«Саңырауқұлақтардың халық, медицина, өндіріс орндарындағы рөлі»

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Cаңырауқұлақтарға жалпы сипаттама 4
1.1 Саңырауқұлақтардың жіктелуі 8
2 Саңырауқұлақтардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы 18
2.1 Саңырауқұлақтардың халық, медицина, өрдіріс орындарын.дағы рөлі 20
III Қорытынды 24
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 25
Курстық жұмыстың өзектілігі: Саңырауқұлақтар – төменгi сатыдағы эукариоттар, тiрi организмдер дүниесi. Саңырауқұлақтардың ерекшелiгi өсiмдiк белгiлерiнiң (қозғалмайтындығы, шексiз өсуi, витаминдердi синтездеу қабiлетi, клетка жарғақшасының болуы), жануарлар белгiлерiнiң (гетеротрофты коректену, клеткалық жарғақшада хитиннiң болуы, гликогеннiң болуы, мочевинаның түзiлуi), сонымен қатар ерекше даму циклi (ядролық фазалардың алмасуы, дикариондардың, гетерокариоздың, парасексуальды процесстiң болуы) болуында.
Саңырауқұлақтар – бiрклеткалы (микроскопиялық) немесе көпклеткалы, көлемi мен құрылысы жағынан әртүрлi организмдер: гетеротрофтар, аэробтар. Саңырауқұлақтардың әртүрлi кластары, әртүрлi талшықтылар мен амебатәрiздi организмдерден полифелитикалық жолмен пайда болды деген жорамалдар бар.
Саңырауқұлақтар бөлімі жеті класқа бөлінеді: хитридиомицеттер класы(Chytridiomycetes), гифомитромицеттер класы (Hyphochytriomycetes), оомицеттер класы (Oomycetes), зигомицеттер класы (Zygomycetes), аскомицеттер класы (Ascomycetes), базидиомицеттер класы (Basidiomycetes), жетілмеген саңырауқұлақтар класы (Deuteromycetes).
Саңырауқұлақтар табиғаттағы зат алмасу процесінде ерекше орын алады. Олар органикалық заттарды ыдыратып минералды заттарға айналдырады. Әсіресе өсімдіктердің қалдықтарын шірітіп, топырақта қарашіріндінің түзілуін қамтамасыз етеді. Спирттік ашу туғызатын саңырауқұлақтар, нан жабуда, спирт алуда, шарап, сыра, квас, айран ашытуда кеңінен пайдаланылады. Сонымен бірге ашытқы саңырауқұлақтары тамаққа, малға азық ретінде және емдік өнім ретінде пайдаланылады. Қалпақты саңырауқұлақтар тамаққа жиі пайдаланылады. Алайда олардың гифаларының қабықшалары нашар қорытылады, сондықтанда мұндағы белоктар түгелдей дерлік сіңбейді деседе болғандай. Дегенмен саңырауқұлақтарды негізінен астың дәмін кіргізу мақсатында пайаланады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Саңырауқұлақтарға жалпы сипаттама беру және олардың түрлері зерттеу, олардың халық, медицина, өндіріс орндарындағы рөлін талдау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Саңырауқұлақтарға жалпы сипаттама беру;
 Саңырауқұлақтар түрлерін зерттеу;
 Олардың халық, медицина, өндіріс орндарындағы рөлін талдау.
1. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
2. О. Абдрахманұлы. Өсімдіктер систематикасы Төменгі сатыдағы өсімдіктер Алматы “Ғылым” ғылыми баспа Орталығы 2003ж.
3. Абдрахманов, О. Төменгi сатыдағы өсiмдiктер систематикасының практикалық жұмыстары.-Алматы: Қазақ университетi. 2 бөлiм: Саңырауқұлақтар мен қыналардың лабораториялық жұмыстары.-2004.-126 бет
4. Абдрахманов О. Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Алматы мектеп 1972.
5. Абдрахманов, О. А. Практические работы по систематике низших растений.-Караганда:Изд-во КарГУ. Ч.2:Лабораторный практикум по грибам и лишайникам.-2001.-146 с.
6. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
7. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника : Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
8. Курс низших растений (под ред М.В.Горленко) М. Высшая школа 1981 с520.
9. Назарбекова С.Т. Краткий курс лекции по систематике низших растений учебное пособие Алматы изд «Қазақ университеті» 1992г 129с.
10. Шигаева М.Х., Цзю В.Л. Систематика бактерий:Учебное пособие.-Алматы:Қазақ университетi,2003.-150с.
11. Антипина Г.С. Водоросли. Учебное пособие Петрозаводск, 1992, изд. ПГУ с 111.
12. Лемеза Н.А. Шуканов А.С. Малый практикум по низшим рестениям учебное пособие Минск университетская 1994 с288.
13. Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск.: Новое издание, 2002.
14. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
15. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника:Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
16. Агелеуов Е., Дөненбаева К.т.б. «Ботаника өсімдіктер анатомиясы мен морфологиясы» Алматы., Санат 1998ж.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Саңырауқұлақтарға жалпы сипаттама берілді және олардың түрлері зерттелді. Олардың халық, медицина, өндіріс орндарындағы рөлі талданды. ... ... ... ... ... 1 ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыс 25 беттен ... ... ... ... Cаңырауқұлақтарға жалпы сипаттама
4
1.1 Саңырауқұлақтардың жіктелуі
8
2 Саңырауқұлақтардың табиғаттағы және адам ... ... ... ... ... ... орындарын-дағы рөлі
20
III Қорытынды
24
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
25
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың ... ... - ... ... ... тiрi ... ... Саңырауқұлақтардың ерекшелiгi өсiмдiк белгiлерiнiң (қозғалмайтындығы, шексiз өсуi, витаминдердi синтездеу қабiлетi, ... ... ... ... белгiлерiнiң (гетеротрофты коректену, клеткалық жарғақшада хитиннiң болуы, гликогеннiң болуы, мочевинаның ... ... ... ... даму ... ... фазалардың алмасуы, дикариондардың, гетерокариоздың, парасексуальды процесстiң болуы) болуында.
Саңырауқұлақтар - ... ... ... ... ... мен ... ... әртүрлi организмдер: гетеротрофтар, аэробтар. Саңырауқұлақтардың әртүрлi кластары, әртүрлi талшықтылар мен амебатәрiздi организмдерден полифелитикалық жолмен пайда ... ... ... ... ... жеті класқа бөлінеді: хитридиомицеттер класы(Chytridiomycetes), гифомитромицеттер класы (Hyphochytriomycetes), оомицеттер класы (Oomycetes), зигомицеттер класы (Zygomycetes), аскомицеттер класы (Ascomycetes), базидиомицеттер ... ... ... ... ... ... табиғаттағы зат алмасу процесінде ерекше орын алады. Олар органикалық заттарды ыдыратып минералды заттарға айналдырады. Әсіресе өсімдіктердің ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Спирттік ашу туғызатын саңырауқұлақтар, нан жабуда, спирт алуда, ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланылады. Сонымен бірге ашытқы саңырауқұлақтары тамаққа, малға азық ретінде және емдік өнім ретінде пайдаланылады. Қалпақты ... ... жиі ... ... ... ... ... нашар қорытылады, сондықтанда мұндағы белоктар түгелдей дерлік сіңбейді деседе болғандай. ... ... ... ... ... ... ... пайаланады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Саңырауқұлақтарға жалпы сипаттама беру және олардың түрлері зерттеу, олардың халық, медицина, өндіріс орндарындағы рөлін талдау.
Курстық жұмыстың ...
* ... ... сипаттама беру;
* Саңырауқұлақтар түрлерін зерттеу;
* Олардың халық, медицина, өндіріс орндарындағы рөлін талдау.
1 Cаңырауқұлақтарға жалпы сипаттама
Саңырауқұлақтардың 100000-дай түрі ... ... ... ... ... ... ... бірақ олардың клеткаларында хлорафилл болмайды. Саңырауқұлақтардың кейбіреулері бір клеткалы, алайда ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай саңырауқұлақтарды не спорофиттерге, не паразиттерге жатқызады. Спорофитті саңырауқұлақтар өлі органикалық заттармен қоректенеді, ал ... ... тірі ... ... өмір сүреді және солардың клеткаларынан өзіне қажетті сорып қоректенеді.
Саңырауқұлақтар - төменгi сатыдағы ... тiрi ... ... ... ... ... өсiмдiк белгiлерiнiң (қозғалмайтындығы, шексiз өсуi, витаминдердi синтездеу қабiлетi, клетка жарғақшасының болуы), жануарлар белгiлерiнiң ... ... ... жарғақшада хитиннiң болуы, гликогеннiң болуы, мочевинаның түзiлуi), сонымен қатар ерекше даму циклi (ядролық фазалардың алмасуы, дикариондардың, ... ... ... ... ... ... ... - бiрклеткалы (микроскопиялық) немесе көпклеткалы, көлемi мен құрылысы жағынан әртүрлi организмдер: гетеротрофтар, аэробтар. Саңырауқұлақтардың әртүрлi кластары, әртүрлi талшықтылар мен ... ... ... ... ... ... ... жорамалдар бар. [4]
Вегетативтi дене субстраттың iшiнде немесе сыртында дамитын тарамдалған жiпшелер жүйесiнен тұрады және коректiк заттарды осмос ... ... үшiн ... ауданы үлкен болып келедi. Саңырауқұлақтар вегетативтi, жыныссыз және жынысты жолмен көбейедi. Вегетативтi көбею мицелий бөлiмдерi немесе арнайы ... ... - ... ... ... дүниесi үш бөлiмнен тұрады: нағыз саңырауқұлақтар - эумикота, оомицеттер және миксомицеттер.
Қазiргi ... ... 120 мын түрi ... және ... жыл ... жаңа ... ашып, сипаттауда.
Құрылысы. Саңырауқұлақтардың талломасымицелий, немесе гибница деп аталынады. Мицелий гифа деп аталынатын жіңішке тарамдалған жіпшелерден тұрады. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... да олар ... үлкен бір клетка түрінде болады. Ал жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... ... ... Тек аздаған төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың клетка қабықшасы целлюлозадан тұрады. Саңырауқұлақтардың көпшілігінің гифасының қабықшасының ... ... ... ... ... ... ... пектинді заттардан, ал жоғарғы сатыдағыларының - целлюлозаға жақын углеводтардан, және насекомдардың хитиніне ұқсас азоттық ... ... ... ... ... ... жатады. Ядросы өте ұсақ және клеткада 1-2 немесе көптен болады. Қор заты ретінде гликоген немесе май ... ... ... ... ... Гифалары жоғары ұшы арқылы өседі. Қолайлы жағдайларда олар өте тез өседі.
Жоғарғы ... ... ... көп ... ... жалған ұлпа - плехтенхима түзеді. Одан келешегінде жыныстық спора дамитын жемісті дене ... ... суды ... ... және оны ... ... ... тетігі болмайды. Сондықтан да олар тек ылғалды жерлерде өседі.
Қоректенуі. Саңырауқұлақтар ... ... ... ... өліп ... ... ... қоректенетін сапрофиттер. Сапрофитті саңырауқұлақтар клетканың целлюлозды қабықшасын және лигнинді бұзатын ферменттер түзеді. ... ... ... ғана ... ... ... Паазиттері өзіне қажетті қоректік заттарды тірі организмдердің клеткаларынан сорып қабылдайды. [2]
Саңырауқұлақтардың 10 мыңнан астамы өсімдіктерде паразит ретінде кездеседі, ал 1 ... ... ... мен ... ... Саңырауқұлақтардың көпшілігі өмірінің бір бөлігінде паразит ретінде, ал екінші бөлігінде сапрофит ретінде тіршілік етеді. Саңырауқұлақтардың балдырлармен, кейде тіптен жоғарғы сатыдағы ... де ... өмір ... жиі ... Оны ... деп атайды. Симбиозға мына жағдай мысал бола алады. Ақ саңырауқұлақтардың қайыңның, қарағайдың, шыршаның және емен ағашының түбінде, ... ... және ... ... ... көк теректердің түбінде өсетіндігі белгілі. Бұл жағдайда ағаштардың тамырлары мен саңырауқұлақтардың мицелийлерінің арасында тығыз байланыс ... яғни ... ... Симбиоз түзілуден немесе селбесіп өмір сүруден өсімдіктердің екеуіне де пфйдалы жағдай қалыптасады. Мицелийдің жіпшелері тамырды тығыз орап , кейде ... оның ... ... ... ... суды және онда еріген минералды заттарды сорып алады да, оларды ағаштардың тамырларына жеткізеді. Сонымен ... ... ... ... ... Ал ... тамырларынан мицелий өзінің қорегіне және жемісті дене түзуге қажетті ... ... ... жасыл түсті гүлді өсімдіктермен балдырларға қарағанда басқаша қоректенеді. Саңырауқұлақтардың клеткаларында хлорофилл болмайды және органикалық емес заттардан органикалық заттар түзілмейді. Саңырауқұлақтар ... ... ... ... Бұл ... саңырауқұлақтардың мицелийлері органикалық заттардың бір бөлігін сумен бірге және ылғалды қарашірінділерге бай ... ... ... ... ... бірге сорып қабылдайды, ал екінші бөлігін өздері өсіп тұрған жердегі ағаштардың тамырларынан алады. Симбиоз ... ... жаңа ... ... ... ... ... микориза.
Жеуге жарамды сағырауқұлақтар. Әлемде көптеген жейтін саңырауқұлақ түрлері бар. Саңырауқұлақтардың өздеріне ғана тән дәмі мен иісі болады, кейбірі деликатес саналып ... ... ... Б. П. Васильков ұсынған классификация бойынша КСРО-дағы барлық жейтін саңырауқұлақтар тағамдық құндылығы жағынан 4 санатқа бөлінді: I Ақсаңырауқұлақ, рыжик ... ... ... II ... ... ... маслёнок, волнушка розовая, белянка, груздь осиновый, шампиньоны III Моховик зелёный, валуй, сыроежки, груздь ... ... ... лисичка обыкновенная, сморчок IV Моховик пёстрый, скрипица, опёнок луговой, қозықұйрық, гриб-зонтик, мокруха, рядовки, дождевики. Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл ... ... ... ... деп ... түрі кең ... жарамсыз сағырауқұлақтар. Сұр және қызыл шыбынжұты, көңілкеш (веселка), жалдан ... ... - улы. Сұр ... ... ... үсті сұр түсті және ақ лақты. Қызыл шыбынжұтының қалпақшасының үсті ... ... және ақ ... болып келеді. Жалдан түбіртек саңырауқұлағының қалпақшаң сының ... жағы қою ... ... үсті мен ... ашық сарғылт-жасыл түсті болады. Түбіртегінде белдеуше сақинасы жоқ. [1,2]
Саңырауқұлақтан уланып қалмау үшін әбден қарап, тексеріп алу ... Егер ... ... улы ... ... болса, оны алмаған жөн. Әбден пісіп, жетілген әрі кеуіп кеткен саңырауқұлақтардың да улы болуы мүмкін. Ақ саңырауқұлақ және ... асқа ... ... екі рет суға ... ... суды ... тастау қажет. Төккен сумен бірге саңырауқұлақтардағы улы заттар кетеді. Жаңадан теріл әкелген жас саңырау - ... бір ... ... ... Одан жасалған тағамдарды екінші тәулікке қалдыруға болмайды. Саңырауқұлақтарды кептірсе де, сүрлемелесе де, маринадтаса да ... ... улы заты ... ... ... ... да ... қалуға болады. Уланудың белгілері саңырауқұлақты жегеннен кейін, бірнеше сағаттап соң білінеді. Уланған адамның іші ауырады, жүрегі ... ... ... басы ... кейде сіңірі тартымды. Мұндай жағдайда тез арада дәрігерге қаралу керек.
Көбеюі. ... ... ... ... ... соған байланысты оларда вегетативті және жыныссыз көбеюдің түрлері ерекше көп.
Вегетативті көбеюі мицелийдің ... ... ... ... ө клетка қабықшалары жұқа болып келетін гифаның оқшауланған бөлігі; хламидоспоралары ... - ... ... ... ... ... ыдырайтын гифалар; бүршіктенуі арқылы - гифаларында келешегінде бөлініп түсетін домалақ ... ... ... ... ... ... әртүрлі споралардың көмегімен жүзеге асады; зооспорангияның ішінде дамитын зооспоралары; спорангияның ішінде жетілген спорангиоспоралары; ерекше гифалардың ... ... ... ... пайда болатын конидийлері арқылы.
Кейбір саңырауқұлақтардың өмірлік циклында жыныссыз споралардың түзілуінің бірнеше формалары кездеседі.
Жыныстық көбею. Төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарда жыныстық көбеюдің бірнеше ... ... ... ... оогамия, зигогамия. Зигота барлық жағдайда біраз уақыт тыныштық кезеңін басынан өткізеді, содан соң өсіп зооспоралар немесе ... бар, ... ... бар ... гифа ... Өсер алдында зигота мейоз жолымен бөлінеді. Көптеген төменгі ... ... ... ... фазада (п) өтеді, тек зигота ғана диплоидты болады (2п).
Жоғары дәрежелі саңырауқұлақтардың жыныстық процесінің формасы ерекше болып келед: гаметангиогамия - сырт ... ... ... ... ... ... ... гаметаларға бөлінбеген заттарының қосылуы; самотогамия - ... ... екі ... ... ... - ... жыныс органының қозғалмайтын клеткаларымен (спермациямен) ұрықтануы
Ядролар әдетте бірден қосылмайды. ... - ... ... ... бар ... ... ... жақындасып дикариондар түзіледі. [5,9]
Дикариондардың саны оларды түзетін ядролардың синхронды бөлінуінің нәтижесінде көбейе түседі. Біраз уақыт ... соң ... ... қосылады да диплоидты ядро түзеді. Енді диплоидты ядро мейоз жолымен бөлінеді де, ... ... ... ... ... ... көбею спораларының ядросына айналады. Сонымен жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақтардың өмірлік циклында үш түрлі ядролық фаза ... ... ... ... ... және ... ішінде диплоидты фаза өте қысқа болады, ал өмірлік циклдың негізгі бөлігі ... және ... ... өтеді. Жыныстық көбею спораларының ә типі бар: 1) аскаспоралар, эндогендік жолмен ... ... - ... ... ... ... Бұл әдетте дикарионның ядролары қосылғаннан кейін жүретін мейоз және митоз процестері арқылы іске асады. Жыныстық көбею ... ... ... ... ... ... ... ерекше клеткалардың ұшында пайда болады. Бұл да диакрионның ядролары қосылғаннан кейін жүретін мейоз процесі арқылы іске ... ... ... ... ... түзілуі әдетте олардың өмірлік циклінің аяқталуын көрсетеді.
2-сурет.Жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақтардың жыныстық спораларының ... ... ... Б-базидиоспоралардың түзілуі; М-мейоз.
Сонымен, қоректену ерекшелігіне байланысты пластидтердің болмауы, гифаларының қабықшаларында хитиннің болуы, артық қор заттары ретінде ... ... ... ... ... Ал ... өсуі, қөректік заттарды сору арқылы қабылдауы оларды өсімдіктерге жақындастырады. Өсімдектер мен жануарлардан саңырауқұлақтар гифалардан тұратын вегетативтік ... ... және ... циклында гаплоидты және диплоидты ядролық фазаларынан басқа үшінші-дикарионды фазасының болуымен айқын ажыратылады. [1]
1.1 ... ... ... жеті ... бөлінеді: хитридиомицеттер класы(Chytridiomycetes), гифомитромицеттер класы (Hyphochytriomycetes), оомицеттер класы (Oomycetes), зигомицеттер ... ... ... класы (Ascomycetes), базидиомицеттер класы (Basidiomycetes), жетілмеген саңырауқұлақтар класы (Deuteromycetes). Алғашқы төрт класттың өкілдері төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарға жатады, ... ... ... ... ... ... жекелеген бөліктерге бөлінбеген, немесе мицелийлері мүлдем болмайд. Қалған кластардың өкілдері жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақтарға жатады,өйткені олардың гифалары ... ... ... ... ... ... (көп клеткалы) болып келеді.
Оомицеттер, зигомицеттер кластары:
Оомицеттер класына 300 түр жатады. Олардың мицелиі көп ... көп ... ... жіп ... ... - дан ... Жіп шумақтарының қабықшалары целлюлозадан тұрады, хитині болмайды. Жыныссыз көбеюі екі талшығы бар зооспоралар ... ... ... ... ... ... зиготасы диплоидты. Көптеген түрлерінің өмірлік циклі сулы ортамен байланысты. Зигомицеттер класы. Зигомицеттерге 400- дей түр жатады. Олардың мицелийлері ... ... ... ... қабықшаларында хитин болады. Жыныссыз көбеюі спорангиоспоралары немесе конидийлері арқылы жүзеге асады. Зооспоралары болмайды. Түрлерінің барлығы жер бетінде ... ... ... бірі мукор (mucor mucedo) ол нанда, көкеністерде, көңде басқа органикалық субстраттарда сапрофит ретінде өседі. Гифалары ... ... ... ерекше бұтақталған, көп ядролы болып келœеді. Жыныссыз көбеюі шар тәрізді спорангилердің ішінде пайда болатын споралардың көмегімен жүзеге асады. Споралар ылғалды ... ... өсіп жаңа ... ... Жыныстық жолмен сирек көбейеді. Ол тек физиологиялық жағынан бір - бірінен айқын айырмашылықтары болатын екі ... ... ... ... ғана ... асады. Бұл жағдайда мицелийдің гифалары бір - біріне қарама - қарсы бағытта өседі де ... ... ... ... ... ... перделер бөліп тұрады. Гифалардың түйіскен жерлеріндегі клетка қабықшалары еріп, олардың ішіндегі заттары да, ядролары да қосылады. Пайда ... ... қара ... ... ... ... да ... уақыт таныштық кезеңін басынан өткізеді. Содан соң зигота мейоз жолымен бөлінеді де өседі. Одан ... ... ... болады. Осындай гифалардың үстінде спорангийлер жетіледі, ал олардың ... ... ... ... ... ... ... гифалар бірнеше бөліктерге бөлінеді. Оларды ондии деп атайды. Ондии қалың қабықшамен қапталуы келешегінде хламидоспораларға айналады. ... ... ... ... өсіп мицелийге айналады [10].
Бұл класқа 300-дей түр жатады. Олардың мицелиі көп ядролы, көп бұтақтанған, мүшеленбеген жіп ... ... ... Жіп ... ... целлюлозадан тұрады, хитині болмайды. Өмірінің көп бөлігі гапплоидты жағдайда өтеді. ... ... екі ... бар ... ... жүзеге асады. Жыныстық процесі оогамиялы. Зиготасы диплоидты. Ол өскен кезде мейоз процесі ... ... ... ... ... сулы ортамен байланысты.
Фитофтора(Phytophthora infestans) - картоптың жапырағында өмір ... ... ... ... ... мизофиліне еніп жатады. Гифалары (жіп шумақтары) клетка аралық қуыстарында өсіп ұлғаяды, содан соң өскіншелері (емшекшелері-присоски) арқылы клеткалардың ішіне енеді және ... ... ... Устьица қцысы арқылы сыртқа шығып тұратын гифалардың ұштары зооспорангия сабағы болып табылады. Олар бұтақтанып өседі және ұштарында зооспорангийлер ... Осы ... ... ... бөлініп, картоптың жапыраөтарына барып түседі. Содан соң олар жапырақтың ұлпасына устьица қуысы арқылы ... не жаңа ... ... не ... (су ... ... ... зооспораға айналады. Зооспоралар зақымданбаған жапырақтарды зақымдауға қабілетті болып келеді. Зооспоралар ... ... ... ... ... қарағанда көп жоғары болады. Зооспорангийлері немесе зооспоралары топыраққа түсіп, картоптың түйнектерін зақымдайды. Жыныстық көбеюі тек осы саңырауқұлақтың шыққан ... - ... ғана ... Ол осы ... иесі ... ... ... тыс жерде топырақта жүреді. Гифаларында оогонийлері мен антеридийлері жетіледі. Оогониінің формасы шар тәрізді боп келеді,оның ... ... ... ... ... ... бар гифа ... қарай өседі. Антередийдің өскіндері поралары арқылы оогонийдің ішіне өтіп жқмыртқа клеткасына жетеді. Нәтижесінде ... ... ... бір ... бір ... мен жұмырқа ядросына қосылады. Ұрықтанған жұмыртқа клеткасы қабықшамен қапталып, ооспораға ... ... ... ... ... соң ... мейоз жолымен бөлініп, зооспорангия түзетін гифаға айналады. Ооспоралар мен мицелийлері өсімдіктің қалдықтарында және ... ... ... ... ... ... және түйнектері арқылы жүреді.
Бұл класқа 400-дей түр жатады. ... ... ... ... ... ... келеді. Гифаларының қабақшаларында хитин болады. Жынысссыз көбеюі спорангиоспоралары немесе кандийлер арқылы жүзеге асады. Зооспоралары болмайды. Түрлерінің барлығы жер ... ... ... өкілдерінің бірі мукор (Mucor mucedo). Ол нанда, көкөністерде, жылқының тезегінде, көнде және басқа да көптеген органикалық субстанттарда сапрофит ретінде ... ... ... ... бөлінбеген, ерекше бұтақталған, көп ядролы болып келеді. Жынысыз көбеюі шар тәрізді спорангилердің ішінде ... ... ... көмегімен жүзеге асады. Споралар ылғалды субстратқа түсіп, өсіп жаңа гифалар береді. Жыныстық жолмен сирек көбейеді. Ол тек ... ... ... ... айырмашылықтары болатын екі мицелий (гетеротальді) қатар өскен жағдайда ғана жүзеге асады. Бұл ... ... ... ... ... ... өседі де, ұштары жуандап түйіседі. Алайда олардың арасын көлденең перделер бөліп тұрады. Гифалардың түйіскен жерлеріндегі клетка қабықшалары еріп, олардың ішіндегі ... да, ... да ... ... болған зигота қара түсті қалың қабықшамен қапталады да біраз уақыт тыныштыұқ кезеңін басынан өткізеді. Содан соң зигота мейоз ... ... де ... Одан ... ... ... ... Осындай гифалардың үстінде спорангилер жетіледі, ал олардың ішінде көптеген гаплоидты споралар дамиды.
Қолайсыз ... ... ... ... бөлінеді, оларды оидии деп атайды. Оидии қалың қабықшамен қапталады да келешегінде хламидоспораларға айналады. Қолайлы жағдай туысымен ... өсіп ... ... ... ... ... ... 30 мыңдай түр жатады. Олардың мицелийлері субстратқа еніп жататын бірнеше бөліктерге бөлінген гифалардан тұрады. Субстраттың бетінде тек ... ... ... ... ... дені ... Олар ... топырақта мекендеп, өсімдіктердің шірінділерімен қоректенеді. Олардың бірқатарлары өсімдіктердің, ... ... және ... ... ... - ... ... конидиялары арқылы жүзеге асады. Жыныстық көбеюі қарапайым түрлерінде мицелийдің екі жіпшесінің ... ... ... ... Зигота тыныштық кезеңін басынан өткізбей - ақ оның диплоидты ядросы ... ... ... ... соң ... ... бөлінеді. Нәтижеде сегіз гаплоидты аскоспора пайда болады. Классификациясы. Жемісті денесінің болуына немесе болмауына және олардың түзілу ерекшелігіне қарай ... ... үш ... ... ... ... ... саңырауқұлаққтарға 30 мыңдай түр жатады. Олардың мицелийлері субстратқа еніп жататын, бірнеше бөліктерге бөлінген (членистий) гифалардан тұрады. Субстраттың бетінде тек ... ... ... ... ... ... ... дені (көпшілігі) сапрофиттер. Олар негізінен топырақты мекендейді де, ... ... және ... ... ... Сонымен бірге бұлардың бірқатары өсімдіктердің, сиректеу жануарлардың жіне ... ... ... ... ... ... ... циклын паразит ретінде бастап, сапрофит ретінде аяқтайды [14].
Көбеюі. Жыныссыз көбеюікондиялары арқылы жүзеге асады. Жыныстық көбеюі қарапайым ... ... екі ... ... ... кетуі арқылы жүреді. Зигота тыныштық кезеңін басынан өткізбей-ақ, оның диплоиды ядросы бірден мейоз жолымен, содан соң митоз арқылы ... ... ... ... пайда болады. Жоғарғы деңгейде жетілген қалталы саңырауқұлақтарда жыныстық көбею органдары болады: аналық жыныс органы-архикарп және аталық жыныс органы - ... деп ... ... екіклеткадан тұрады: төменгі бүйірленген - аскогеннен және жоғарғы ... ... - ... ... - бір ғана цилиндр тәрізді ... ... Осы екі ... ... ... көп ядролы болып келеді. Антеридий трихогинаның үстінгі ұшына жақын орналасады, оның ішіндегізаттары архикарпқа құйылады, нәтижесінде екі ... ... ... ... ... ... тегі ... болып келетін ядролары аксогенді (аналық) антеридиалық (аталық) қосылмайды, олар ... ... ... түзеді. Осы жағдайдан соң аскогенді тарамдалған аксогендік гифалар кетеді. Олардың ішінде дикариондар өтеді де ... ... ... ... ... ... ішінде бір ғана диакрион болады. Жыныстық прцестің ... ... ... ... ұшы ... бөлігінде диакриондардың ядролары қосылады да зигота түзіледі. Зигота бірден мейоз жолымен, содан соң митоз арқылы ... ... ... ... ... гаплоидты клеткалар - аскаспоралар пайда болады. ... ... ұш ... ... бар ... ... өсіп ... немесе қалталарға айналады. [1,3]
Сонымен жоғарғы деңгейде жетілген қалталы саңырауқұлақтардың ... ... үш ... фаза ... ... ... отырады: гаплоидты (циклдың көптеген бөлігі), дикаронды және өте қысқа диплоидты. ... ... ... ... ... гифалар-парафиздер болады. Олар қалталарды бір-бірінен бөліп тұру үшін қажет, ... ... ... ... ... етуі ... Аскалар мен (қалталар) парафиздер гимениалды қабатты немесе геминийді түзеді. Аскомицеттердің гимениалды ... ... ... ... жемісті денелерінде орналасады.
Құрылысты қарапайым болып келетін қалталы саңырауқұлақтарда жемісті дене түзілмейді, қалта бұлрада аскогенлік гифалардан тұратын мицелидің кез- ... ... ... ... ... ... ... болмауына және олардың түзілу ерекшелігіне қарай қалталы саңырауқұлақтар ... үш ... ... ... ... локулоас-комицеттер.
Базидиомицеттер класы:
Түрлерінің жалпы саны 30 мыңдай. Мицелийлері көлденең перделері арқылы бірнеше бөліктерге бөлінген гифалардан тұрады. Жыныссыз көбеюі ... ... ... ... ... ... ... Жыныстық процессі екі гаплоидты гифаның бөліктерінің қосылуы арқылы жүзеге ... ... ... ... ... Гетероторальды түрлерінің мицелийлерінің қарама - қарсы белгілері бар (. және) ... ... ... Бұл ... ... ... Олардың ядролары синхронды бөлінеді. Жыныс процесі дикарионның ядроларының қосылуымен мейозбен және төрт базидиоспорасы бар ... ... ... ... ... базидийлер әртүрлі болады. Холобазидия жекелœеген бөліктерген, гетеробазидия екі бөліктен тұрады: төменгі кеңейген (гипобазидия) және гипобазидияның өсіндісі болып табылатын үстіңгі бөліктен ... ... көп ... екі ... төрт ... ... және олар ... түрлерінде гипобазидиядан көлденең перделœері арқылы бөлініп тұрады. Мұндай күрделі базидияны гетеробазидия деп атайды. Базидийдің үшінші түрі фрагмобазидия ... ... ... төрт ... ... болады. Фрагмобазидия қалың қабықшалы телиоспора деп аталатын клеткалардан пайда болады оларды телобазидия деп атайды. Өмірлік ... ... ... циклінде дикарионды фаза басым болып келœеді, гаплоидты, диплоидты фазалары өте қысқа. Көптеген түрлерінің базидиоспоралары формасы мен мөлшері әртүрлі ... ... ... денелœерінде түзіледі. Жемісті денелœері борпылдақ өрмекшінің торы тәрізді тығыздалған киіз тәрізді ағаш тәрізді қатты болып ... ... ... көп ... жемісті дененің төменгі жағында орналасады. Ол базидийден, парафизден және цистадан тұрады. Цистада - гимениальды қабаттың үстінен көтеріліп көрініп ... ... ... ... ... ... үлкен болады. Жемісті дененің гимений түзетін бетін гименифора деп атайды. Ол жылтыр, жоғарғы деңгейде жетілгендерінде формасы тікенек, пластинка, түтікше ... ... ... Классификациясы. Базидиальды саңырауқұлақтар үш класс тармағына бөлінеді: халобазидиомицеттер, гетеробазидиомицеттер, гетеробазидиомицеттер, телиобазидиомицеттер. Осы үш кластың ... ... және ... кең ... ... ... ... [16].
Дейтеромицеттер:
Түрлерінің жалпы саны 300 мыңдай. Гифалары мүшеленген. Көбеюі конидилері арқылы жүзеге асады. Жыныстық жолмен көбеймейді. Бұлар паразиттер мен ... ... ... табиғатта аса кең тараған. Жетілмеген саңырауқұлақтар көп жағдайда ауыл шаруашылық дақылдарын ауруға шалдықтырады және оларды өлуге ... ... ... ... ... ... конидия сағақтарының орналасуымен мен конидилерінің формасына негізделген. Бұл ... ... ... ... ... ... негізделген. Бұл түрлерінде конидия сағақтары жалғыздан орналасып, онша үлкен болмайтын шоқ түзеді. Оны ... деп ... ... бір ... конидия сағақтары жалғыздан орналасып, онша үлкен болмайтын жоқ түзеді. Оны кореми деп атайды. Екінші бір түрлерінде гифалары матасып жапырақтың үстінде ложе ... ... деп ... ... ... ... бір ... конидиилері шар тәрізді немесе сопақтау болып келген, жоғарғы жағында тесігі бар қуыстың пекнидидің ішінде орналасады.
Саңырауқұлақтар - бiрклеткалы (микроскопиялық) ... ... ... мен құрылысы жағынан әртүрлi организмдер: гетеротрофтар, аэробтар. Саңырауқұлақтардың ерекшелiгi өсiмдiк белгiлерiнiң (қозғалмайтындығы, шексiз өсуi, ... ... ... ... ... ... ... белгiлерiнiң (гетеротрофты коректену, клеткалық жарғақшада хитиннiң болуы, гликогеннiң болуы, мочевинаның түзiлуi), сонымен ... ... даму ... ... ... ... дикариондардың, гетерокариоздың, парасексуальды процесстiң болуы) болуында. Вегетативтi дене субстраттың iшiнде ... ... ... ... ... жүйесiнен тұрады және коректiк заттарды осмос арқылы сiңiру үшiн жанасу ауданы үлкен ... ... ... ... ... және ... жолмен көбейедi. Вегетативтi көбею мицелий бөлiмдерi немесе арнайы фрагменттер ашытқылар - бiршiктену арқылы ... ... ... ... 300 - дей түр жатады. Олардың мицелиі болмайды. Вегетативтік денесі плазмодия түрінде (жалаңаш ... ... ... ... ... бөлінбеген, гифалардың алғашқы бастамаларын беретін клеткалардан тұрады. Жыныссыз көбеюі бір талшығы бар ... ... ... ... Жыныстық көбеюі алуан түрлі - изогамия, гетерогамия, оогамия және т.б. Негізінен сулы ортада өмір ... ... ... ... және ... сатыдағы өсімдіктердің паразиттері болып табылады [11].
Капустаның ольпидиумы (Olpidium brassicae) - капустада өмір ... ... ... ... капустаның көшетінің тамыры мен гипокотилінің (подсемядольное колено) бі бөлігінің сырты қарапайым сола (шалбарлана) бастайды. ... ... мұны ... ауруы деп атайды. Қабықтың клеткасында олимпудиумнің талломы көп ядролы цитоплазманің бір бөлігі ретінде көрінеді. Олардан формасы ... ... ... ... ... бар зооспорангилер жетіледі. Осы зооспорангилердің мойындарф арқылы сыртқа зооспоралар шығады. Зооспоралар ... ... ... олардың эпидермисіне жабысады содан соң, өзінің ішіндегі заттарын осы ... ... ... Сол ... ... ... ... арқылы көбейіп алдымен жаңа плазмодилер, содан соң зооспорангилер түзеді. Қолалы жағдайда ольпидиумның өмірлік циклы 2-3 күнге созылады. Жыныстық ... ... ... ... жылжып отыруға қабілетті. Екі талшықты зигота түзеді. Зиготада зооспоралар секілді ауруға ... ... ... ... ... ол қалың қабықшаға оранып циста түзеді де қыстап шығады. Өсе келе ... ... ... ... ... түзеді. Осы плазмодий келешегінде көптеген зооспорангилерге айналады. ... ... ... ... ... ... жемісті денесімен гимениалды қабаты болмайды. Қалталары мицелийдің клеткаларында жетіледі. Кластармағының кең таралған және ең маңызды өкілдерінің бірі ... ... ... ... Бұл түр ... ... ғана белгілі (сыра ашытуға, нан пісіруге жіне спирт алу үшін ... ... ... ... ... ... ... жатады. Ашытқы саңырауқұлағының бұл түрі спирттік ашу туғызады,нәтижесінде глюкоза шараптық спиртке айналады және көмірқышқыл газы бөлініп шығады. Сондықтан да оны ... ... үшін ... ... саырауқұлағының талломасы бір клеткалы болып келеді. Вегетативтік көбеюі бүршіктену арқылы жүзеге асады. Қолайлы жағдайда оның тез жүретіндігі сонша ... ... ... ... үлгермейді. Бір тәуліктің ішінде мұндай клеткадан миллиондаған ұрпақ пайда болады. Жыныстық ... ... ... ғана ... ... Бұл ... ядромейоз арқылы бөлінеді де, клетка төрт гаплоидты аскаспорасы бар қалтаға айналады. Аскаспоралары біраз ... бойы ... ... ... ... соң екеу-екеуден жұптасып бірігіп диплоидты клеткаға айналады. Мұндай диплоидты клеткалар ұзақ уақыттар бойы ... ... ... ... ... ... сипаттама
Ең үлкен кластармағы. Негізгі белгісі - ... ... ... қабат түзуінде. Жемісті дененің үш түрі бар.
1. Клейстотеций - ... шар ... ... ... ... оның ішінде көбінесе ретсіз орналасады. Қалта жемісті ... ... ... ... сыртқа босап шығады.
2. Перитеций - құмыра тәрізді жоғарғы жағында тар тесігі бар ... ... ... ... оның ... ... ... болады. Қалта осы қабатта шоқталып орналасады. Спора піскен кезде жемісті денесінің түбінен қалта көтеріліп, құмыраның ... ... ... ... ... Бос қалта жемісті денесінің түбіне қайта түседі де, оның орнын жаңа қалта басады.
3. Апотеций - ашық, көбіне ... ... ... ... ... қабат оның үстінгі жағында орналасады. Қалта осы қабатта жеміссіз жіпше - парафиздермен кезектесіп орналасады.
Кең таралған ... ... ... ... т.б. ... ... ... туысы бүлінген тағамдарда, су тиіп ылғалданған нанда, көкөністерде (овощах) өседі. ... ... ... ... ... ... ... тұрады, олардың әрқайсысының ішінде бір - бірден ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Конидия сағағы көлденең перделері арқылы бірнеше бөліктерге бөлінген болып келеді. Олардың ... ұшы ... ... ... ... болады. Сағақтың стергим деп аталатын бұтақшасынан конидийдің тізбегі кетіп жатады. Жаңа ... ... ... тізбектің түп жағында, ал бұрын пайда болғандары (пісіп - жетілгендері) - оның ұш ... ... ... ... ... ... ... өсуге қолайлы жерге барып түседі де жаңа мицелий түзеді. ... ... ... өте ... ... ... ... клейстотеций.
Бұл саңырауқұлақты пеницилин антибиотигін және сырлардың кейбір түрлерін алу мақсатында арнайы өсіреді. ... ... ауру ... ... тіршілігін тежейді немесе оларды жояды. Мысалы өкпегеғ ортаңғы құлаққағ тамаққа суық тигенде жіне басқа да ауруларға оны жиі пайдаланады.
Қастауыш ... ... - ... және ... астық тұқымдастардыңпаразиті. Осы өсімдіктердің масақтарында дәннің орнына бірнеше мицелийлердің ... ... ... ... ... ... ... түсті қастауыштың склероцийлері (мүйізшесі) пайда болады. Оның шет жағындағы гифаларының қабықшалары керісінше жұқажәне олардың ішінде артық қор ... (май ... және ... ... ... ... ... шығады да, астық тұқымдастары (қарабидай) гүлдей бастаған кезде өседі. ... ... ... ұзын ... ... ... ... стромалар пайда болады. Строманың бетінде, үстінде арнайы тесіктері бар бүртіктер (перитецийлер) қалыптасады. Перитецийлердің ... ... ... ... ... ... ... ал әрбір қалтада сегізден жіңішке аскаспоралар жетіледі. Пісіп жетілген аскаспоралар сыртқа шашылып қарабидайдың гүлдеп тұрған масағына түседі де өседі. ... гүл ... ... ... ... Осы ... ... бөлініп шығадығ ал оларды насекомдар (құрт-құмырсқалар) бір масақтан екінші масаққа тасиды. Саңырауқұлақтың мицелийі масақтың үстіне тәтті шырындар бөліп ... сол ... де оған ... үйір ... ... өсе келе гүл ... өтіп ... түзеді. Мицелийлер күзге қарай қатайып жаңа склероцийға айналады. Склероцийдің үстінде өз тіршілігін тоқтатқан гүл ... ... ... ... қояды. Ал склероцийдің бойына артық қор заттарымен улы зат - ... ... ... ... (Verpa ... - сапрофит ретінде өмір сүретін саңырауқұлақ. Ол орманда көктемде жер бетінен қар кетісімен пайда болады. Мицелийі жердің астында ... ал ... ... жемісті денесі - апотецийі шығады. Жемісті дене цилиндр тәрізжі сағаққа орналасқан диаметрі 3 - 5 см ... ... ... конус формалы телпекше. Телпекшенің сырты көп қыртысты (моршинистая), оның үстінгі бетіне перпендикуляр орналасқан ұзынша қалталардан ... ... ... болады. Әрбір қалтада цитоплазмалық массаның - сопақша болып келген үлкен аскаспоралары ... ... ... ... ... ... ... парафиздері болады. Қалталар пісіп - жетілген кезде эпиплазмадағы гликоген қантқа айналады, соған байланысты олар ... су ... ... әрі ... ... ... қысымы артады, нәтижесінде қалтаның жоғарғы жағында пайда болған тесіктен аскаспоралар үлкен күшпен сыртқа 30 см жерге атылады. ... ... ... ... ... өсіп жаңа ... береді.
Түрлерінің жалпы саны 30мыңдай болады. Мицелийлері көлденең перделері арқылы бірнеше бөліктерге бөлінген гифалардан тұрады. Жыныссыз ... ... ... жүзеге асады, бірақ ол сирек болады. Жыныстық процесі екі гаплоидты гифаның бөліктерінің (члеников) қосылуы арқылы жүзеге ... ... ... ... органы болмайды. Гетеротальды түрлерінің (олар осы кластың басым көпшілігін құрайды) сммицелийлерінің қарама - қарсы белгілері бар (+ және - ) ... ... ... Бұл жағдайда дикариондар түзіледі, олардың ядролары келешегінде синхронды ... ... ... ... ... ... ... және төрт базидиоспорасы бар базидийдің түзілуімен аяқталады. Құрылысы жағынан базидийлер әртүрлі болады: холобазидия - жекелеген бөліктерге (члеников) бөлінбеген, ... ... басы ... ... ... екі ... ... - төменгі кеңейген бөліктен (гипобазидия) және гипобазидияның өсіндісі болып табылатын үстіңгі бөліктен (эпибазидия);
Эпибазидия көп жағдайда екі ... төрт ... ... және олар бірқатар түрлерінде гипобазидиядан көлденең перделері арқылы бөлініп тұрады. Мұндай күрделі базидияны гетеробазидия деп атайды. Базидийдің үшінші түрі ... - ... ... ... төрт бөлікке (клеткаға) бөлінген болады. Әдетте фрагмобазидия тыныштық қалыптаболатын қабықшалары қалың телиоспора деп аталынатын клеткадан пайда болады, ... да оны ... деп те ... ... ... ... дикарионды фаза басым болып келеді, ал гаплоидты және диплоидты фазалары өте қысқа. Көптеген ... ... ... мен ... ... ... ... жемісті денелерінде түзіледі. Концистенциясы жағынан жемісті дене борпылдақ, өрмекшінің торы тәрізді, тығыздалған киіз тәрізді, көң тәрізді және ағаш ... ... ... ... Гимений қабаты көп жағдайда жемісті дененің төменгі жағында орналасады.
Ол ... ... және ... ... Цистида - гимениальды қабаттың үстінен көтеріліп көрініп тұратын парафиздерге, ... ... ... қарағанда біршама үлкен болады (165-сурет). Жемісті дененің гимений түзілетін бетін гименфора деп атайды. Қарапайым өкілдерінде ол жылтыр, ал жоғарғы деңгейде ... ... ... ... ... ... ... келеді. Сол себептен де гимениальды қабаттың үсті біршама ұлғаяды. Кейбір түрлерінің базидийі базидияспоралары мен тікелей мицелидің гифаларында пайда болады.
Базидиальды ... үш клас ... ... ... ... ... үш клас тармағының ішіндегі маңыздысы және табиғатта кең таралғандары холобазидиомицеттер, мен телебазидиомицеттердің өкілдері. Сондықтан да олардың кейбіреулеріне толығырақ ... ... ... ... класс тармағы холобазидии түзетін саңырауқұлақтарды біріктіреді. Мысал ... ... ең ... ... ... ... Шаминьон (Agaricus campeatris) - сапрофит ретінде, ылғалы мол топырақта өседі. Оны арнайы теплицаларда қолдан өсіреді. ... ... ... ... пайда болады. Ал мицелийі топырақта болатын, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... және түбірден тұрады. Осыған байланысты қалпақты саңырауқұлақтар деген ұғым ... ... Жас ... ... ... ... тартылып тұратын ақ түсті жұқа жамылғысы болады. Ол ... ... ... және ... ... тұрады және қорғаныш қызметін атқарады. Ескі жемісті денелерде жамылғының тек үзінділері ғана ... ақ ... ... ... ... ... ... дененің түбірі, қалпақты жауып тұратын қабықшасы, етженді жұмсақ бөлігі және қалпақтың астынғы бетінде орналасқан пластика ... ... ... ... Жас ... ... пластинкаларының сыртының түсі қызғыштау, ал ескіргендерінде қоңыр немесе қоңырқошқылдау болып келеді. Гименальды қабаты бір қатар базидийден тұрады. Базидияспоралары базидийден ... ... ... ... отырады. Пісіп жетілген ұсақ, әрі жеңіл споралар стеригмалардан бөлініп шығып пластинкалардың арасындағы қуысқа түседі де, төмен қарай ... Ал ... ... ... алып кетеді. Осылайша шампиньонның споралары тарайды. Бұл тек шампиньонға ғана емес, сонымен бірге қалпақты саңырауқұлақтардың барлығына тән нәрсе. ... ... ... ... ... мен ... таратады. Саңырауқұлақтармен қоректенетін ақ тиіндер мен қояндарда олардың ... ... ... ... аталған жануарлардың ас қорыту органдарында қорытылмай, олардың қиымен сыртқа щығып қалады. Ылғалы мол, қарашіріндісі коп топырақта саңырауқұлақтардың споралары өседі. Олардан ... ... ... ... ... өте жай өседі. Қоректік заттардың қорын арттырып грибница жемісті дене түзеді. [7,12]
Холобазидиомицеттер класстармағына жататын ... ... аса кең ... ... ... ... ... пен түбір бір-біріне тығыздалып өрімделген мицелийдің жіпшелерінен (гифаларынан) тұрады. Түбірдің барлық жіпшелері бірдей болады, ал қалпақта олар екі ... ... ... қабат сыртқы қабықшамен қапталған және әртүрлі пигменттермен боялған болып келеді, ал төменгі қабатта гименофоралары ... ... екі түрі ... ... және ... Гименофорасы пластинкалы болып келетін саңырауқұлақтарға мына түрлерді жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... рыжик (Russula), груздь (Lactarius); гименофорасы түтікті болып келетін түрлерге: ақ саңырауқұлақ (Boletus), подберезовик (Leccinum), ... ... ... ... (Fomes ... ... табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы
Саңырауқұлақтар табиғаттағы зат алмасу процесінде ерекше орын алады. Олар ... ... ... минералды заттарға айналдырады. Әсіресе өсімдіктердің қалдықтарын шірітіп, топырақта қарашіріндінің түзілуін қамтамасыз ... ... ашу ... ... нан жабуда, спирт алуда, шарап, сыра, квас, айран ашытуда кеңінен пайдаланылады. Сонымен бірге ашытқы саңырауқұлақтары ... ... азық ... және ... өнім ... пайдаланылады. Қалпақты саңырауқұлақтар тамаққа жиі пайдаланылады. Алайда олардың гифаларының қабықшалары нашар қорытылады, сондықтанда мұндағы ... ... ... ... ... ... Дегенмен саңырауқұлақтарды негізінен астың дәмін кіргізу мақсатында ... ... ... белдеулерінде, Қазақстанның таулы аймақтрында жеуге келетін саңырауқұлақтар көптеп ... ... ... ... ... айының ортасына дейін алымен сморчоктар мен строчоктар, содан соң шампиньондар ... ... ... ортасына таман қара бидайлар бас алған кездерде қайың саңырауқұлақтары шығады. Олардың ... ... ... сыроежкалар пайда болады. Жаздың екінші жартысынан алғашқы суық (қазан) ... ... ... барлық түрлері жемісті дене түзеді. Күзде ең соңынан опята көрінеді. Ауа райы құрғақ болған жылдары саңырауқұлақтардың ... ... ... соңына қарай пайда болады. Ал салқын ерте түскен жылдары олар өсуін тоқтатады. Саңырауқұлақтарды тергенде жеуге келетін саңырауқұлақтарды улы ... ... білу ... ... сұр ... ... желочты саңырауқұлақ, жалған лисичка және жалған опята улы саңырауқұлақтар. Сұр паганка шампиньонға біршама ұқсас, бірақ оның қалпағының астындағы жағының түсі ... ... ... ал ... қалпағының астыңғы бетінің түсі қызғыш.
Мухоморды қалпағының үстіндегі ашық қызыл түсті бауымен және ондағы ақ түсті теңбілімен оңай ... ... ... қалпағының түсі сұр болып келетінде мухоморларда кездеседі. [5,6]
Желочты саңырауқұлақ ақ саңырауқұлаққа ұқсас, бірақ оның түбіртегінің жоғарғы ... қара ... ... түсті түрлі өрнектермен жабылған болып келеді, ал етженді жұмсақ бөлігін сындырсақ қызарады. Жалған лисичкалар жеуге келетін лесичкаларға ... ... ... қалпақтарының үсті тегіс, түсі жеуге келетін лисичкалардың қалпақтарының түсіндей ашық-сары емес, қызғыштау-сары және жалған ... ... ... ... ақ түсті сүт (шырышты сұйық) шығады.
Опятаны жинағанда, оның түбіртегіне зер салып қарау керек. Жеуге келетін опятаның түбіртегінде жыртылған ... ... ... ... ... ал жалған опятаның мұндай жамылғысы болмайды және қалпағының астындағы пластикаларының түсі ... ... ... ... үшін, оларды жинағанда мұқият болу керек. Егер терілген саңырауқұлақ улы саңырауқұлаққа ұқсас болса, егер сіз ның жеуге келетін саңырауқұлақ ... ... ... онда ... ... жинамағаныңыз жөн. Жеуге келетін саңырауқұлақтардың жемісті денесі де улы болуы мүмкін.
Сморчоктарды, строчоктарды және бірқатар басқада ... ... ... ... екі рет қайнату керек, ал әр қайнатқаннан кейінгі суын төгіп тастап отыру керек. ... ... ... осы ... болатын улы заттарда шығып қалады. Көптеген саңырауқұлақтардың жемісті денесінде адамға қажетті қоректік нәрлі заттар ... ... ... ... ... ... және басқада заттар бар. Сондықтанда көп уақыттан бері кейбір қалпақты саңырауқұлақтарды мәдени жағдайда арнайы өсіреді.
Көкөніс шаруашылығында ... ... ... ... шампиньонды өсіреді. Арнайы теплицаларда төрт ярусты стелаждар (полкалар) жасалынады. Олардың үстіне құнарлы топырақты жайып мицелийлерді отырғызады. Теплицадағы температураны, ауаның және ... ... ... ... тез пйда болатындай қалыпта ұстау қажет. Сонда ғана топырақтың 1кв.м-нен шампиньонның 20 кг. ... ... ... ... ... ... 5 рет өнім алынады. [7]
Антибиотиктер өндіруде саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... ... ... дақылдарын әртүрлі ауруларға шалдықтырады. Ағаштардың діңдерін бүлдіретін саңырауқұлақтар (трутовиктер) халқ ... ... ... ... ... саңырауқұлақтар адамдарды және жануарларды әртүрлі ауруларға шалдықтырады және оларды уландырады. Саңырауқұлақтар қышқылдық реакциясы бар ... ... ... ретінде өмір сүреді, оларға көптеген ауру туғызатын бактериялар шыдай бермейді.
Саңырауқұлақтар - жұмбақ жаратылыстар. Жәй түлкi жем ... ... ақ ... не ... ... мүмкiн. Оларды жинайды, кептiредi, куырып тұздайды. Бұл кәсiппен ... көне ... ... ... ... сол заманның өзiнде саңырауқұлақтардың санаулы күндерде және сағаттарда ... ... ... шығу ... таңдандырған шығар. Толығымен бiлмегендiктен құдай саңырауқұлақтардың жемiстiсiн - сыйға, улысын - ... ... сену ... саңырауқұлақтарда, мысалы қарапайым шыбын жұттарда наркотикалық әсер туғызатын заттектер болады. Олардан адам қатты құштарланады және галлюцинацияларға ұшырайды. Бұл қасиеттер алты мың жыл ... ... ... ... ... ... ... Үндiстан, Мексика және Қиыр Шығыс тұрғындарының рәсiмдерiне саңырауқұлақ тұнбаларын ... ... ... ... ... ... ... орындарындағы рөлі
Иран мифологиясында қасиеттелген iшiмдiк хаома (авестадан. "hav" - ... ... рөл ... Тура ... Хаома деп осы iшiмдiкке арналған құдайды және оны жасайтын өсiмдiктi атаған. Бiр гипотеза бойынша галлюцинация шақыратын және уақытша күш ... ... сүт ... ... жұт саңырауқұлақтарынан жасаған. Хаоманы дайындау мен iшу сенушiлерге мәңгiлiктi нышандайтын қасиеттi iс ... ... ... өмiр мен ... (ең жоғарғы күй қалып - "сянь") ... Чжи ... ... ... ... әсiресе мыңжылдық ағаштарда немесе олардың түбiнде өссе.
Саңырауқұлақтарды зерттеумен, ... ... бiр ... ... - ... (грекше "микес" - саңырауқұлақ және "логос" - "iлiм", "ой") ғылымы айналысады. Микологияның негiзiн салушы деп саңырауқұлақтардың ... ... және ... ... ... ... сипаттаған немiс биологы Генрих Антон де Баридi (1831 - - 1888) атауға болады. Өсiмдiктердiң ... ... ... ... Бари қыналар саңырауқұлақтар клеткалары мен балдырлардан тұратынын дәлелдеген.
Өсiмдiктерге қарағанда саңырауқұлақтар күн сәулесiнiң энергиясын пайдалана алмайды және ... ... ... ... ... Тiршiлiк үшiн оларға барлық жануарларға сияқты өсiмдiктер мен жануарлардың түрлi қалдықтары түрiндегi дайын органикалық ... ... Сол ... ... ... рөлi ... ... рөлiне тiкелей қарама қарсы. Өсiмдiктер көмiрқышқыл газбен минералды заттардан органикалық материяны өндiрсе, саңырауқұлақтар ... және ... ... оны ... ... ... ... құрайтын керемет айналымға қайтарады. Саңырауқұлақтардың сырттай байқалматын қызметiнсiз жерде кепкен жапырақтар мен ... ... және ... ... ... өлi ... астында бүкiл тiршiлiк құрып кететiн едi [8].
Саңырауқұлақтар тайгада, тундрада, далалы жерлерде, тау ... ... ... ... ... кездеседі. Сөйтіп табиғатта зат айналымына қатысады. Бактериялар мен ... ... ... да ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың, саңырауқұлақ қалдықтарын (өсімдіктің қураған тамырлары, сабақтары, жапырақтары, сылынып түскен қабықтары, қураған бұтақтары, жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... майда бунақденелілердің өлекселері) ыдыратып, шірітеді. Сөйтіп топырақты ағзалық заттармен байытып, құнарлылығын арттырады.
Қалың ағашты ормандардың жапырақтары жыл ... ... ... ... Ағаштардың түбінде өсетін қалпақшалы саңырауқұлақтар жапырақтарды ыдыратып, оларға бактериялар қоңыстанады да, қара ... ... ... орман арасындағы топырақтың құрамы өсімдіктерге қажетті минералды тұздарға өте бай болады.
Сазды-батпақты жерлерде шымтезек мүгі қалың ... ... ... ... ... қалпақшалы саңырауқұлақтар тобының да қатысуымен батпақ кепкен кезде шымтезек қабаты құнарлы топыраққа айналады. Саңырауқұлақтардың ... ... бай. ... әр ... ... ... ... жеміс шырынының түсін өзгертеді; шикізаттарды (мал азығын, қағаз қалдықтарын) өңдейді; нәруыздарды, крахмалды сұйылтады. Зең ... ... ... ... ... - ... ... өндіріліп, медицинада, өнеркәсіпте кеңінен қолданылады.
Жеуге жарамды қалпақшалы саңырауқұлақтар мен ашытқы саңырауқұлақтары тағамға пайдаланылады.
Саңырауқұлақтың 250-ге жуық түрлері қағаздарды, суреттерді, темір жолға ... ... ... ... ағаштарды бүлдіреді. Сонымен бірге ағаш үйлерді, металды зақымдап, құрамындағы заттармен қоректеніп, оларды ... ... ... өкпесінде аспергиллез ауруын туғызады. Адамдардың құлағын, кеңсірігін, көзін, терісін, шашының түбін, тырнағын ... ... ... ... ұйымының мәліметі бойынша, жер бетінде әрбір 5 адам саңырауқұлақ ауруымен ауырады. Әрбір екінші адамның тырнағы зақымдалған. ... ... алып ... емдейтін. Қазір орунгал деген дәріні ішу арқылы емдейді.
Египет фараондары туралы естіген боларсыңдар. Тутанхомон фараонының қорымын ... ... 21 адам ... ... споралары өкпені зақымдағандықтан, өмірден озды. Оны кейін басқа египет қорымдарындағы адам мүрделеріне қаптап өскен аспергилдер арқылы ... мен ... ... құрамындағы кейбір зиянды бактериялардың көбейіп кетпеуіне ықпал етеді. Өздерінен арнайы зат ... ... ... өсуін тежейді. Оларды антибиотиктер деп атайды. Ондай антибиотиктерге бактериялардан бөлінетін стрептомицин, тетрациклин және саңырауқұлақтардан алынатын ... ... Бұл ... ... ... алу ... қойылған. Адам баласы бұл дәрілерді күнделікті пайдаланады. Соңғы кезде медицинада жүректі, бүйректі операция жасап ауыстырғанда пайдаланылатын дәрі ... ... ... алынады. Өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат - гибереллин, зиянды бунақденелілерге қарсы қолданыла тын боверин де ... ... ... ... ... ... ... қажет етеді [14].
Саңырауқұлақтардың 250-ге жуық түрлері қағаздарды, суреттерді, темір жолға төселген, шахтадағы ... ... ... ... ... саңырауқұлағы құстардың өкпесінде аспергиллез ауруын туғызады. Адамдардың құлағын, кеңсірігін, көзін, ... ... ... ... ... ... денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, жер бетінде ... 5 адам ... ... ... Әрбір екінші адамның тырнағы зақымдалған. Бұрын тырнақты алып тастап емдейтін. ... ... ... дәріні ішу арқылы емдейді. Тутанхомон фаронының қорымын ашуға қатысқан 21 адам аспергилл саңырауқұлағының ... ... ... ... ... мен ... топырақ құрамындағы кейбір зиянды бактериялардың көбейіп кетпеуіне ықпал етеді. Өздерінен арнайы зат бөліп, зиянды бактериялардың өсуін тежейді. Оларды ... деп ... ... ... ... ... ... тетрациклин және саңырауқұлақтардын алынатын пенециллин жатады. Адам баласы бұл дәрілерді күнделікті пайдаланады. Соңғы кезде ... ... ... ... ... ... ... дәрі топырақтағы саңырауқұлақтан бөлініп алынады. Өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат - гибереллин, зиянды бунақденелілерге қарсы қолданылатын ... де ... ... ... тек дәрі алу үшін ғана ... тамаққа пайдалану үшін де өсіреді. Арнайы орындарда қарашірік топыраққа жылқы ... ... ... спораларын себеді. Қазір 70 елде қозықұйрық, жазғы ... егу ... ... Одан жылына 14 млрд доллар қосымша табыс түседі. Қазақстанда да ... пен ... ... ... ... жүзеге асырылуда.
Саңырауқұлақтардың құрамы ферменттерге бай. Ферменттерді әр түрлі салаға пайдаланады. Олар: жеміс шырынының түсін өзгертеді, нәруызды, ... ... ... саңырауқұлағынан - пенцилин антибиотигі алынады. Аспергилден лимон қышқылы өндіріліп, медицинада, өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. ... ... ... ... мен ... саңырау-құлақтары тағамға пайдаланылады.
Саңырауқұлақтар мен бактериялар топырақ құрамындағы кейбір ... ... ... ... ... ... Өздерінен арнайы зат бөліп, зиянды бактериялардың өсуін тежейді. Оларды антибиотинтер деп атайды.
Өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат - ... ... ... ... ... ... де ... алынады.
Саңырауқұлақтар табиғатта зат айналымына қатысады, әр түрлі қалдықтарды ыдыратып, шірітіп топырақ ... ... - ... ... Жәй ... жем ... ... ақ саңырауқұлақта не ғажап болуы мүмкiн. Оларды жинайды, кептiредi, куырып тұздайды. Бұл кәсiппен адамдар көне замандардан-ақ айналысқан. ... ... сол ... ... ... ... ... және сағаттарда былай қарағанда ештемеден шығу қабiлетi таңдандырған шығар. Толығымен ... ... ... ... - сыйға, улысын - ... ... сену ... ... ... ... ... жұттарда наркотикалық әсер туғызатын заттектер болады. Олардан адам қатты құштарланады және галлюцинацияларға ұшырайды. Бұл қасиеттер алты мың жыл бұрын белгiлi ... ... ... Алдыңғы Азия, Үндiстан, Мексика және Қиыр Шығыс тұрғындарының рәсiмдерiне саңырауқұлақ тұнбаларын пайдалану кездейсоқтық емес.
Саңырауқұлақтар мен ... ... ... ... ... бактериялардың көбейіп кетпеуіне ықпал етеді. Өздерінен арнайы зат ... ... ... ... ... Оларды антибиотиктер деп атайды. Ондай антибиотиктерге бактериялардан бөлінетін стрептомицин, тетрациклин және саңырауқұлақтардан ... ... ... Бұл ... ... ... алу жолға қойылған. Адам баласы бұл дәрілерді күнделікті пайдаланады. Соңғы кезде медицинада жүректі, бүйректі операция жасап ауыстырғанда пайдаланылатын дәрі ... ... ... алынады. Өсімдіктерді тез өсіретін белсенді зат - гибереллин, зиянды бунақденелілерге қарсы қолданыла тын боверин де саңырауқұлақтардан алынады. Саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
* Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
* О. Абдрахманұлы. Өсімдіктер систематикасы Төменгі ... ... ... ... ... ... Орталығы 2003ж.
* Абдрахманов, О. Төменгi сатыдағы өсiмдiктер систематикасының практикалық жұмыстары.-Алматы: ... ... 2 ... ... мен ... ... жұмыстары.-2004.-126 бет
* Абдрахманов О. Төменгі сатыдағы өсімдіктер систематикасы. Алматы мектеп 1972.
* Абдрахманов, О. А. ... ... по ... ... ... ... Ч.2:Лабораторный практикум по грибам и лишайникам.-2001.-146 с.
* Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
* Комарницкий Н.А. ... Л.В., ... А.А. ... : Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
* Курс низших растений (под ред М.В.Горленко) М. Высшая школа 1981 ... ... С.Т. ... курс ... по ... ... ... учебное пособие Алматы изд 1992г 129с.
* Шигаева М.Х., Цзю В.Л. ... ... ... ...
* ... Г.С. ... ... пособие Петрозаводск, 1992, изд. ПГУ с 111.
* Лемеза Н.А. Шуканов А.С. Малый практикум по низшим рестениям учебное пособие ... ... 1994 с288.
* ... Г.А., Ерей Л.М. ... по ... и ... ... - Минск.: Новое издание, 2002.
* Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике ... - М., ... ... И.И., ... Л.С. ... для ... изд. , ... и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
* Агелеуов Е., Дөненбаева К.т.б. Алматы., Санат 1998ж.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Телімдік стансаның жұмысының технологиялық үрдісі22 бет
Қазақ халқының аспаптық музыкасындағы дәстүрлі жанрлар4 бет
Ашытқылар көбейтудегі теориялық негiздер9 бет
Ағаш саңырауқұлақтары15 бет
Клавицепстоксикоз қоздырғышының спораларының морфологиясы және ерекшеліктері, қоздырғыш қандай қоректік ортада өседі5 бет
Микроорганизмдер18 бет
Саңырауқұлақтар8 бет
Саңырауқұлақтардың топырақ түзілудегі маңызы22 бет
Саңырауқұлақтардың жасанды дамуы9 бет
Aspergillus туысына жататын саңырауқұлақтардың эндоглюконаза гендерін прокариот жүйесінде экспрессиялау және клондау40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь