесі 4 сатыдан өтеді: профаза, метафаза, ... және ... ... ұзақ). Профазаның басында хромосомалар бүкіл ядро бойынша біркелкі таралады, ал профаза соңында ... ... ... ... күшті ширатылуына байланысты хромосомалар ұзындығы едәуір қысқарып, ядро мембранасы еріп, ядрошық жойылады Метафаза Хромосомалар центромера учаскесіне бекінген ... ... ... ... ... ... ... хромосомалар бір жазықтықта орналасып, экваторлық немесе метафазалық деп аталық құрылым түзіледі. Анафаза (ең қысқа) Әр хромосома центромерасы ... ... ... ... хромосомаға айналады. Екі полюстен келетін ұршық тәріздес жіпшелер хромосомаларды қарсы полюстрге тарта бастайды. Клетканың профазасында қанша хромосома болса, анафаза соңында әр ... ... ... ... Телофаза -Хромосоманың полястерге толық ажырауымен сипатталады. Профазада болатын барлық процестер телофазада қайталанады, бірақ керісінше ... яғни ... ... ... ... пайда болады хромосомалар тарқатылып (диспирилизация), жіңішкеріп ұзара бастайды [13].
Мейоз (гр. ... -- ... ... -- ... келе ... жыныс клеткаларының (гаметалардың) бөлінуінен хромосомалар санының азаюы (редукциясы). Мейоз кезінде ... ... екі рет, ал ... ... рет бөлінеді. Осының нәтижесінде клеткалардың гаметадағы хромосомалар саны бастапқы кезеңдегіден екі есе азаяды. Жануарларда мейоз жыныс клеткалар пайда ... ... ал ... сатыдағы өсімдіктерде споралары түзіле бастағанда жүреді. Кейбір төмен сатыдағы өсімдіктерде мейоз гаметалар түзілгенде жүре бастайды. Мейоз барлық ... ... ... Егер де ... ... клеткаларда жүрсе, онда ұрпақтардың плоидтығы келесі әр буында ... ... ... Мейоздың арқасында гаметалар барлық уақытта гаплоидты жағдайда болады, бұл организмнің дене клеткаларының ... ... ... ... ... ... уақытындағы екі сатысын 1-мейоз және 2-мейоз деп атайды. Әрбір мейоздық бөлінуде төрт ... бар: ... ... ... және ... ... ... лептотена, зиготена, пахитена, диплотена және диакинез секілді бес кіші кезеңдерден тұрады.
Хромосома (гр. chroma - ... гр. soma - тән, тез ... ... - тұқымқуалау қасиетін сақтайтын жіл, таяқша тәрізді түзіліс. Адамның дене жасушаларында хромосомалардың саны ... - 46, ... ... 23. Хромосоманың бөліктерін - (грекше гр. genos - ... тегі бір) ... ... хромосоманың ұзындығына қарай түзу сызық бойымен орналасқан. Олар тұқымқуалау белгілерін ұрпақтан ұрпаққа ... ... - ... ... ... мен ... ... тұратын тығыз түзіліс (денешік). Жасушалардың бөлінуге дайындық кезеңінде ядрошық жойылып, басқа кезеңінде ... ... ... ... ... ... қатысады.
2.2 Өсімдіктер мен жануарлардың ұқсастығы және айырмашылығы
Өсімдіктер мен жануарлар клетка құрылысының ұқсастығы (1-кесте):
1-кесте. Клетка құрылысы
Өсімдіктер ... ... ...
2. ... алуы
3. Өсуі
4. ...
5. ... ...
а/ қабықша, цитоплазма, пластидтер, Вакуоль, ядро, митохондрия, эндоплазмалық тор, плазма мембранасы,
Гольджи аппараты,
Крахмал ... ... ...
Хлоропласт.
1. Қоректенуі
2. Тыныс алуы
3. Өсуі
4. ...
5. ... ...
а/ ... ... ядро ... Вакуоль, митохондрия, эндоплазмалық тор, клетка мембранасы,
Гольджи аппараты,
Лизосомалар,
Пинотоз көпіршігі,
Центропольдар.
Айырмашылығы (2-сурет):
1. Органикалық емес ... ... ... ... ... бар жерде су мен көмір қышқыл газдан ... зат түзе ...
1. ... ... ... немесе басқа жануарларды жеп қоректенеді.
2. Қозғалу органдары, нерв системасы және сезім органдары болады.
2-сурет. Өсімдік және жануар ... ... ... тұратын клетка қабығы болады ; 2).ірі вакуольдер кездеседі; 3).пластиттері болады ; 4)клеткалар бөлінген кезде ... ... ... болады ; 5)жоғары сатыдағы өсімдіктерде центриолдар болмайды .
Жануарлар клеткасында 1)қатты клетка қабығы болмайды;2)митоз аппаратында центриольдер болады ; 3)клеткалар ... ... бір - ... ... ... ... болмайды .5)қозғалу қабілетк бар ; 6)фагоситоз қабілеттілігі өте жоғары организімді құруға одан ... ... ... ... оның ... ... синцитий және клетка арлық заттар [1].
Жануарлар мен өсімдік жасушаларынын, ерекшелігі: Негізінен Клетка мен оны ... ... орта ... ... (зат ... ... сондай-ақ, Клетканың қозғалуы мен бір-біріне жалғануында үлкен рөл атқарады. Клетканың жалпы құрылысы ... да, ... де тән. ... ... ... ... мен метаболизмінде жануарлар Клеткасына қарағанда біраз айырмашылық бар. Өсімдіктер Клеткасының біріншілік плазмолеммасы күрделі полисахарид негізінде (матрикс) орналасқан целлюлозды микрожіпшелерден ... ... ... ... ... ... ... Көп өсімдіктер беріктік қасиет беретін - ... ... ... ... ... ... Клетканың целлюлоза талшықтары күрделі полимерлі зат - лигнинді сіңіріп, қатаяды да ... ... ... Өсімдік Клеткасының цитоплазмасында арнайы органоид-пластидтер - ... ... ... бар. 1. ... жасушасында центриоль болады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің жасушаларында центриоль болмайды. 2.Жануарлар жасушасында пластидтер болмайды, дайын ағзалық ... ... ... ... ... ағзалық зат түзеді. 3.Қалың, тығыз, жасунықты (целлюлозалы) қабықша тек өсімдік жасушасында болады. Ол өсімдіктің пішінін өзгертуге кедергі жасайды. Жануарлар жасушасындағы ... ... өте жұқа ... ... ... пайда болған. Сондықтан жануарлар пішінін өзгертіп, қозғалады. 4.Ірі вакуольдер (латынша - қуыс) өсімдіктерде болады, ал ... тек бір ... ... ... ... жиырылғыш вакуольдер) ғана болады.
2.3 Өсімдіктер клеткасының жалпы құрылымдық ерекшеліктері
Клеткаларды құрылыс ерекшеліктеріне байланысты прокариоттық және эукариоттық деп бөледі. Бұндай бөлуге ... ... ... ... ... ... жоқ прокариоттық клеткалардың эукариоттық клеткаларға қарағанда айырмашылығы арнайы мембраналық пластидтері, митохондриялары, эндоплазмалық ретикулумы (ЭР), Гольджи ... және т.б. ... және ... ... ... ... ... аппараты генофор түрінде болады. Ол - ақуызбен байланысы жоқ сақиналық ДНҚ. ... ... ... ... ядро және мембранамен шектелген органеллалары болады. Цитоплазма мен органеллалардағы ... ... ... ... - ... ... ... белгілі қызметтерді - қоректену, метаболизмді энергиямен қамтамасыз ету, ... ... ... және т.б. атқарады. Органелла типтерінің саны көп емес. Олар - ... ... ... ЭР, ... ... ... везикулалар. Организмдердің эволюциялық даму сатысына қарамастан клеткалардағы органелла жиынтығы бірдей. Бір типтес органеллалардың құрылысы ұқсас ... Бұл ... ... шығу тегі ... ... ... Дәл ... клетканы барлық тірі организмдердің құрылыс бірлігі деп атайды [4].
Өсімдіктер мен жануарлардың эмбриондық ұлпалары клеткаларының ... ... ... ... ... Олардың арасындағы морфологиялық айырмашылықтар дифференцияланған (маманданған) ұлпаларында байқалады және тіршілік ету немесе ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері өсімдіктің автотрофты қоректену тәсіліне және салыстырмалы қозғалмай тіршілік етуіне байланысты. Олардың қатарына клетка қабықшасы, ... ... ... іске ... ... ... ... клеткаларда үлкен орталық вакуольдің қалыптасуы, созылу арқасында өсу қабілеті ... ... ... ... сыртқы қаңқа- клетка қабықшасының болуы;
* тұрақты вакуольді жүйенің болуы;
* өсімдіктердің ... ... ... ... ... арнайы органелла - пластидтердің болуы;
* эргастикалық қосындылардың жиналуы: әртүрлі қоректік қор заттары (клетканың барлық бөлімдерінде) және зат ... ... ... ... ... ... ... және фрагмопластың цитокинезде пайда болуы.
Басты пияз (Allium cepa) шырынды қабыршақтары - эпидерманың тірі клеткалары микроскоп арқылы ядро және ... ... ... ... ... вакуольді оқып- үйренуде жақсы обьект болып саналады.
Ядро сыртынан ядро қабықшасымен қапталған, іші ядро шырынынан тұрады. Онда хромосомалы- ... ... ... ... ... клеткада хромосомалар көрінбейді. Оларды клетканың бөлінуі кезінде, яғни ... ... ... ( ... ... 2 ... оқытылады). Ядрошықтар (саны 2) бөлінбеген клеткада анық көрінеді ... ... ... арқылы линиялар түрінде байқалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өсімдіктер клеткасы бөлінуі тура, ядрода хромосома түзілмейді (амитоз), тура емес, ядроның кариокинезді (митоз) немесе редукциялық (мейоз) ... ... ... ... клетка қабықшасы, протопласт және вакуольден тұрады. Клеткалар формасы әртүрлі. Олар шар тәріздес, көпқырлы, жұлдызша ... ... және т.б. ... ... Кең ... екі ... 1) ... клеткалар, барлық бағытта ұзындығы мен ені шамамен бірдей- шартәріздес, кубтәріздес, көпқырлы. 2) прозенхималық ... ... ... бірнеше есе артық.
Өсімдіктер организмі клеткадан тұрады. Яғни, ... тірі ... ... және ... бірлігі. Клетка қоректенеді, тыныс алады, зат алмасу прцестері жүреді, өседі, көбейеді. 1665 жылы голланд ғалымы Р.Гук қарапайым микроскопты жетілдіріп, ... ... ... қарағанда оның тор тәрізді ұялардан тұратынын көрсетті. Оны клетка деп атады. Ал организмдердің клеткалық құрылысы теориясын неміс ғалымдары ... ... және ... Т.Шванн қалыптастырды. Өсімдіктер клеткасының ерекшеліктері бар: фототрофты қоректену түріне байланысты клеткада пластидтер жүйесі бар, клетка қабығы полисахаридті, жетілген клеткаларда ... ... ... ... ... ... үш бөлімнен тұрады (1-сурет): 1) клетканы қаптап тұратын қабықшасы; 2) құрамында органоидтары бар цитоплазма; 3) ядро онда клетканың ... ... ДНҚ бар. ... ... ... ... Клетка қабығы жасушаның пішінін анықтайды, клеткалар мен ... ... ... ... ... клетка ішіндегі гидростатикалық қысым әсерінен цитоплазмалық мембрананың зақымдануынан ... ... ... ... ... Ж. ... өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
* Әметов Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... 2000ж.
* Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
* ... М.С. том І, , ... ... ... М.С. том ІІ, , ... 2001 ... Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А. Г., Серебрякова Т.И. , Москва , 1978 г.17-б
* Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. Растения ... И. ... ... - 1977.23- ... ... Н.Т. ... ... жүйесінің практикалық курсы. Алматы: ғылыми баспа орталығы, 2003,320-бет.
* Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. - ААҚ, 2004, - 176 ... ... Н.А. ... Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
* Буш Н.А. ... ... ... ... ... А. Г. и др. ... Систематика высших, или наземных,растений:Учебник для пед.вузов.-3-е изд.,испр. и доп.-М.:Академия,2004.-432с.
* Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника: Учебник для вузов.-3-е изд. , ... и ... ... Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. - Минск: Новое издание, 2002.
* ... М.М., ... А.И. ... работы по систематике растений. - М., 1981.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Клетка туралы ілімінің тарихы5 бет
Тау-сағыз (Scorzonera tau-saghyz) өсімдігінің биологиялық ерекшеліктері. Культивирленетін өсімдік клеткаларынан каучукты(изопреноид) бөліп алу әдістері14 бет
Өсімдік клеткалардың программаланған өлімінің немесе апоптоздың генетикалық механизмі54 бет
Өсімдік клеткасының дидиалогиясы 30 бет
Өсімдіктер клеткасының құрылымы мен атқаратын қызметі туралы шолу10 бет
Ақуыздың маңызы мен қасиеттері7 бет
Белоктар5 бет
Белоктар туралы5 бет
Бидай сорттарының физиологиялық және биохимиялық өзгерістеріне құрғақшылықтың тигізетін әсері23 бет
Бидайдың әртүрлі генотиптеріндегі құрғақшылықтың әсерінен пайда болған физиологиялық – биохимиялық өзгерістер32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь