«Сүтқоректілердің шығу тегі»

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Сүтқоректілер класы (Mammalia Linnaeus) жалпы сипаттамасы 4
1.1 Сүтқоректілердің дене құрылысына жалпы шолу 7
1.2 Сүтқоректілердің көбеюі 18
1.3 Сүтқоректiлердiң экологиялық топтары 21
1.4 Сүтқоректiлер класы 21
1.4.1 Жоғары аңдар класс тармағы 21
1.4.2 Төменгi аңдар класс тармағы 22
2 Сүтқоректiлердiң шығу тегі мен олардың эволюциясы 22
III Қорытынды 26
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 27
Курстық жұмыстың өзектілігі: Сүтқоректілер — омыртқалы жануарлардың жылықанды, ең жоғары сатылы тобы. Бұлардың басқа жануарлардан басты ерекшелігі: ррталық жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің ерекше дамуы: дене температурасының біршама тұрақтылығымен (сүтқоректілердің көпшілігінің дене температурасы — 37—39°) қамтамасыз етілетін жылу алмасу жүйесінің күрделілігі; баласын тірідей туып, сүтпен асырау арқылы ұрпағының одан әрі тірі қалуына қолайлы жағдай жасауы. Бұл топтағы жануарлар баласын сүтпен қоректендіретіндіктен, класс сүқоректілер деп аталады. Сүтқоректілер класындағы жыртқыш жануарлар кейде аңдар деп те аталады. Ең жоғары сатыда дамыған, ақыл-ой иесі адам да осы класқа жатады.
Сүтқоректiлер класы (Mаmmalia) 4 мыңға жуық түрдi бiрiктiредi. Егер 2 млн. түрден астам насекомдармен салыстырса аса көп емес. Осыған қарамастан адамдар алты аяқ насекомдарға қарағанда сүтқоректi жануарлармен жақсырақ таныс. Бұл ғажап емес: адам өзiне тән қасиеттерге ие және өзi сияқты сүтқоректiлер класының өкiлдерiне көңiл бөледi. Омыртқасыздарға қарағанда сүтқоректiлер ғалымдар тарапынан кеңiнен зерттелген. Олардың әр түрiне ондаған, мыңдаған ғылыми еңбектер арналған.
Курстық жұмыстың мақсаты: Сүтқоректілерге жалпы сипаттама беру. Сүтқоректілердің қоректену ерекшелігі және қорегін табу әдістеріне талдау жасау, олардың шығу тегін зерттеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Сүтқоректілерге жалпы сипаттама беру;
 Сүтқоректілердің қоректену ерекшелігін зерттеу;
 Олардың шығу тегін зерттеу;
1. Зоолгия-Омыртқалы жануарлар. С.М.Махмұтов. Алматы,1995 ж.
2. Дәуітбаева К.Ә.,т.б. Жануарлар алуан түрлілігі.1 және 2-бөлімдер.Жоғары оқу орындарына арналған оқулық.-Алматы.,2011.-712б.
3. Омыртқалылар зоологиясы К.Б. Олжабекова 1-кітап, - Алматы Эверо. -2014. – 3-13 б.
4. Омыртқалылар зоологиясы. 1 бөлім :оқулық. К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов. -Алматы:Эверо,2011.-400б.
5. Олжабекова,К.Б. Омыртқалылар зоологиясы. 2 бөлім :оқулық /К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-368с.
6. Божбанов, А.Ж. Экологиялық зоогеография негіздері: оқулық / А.Ж. Божбанов, М.Қ. Байбатшанов.- Алматы, 2013.- 339б.
7. Қазақстан сүтқоректілері. Бекенов А.,Есжанов Б. Алматы, «Ғылым»,1995ж.
8. Наумов Н.П. Омыртқалылар зоологиясы. – Алматы.: “Мектеп”, 1970.
9. Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. I, и II тома. – М.: Высшая школа, 1979г.
10. Адольф Т.А. и др. Руководство и лабораторные занятия по зоологии позвоночных.
11. Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии позвоночных . – М.: Высшая школа, 1976.
12. Курс зоологии/Под ред. Матвеева Б.С. – М.: Высшая школа. 1966, т.2.
13. Лукин Е.И. Зоология. М.: Агропромизд.1989г.
14. Банников А.Г., Денисова М.Н. Очерки по биологии земноводных.– М.: Учпедгиз1956.
15. Гриффин Д.Э., Новик Э. Живой организм. – М.: Мир, 1973
16. Жизнь животных 4-7 т.т “Просвещение” 1983г.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Сүтқоректілерге жалпы сипаттама берілді. Шығу тегі зерттелді. Сүтқоректілердің қоректену ерекшелігі және ... табу ... ... ...
Жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыс 32 беттен тұрады.
2634615676529000
МАЗМҰНЫ
І Кіріспе
3
ІІ Негізгі бөлім
4
1 Сүтқоректілер ... ... ... ... сипаттамасы
4
1.1 Сүтқоректілердің дене құрылысына жалпы шолу
7
1.2 Сүтқоректілердің көбеюі
18
1.3 Сүтқоректiлердiң экологиялық топтары
21
1.4 Сүтқоректiлер класы
21
1.4.1 Жоғары аңдар класс тармағы
21
1.4.2 Төменгi аңдар ... ... ... ... шығу тегі мен ... эволюциясы
22
III Қорытынды
26
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
27
center533971500
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі: ... -- ... ... ... ең ... ... тобы. Бұлардың басқа жануарлардан басты ерекшелігі: ррталық жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің ерекше дамуы: дене температурасының біршама тұрақтылығымен (сүтқоректілердің көпшілігінің дене ... -- 37 -- 39°) ... ... жылу алмасу жүйесінің күрделілігі; баласын тірідей туып, сүтпен асырау арқылы ұрпағының одан әрі тірі ... ... ... жасауы. Бұл топтағы жануарлар баласын сүтпен қоректендіретіндіктен, класс сүқоректілер деп аталады. Сүтқоректілер ... ... ... ... аңдар деп те аталады. Ең жоғары сатыда дамыған, ақыл-ой иесі адам да осы класқа жатады.
Сүтқоректiлер класы (Mаmmalia) 4 мыңға жуық ... ... Егер 2 млн. ... ... ... ... аса көп ... Осыған қарамастан адамдар алты аяқ насекомдарға қарағанда сүтқоректi жануарлармен жақсырақ таныс. Бұл ғажап емес: адам ... тән ... ие және өзi ... сүтқоректiлер класының өкiлдерiне көңiл бөледi. Омыртқасыздарға қарағанда ... ... ... ... ... ... әр ... ондаған, мыңдаған ғылыми еңбектер арналған.
Курстық жұмыстың мақсаты: Сүтқоректілерге жалпы сипаттама беру. Сүтқоректілердің қоректену ерекшелігі және қорегін табу ... ... ... ... шығу тегін зерттеу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
* Сүтқоректілерге жалпы сипаттама беру;
* Сүтқоректілердің қоректену ерекшелігін зерттеу;
* Олардың шығу тегін ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы
Сүтқоректілер (лат. Mammalia) - жануарлардың хордалылар типіне жататын, құрылысы жоғары ... ... ... ... ... ... тірі ... сүтімен асырайтын жылықанды жануарлар жатады. Қазіргі кезде сүтқоректілердің 5000-ға жуық түрлері жер шарының ... ... ... таралған. Олар түрлі табиғи орта жағдайларында (суда, аспанда ұшып жүріп, жер астында, құрлықта, ағаш ... ... ... ... ... зоология ғылымының саласын (лат. - емшек+гр. - ғылым), ... ... - аң, + - ... деп те ... ... олар әр ... ... - құрлықта болсын, суда болсын, ауада болсын - кез ... ... кез ... ... өмір сүруге бейім келеді. Олардың миы (дене мүшелерінің өзгелеріне қарғанда) басқа жануарлармен салыстырғанда үлкен болады. Сүтқоректілер ... ... пен ... ең ... ... - мұхитта киттер және құрлықта пілдер болып табылады.
Сүтқоректiлер немесе аңдар класының негiзгi белгiлерi: тiрi туу, ... ... үшiн сүт ... сүт ... болуы, дене қуысын төстi және құрсақты етiп диафрагмамен бөлу және ... Бұл ... ... ... - ... ... жүйесiнiң дамуы. Сүтқоректiлер эволюциясының шыңы болып адам туысы және саналы адам {Homo sapiens} түрi есептеледi. ... ... ... үш ... ... жұмыртқа салушы сүтқоректiлер, қалталы сүтқоректiлер және плацентарлы ... Тек ... ... төл ... жоғарғы сүтқоректiлер, тiршiлiк үшiн күресте жеңiп шықты.
Жұмыртқа салушы және қалталылар, ... ... ... ... ... түстi және жойылып кеттi.
Жамылғысы кезеңдеп түлейтiн жүннен (өстен) және жүн астынан тұратын түктi. Терiде тер бездерi аз, майлы және иiстi ... бар. Сүт ... - ... бар түр ... тер бездер. [1]
Сүтқоректiлер класы (Mаmmalia) 4 мыңға жуық түрдi бiрiктiредi. Егер 2 млн. түрден астам насекомдармен салыстырса аса көп емес. ... ... ... алты аяқ ... ... ... ... жақсырақ таныс. Бұл ғажап емес: адам өзiне тән қасиеттерге ие және өзi сияқты сүтқоректiлер класының өкiлдерiне ... ... ... ... ... ... ... кеңiнен зерттелген. Олардың әр түрiне ондаған, мыңдаған ғылыми еңбектер арналған. Джералд Даррелл, Бернгард Гржимек, Джой ... ... ... Формозов, Игорь Иванович Акимушкин және тағы да басқа көптеген белгiлi жаратылыстан жануарларға арнап көптеген кең таралған қызықты кiтаптар жазды. Алғашқы ... ... 185 млн. жыл ... ... ... ... ... қарағанда, қазiргi жертесерлерге ұқсас ұсақ (ұзындығы 20 см аспаған) жануарлар болған. Бұл аңдардың тiстерi айқын күректiс, иттiс, ұрт және азу ... ... ... ми көлемi ең дамыған рептилиялардiкiнен үш-төрт есе үлкен, ал дене ... ... ... ... және ... тығылуды жеңiлдеткен.
Бор дәуiрiнiң соңында (шамамен 70-65 млн. жыл бұрын) динозаврлар қырылып босатты. Бұл мүмкiншiлiкпен сүтқоректiлер пайдаланды. 10-15 млн. жыл ... ... ... үлкен мерзiм емес) iшiнде олар құрлықтан басқа су және әуе орталарын игердi.
Иттiң аяғы, жылқының тұяғы, итбалықтың ескек аяқтары, жарғанаттың ... -- ... ... ... берiлген сүтқоректiлердiң бес саусақты аяқ-қолдарынан пайда ... Ең көне ... әдiсi - жүру ... жүгiру. Осындайда жануар табаны мен бiлезiк сүйектерiне толығымен сүйенедi (немесе едәуiр бөлiгiне). Мұндай жүрiс тәсiлi - ... ... жүру деп ... Аса ... ... де, ол ... ... Табан арқылы жүру насекомқоректiлерде, кемiргiштерде және кейбiр жыртқыш аңдарда (мысалы аюларда) сақталған.
Ашық кеңiстiктерде тiршiлiк ететiн ... ... ... ... ... жету үшiн ... жүгiру қажет болды. Кейбiр сүтқоректiлер табан арқылы ... ... ... ... ... ... жүру ... жылдамдықпен жүгiруге және секiрiп қимылдауға мүмкiндiк бередi.
Қазiргi саусақпен жүретiн сүтқоректiлерге көптеген жыртқыштар тобының өкiлдерi жатады, мысалы, иттер мен мысықтар. Жүгiрiс ... олар ... ... барлық саусақтарын пайдаланбайды: бiрiншiсi (қысқа, қимылдауда қатыспайтын) эволюция ... ... ... ал ... ... ... жоғалған. [2]
Саусақпен жүретiн жүгiрушiлерге қарағанда тұяқты сүтқоректiлер тек жылдам ғана емес, оған қоса ұзақ жүгiре ... ... жер мен ... ... ... сүйектi қабығымен қорғалған, саусақтарының ең ұшына сүйенедi. ... ... ... ... -- ... ... ал ... потенциальды қорегiнiң (шөпқоректi тұяқтылар) жылдамдық пен төзiмдiлiктiң ... ... ... ... ... сүтқоректiлердiң жақын арақашықтықтарға самғауға қабiлеттерi ашылды. Бұл жануарларда қанаттың рөлiн әдетте, алдыңғы және артқы ... ... ... ... ... Дене ... бiрдей болса да көлемi аяқтарының ұзындықтарына байланысты екендiгi ... ... ... сүтқоректiлердiң аяқтарының ұзын болуы шарт. Ең үздiк болып 500 м ұша алатын тiкеқұйрық кемiргiштер есептеледi.
Нағыз ... ұшу тек ... ... ... ... ... жарғанаттарда ғана кездеседi. Олардың алдыңғы аяқтары нағыз қанаттарға айналған. Қанаттары иықтары арасында созылған жұқа терiлi жарғақпен, ұзартылған алдыңғы иық және ... ... ... артқы аяқтарының өкшесiмен құрылған.
Көптеген сүтқоректiлердiң суда ұстануы туа бiткен қабiлеттерi, ал ... ... ... ... Шығу ... ... ... жүзуге ортақ құралдары: алдыңғы және артқы аяқтарында жүзу жарғақтары пайда болды, аяқтары қысқарды, денелерi сусымалы пiшiндi, құйрықтары болса жалпақтанды.
Сүтқоректiлердiң ... ... ... - үйрек тұмсықтар, жұпартышқандар, кейбiр кемiргiштер (құндыздар, саз ... -- өте ... ... ... ... ... ... сол жерлерде қоректерiн тауып, ұрпақтарын әкеледi. Нағыз су жануарларына киттәрiздiлер, ... мен ... ... мен ... ескекаяқтылар отрядына жатады. Олардың аяқтары қысқа және терiнiң астында орналасқан. Алдыңғы аяқтарының алдыңғы иықтары мен бiлезiктерiнiң жартысы ... ... ... ал артқы аяқтарының сирағының үштен бiр бөлiгi мен табаны немесе тек ... ... ... пен ... қатты ұзартылған, ал саусақтары қалың терi жарғағына оралған. Осының нәтижесiнде аяқтары ескек формасына айналған және олар ескектеуге ... ... ... ... ... ... ... қызметiн де атқарады. Ескекаяқтылар судан тек көбею және тыныс алу үшiн ғана шығады. [1,3]
Ескекаяқтылардан киттәрiздiлердiң айырмашылығы, олар туылғаннан өлгенге ... суда ... ... Су ... ... бейiмдiлiгi оларда толығымен көрiнедi. Киттәрiздiлердiң денесi торпедатәрiздi және жүзуге ыңғайланған. Алдыңғы аяқтары тереңдiк рөлi қызметiн атқаратын және бұрылу мен тоқтауға ... ... ... ... ... ... ... бұлшықеттi құйрығы көлденең құйрықты жүзбеқанатпен аяқталады. Киттәрiздiлер отрядына қорек табу амалының мамандануы қызықты касаткалардың үлкен және өткiр тiстерi оларды ... ... ал ... бiрқалыпты дамыған, бiрақ көптеген және өткiр тiстерi олардың балыққа әуестiгiн көрсетедi. Мұртты киттердiң тiстерi сан-алуан омыртқасыздар және майда шабақтарды ұстайтын тор -- ... ... ... ... ... тағы да бiр ... тобы - ... ұқсас. Оларда да көлденең құйрық жүзбеқанаттары бар, алдыңғы аяқтары ескектерге айналған, ал артқылары болса мүлдем жойылған. Бұлар өте баяу ... және тек су ... ... ... тек ... ... ... қарап отрядтарға бөлуге болмайды. Тағы да бiр маңызды белгiсi - қоректену сипаты. Кемiргiштер мен қоянтәрiздiлер отрядтарының ... ... және iрi ... ... ... жас ағаштар мен бұталардың қабықтарымен қоректенуге бейiмделген. Сондықтан оларды сипаттайтын ... iрi және ... ... ... ... ... ... жануарлар және пiлдер мен түйелер құнарлылығы төмен, ауыр қорытылатын қорекке - шөптер мен ... көп ... ... Бұл ... олар ... азу ... ұзақ ... бойы шайнап майдалауы керек. Өсiмдiкқоректi су тұрғындары дюгондар мен ... ... жоқ, ... олар ... ... қоректенедi. Шырынды жемiстерге әуес, приматтарда мықты азу немесе күрек тiстер тән, бiрақ олар бұл ... үшiн ... ... үшiн ... ... ұлу және т.б. ... қоректенуде майда бiрқалыпты дамыған тiстерiн пайдаланады. Ал жыртқыштар отрядының өкiлдерiн, қорегiн ... ... ... ... ... және ... ... ыңғайланған кiшiрек, өте өткiр жыртқыш тiстерiнен тану қиын емес. [3]
1.1 Сүт қоректілердің дене құрылысына жалпы шолу
Дене пішіні. ... ... ... ... ... ... сүт ... дене пішіні түрліше болады. Оның ішінде кеңінен таралғаны жер ... ... төрт ... ... ... аяғы ұзын ... да, ол ... кеудесінің екі бүйіріне орналаспай, астына арналасқан. Сондықтан тізе буындары денесінің алдына қарай, ал шынтақ ... ... арт ... ... ... ... ... жақсы жетілген, ал құйрық бөлімі керісінше дененің қосалқы бөліміндей нашар дамыған. Жер астында тіршілік ететін ... ... ... ... ... қыска, сыртынан айқьш байқалмайды. Құйрығы редукцияланған. Аяқтары өте қысқа ... Суда ... ... дене ... ... тәрізді болады да аяқтары ескекке айнапған. Кит тәрізділерде тек қана алдыңғы аяқтары сақталған.Тері жамылғысы. Сүт ... ... ... ... ... ... тері ... құрылысы басқа омыртқалылармен салыстырғанда анағұрлым күрделі болады.
Омыртқалылардың тері жамылғысы сыртқы -- ... оның ... ... -- ... ... ... теріден тұрады. Эпидермис өз тарапынан екі қабаттан тұрады. ... -- ... ... -- ... ... өсу ... деп ... Ол қабаттың клеткалары цилиндр немесе кубик тәрізді болады. Бұл қабаттың үсті жалпақтау келген клеткалардан тұрады. Олар ... ішкі ... ... ... ... ... өлі ... айналады. Бұл қабаттың үстіңгі клеткалары біртіндеп қайызғақ түрінде, немесе ... ... ... ... ... түлеп түсіп отырады. [8]
Сүт қоректілердің -- түгі, тырнақтары, тұяқтары, мүйіздері (бұғыдан ... ... және ... тері ... осы ... ... пайда болады.
Сүт қоректілерде терінің кутис қабаты өте жақсы жетілген. Кутис талшықты ... ... ... ... ... ... ішкі беті жұмсақ талшықты тканьдерден тұрады, оған май жиналады. Бұл қабатты тері ... ... ... деп ... Кит пен тюлень сияқты суда тіршілік ететін аңдардың жылуды сақтап тұратын түктері болмағандықтан май қабаты жылуды реттеу қызметін ат-қарады. Кейбір ... ... ... ... ... ... борсық г. б.) май қабаты жақсы жетілген. Май олар үшін қысқы ұйқы кезіндегі қоректік материал болып саналады.
Сүт қоректілердің барлығының ... ... ... қап-тап тұратын түк болады. Кейбір түрлерінде (кит, дельфин т. б.) түк ... ... ... ... ... ғана сақталған.
Сүт қоректілердің түгінің сырткы бөлімін сабақ, ал теріге еніп тұрған бөлімін түбі деп екіге бөледі. Түк ... ... ... микроскоп арқылы қарағанда мына қабаттардан өзек, сірі жәнё сыртқы қабық қабаттарынан тұратынын байқауға болады. Өзегі арасында ауа ... ... ... құралады. Сондықтан түк жылуды нашар өткізеді де, жануардың денесіндегі ... ... ... ... Оның ... сір қабаты өте тығыз болғандықтан түк мықты болады. Ең үстіңгі жұқа ... ... ... ... және химия-лық әрекеттерден қорғайды. Түк түйініне қан тамырлары келеді. Ол түк түйініндегі ... ... ... етеді. Түктің тері бетіне шығып түрған сабағы өсу қабілетін жойып, мүйізденіп кетеді. Терідегі май бездерінен шығатын майы түкті ... оның ... ... ... жәнё су ... ... болады. Түк жабындысы әр түрлі түктен тұрады. Оның непзгі плеріне: мамық түк ... ... ... ... түк ... вибристар т. б.жатады.
Сүт қоректілердің түктері жаңарып, жылдың белгілі бір ... ... ... Тиіндер, түлкілер және көртышқандар жылына екі рет (күзде, ... ... ... сүт ... ... бір рет ... ... мекендейтін сүт қоректілердің түгінің тығыздығы мен ұзын-дығы жыл маусымына қарай түрліше болады. Тропиктік жануарларда жыл маусымдарындағы температураларының айырмашылығы шамалы ... көп ... ... олардың түгі әр уақытта бір қалыпты өседі.
Сезгіш -- ... ... ... ... ... Оны ... мұртша деп те атайды. Бұлар жануардың бас, мойын және төс бөлімдерінде орналасады. Құрсақ бөлімі ағашқа тиш қозғалатындарында ... ... түк ... ... ... Түк қалтасының түбінде және оның керегесінде вибристердің басқа затқа тигенін сезетін нерв талшықтары болады. [3,4]
Түктің түрі өзгерген түрі -- ... мен ... ... ... ... ... ... тырнак, тұяқ мүйіз тұмсық және қуыс мүйіздер жатады. Қабыршақ көп-теген тышқан тәрізділердің табанында болады. Сол сияқты көптеген ... ... ... қорек-тенетіндердің де құйрығында қабыршақ болады.
Мүйізді туындыларға сиырдың, ақбөкеннің, ешкінің, қойдың мүйізі жатады. Ал, бұғының мүйізі мұндай ... ... ... ... ... ... бездері өзінің құрылысына және атқаратын қызметіне қарай -- тер, май, иіс және сүт ... ... ... ... -- ... ... ... бөлімі иіріліп барып қошқар мүйізденіп бітеді. Бұлар бірден терінің үстіңгі бетіне немесе түк қалтасына ашылады. Бұл бездің ... ... ... су, еріген мочевина және тұз болады. Бұл продуктыларды тер безі жасап ... оған қан ... ... Тер ... ... суды ... ... теріні салқындату және ыдырау өнімдерін бөліп шығару. Сөйтіп жылуды реттеп отыру және зәр ... ... ... ... Тер ... барлық сүт қоректілерде дерлік болады, бірақ барлығында бірдей жетілмеген. Мысалы ит пен ... өте аз, ... ... тер безі ... шабында және ерінінде болады. Кит тәрізділерде және кесіртке тәрізділерде тер безі болмайды.
Май бездері шоқтанып жатады да әрқашанда түк ... ... Май ... шығарған өнімдері түктерді, эпи-дермистің сыртын майлап, сыртқы зиянды әрекеттерден сақтайды.
Иіс бездері -- тер ... май ... ... ... түрі ... ... ... кейбір кезде сол екі бездің екеуінің де қажеті осы иіс безінен байқалады. ... ... ... ... тесігінің маңайында өткір иісті, сасық өнім шығаратын бездері болады. Бұл күзенді жауларынан қорғауда маңызды қызмет атқарады. Кейбір сүт ... ... иіс ... ... Бұл ... маңызы әлі толық анықталмаған. Бірақ, без аталған жануарлар үйірге түскенде анық байқалады. Сондықтан оның қызметі жануарлардың көбеюімен ... яғни ... ... ... ... ... ... -- түтік пішінді болады. Клоакалы сүт қоректі-лердің (үйрек тұмсықтардың, ехидналардың) сүт бездері түтік сияқты ... ... ұшы ... ... ... алаң" деген бөлімдегі түк қалташығына келіп ашылады Балалары осы түктерді ... оның ... ... ... ... ... ... "безді алаң" арнаулы қалтаның ішінде болады. Бұл көбею кезінде дамиды. Мұның ішінде жұмырткасы, одан кейін ехиднаның ... ... ... тұмсықтылардың "безді алаңы" кұрсақ жағына орналасады. Бұлардың емшегі болмайды.
Қалталылар мен ... сүт ... ... ... Олардың түтігі емшекке барып ашылады. Сүт бездері мен емшектердін, орналасуы түрліше болады. Ағаштарда өрмелеп жүретін маймылдар мен балаларын емізгенде басы ... ... ... `жарқанаттардың емшегі кеудесінде орналасқан, тек қана екі емшегі болады. Жер бетінде мекендейтін тұяқтыларда емшегі екі ... ... ... мен ... қоректілерде құрсақ жағына екі қатар болып орналасады. Емшегінің саны балалағыштығына, көпшілік жағдайда туған баласының санына тең ... ... саны ... ... ... пілде, жылқыда екеу болады. Ең көп 10 -- 24 емшек тышқан тәрізді кемірушілерде, насеком қоректілерде, кейбір қалталыларда ... ... -- өте ... ... және ... бұлшықеттер жіктеліп, өз алдына орналасқан. Құрсақ қуысын ... ... ... ... ... (көк ет) ... жалпы еттердің қызметін сипаттайды. Бұл ет көкірек қуысын ... ... ... ... сүт ... ... алу ... жеңілдетуге көмектеседі. Тері астындағы ет қабаты жақсы жетілген. Ол терінің кез-келген жерін қозғалысқа келтіре алады. ... мен ... ... ет ... ... домалалып қалуына көмектеседі. Сол сияқты кірпілер мен жайралардың инелерін жыртқыштардың түктерін, вибристарын тікірейтуге көмектеседі. Приматтарда мұндай ет бет бөлімінде болады, оны ... ... деп ... ... ... Сүт ... ... буындасатын беттері тегіс болады, яғни омыртқаның мұндай түрін ... ... деп ... ... ... буындасқан жерінде -- менискилер деген ... ... ... ... ... -- ... ... бел, сегізкөз, құйрық омыртқаларынан құралады. Мойын омыртқа-сының саны ... ... ... ... екі ... ... -- ауыз ... (атлант) және эпистрофей деп атайды. Мойын омыртқасы (ламантинадан басқасында). жеті омыртқадан тұрады. Бірақ, сүт ... ... ... ... ... ... ... мойыны ұзын, кемірушілердің мойыны қысқа болады. Себебі тұяқтыларға ... ... алып жеу үшін ... ұзын болу ... Сүт ... ... ... түрліше болуы, олардың мойын омыртқаларының санына байланысты емес, жеке омыртқалардың денесінің ұзын және қысқа болуына байланысты.
Арқа омыртқалары 12 -- 15 ... ... ... ... және ... бір түрінде 9, ал жалқау аңдардың бір қатарында (сһоlоериs) 24 арқа омыртқасы болады. Бір ұшымен алдыңғы жеті арқа ... ал ... ... төс сүйегіне бекіген қабырғаларды -- нағыз қабырғалар деп атайды. Ал қалғандарын, яғни екінші ұшы төс ... ... ... -- ... қабырғалар деп атайды. Төс сүйегі (зtегпum) бір-біріне жалғасқан бірнеше сүйек пластинкаларынан тұрады. Оның ұшы ... ... ... ... шеміршекпен (ргосеssиs хірһоіdеиs) аяқталады. Төс сүйегінің алдыңғы жалпақ сегментін -- ... ... ... деп ... ... ... ... жер қазуға бейім-делген сүт қоректілердің көпшілігінің төс сүйегінің жігі білінбей кеткен. Бірақ көкірек еттері бекінетін құстардың төс ... қыры ... ... саны 2-ден 9-ға ... ... Он-дағы қабырғалар рудименті түрде ғана болады. [3]
Сегізкөз көпшілігінде бір-бірімен ... ... төрт ... ... Бұл төрт ... ... омыртқасы ғана сегізкөз омыртқасы болады да, артқы екеуі сегізкөзге бірігіп кеткен кұйрық бөлімінің ... ... ... Сегіз көз омыртқалары жыртқыштарда үшеу, ал үйрек тұмсықтыларда екеу болады. Құйрық омыртқаларының саны тұрақты болмай-ды. Мысалы, гиббондарда -- 3 ... ... ... 49-ға ... ... Сүт ... ... үлкен болуына бай-ланысты, ми сауыты да үлкен болады. Жас сүт ... ми ... ... бөлімімен салыстырғанда) ересектерінің ми сауытынан үлкен болады. Сүт ... ми ... жеке ... ... ... ... омыртқалардың сүйегінен аз болады. Өйткені ми сауытын құрайтын ... ... өз ара ... ... ... бүйір және жоғарғы шүйде сүйектер тұтасып бір сүйекке айналған. Құлак сүйектері ... ... ... ... ... бір ... айналған. Қанат-сына тәрізді сүйек негізгі сына тәрізді сүйекпен, ал көз-сына тәрізді сүйек алдыңғы сына тәрізді сүйекпен бірігіп кеткен. Ми ... ... ми ... ... ... ... ... ересек тартқанда бірігіп кетеді. Бұл жануарлардың өсуі кезінде мидың ... ... ... ... омыртқасы мен шүйде сүйектің бірімен-бірінін, бекитін жерінде екі бұдыр өсінді бар. Ми ... ... жұп ... ... мұрын бір дара жақ аралық сүйектен тұрады. Ми са-уытының бүйір бөлімі, бұдыр бетті сүйектерден одан сыртқа және алға ... ... ... ... Бұл ... самай сүйегіне жалғасып, алдыңғы жағынан жоғарғы жақтың өскіні-мен ұштасады. ... ... тек қана сүт ... тән бет ... ... пайда болады.
Ми сауытының астыңғы бөлімі (түбі) негізгі (sрһепоidеum) және алдыңғы сына тәрізді сүйектерден, ал висцериальды ... түбі -- ... ... тандай және жоғарғы жақ сүйектерінен қалыптасады. Ми сауытының ... ... ... ... тек қана сүт қоректілерге тән барабан (tутрапісum) болады. ... ... ... ... ... ... қос ... (реtгоsum) сүйекке айналады.
Жоғарғы жақ, жұп жақ аралық және жоғарғы жақ сүйекте-рінен ... Сүт ... жак ... сүйектердің және жоғарғы жақ сүйектерінің өсінділерінен және таңдай сүйектерінен екінші ... ... ... ... ... ... нәтижесінде хоандар кеуілжір сүйектерінің арасымен келіп, ауыз қуысына ашылмай, таңдай сүйектің артқы жағынан келіп ашылады. Бұл сүт ... ... ... ... ... оны ... кезде тыныс алуына кедергі келтірмейді.
Төменгі жақ сүйегі бұдыр бетті сүйекке бекитін бір пар тіс ... ... ... ... ... ... ... -- балғаға (mаllеиs) айналады, шаршы сүйек, есіту сүйекшесінін, екінші бір түрі төске (іпеиs) айналады. Бұл екі есіту сүйекшелері және ... ... ... -- үзеңгі (stареs) ортаңғы құлақ қуысының ішіне орналасады. Ортаңғы құлақтың сыртқы бөлімі және ... жолы -- ... ... ... ... сүт қоректілердің висцериалдық аппаратының бірсыпырасы сыртқы және ортаңғы құлақ аппаратына айналады.
Иық белдеуі -- сүт ... өте ... Ол ... ... оған бекіген рудиментті каракоидтан тұрады. Клоакалы сүт қоректілерде ғана (үйрек тұмсықты, ехидна) корокоид өз алдына жеке ... ... ... Сүт ... ... аяғы алуан түрлі күрделі қимылдар жасайтын түрлерін-, де (маймылдарда) бұғана болады, ал алдыңғы аяғы жер бетімен қозғалу қызметін ... ... ... түрде болады немесе тіпті болмайды. [4]
Жамбас белдеуі -- жер бетінде тіршідік ... ... тән -- ... шап және ... ... тұрады. Көпшілік сүт қоректілерде бұл үш сүйек тұтасып барып бір ғана -- жамбас ... ... ... скелеті барлық жер бетімен қозғалатын бес саусақты жануарларға тән құрылысты сақтайды. Әйткенмен, ... ету ... ... ... және ... ... ... байланысты оның құрамындағы сүйектердің құрылысы да түрліше болады. Мысалы, жер бетінде жүретін түрлерінде аяқтарының жоғарғы бөлімдері ұзын болса, ал суда ... ... бұл ... ... ... ... яғни ... төменгі бөлімінің сүйектері -- табан сүйектері және саусақтары жақсы жетілген, әрі ұзын болады.
Ас қорыту системасының құрылысы -- ... және ол ... ... ... Ас ... ... сөл ... бездері бар түтікке ұқсайды.
Сүт қоректілерде ас қорыту системасы ерінінен басталады. Етті ерін тек қана кит тәрізділерде және клоакалы жануарлар-да ғана ... Етті ерін сүт ... ... ... ... үшін ... Етті ... кейбір сүт қоректілерде (са-ламандраларда, шұбар тышқанда, маймылдарда) жақсы дамыған. Тіпті олар қоректерінің бірсыпырасын осы дорба сияқты ұрттарына ... ... ішкі ... ауыз ... дейміз. Қоректік заттар бұл жерде тістердің және сілекей бездерінің әсерінен механикалық және химиялық өзгерістерге түседі. Жануарлардың сілекей ... төрт пар ... бар. ... ... ... декстрин мен мальтозаға айналдыратын птиалин ферменті болады.
Сүт қоректілердің тістері -- күрек тістер, шошақ тістер, ... ... және азу ... деп ... ... ... ... саны, формалары мен атқаратын қызметі түрліше болады. Насекомдармен қоректенетін нашар маманданған сүт қоректілердің тістері нашар жіктелген, бірақ көп ... ... ... ... өте ... ... және ... ұшы өткір болады. Сол сияқты жоғарғы жарының соңғы жалған азуы және төменгі жағының бірінші ... азуы ... өте ... және ... ... да, олар жыртқыш азулар деп аталады. Кемірушілердің күрек тістері өте ... ... ... қоректілердің тістерінің жалпы саны және олардың топқа бөлінуі әрбір түрдің тұрақты систематикалық белгісі болып есептеледі. Оны белгілеу үшін ... ... ... ... пайдаланады. Бөлшек сызығының үстіндеп сандар жоғарғы жақтағы тістің санын, ал сызықтың астындағы сан төменгі жақтағы тістің санын көрсетеді. Тістердің жеке ... ... ... ... әрпімен белгілейді. Күрек тістері -- і (іпсіsеіvі), шошақ тістері -- с (сапіпі), жалған азу тістері -- рт ... азу ... -- т ... жақ сүйектерінің ұяшықтарына орналасқан. Мұндай тістерді -- текодонттық тістер деп атайды. Көпшілік түрлерінде тістері ... рет ... жақ ... ... етті тіл ... Оның ... қоректік заттар қабылданып ауыз қуысында ұса-тылған кезде оларды араластырады.
Ауыз қуысының арт жағына жұтқыншақ орналасқан. Жұт-қыншақтың үстіңгі жағына жалғасып жататын ішкі ... ... және ... ... болады. Жұтқыншақтың төменгі бө-ліміне өңеш тесігі жалғасады.
ішкі органдардың қалай, орналасатындығы көрсетілген.
Өңештің еті тегіс тканьдерден құралады. Кейбір күйіс ... ... ... келетін көлденең салалы еттер болады. Осы еттерінің көмегімен өңеш еріксіз жиырылып күйіс қайырғанда ... ... ... ... аузына келтіруге көмектеседі.
Қарын басқа ас қорыту мүшелерінен айқын бөлінген және көптеген сөл шығаратын бездері болады. Қарынның ... және оның ішкі ... ... ... ... ... әрбір түрде түрліше болады. Клоакалы сүт қоректілердің қарыны қарапайым қалта пішіндес болады.
Күйіс қайтаратын сүт қоректілердің қарны өте ... ... ... сиырдың қарны төрт бөлімнен тұрады: 1) үл-кен қарын, оның ішкі бетінде қатты бүрі болады; 2) ... ... оның ішкі беті ... ... ... 3) жалбыр-шақ қарын, оның ішкі беті көлденең орналасқан қатпарлардан тұрады; 4) ұлтабар немесе ... ... ... ... ... коректік зат сілекейдің және бактериялардың әрекетінен аши- ды. Қорек заты қарыннан оның перистальтикалық қозғалысы-! ның ... ... ... одан ... ... -- ... келіп түседі. Ауызда тамактық зат ұсақталып, сілекей- мен ... ... ... болған жартылай сұйық зат жалбыршақты өңешпен жалғастыратын жіңішке саңылау ... ... ... одан ... ... ... ішек -- аш ... тоқ ішек және тік ішек деп үшке бөлінеді. Өсімдік тектес қатты азықтармен қоректенетін түрлер-дің (кемірушілердің) аш ... мен тоқ ... ... ұзын және ... ... бүйені болады, ал кейбір сүт қоректі-лерде (маймылдарда, шала маймылдарда, ... ... кұрт ... ... ... ... ... тектес азықпен қоректенетін сүт коректілердің кейбір түрлерінде (көп күрек тісті қалталыларда) бүйен болмайды. Бүйен ашытқыш чанның қызметін ... Егер ... ... ... ... көп болса, ашу процесі де соғұрлым күшті болады. Өсімдік тектес азықпен қоректенетін жануарларда ішек өте ... ал кез ... ... ... ... ... ... қоректенетіндерде қысқа болады.
Бауыр көк еттің (диафрагманың) астыңғы жағына орналасқан. Өт пен ұйқы безінің жолдары он екі елі ішекке ашы-лады.
Тыныс органдары. ... ... ... ... Көмекей бірнеше шеміршектен тұрады. Көмекейдің төменгі жағында сақина сияқты оймақ тәрізді ... ... Ал, ... және ... ... тек қана сүт ... тән қал-қан тәрізді шеміршек қоршап тұрады. Оймақ тәрізді шеміршектің үстіңгі көмекейдің арқа жағында бір пар ожау тәрізді ... ... ... шеміршегінің алдыңғы шетіне жұқа жапырақ тәрізді үстіңгі көмекей жалғасады. Оймақ тәрізді және қалқан шеміршегінің ... ... ... ... қуыс -- ... ... ... Дыбыс байланысы бір пар қатпар түрінде қалқан шеміршегі мен ожау тәрізді шеміршектің арасында жатады. Трахеялар мен бронхылар өте жақсы жетілген. ... ... ... ... ұсақ ... ... Ең ұсақ ... бронхиолдар деп атайды. Бронхиолдар кішкене альвеолдар деп аталатын көпіршіктермен аяқталады. Аль-веолдар ұяшық ... ... да ... өте жұка екенін байқау қиын емес. Бұл ұяшықтарға қан тамырларының ұшы келеді. Сүт қоректілердің тыныс алуына және ... ... ... ... мен көк ... -- диафрагманың үлкен әсері бар, яғни ... ... ... ... көкірек қуысы кеңейіп, ауа қабылдап немесе тарылып, өкпеден газдың шығуына себепші болады.
Өкпені желдетудің газ алмасуында ғана емес ... ... ... де ... ... бар.
Қан айналу системасы. Сүт қоректілердің сол жақ қарын-шадан шығатын бір ғана сол жақ қолқа доғасы болады. Қолқадан ... ... ... ... ... ... ... Қолқадан кететін қысқа атсыз артерия (агtегіа іппоmіпаtа), оң бұғана асты артериясына (агі. ... ... ... оң және сол ұйқы ... (агі сагоtіs dехtга еt: sіпіstга) тарамданады. Сол жақ бұғана асты артериясы (агі. subelvіа sibstra) қолқа доғасынан кетеді. Кейде сол жақ ұйқы ... ... ... ... ... ... шығады. Арқа қолқасы омыртқа жотасының астыңғы жағында жатады да одан еттерге және ішкі ... ... қан ... ... ... ... ерекшеліктер: 1-бүйректердің қақпа қан айналысы болмайды; 2-сол жақтағы ... қуыс вена ... ... ... ... ... құяды. Көпшілік жағ-дайда ол оң жақ алдыңғы қуыс венамен қосылып, ... ... ... қанды жинап, оң жүрекшеге келіп құйыл-ады; 3-кардиналдық веналардың дара веналары болады; 4-көптеген түрлерінде оң жақ дара вена (vепа ... өз ... ... қуыс ... ... ал сол жақ дара вена (vепа һетіаzуgоs) қуыс ... ... ... де ... вена арқылы оң жақ дара венаға барып кұйылады.
Нерв системасы. Сүт қоректілердің миы басқа жануарлардың миымен салыстырғанда әлде ... ... ... Ол ... пен ... ми ... көлемді болуына байла-нысты.
Алдыңғы мидың дамуы негізінен оның қақпағының -- ми ... ... ... ... мидың қақпағы ми қарыншақтарының бүйір керегелерінің нервтік заттарынан өседі. Пайда болған ми күмбезі екінші реттегі күмбез, немесе ... ... деп ... Ол нерв клеткалары мен талшықтарынан тұрады. Сүт қоректілерде ми қыртысының жақсы жетілуіне байланысты, оның сұр заты ақ затының үстіне орналасқан. Ми ... ... нерв ... ... ... Сүт ... мінез-құлқының күрделі болуы, әр түрлі сыртқы әсерлерге беретін күрделі жауаптары алдыңғы ми сыңарларының қыртысының прогессивті дамуына тікелей ... Екі ми ... ... дене ... деп ... ақ нерв ... комиссураларымен байланысқан.
Алдыңғы ми сыңарларының беті көпшілік түрлерінде тегіс болмай, көптеген сайлар болады да оның ... ... ... тұрады. Тіпті болмағанда маңдай бөлімін самай бөлімінен бөліп тұратын бір сайы болады, оны сильвиев бороздасы деп ... Одан ары ... ... ... ... бөлімінен бөліп тұратын көлденең -- роландов бороздасы кетеді. Жоғарғы сатыдағы сүт ... ми ... ... өте көп болады. Аралық ми үстіңгі жағынан көрінбейді. Эпифиз бен гипофизі ... ... ми өз ара ... ... екі ... төрт төмпешікке бөлінген. Жануарлардың қозғалысының күрделі болуына сәйкес мишығы үлкен, әрі бірнеше бөліктерге бөлінген.
Сезім органдары. Сүт ... иіс сезу ... өте ... ... және тіршілігінде үлкен роль атқарады. Осы органдарынын, көмегімен олар жауларын сезеді, тамағын, бірін-бірі ... ... ... ... ... ... иісіне бірнеше жүз метр қашықтан анықтайды. Тек қана толығынан суда тіршілік етуге көшкен түрлерінде (киттерде) иіс сезу ... ... ... елеуге болмайтын иісті сезеді.
Кейбір сүт қоректілерде (қалталыларда, кемірушілерде, ... ... ... ... ... ... ... Бұл өз алдына таңдай-танау каналына ашылатын иіс сезу капсуласы. [1,2]
Есіту органы сүт қоректілердің көпшілігшде өте жақсы жетілген. Оның ... ... ... класгың өкілдерінде болатын ортаңғы, ішкі құлащқа, жаңа екі бөлім: сыртқы дыбыс жолы, құлащ қалқаны, енеді. ... ... ... сүт ... ... ескек аяқтылардың көпшілігінде, жер астын мекендейтін көртышқандарда т. б.) болмайды. Құлақ ... ... ... маңызы зор. Ол әсіресе, түн жануарларында (жарқанатта), орман тұяқтыларында, ит тұқымдастары-ның шөлді мекендейтін ... т. б. ... ... ... ішкі ұшы ... жарғағымен аяқталады оның арт жағында ортаңғы құлақ куысы болады. Ортаңғы құлақ қуысында амфибилер мен рептилилердей бір ғана ... ... ... үш ... ... Балға дабыл жарғағына тиіп тұрады, оған қозғалмалы болып төс бекіген. Төс өз тарапынан қозғалмалы ... ... ... ... ішкі ... жарғақты лабиринті оваль тәрізді тесікке тіреледі. Бұл көрсетілген система ... ... ... ... жолы арқылы ішкі құлаққа келетін дыбыс толқынының берілуін ... ... Ішкі ... ... бір ... аударатын нәрсе, улитканың жақсы жетілуімен қатар улитканың каналында ... ... ... ... ... -- кортьев органының болуы. Дыбысты қабылдаған кезде осы талшықтар оны күшейтіп (резонируют), жануарлардың нәзік дыбысты есітуін қамтамасыз етеді.
Көру ... Сүт ... көру ... құ-рылысында ерекше өзгешелік болмайды. Көру органдары-ның жануарлардың тіршілігінде құстармен салыстырғанда аса маңызы жоқ. Тіпті ашық ... ... ... да көру ... нашар жетілген. Қозғалмай тұрған заттарға көптеген жануарлар көңіл аудармайды, сондықтан қозғалмай тұрған адамға аса сақ деп ... ... ... қоян) жақын келіп қалады. Көзі өте үлкен болатын түн жануарлары мен ашық ландшафтыны мекендейтін жануарлар. ... ... ... ... көзі аса көргіш болмайды. Жер астында тіршілік ететіндерінің көзі ... ... ... ... ... ... тері жарғақ қаптап тұрады. Аккомодация кірпік еттерінің әсерінен хрусталиктің ... ... ... ... Сүт қоректілердің көпшілігінің жоғарғы және төменгі қабағы өте жақсы дамыған және бірсыпырасында ... ... ... ... ... системасы. Басқа амниоттардікі сияқты сүт қоректілердің бүйрегі де мықын бүйрегі (mеtаперһгоs) деп ... ... тән дене ... ... сүт ... эмбриональдық даму кезінде болады да, кейін жойылып кетеді. Сүт қоректілердің метанефрикалық, ... ... ... ... дене. Сүт қоректілердің көпшілігінің бүйректерінің сыртқы беті тегіс, ал күйіс қайтаратындардың және ... ... ... ... ... Киттердің бүйректері бірнеше бөлімге бөлініп, бөлшектеніп тұрады. [1,3]
Бүйректі жарып қарасақ -- сыртқы ... ... ішкі ми ... ... жолақты қабаттан тұратындығын байқауға болады. Сыртқы кыртыс қабатында ішінде қан тамырының түйіні бар, ұшы боуменов капсуласымен бітетін ... ... ... Қан ... бар ... cүзу ... жүзеге асып, бүйрек каналшаларында қан плазмасы сүзіліп -- алғашқы несеп пайда болады.
Бүйректің ішкі ми ... ... ... ... жинаушы каналдар жатады, бұл каналдар топтанып және одан әрі қарай созылып келіп бүйрек түбегінің ішіндегі емізікшелердің ұшта-рына ашылады. ... ... ... ... ... ... ... ол қуыққа келіп ашылады. Клоакалы сүт қоректі-лердің несеп жолы несеп-жыныс қуысына барып, одан қуыққа келеді. Қуықтан ... ... ... ... ... ... шығады.
Зәр шығару қызметін аздап та болса тер безі атқарады, ол арқылы тұздың, мочевинаның ерітіндісі бөлінеді. Осы жолмен белок алмасуының ... ... да ... ... ... Сүт ... аталық жыныс бездерінің (tеstеs) пішіні сопақша болады. Кейбір сүт қоректілерде: клоакалыларда, пілдерде, мүкі тістілерде, кит тәрізділерде т. б. ... безі өмір бойы дене ... ... ... сүт ... ... жыныс безі алғаш дене қуысында болады да, ... ... ... ... шап ... ... ... тұрған ен қалтасының (sсгоtum) ішіне орналасады. Ең қалтасы дене қуысы мен шаптағы ... екі шап ... ... ... Аталық жыныс безіне тұрқы бойына беттесе орналасқан -- ен сағағы ... ... Ен ... ... ... ... ... сыртқа шығаратын көптеген иректелген каналдардан тұрады. Ен сағағынан, вольфов каналының гомологы -- қос ... жолы (vаз ... ... Ол ... мүшесінің (репіs) түп жағынан келіп несеп шығаратын, немесе тұқым шығаратын каналмен жалғасады (dисsиs еjасиlаtогіиs). Тұқым жолдарының ... ... ... ... енер алдында, сырты бұдыр келген тұқым қалталары (vеsісиlа sеmіпаlіз).деп аталатын қос кесек денені ... Сүт ... бұл ... дене ... ... ... құрауға қатысатын секрет бөліп шығаратын без болып саналады. Бұл ... ... ... ... аналық жыныс жолына түскен тұқымның кейін шығып кетуіне кедергі келтіруі мүмкін.
Шағылыс мүшесінің түп жағында бір пар без болады. Бұны ... ... без деп ... Бұл ... жолы да ... ... ... ашылады. Аталық жыныс бездерінің сперматозоидтары жүзіп жүретін ... ... осы без ... ... немесе эйякулят сперматозоидтың өзі тұқым қалта-сы және предстательдік бездің бөліп шығаратын сұйықтары-ның жиынтығы болып саналады.
Шағылыс мүшесінің (репіs) төменгі жағында ... ... ... Тұқым-несеп каналының үстінде және екі
жағында борпылдақ кеуекті денелер (согриз саүегпозит) жатады. Жыныстық қозу кезінде шағылыс мүшесінің ішіндегі ... қан ... ... нәтижесінде шағылыс мүшесінің созылғыштығы, серпімділігі артып және көлемі үлкейеді. Кейбір сүт қоректілердің (жыртқыштардың, ескек аяқтылардың, кемірушілердің көпшілігінің және кейбір жарқанаттардың т. б.) ... ... ... болу ... оның ... ... ... ұзын ерекше сүйекше (оз репіs) болатындығынан. [8]
Жұп аналық жыныс безі дене куысының арқа ... ... ... ... ... тұрады. Бір пар жұмыртқа жо-лының алдыңғы ұшы, аналык, жыныс бездерінің маңынан келіп ашылады. Әрбір жұмыртқа жолының бұл ұшы кең ... ... ... ... ... ... ... бөлімш фаллопиев түтігі деп атайды. Ары қарай кеңейіп -- жатынға айналады. Жатын қынапқа ашылады. ... ... ... ... ... оған қынаптан басқа несеп жолы да ашылады. Жыныс-несеп каналының құрсақ жағына қараған бетіне ... ... ... деп аталатын аталықтардың шағылыс органы сияқты кеуекті өсінді болады. Сүт қоректілердің кейбір түрлерінің ұрғашысының клиторында да ... (оз ... ... сүт қоректілердің ұрғашысының жұмыртқа жол-дары қос түтікті болады да фаллопиев түтігімен жатындарға ғана ... ... ... ... ... ашылады. Қалталы сүт қоректілердің қынабы жекеленген, бірақ көпшілі-гінде жұп ... ... ... ... әрдайым дара болады, бірақ жұмыртқа жолының жоғарғы жағы жұп қалпын сақтайды. Кейбір сүт қоректілерде жатын жұп ... оның оң және сол ... ... ... ... ... арқылы ашылады. Мұндай жатынды -- қос жатын деп атайды. Мұндай жатын кемірушілердің көпшілігінде және мүкі ... ... ... ... ... және ... жатыны төменгі жағынан қосылып -- екі айыр жатын құрайды. Кит тәрізділердің, тұяқтылардың және ... ... ... оң және сол ... ... ... қосылып кетуінің салдарынан -- екі мүйізді жатын пайда ... ... шала ... және ... ... жатыны дара, қарапайым болады Мұндай жатынның жұмыртқа жолының жоғарғы бөлімі -- фаллопиев түтіктері ғана жұп ... ... Сүт ... жатынында ұрық жетіле бастағанда плацента деп атайтын ұрық орны пайда болады. Сүт қоректілердің клоакалы ... ғана ... ... ... плацентаның нұсқасы ғана болады. Плацента аллантоистың сыртқы қабырғасы мен сероздық қапшыктың беттесуінен пайда болады, соның нәтижесінде борпылдақ дене -- ... ... ... ... ... -- ... пайда болып, ол жатынның жұмсақ тканьдерімен жалғаса-ды. Осы арада ана мен ... қан ... өз ара ... ... олар ... ... Сөйтіп, аналық организм мен ұрықтың қан тамыры қатысып жатады. Соның нәтижесінде ұрықтың организміндегі газ алмасуы, оның коректенуі және ... ... ... ... ... орындалады. Сүт қоректілердің хорион бүрлерінің орналасуына қарай плацентаның бірнеше-типтері болады. Олардың негізгілері: 1-хорион бетіне оның бүрлері біркелкі тегіс орнаса диффузиялық ... деп ... ... ... ... ... кит тәрізділердің, тұяқтылардың көпшілігінің және шала маймылдардың плацентасы; 2-хорион бетіне бүрлері шоқ-шоқ ... ... ... оны жарнақты-бұдырлы плацента деп атайды. Бұл типке күйіс қайыратын жануарлардың көпшілігінін, плацентасы мысал бола-ды; 3-хорионның бүрлері белгілі бір ... ... ... ... оны ... ... деп ... Оған насеком жемділердің, кемірушілердің, маймылдардың плацентасын жатқызуға болады. [6]
Түрлі сүт қоректілерде баласының плацентаға (шуына) бекуі түрліше болады. Кейбір сүт қоректілердің ... ... ... ... ... ... жатынның сілекей қабаты мен ұрық плацентасының нашар бекуінің нәтижесінде жатынның сілекей ... ... ... ... -- ... плацента деп атайды. Енді бір сүт қоректілердің ... ... ... ... Соның нэтижесінде жатынның сілекей бетіне бекіген плацента бөлімі үзіліп кетеді де ... ... ... бірден төлмен бірге сыртқа шығады, оны шу деп, ал плацентаны -- ажыратылмалы плацента деп ... ... ... ... ... ... белгілері: 1) іште ұрықтану, 2) тірі туу ... ... ... ... 3) ... ... үшін ... ұя-үйшік жасау, 4) жаңа туған жас балаларын сүтімен қоректендіріп, көп уақытқа ... ... ... Көрсетілген белгілердің ішінде екінші мен төртінші нағыз сүт қоректілерге тән белгі, ал бірінші мен ... ... да жер ... ... ететін омыртқалыларда да кездесе береді.
Көбею биологиясының көрсетілген ... ... ... сүт ... ... бірдей тән бола бермейді. Сондықтан сүт қоректілерді төрт биологиялық топқа бөлуге болады.
1. Ұрықтанған жұмыртқа туып, оны басып бала ... ... ... ... ... туатын кезінде аналығының құрсақ бөлімінде пайда болатын тері қалтаға салып алатындар. Осы қалтада жұмыртқадан шыққан жас особь сүт ... ... ... ... ... ... ... Бұл ехидналарға тән көбею болып саналады.
3. Шала тірі туатындар. Олардын, ... ... ... ... ... ... жетіледі. Жаңа туған өте әлсіз ба-ласын, көбею кезінде анасының құрсағында пайда болатын қалтаға салып, аузынан емшек ... ... етіп ... ... Ол өз ... еме ... анасы аузына қарай шашыратқан сүтті жұтып, осы ... ... ... ... ... көбейеді.
4. Өз бетінше қозғалып, еміп кете алатын толық ... бала ... ... ... бала туу ... ... болуымен байланысты. Сондықтан бүл топқа жататын жануарларды -- плаценталы сүт қоректілер деп атайды.
Жануарлардын. бұл группаларының ... ... ... ... ... ... да айырма-шылық болады. Жұмыртқа туатындарының жұмыртқасы ірі (10 -- 20 мм), сары уызға бай, жақсы ... ... ... ... ... пергамент тәрізді қабы болады.
Қалталылардың жұмыртқасы ұсақ (0,2 -- 0,4 мм), ал ... ... ұсақ (0,05 -- 0,2 мм) ... ... ... буаз болу мерзімі де, соған байланысты баласының жетілу дәрежесі де түрліше болады. Бұл бала ... ... ... ... ... ... ... арнаулы етіп жасаған ұяларда, немесе індерде туады. Олардың балалары азды-көпті болса да климаттың, ... ... және ... қорғалады. Бұлар баласын аз уақыт көтереді, сондықтан олар дәрменсіз, қызылшақа және соқыр ... ... ... сұр ... ... ... 11 -- 13 күн, үй ... (Миз mиsсиlиs) 18 -- 24 күн, сұр дала тышқаны (Місгоtиs агvаlіs) 16 -- 23 күн, ірі ... ... ... 25 -- 26 күн, ... 35 -- 40 күн, қара ... түлкілер 52 -- 53 күн көтереді.
Қарапайым ұяларда немесе жай үңгірлерде балалайтындар-дын буаз болу ... ... ... ... ... және тағы да сол ... мысық тұқымдастардың буаз болу мерзімі 90 -- 133 күнге дейін созылады. Балаларын жер бетіне туатын және ... ... ... жүріп кететін сүт қоректілердін, буаз болу уақыты оданда ұзағыраққа созылады. Мысалы, бұғылардың буаз болу мерзімі 8 -- 9 ... ешкі мен ... 5 -- 6, ... ... және ... 10 -- 11 айға ... ... көбею жылдамдығы, яғни өсімталдығы олардың жыныстық жетілуіне, алғашқы баласымён соңғы баласын ... ... ... ... дене ... байланысты болады. Ірі жануарлардың жыныстық жетілуі кешірек орындалады. ... ... 10 -- 15, ... ... -- 20, ... 2 -- 4, аюлар мен жолбарыстарда 3 -- 4 жасында жыныстық жағынан толығады. Тезірек ержетіп, екі ... ... ... ... жететін иттердің және сусарлардың түрлері. Әсіресе тез ержететіндер -- ... және қоян ... ... ірі ... бір жасқа жетпей-ақ көбею дәрежесіне жетеді, ал ондатралар 5 айлық кезінде күшіктей бастайды. Тіпті тез ержететін ұсақ тышқан тәрізді ... -- үй ... 2 -- 5 ... дала және ... ... 3 ... ал кішкене сұр тышқан 2 айлығында көбейе береді.
Сүт ... ... дене ... туу ... әр ... ... Пілдер, мұртты киттер, жолбарыстар 2 -- 3 жылда бір рет балалап, бір-ақ бала туады. Қуыс мүйізділер, бұғылар, дельфиндер ... ... бір ғана бала ... Ит ... мен ... тәрізділер жылына бір рет қана балалағанымен бірнеше бала туады. Мысалы, күзендер 2 -- 8-ге дейін, ... мен ... 3 -- 10-ға ... қара бурыл түлкілер 4 -- 18-ге дейін күшік ... ... мен қоян ... ... ... ... бір жылда 2 -- 3 рет көбейіп, әрбір көжектегенде 3 -- 12-ден көжек туады. Тиіндер жылына 2 -- 3 рет ... ... ... 2 -- 10-ға ... ... ... 3 -- 7 рет ... әрбір балалаған сайын 2 -- 10-дан көжек туады.
Көбею жылдамдығы сүт қоректілердің өмірінің ұзақтығына және оның түрлерінің өлу ... ... ... ... ... ұзақ ... өте баяу ... Мысалы, пілдер 70 -- 80 жыл, аюлар мен ірі мысықтар 30 -- 40 жыл, ... 10 -- 15 жыл, ... ... ... 1 -- 3 жылға дейін өмір сүреді. [2]
Тіршілік жағдайының ... ... ... ... да жыл ... ... отырады. Бүл әсіресе, өсімтал түр-лерден айқын байқаладьі. Мысалы, ауа райы жақсы, тамақтық зат мол ... ... ... үш рет ... ... ... 6 -- 10-ға ... көжек туады, ал ауыр жылдары ұрғашылары ашығып, арықтап жылына 1 -- 2 рет балалап, 2 -- 3-ке ... ғана ... ... ... ... саны ... сөйтіп жылдамдығы құрт төмендегі кетеді. Бұл сияқты жағдайлар барлық аңдарда да ... ... ... ... және ... ... болады. Моногамдыларында бір көбею мезгілінде еркегі мен ұрғашысы жұп құрайды. Мүндай жануарларға қаскырлар, қара бурыл түлкілер, түлкілер мен құндыздар жатады. Ал, ... жұбы көп ... ... ... ... түрлерде балаларың өсіруге ұрғашысы да, еркегі де қатысады. Кебір нағыз тюленьдер шағылысу кезінде ғана жұп құрайды да, ... ... ... ... ... -- ... ... жылқылар, шошқалар, ешкілер, сиырлар, қойлар жатады, Сүт қоректілердің бұл түрлері, яғни жылқылар, бұрылар, ... ... ... ... ... "үйір" құрады. Бір үйірде бір ғана еркегі және жиырмадан отызға дейін ұрғашылары болады. Құлақты ... ... ... түскенде манына 15 -- 80-ге дейін ұрғашыларын жиып, үйір құрады. Кемірушілер мен насеком жемділердің де көпшілігі полигамдарға жатады. ... ... ... ... қоректілердін, әрбір түрінін шағылысу мерзімі түрліше уақытта орындалады. Қасқырлар мен түлкілер ... аяқ ... ... мен ... көктемнің басында, бұлғындар, сусарлар жаздың ортасында, ал тұяқтылардың көпшілігі күзде шағылысады. Әрбір түрдін, өзіне ... және ... ... ... жыл ... балалауы эволюциялық дамудын, нәтижесінде пайда болған. Осы ... ... сүт ... ... түрлердің буаз болу мерзімі түрліше болатыны жоғарыда айтылған ... ... ... буаз болу ... 60 күн ... ал бұлғындардікі 230 -- 280 күндей болады.
1.3 Сүтқоректiлердiң ... ... ... ... және ең жас ... ... ... тән белгiлер: түктi жабын, терi бездерi, жылықандылық, денесiнiң бiрқалыпты температурасы, бас миы ... ... тiрi туу, ... қамқорлығы, күрделi мiнез-қылығы. Осының барлығы сүтқоректiлерге жануарлар дүниесiнде үстем етушi болуға мүмкiндiк бердi. Олар ... ... ... ... ... етедi. Сүтқоректiлердiң экологиялық типтерi (тiршiлiк формалары) олардың қоректену орталарымен анықталады: сулы және ... сулы ... дене ... ... сүйiр және аяқтары ескектi немесе жарғақшаларымен болады; ашық ... ... ... ұзын ... тығыз денелерi, ұзын қозғалмалы мойындары болады. Сондықтан түрлi класс тармағы, ... ... ... арасында, бiрдей мекендеу орталықтарына байланысты ұқсас тiршiлiк формалардың кездесуi мүмкiн. Табиғаттың бұл құбылысын - ... ал ... ... - гомологты деп атайды. Жоғары дамыған нерв ... ... ... ... ... ... икемделуге және табиғи ресурстарды қорек етуге, жауларынан қорғалуда, iндерiн мен ... ... ... ... ... ... ала ... аңдарға ұрпақтарын жақсы қорғауға, жаңа территорияларды басып алуға мүмкiндiк ... ... ... ... ... ... тұрақты жерде дара немесе топтардан тұрады, екiншiлерi үйiрде немесе табырда көшiп жүредi. Үйiрдi немесе ... ... ... қоса ... ... рөл атқарады. Қоректену тiзбегiнде де сүтқоректiлер әр-түрлi жағдайда ... ... -- ... қоректердiң алғашқы тұтынушылары (1 реттiк консументтерi), екiншiлерi - бейбiт сүтқоректiлер (2 реттiк -- жәндiк - және ... ... ... үшiншiлерi - жыртқыштар (үлкен белсендi жетелiкке шабуылдайтындар - II және III реттiк консументтер). Аралас қоректену ... ... ... тән. ... ... ... қарым-қатынасы тығыз, бiр шетiнен олар қоректену объектiсi болса, екiншi жағынан өсiмдiктер жануарлардан тiкендер, жағымсыз иiстер, ащы дәмдермен ... ... ... ... ең ... ... адам: 15 түрi үй жануарлары болып табылса, 20 түрi - бұталарда ... ... ... ... және ... ... (тышқандар, егеуқұйрықтар және т.б.). Аңдарды қолға үйрету қазiргi ... ... ... Жаңа ... шығарылып, жабайы аңдармен будандастыру арқылы ескi тұқымдар жаңартылып жатыр.
1.4 ... ... ... ... ... ... класс тармағына қазiргi замандағы, көптеген әртүрлi отрядтарға бөлiнiп кететiн сүтқоректiлер жатады. Бiрақ, олардың қалталылардан айырмашылығы:
1) Қалталы сүйектерi болмайды.
2) Ұрықтары ... ... ... ... ... тура дамиды, және балалары жетiле туып, өзi сүт сора ... Бас миы ... ... Ересектерiнде дене температурасы жоғары және тұрақты.
5) Сүттi тiстiң және тұрақтыға ауысуы жақсы байқалады.
Жоғары құрылымнан және ... ... ... сай, ... те жер ... ғана ... қоймай, сонымен қатар, суда тiршiлiк үшiн күрестi жеңiп, әлемдiк мұхит киттәрiздiлер және ескекаяқтылар тарады, және әуе кеңiстiгiнде олар құстармен бәсекелесте ... ... ... Төменгi аңдар класс тармағы
Сыртқы құрылысының әртүрлiлiгiне қарамастан, барлық ... ... тән ... жиынтығына ие. Бiрiншiден, плацента (қағанақ) болмайды, сол себептен ... ... ... дамыған және кiшкентай болып туылады (осылай, алып, бойы ересек еркекке ... ... жаңа ... ... грек жаңғағындай болады). Олар сора да алмайды және емiзiкте асылып қана тұрады, емiзiк маңында олардың аузының шеттерi жабысады, ал сүт ... ... ... ... ... сығушы бұлшықеттердiң қысқаруымен шашырайды. Осындай пассивтi қоректенуге бейiмделу ретiнде, баласының ... ... ... ... осылай сүт оның бүйiрлерiнен ағып, баласының еркiн тыныс алуына мүмкiндiк бередi. Екiншiден, баласын тiрiдей туып, арнаулы қалтада өсiредi. ... ... миы, ... ... ... тән, иiрiмдерден айрылған. Төртiншiден, аналықтарында тек екi жатыр ғана емес, сонымен қатар екi қынап та бар. Бесiншiден, азудың алдындағы тiсi ғана ... ал ... ... ... бiр рет өмiр бойы шығады және жоғары сүтқоректiлердiң сүттi ауысуына сәйкес ... ... дене ... ... жоғары болғанымен, плаценттiлерге қарағанда төмен және өте тұрақты емес. [8]
2 Сүтқоректілердің тегі және олардың эволюциясы
Қазіргі кездегі сүт ... тегі ... ... ... ... қарапайым рептилилер болып есептеледі. Олар кейінірек пайда болған және жер бетінде тіршілік етуге едәуір маманданған қос мекенділерден ... ... ... да ... болған. Оған аң тәрізділер (Тһеготогрһа) класс тармағынан перм аң тістілері (Тһегіоdопtіа) жатады. Олар-дың тісі күрек, шошақ, азу тістерге жіктеліп, ... ... ... ... ... ... ... сүйектері болған. Төменгі жақтың шаршы сүйегі мен буындық ... ... ал тіс ... ... өте жақсы жетілген. Бұдыр сүйектің қалдығы мен ... ... ... бір ғана ... ... ... ... сүйегі кейбір түрлерінде екеу болған. Мұндай рептилилердің өкілі ретінде Солтүстік Двинадан перм қабатынан ... В. П. ... ... -- иностранцевиялерді (Іпоstгапсеvіа аlехапсігоvi), Африкадағы триас қабатынан табылған циногнаттарды (Супоgпаtһиs) атап өтуге болады. Бұларды қазіргі кездегі сүт қоректілердің ... ... тегі деп ... ... ... олардың бір қатар белгілері сүт қоректілерге ұқсас болғанымен, бірсыпыра жоғары маманданған өзіндік айырмашылықтары да бар. Сондықтан сүт ... ... ... ... ... өте қарапайым және аз мамандаған аң тістілердің ішінен іздеу керек.
Сүт қоректілердің прогрессивтік эволюциясы денесінің жоға-ры температурасы, оны реттеу ... тірі тууы және өзін ... ... ... ... түрліше бейімделу-ді қамтамасыз ететін жоғары дамыған нерв ... ... Бұл ... ... тұрғыдан қарағанда олардың артерия қаны мен вена қанының бір-біріне араласып кетуден ... ... төрт ... ... бір ғана (сол жақ) ... доғасының сақталганын, қоректенулерінің мерзімді болуын, дене жылуын реттеуде жабындысының күрделенгенін, екінші реттегі ми күмбезінің пайда болғанын т, б. ... ... ... ... ... ... болу керек, өйткені олардын, ертедегі топтары жөнінде толық, сенімді мәліметтер жоқ. ... ... ... ... сүт ... тістері, жақтары немесе ми сауытының сынықтары ғана табылған. Триас дәуірінің ... ... көп ... ... ... ... Бұлардың көп бұдыр тістілер деп аталған себебі азу тісінің үстіңгі бетінде көптеген бұдырлары болған. Бұл күрек ... өте ... ... ... ... жоқ, үлкендігі қаптесердей, ең ірісі суырдай ұсақ жануарлар. Көп бұдыр тістілер өсімдікпен коректенуге ... ... және ... сүт коректілердің кейінгі топтарының тегі деп айтуға болмайды. Тек қана ертедегі формалары біртесіктілердің алғашқы түрлері сияқты деп ... ... ... тісі ... ... ... тісіне өте ұқсайды.
Болжау бойынша қазіргі кездегі сүт қоректілердің тегіне жа-қын формалар жер бетінде юра ... ... ... болған. Бұлар үш бұдырлылар (ТгіtиЬегсиІаtа) деп аталған Үш бұдырлылар көбінесе насекомдармен, мүмкін басқа ұсақ жәндіктермен және рептилилердің жұмыртқасымен ... ... ... ... олар жер ... және ағашта тіршілік ететін насеком жемділерге жақын сондай-ақ ... ... ... миы ... үлкенірек болған. Үш бұдырлылардың негізгі тобы -- пантотериялар (Рапtоtһегіа) ... мен ... ... түрі ... ... ... олардың қалай көбейтіні жөнінде ешқандай мәліметтер жоқ.
Бор дәуірінде қалталылар пайда болады. Олардың ертерек-тегі қалдықтары ... ... бор ... және ... ... мен Евразияның төменгі үштік қабатында болған. Сондықтан қалталылардың отаны үштік дәуірдің басында кеңінен ... осы екі ... ... саналады. Осы дәуірдің аяғына дейін, оларды осы кезге дейін Австралия-да, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда, Оңтүстік Америкада, Сол-түстік Америкада (тур) және ... ... ... ... ... ұйымдасқан плаценталы жануарлар ығыстырып шығарған.
Қалталылардың ең ертедегі тобына көп күрек тістілер жа-тады. Олардың мекендеген жері ... ... ... ... ... Бұлардың кешірек пайда болған тобына Австралияда тараған екі ... ... ... ... Ол екі ... қалталылар сол жерде тараған көп күрек тістілерден пайда болған. Австралия -- құрылықтың басқа бөліктерінен плаценталы жануарлар ... ... ... бөлініп кеткен болу керек. Сондықтан бұл материкте қалталылардың көптеген түрлері, әр ... ... ... өмір ... Оңтүстік Америкада үштік дәуірдің орта кезінде плаценталы тұяқтылар мен ... ... ... ... өте көп ... Миоценнен кейін Оңтүстік Америкада плаценталы-лар көбейіп, қалталыларды толық ығыстырып ... да, тек қана ... ... ... қалады [13].
Бор дәуірінде де қалталылардан бұрынырақ плаценталы сүтқоректілер пайда болса керек. Олар үш бұдырлылардан да бұрыныр-ақ шығуы және ... ... ... ... бұтаққа параллель шыққан жануарлар болуы да мүмкін. В. О. Ковалевскийдің зерттеуі бойынша олар бор дәуірінде әр түрлі бағытта дамыған. Плаценталылардың ең ... ... ... ... ... болып есептеледі. Мұндай қарапайым жйнуарлар Монғолияның жоғарғы бор қабатынан табылған. Бұлардың бір тобы жер бетінде, бір тобы ... ... ... сүт ... шығуына негіз болған. Ағашты мекендеп ұшуға бейімделген насеком жемділерден қол ... ... ... ... ал ... бейімделген бұтағынан үштік дәуірдің бас кезінде ертедегі қарапайым креодонт (Сгеоdоntа) деп аталатын ... ... ... ... аз ... ішінде кеңінен таралған олигоценнің аяқ кезінде үштік дәуірдің жай қозғалатын тұяқтыларының орнын, тез ... ... ... ... ... ... да, олардан анағұрлым мамандалған жыртқыштар (Сагпіvога) пайда болады. Эоценнің аяқ кезінде, олигоценның бас кезінде жыртқыштардан ескек аяқтылар (Ріппіреdіа) жеке бұтақ ... ... ... ... ... ... ит, ... т. б-) тұқымдасының бірнеше алғашқы тектері тіршілік еткен.
Креодонттан үлкендігі иттей, ұсақ ... -- ... ... ... кондилартрлар (СопсІуІагthга) шыққан. Олар талғамай қоректенетін, палеоценде пайда болған организмдер. Олардың аяғы бес саусақты болған, бірақ, басқа саусақтарынан ... ... ... ... және ... ... ... болған. Аз уақыт қана тіршілік етеді. Қондилартрден эоценнің бас кезінде екі дербес бүтақ: тақ тұяқтылар (Регіsssоdасtуlа) ... мен жұп ... ... ... ... ... тұмсықтылар да (РгоЬоsсіdеа) пайда болады.
Сонымен тұяқтылардың кейбір отрядтарын маманданған насеком жемділерден немесе олардың жақын туысы -- ... ... ... ... ... ... сыртқы ұқсастық -- ұксас тіршілік ... ... ... Бір ... ... үштік дәуірде өліп біткен, мысалы оған Оңтүстік Америка тұяқтылары (Моtоungulаlа) жатады. Бірақ, олар түяқтылар-дың бірнеше жаңа бұтағын ... Бүл ... ... ... ... тұмсықтыларға ұқсас аңдар болған.
Үштік дәуірдің басында насеком жемділерден басқа да біп-неше жаңа отрядтар ... ... ... мүкі ... (Еdепtаtа), кемірушілер (Rоdепtіа), приматтар (Ргіmаtеs) х. б. жатады.
Маймылдардың қалдықтары палеоценнен бастап белгілі болған. Төменгі олигоценде тіршілік ... ... ... деп ... ... ... маймылдардан Индиядағы миоценнен белгілі гиббондар, антропоидтарға жақын рамапитекус (Rаmарitһесиs) пайда болған. Оңтүстік. Африкада төртінші дәуірдің қабатынан ... ... ... ... ... ... адам тәрізді плезиантропус (РІеsіапthгориs) және парантропус (Рагапthгориs) деп аталатын маймылдардың биологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... маймылдың алғашқысы ашық кеңістікті мекендеп, екі аяғымен жүрген болу керек. Бойының ... 120 см, ми ... ... одан да ... -- 600 сл[3]-ке дейін жеткен. Бұлар адамға ... ... ... ... ... ... және плезиантропусқа жақын тұрған адам тәрізді маймылдардың ... ... ... болғанына ешқашанда шүбә келтіруге болмайды [10].
Жоғары сатыдағы адам тәрізді маймылдардың адамға айна-луы эволюциялық шұғыл қадам. Бірақ мүндай ірі өзгерістің ... әсер ... ... ... ... ... ... болып есептеледі.
Сүт қоректілердің филогениясы турасында ғылымда көп-теген көзқарастар ... ... ал ... ... сүт ... класына жататын аңдар бірнеше тектен шыққан деген пікірді (полифилетикалық) қуаттайды, яғни кластың ерте ... ... ... ... аң ... ... ... пайда болған. Көп бұдырлы тістілерге (МuІtitubегсuІаtа) жақын топтардан бір тесіктілер (Мопоtгеmаtа) ... ... ... пікірді дұрыс деуге болады. Қалталылар және плаценталылар мен ... ... бір ... ... бір ... өз ... табиғи топ болып өсептеледі. Пантотериялар ерте заманда өліп біткен және олардан ешкандай ұрпақ калмаған. Жоғарғы жағдайды еске ала ... ... (1959) ... ... ... ... осы топтар деп ұйғарады. Қазірде сүт қоректілер класына жататын аңдарды систематикалық топтарға бөлгенде, жұмыртқа туатындарды оларға қоспай өз ... ... ... сүт қоректілер-дің 18 отряды белгілі, 12 отряды ерте заманда жойылып кеткен.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сүтқоректілер - көпшілігінің денесін түк қаптаған, дене температурасы тұрақты, ... ... ... ... ... жануарлар. Миы жақсы жетілген, сондықтан қалыпты жағдай өзгергенде мінез-құлығын да өзгертіп, жаңа ... оңай ... ... және ... екі ... толық ажыраған. Өкпесінде өкпе ұяшықтары болғандықтан, газ алмасу беті ... ... зат ... ... жоғары деңгейде өтеді. Аналық денесінде ұрпағын көтеруге мүмкіндік болғандықтан және оны сүтімен қоректендіре алатындықтан, сүтқоректілер өзге ағзалардан ерекшеленеді. Қазіргі ... ... екі ... тармағына бөлінеді. Олар ілкіаңдар (немесе жұмыртқа салатын сүтқоректілер) және қазіргі аңдар (немесе қалталылар және қағанақтылар) класс тармағы деп ... ... ... ұшатын, суда жүзіп өмір сүретін, құрлықта мекендейтін сүтқоректілер бар. Бұлардың көпшілігі төрт аяқпен жүреді.
Сүтқоректілер орталық жүйке ... ... ... ... ... да, теңізде де, түщы суда да мекендейді, қазіргі кезде олардың 4 мыңнан астам түрі бар деп ... ... ... ... ... ... ... түрлері табиғатта сиреп барады. Сондықтан олардың 230 түрі және 91 түр тармағы ХТҚО-ның, 26 түрі және түр ... ... ... 40 түрі ... ... ... (1996) тіркелген.
Сүтқоректілердің 300-ден астам түрі бұрынғы КСРО-да, 155 түрі республикамыздың кең байтақ аймағында мекендейді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* ... ... ... ... ... ... ... Жануарлар алуан түрлілігі.1 және 2-бөлімдер.Жоғары оқу орындарына арналған оқулық.-Алматы.,2011.-712б.
* Омыртқалылар зоологиясы К.Б. Олжабекова 1-кітап, - Алматы Эверо. -2014. - 3-13 ... ... ... 1 ... ... ... Б.Е.Есжанов. -Алматы:Эверо,2011.-400б.
* Олжабекова,К.Б. Омыртқалылар зоологиясы. 2 бөлім :оқулық /К.Б.Олжабеков, Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-368с.
* Божбанов, А.Ж. Экологиялық зоогеография негіздері: ... / А.Ж. ... М.Қ. ... Алматы, 2013.- 339б.
* Қазақстан сүтқоректілері. Бекенов А.,Есжанов Б. ... ... ... Н.П. ... ... - Алматы.: "Мектеп", 1970.
* Наумов Н.П., Карташев Н.Н. ... ... I, и II ... - М.: ... ... 1979г.
* ... Т.А. и др. ... и лабораторные занятия по зоологии позвоночных.
* Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии позвоночных . - М.: ... ... ... Курс ... ред. ... Б.С. - М.: Высшая школа. 1966, т.2.
* Лукин Е.И. Зоология. М.: ... ... А.Г., ... М.Н. ... по биологии земноводных. - М.: Учпедгиз1956.
* Гриффин Д.Э., Новик Э. Живой организм. - М.: Мир, ... ... ... 4-7 т.т ... 1983г.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет
Адамның шығу тегі5 бет
Аңдар биологиясы туралы ақпарат8 бет
Гепардтардың биологиялық ерекшелігі18 бет
Мысық тұқымдастар17 бет
Сүтқоректілер класының жалпы сипаттамасы18 бет
Сүтқоректілер экологиясы28 бет
Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерватындағы сүтқоректілердің көптүрлілігі мен қорғау шаралары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь