Қазақ қоғамының әдет – ғұрып құқығы

1) Қазақ әдет . ғұрып құқығының ерекшеліктері
2) Қазақ әдет . ғұрып құқығының бастаулары
3) Меншік құқығы
4) Міндеткерлік құқық
5) Отбасы . неке құқығы
6) Мұрагерлік құқық
7) Қылмыстық әдет . ғұрып құқығы
8) Сот және сот ісін жүргізу
Қазақтардың құқықтық жүйесін әдет – ғұрып құқығы құрайды. Бұл жүйені “адат” деп аталды. Адат заңдастырылған әдет-ғұрып нормалары қазақ қоғамындағы негізгі реттеуші нормалар ретінде 1971ж. дейін өмір сүрді.
Қазақ әдет – ғұрыптарының ерекше белгілері:
1) рулық, патриархалдық әдет – ғұрыптардың сақталуынан көрінетін консерватизм;
2) Қазақ әдет – ғұрып құқығы барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік, өз бетімен сот ұйымдастыру сияқты өтпелі институттардың сақталуын қамтамасыз етті.
3) Әдет-ғұрып құқығы бойынша қылмыстық істер мен азаматтық істердің арасындағы айырмашылықтарға ерекше мән берілмеді.
4) Жерге жеке меншік құқығының болмауы; қоғам мүшелерінің құқықтық жағынан теңдігі қазақ аристократиясының артықшылығымен ұштастырылды.
5) Құқықтық жүйе мен оның нормалары демократиялық және компромистік сипатта болды.
2) Қазақ әдет-ғұрып құқығы мынадай бастаулар негізінде қалыптасты:а)әдет-ғұрыптар; б)билер сотының практикасы (сот прецеденті); в) билер съездерінің ережелері; г) шариғат нормалары.
Қазақ хандары әдет-ғұрып құқығының нормаларын жүйелеп жетілдіріп, қоғамның талаптарына орай өзгерістерге ұшыратып, оларға ресми сипат беріп отырды. Қасым ханның (1510-1523) кезіндегі “Қасым ханның қасқа жолы”, Есімханның кезіндегі (1598-1628) “Есім ханның ескі жолы”, Тәуке ханның кезіндегі (1680-1718) “Жеті Жарғы” атты заңдар жинағы белгілі.
3) Меншік құқығы. Қазақ қоғамында малға жеке меншік адат нормаларымен реттелген. Азамататрдың сатуға, айырбастауға, сыйлауға, мұраға қалдыра алатын мүлкінің бәрі де жеке меншік заттары болып табылды. Жер адат бойынша қауымның меншігі болып есептелді. Қауым ретінде негізінен рулық бірлестік танылды.
Адат бойынша жерді сату, сыйға беру, мұраға қалдыру туралы құқықтар ешкімге берілмеді. Жер бүкіл қазақ халқының байлығы деп есептелді.
Жермен қатар, жолдар, өзендер, таулар, аң және балық аулайтын мекендер де қоғамдық меншік болып есептелді.
4) Міндеткерлік құқықтар. Қазақ қоғамында келісім-шарттар ауызша жүргізілді. Келісімшарт жасау уәдкберу, ант беру, куәлардың алдында келісім жасау, т.б. жолдармен жасалды.
Малды қарызға алған кезде қарыз алушының туыстарының бірі ол үшін кепілдік береді. Қарыз алушы борышын өтей алмағанда кепіл болған адам өтейді. Қарыздың мерзімі өзара келісім арқылы анықталады. Мұндай келісімдер екі немесе одан да көп куәлар алдында жасалады.
Мүліктік және жеке міндеттерді тек ер адамдар ғана ала алды. Қарызға алған малдың өтемі төлімен қоса қайтарылатын. Адат бойынша қарыз иесі міндетін өтей алмаған жағдайда, оның қарызын туыстары немесе сол рудың, ауылдың адамдары қайтаруға тиіс болды.
Келісім-шарттың ерекше түрі – айырбас. Айырбас заттарды қолма-қол ауыстырғанда жасалды. Айырбас немесе сауда жағдайында өлшем бірлік ретінде мал есептелді.
Сауын- ауқатты адамдар кедей руластырана сүтін сауып пайдалану үшін уақытша берген малы (сауын бие немесе сиыр). Алғашында өзара көмек ертінде есептелді. Кейінірек сауын кедей қоғам мүшелерін ауқатты адамдарға тәуелді ету әдісі ретінде қолданылды.
Көшпелі өмірдің және рулық қатынастардың ерекшеліктеріне қарай туындаған аманат-мал, жылу жинау, жұртшылық, асар жасау, соғым беру және сыбаға тарту, түрлі сый –сияпаттар жасау сияқты міндетті сипат алған әдет ғұрыптар болды.
5) Отбасы –неке құқығы.Қазақ қоғамының негізі ру болса, рудың негізі отбасы болды. Отбасының басшысы ер адам адат бойынша артықшылықты пайладанды. Отбасының әйелінің құқығы шектеулі болды. Ұлына енші, қызына жасау беру әкенің міндеті әрі парызы болды.
Неке. Қазақ некесі экзогамиялық (бір рудың ішінен некеге отыруға рұқсат етпеді) және полигамиялық (көп әйел алушылыққа рұқсат ету) сипатта болды.
        
        Қазақ қоғамының әдет  -  ғұрып құқығы
* Қазақ әдет - ... ... ... ... әдет - ... ... бастаулары
* Меншік құқығы
* Міндеткерлік құқық
* Отбасы - неке құқығы
* Мұрагерлік құқық
* Қылмыстық әдет - ғұрып ... Сот және сот ісін ... ... ... ... әдет - ғұрып құқығы құрайды. Бұл жүйені "адат" деп аталды. Адат заңдастырылған әдет-ғұрып нормалары қазақ ... ... ... нормалар ретінде 1971ж. дейін өмір сүрді.
Қазақ әдет - ... ... ... ... ... әдет - ... ... көрінетін консерватизм;
* Қазақ әдет - ғұрып құқығы барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік, өз бетімен сот ұйымдастыру ... ... ... ... ... ...
* Әдет-ғұрып құқығы бойынша қылмыстық істер мен азаматтық ... ... ... ... мән ... ... жеке ... құқығының болмауы; қоғам мүшелерінің құқықтық жағынан теңдігі қазақ аристократиясының артықшылығымен ұштастырылды.
* Құқықтық жүйе мен оның ... ... және ... ... ... Қазақ әдет-ғұрып құқығы мынадай бастаулар негізінде қалыптасты:а)әдет-ғұрыптар; ... ... ... (сот ... в) билер съездерінің ережелері; г) шариғат нормалары.
Қазақ хандары әдет-ғұрып құқығының нормаларын жүйелеп жетілдіріп, ... ... орай ... ұшыратып, оларға ресми сипат беріп отырды. Қасым ханның (1510-1523) ... ... ... қасқа жолы", Есімханның кезіндегі (1598-1628) "Есім ханның ескі жолы", Тәуке ханның кезіндегі (1680-1718) "Жеті Жарғы" атты ... ... ... ... ... ... қоғамында малға жеке меншік адат нормаларымен реттелген. Азамататрдың сатуға, айырбастауға, сыйлауға, мұраға қалдыра алатын мүлкінің бәрі де жеке ... ... ... табылды. Жер адат бойынша қауымның меншігі болып есептелді. Қауым ... ... ... ... ... ... ... жерді сату, сыйға беру, мұраға қалдыру туралы құқықтар ешкімге берілмеді. Жер бүкіл қазақ халқының байлығы деп есептелді. ... ... ... ... ... аң және ... аулайтын мекендер де қоғамдық меншік болып есептелді.
4) Міндеткерлік құқықтар. Қазақ қоғамында ... ... ... ... жасау уәдкберу, ант беру, куәлардың алдында келісім жасау, т.б. ... ... ... ... ... кезде қарыз алушының туыстарының бірі ол үшін ... ... ... ... ... өтей ... ... болған адам өтейді. Қарыздың мерзімі өзара келісім арқылы анықталады. Мұндай келісімдер екі немесе одан да көп ... ... ... және жеке ... тек ер адамдар ғана ала алды. Қарызға алған малдың өтемі төлімен қоса қайтарылатын. Адат ... ... иесі ... өтей ... ... оның ... ... немесе сол рудың, ауылдың адамдары қайтаруға тиіс болды.
Келісім-шарттың ерекше түрі - ... ... ... ... ... ... Айырбас немесе сауда жағдайында өлшем бірлік ретінде мал ... ... ... ... ... ... ... пайдалану үшін уақытша берген малы (сауын бие немесе сиыр). Алғашында өзара көмек ертінде есептелді. ... ... ... ... ... ... ... тәуелді ету әдісі ретінде қолданылды.
Көшпелі өмірдің және рулық қатынастардың ерекшеліктеріне қарай туындаған аманат-мал, жылу ... ... асар ... ... беру және ... ... ... сый - сияпаттар жасау сияқты міндетті сипат алған әдет ғұрыптар болды.
5) ... - неке ... ... негізі ру болса, рудың негізі отбасы болды. Отбасының ... ер адам адат ... ... ... ... әйелінің құқығы шектеулі болды. Ұлына енші, қызына ... беру ... ... әрі ... ... ... Қазақ некесі экзогамиялық (бір рудың ішінен некеге отыруға рұқсат етпеді) және полигамиялық (көп әйел алушылыққа рұқсат ету) сипатта болды. ... ... ... үшін ... ата - анасына мал ретінде төлейтін төлемақысы. Оның мөлшері әртүрлі болған. Көбінесе, қалыңмал алған ата-ана қызына жасау жасап, ... - ... оны ... ... ... ... тоқтау адат бойынша тек ер адамның құқығы. Оның себептері: әйелінің ерінің көзіне шөп салуы, дұрыс қарамауы, ... ... ... ... ... тек ерінің өз міндетін орындауға жарамсыздығы және ұрып-соғып күн бермеген жағдайда ғана некені тоқтату туралы мәселе қоя алған. Неке ... ... бала әке ... ... тек омыраудағы бала ғана анасында қалады.
Әмеңгерлік- адатта ерекше ... ... ... ... ... әйел ері ... соң бір жылдан кейін күйеуінің туыстарының ... ... ... ... Жасы ... ... ... шықпай өз алдына үй болып отыра беретін. Әмеңгерлік тәртібі қалыңмалы ... ... әлі де ... ... ... да ... ...
6) Мұрагерлік құқық. Мұраға қалдыру жазбаша және ... ... ... ... ... ... жасалғанда куәлар қатысқан. Әдет - ғұрып құқығы бойынша әке мұрасына ... ... оның ... ... ... ... ... болды.
Мұрагерлік құқық қыз балалардың да құқығын қорғаған. Мұра бөлудің мынандай ... ... ... бар: ... сегізден бір бөлігі жесірге тиесілі; он екіден бір бөлігі қайтыс болғанның әкесіне және ... ... ... ... ... ... мен ... арасында бөлінеді. Ұлдық үлесі қыздан екі есе артық болады.
7) адат бойынша қылмыстық және ... ... ... арасы ерекше бөлінбеді. "Айыпкер" ретінде тек қылмыс істеген адам ғана емес, оның туыстары, руы да есептелді. Саяси, қоғамға қарсы ... ... ... ... ... ... билерге қарсы қылмыстық әрекеттер қатаң жазаланды.
Қылмыстың түрлері: а) жеке ... ... ... Адат бойынша жауапкершілікке тартылмайтын кісі өлімдері болды: егесінің құлды өлтіруі, ерінің әйелінің опасыздығы ... ... ... өз ... өлтіруі; ұры-қарақшыны қылмыс үстінде өлтіруі.
Адат дене жарақаттарын ... орта және ... ... ... Мүліктік қылмыстарға ұрлық, тонау, басқаның мүлкін жою немесе зиян келтіру, т.б. жатты.
Дінге қарсы қылмыстар. Қазақтар мұсылман ретінде ислам ... ... ... ... қатаң жазалады. "Жеті Жарғыда" Құдайға тіл тигізген адам (7 адам ... ... ... атып ... деп көрсетілген. Сондай - ақ онда тағы да "кәпір болған адамдар мал-мүлкімен айдалады" деп те ... ... деп бұл ... өзге ... өтіп ... ... айтып отыр. Дінге қарсы қылмыстар жасаған адамдардың бетіне қара күйе ... ... ... ... ... өлім ... ... кесілді.
8) Қазақ қоғамында адат бойынша сот билігін хан, сұлтандар, билер жүргізді. Хан мен ... ... аса ... ... және азаматтық істер жатты. Олардың қатарында барымта, руаралық, ауыларалық даулар, жер дауы, ... мен ... ... ... ... ... даулар болды. Аса маңызды істер билердің қатысуымен жүрді және қалың көпшілік ... ... ... ... ... істі қарауға міндетті болды. Биді таңдау талапкердің қолында болды. Би сотқа жан-жақты дайындалатын. Талапкер мен жауапкер бидің ... ... ... істі ... ... ... отырды. Қамшы тастаудың процессуалдық маңызы болды. Одан кейін екі ... ... бас ... ... ашық ... екі ... ... тыңдау арқылы жүрді. Сотқа келмей қалған жақтың өкілін ... ... ... ... ... Куәлар бидің алдында ант беруі тиіс ... ... 15 ... толмағандар, шариғаттан хабары жоқтар, ақылы - есі кемдер, бұрын айыпты, қылмысты болғандар куә бола алмаған.
Куәлары болмаған күрделі істерде ант беру ... ... ... ... мен жауапкер емес, солар үшін олардың беделді әрі белгілі туыстары берді. Егер айыпталушы үшін емкім ант ... ол ... ... ... тартылған.
Билер сотының шешімі ауызша түрде көпшіліктің алдында ... Сот ... екі ... ... үзу" ... дәстүрмен аяқталатын.
Айыптың оннан бір бөлігі билігі үшін еңбекақысы ретінде биге берілетін. Билер ... ... ... ... , ... және оның ... жүктелді. Сот шешімі тез арада орындалуға тиіс болды. Соттың шешімін орындамау жаңа ... ... ... ... жақтың малын зорлықпен айдап әкету, тартып алу. Адат барымтаны ұрлыққа жатқызбайды. Барымта дауды шешудің басқа тәсілдері қалмағанда ... ... шара ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы»18 бет
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері7 бет
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет
Ислам діні және мұсылман құқығы80 бет
Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы46 бет
Рим құқығы19 бет
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік қатынастары81 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)278 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь