Шаян тәрізділер

І.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
ІІ.Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.Шаян тәрізділердің құрылысы мен физиологиясы ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.1.Шаян тәрізділердің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
1.2.Шаян тәрізділердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
ІІІ.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
Шаянтәрізділердің 30000-ға жуық түрі белгілі, негізінен тұщы су қоймаларында, теңіздерде кең тараған. Олардың арасында бентосты (су түбінде мекендейтін), планктонды, паразитті және құрлықта тіршілік ететін түрлері бар. Құрлықта тіршілік ететін шаянтәрізділер ылғалды жерлерде, дымқыл ортада мекендейді және желбезекпен тыныс алады, осы белгілері оларды суда тіршілік ететін формалардан шыққандығын дәлелдейді.
Денелерінің ұзындығы 1-2 ммден 80 смге дейін. Шаянтәрізділер басқа буынаяқтылардан аса айрықша белгілерімен ерекше. Біріншіден, оларда екі жұп мұртшалары: акронның өсінділері -антеннулалары (апгешшіа) және денесінің бірінші сегментінің түрі өзгерген аяқтары - антенналары (апгеппа) болады. Соған орай оларды антенна I және антенна II деп атайды. Екіншіден, тек шаянтәрізділерде ғана аяқтарының қарапайым екі бұтақты құрылысы сақталған. Мұндай аяқ екі буыннан протоподит (ргоtоpodit) пен базиподит (basipodit) және екі буындалған бұтақтан - экзоподит (ехорodit) және эндоподиттен (епdopodit) тұрады. Сонымен қатар, протоподитте тыныс алу қызметін атқаратын ерекше өсінділері преэпиподиттері (ерірodit) бар . Бірақ, эволюция барысында аяқ құрылысының мұндай бастапқы типі елеулі өзгерістерге ұшырағандықтан аяқтары көбінесе бір бұтақты.
1. Дәуітбаева К.Ә ., Омыртқасыздар зоологиясы, 1- кітап, Алматы 2004
2. Қазақ энциклопедиясы,3 том
3. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – Павлодар: 2007 - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
4. Түсіпова К.С,. Омыртқасыздар зоологиясы, 2-кітап, Алматы 1999
        
        Курстық жұмыс
Шаян тәрізділер
МАЗМҰНЫ
І.Кіріспе.......................................................................................................3
ІІ.Негізгі бөлім...........................................................................................4
1.Шаян тәрізділердің құрылысы мен физиологиясы...............................4
1.1.Шаян тәрізділердің дамуы..................................................................17
1.2.Шаян тәрізділердің түрлері.................................................................20
ІІІ.Қорытынды.........................................................................................29
Пайдаланған әдебиеттер.........................................................................30
Кіріспе
ШАЯНТӘРІЗДІЛЕР КЛАСЫ - ... ... жуық түрі ... ... тұщы су ... теңіздерде кең тараған. Олардың арасында бентосты (су түбінде мекендейтін), планктонды, паразитті және құрлықта тіршілік ... ... бар. ... ... ... шаянтәрізділер ылғалды жерлерде, дымқыл ортада мекендейді және желбезекпен тыныс алады, осы белгілері оларды суда ... ... ... ... ... ... 1-2 ммден 80 смге дейін. Шаянтәрізділер басқа буынаяқтылардан аса айрықша белгілерімен ерекше. Біріншіден, оларда екі жұп ... ... ... -антеннулалары (апгешшіа) және денесінің бірінші сегментінің түрі өзгерген ... - ... ... ... ... орай ... антенна I және антенна II деп атайды. Екіншіден, тек шаянтәрізділерде ғана аяқтарының қарапайым екі ... ... ... ... аяқ екі ... ... ... пен базиподит (basipodit) және екі буындалған бұтақтан - экзоподит (ехорodit) және эндоподиттен (епdopodit) тұрады. Сонымен қатар, протоподитте ... алу ... ... ... ... преэпиподиттері (ерірodit) бар . Бірақ, эволюция барысында аяқ құрылысының мұндай ... типі ... ... ұшырағандықтан аяқтары көбінесе бір бұтақты.
1.1.Шаян тәрізділердің құрылысы мен физиологиясы
Құрылысы мен физиологиясы. Шаянтәрізділердің денесі негізінен бас ... ... ... және ... ... ... ... бірақ бас бөлімі келесі кеуде бөлімімен бірігіп ... ... ... ... ... ... шаянтәрізділердің басым көпшілігінде денесі нақты дифференцияланған екі ... ... ... және ... ... ... ... саны, басқа буынаяқтылармен салыстырғанда алуан түрлі: 5-8-ден 50-ге дейін.
Бас бөліміндегі сегменттерінің саны тұрақты, яғни ... ... басы ... және 4 ... құралған. Акрон болжам бойынша, арғы тегінің (көпқылтанды буылтық құрттардың) простомиум бөлігі, ал оның өсіндісі - антеннулалары ... I ... ... ... Антеннула - мұртшалардың бірінші жұбы басының алдыңғы бөлімінде, ауыз тесігінің алдында орналасады, бірқатар буындардан ... және ... бір ... Тек ... ... сатыдағы шаяндарда олар екіге (мысалы, өзен шаянында), кейде тіптен үшке ажырайды.
Антеннулалар сезу, әсіресе иіс сезу мүшелері, бірақ кейде жүзу үшін де ... ... 4 ... ... бір жұп түрі ... аяқтары болады. Солардың ішінде бірінші сегменттің аяғы ұзарып антенна деп аталатын мұртшаға айналған. Бұлар мұртшалардың екінші жұбын ... және ... II деп ... Олар әр ... ... атқарады. Рһуllopoda отрядына жататын су бүргелерінде ол жүзу үшін ... ... ... шаяндардың көпшілігінде олар сезім мүшелері. Сондықтан олардың ... ... ұзын ... ... ... түрінде болса, экзоподиты қысқа қорғаныш тақта түрінде болады.
Бас аяқтарының екінші жұбы - мандибулалары - негізгі тамақ ... ... ... ... шаянтәрізділердің личинкасы науплиуста ол екі бұтақты және ерекше шайнағыш өсіндісі бар. Ересек түрлерінде мандибулалардың осындай түрі сирек сақталады. ... екі ... ... ... ... ... қыска қармалауыш түрінде калады), ал протоподит өзінің шайнағыш өсіндісімен жуан, ... ... жақ ... ... Өзен ...
А - ... құрылысы,
1 - антеннула, 2 - антенна, 3 - мандибула, 4 - максилла-І, 5 - максилла-П,
6-8 - ... 9-13 ... ... (9 - ... 14-18 - құрсак аяқтары,
19 - жүзу тақтасы;
Б - ішкі құрылысы; 1 - ... ... 2 - ... 3 - ... - ... ... артериясы, 5 - жүрек, 6 - алдыңғы артериясы, 7 - желбезек,
8 - аналық без, 9 - ... нерв ... 10 - ... ... - антеннула, 12 - антенна, 13 - артқы ішек
Мандибулалардан кейін бастың 3-ші және 4-ші сегменттерінде 2 жұп ... ... ... ... және екінші максиллалары орналасқан. Олар негізінен протоподит буындарындағы шайнағыш өсінділері бар нәзік жапырақ тәрізді аяқтар түріңде болады.
Аяқтарының қызметіне және ... ... бас ... де антеннальды, мандибулярлы, максиллярлы І-ІІ деп те аталады.
Шаянтәрізділердің басым көпшілігінде акрон және 4 сегменттері бір-бірімен ... бас ... - ... айналған.
Кейбіреулерінде бас қалқаншасы алдыңғы кеуде сегменттерімен тұтасқан. Мысалы, өзен шаянында бас қалқаншасы үш кеуде сегментімен біріккен, ... ... сол ... ... ... ... ... қатысады да жақаяқтары деп аталады.
Төменгі сатыдағы шаянтәрізділерде (мысалы, жапырақаяқтыларда) акрон тек ... ... ... тұтас қосылып протоцефалон деп аталатын алғашқы бас бөлімін құрайды. Қалған үш жақ ... ... ... ... ... жігі ... әр ... формаларында кеуде және құрсақ сегментерінің саны бірдей емес, тек жоғарғы сатыдағы шаяндарда (класс тармағы - ... ... саны ... ... бөлімінде - 8, құрсақ бөлімінде - 6. Бас ... ... ... ... саны 18-ге тең. ... ... ... тесігімен аяқталатын аналь қалқаны немесе тельсоны бар. Кейбіреулерінің тельсонында айырша немесе фурка ... жұп ... ... кеуде аяқтары негізінде қозғалыс (локомоторлық) мүшелері, сондай-ақ қорегін ұстау, тыныс алу ... де ... ... ... қызметіне байланысты, олар түрліше құрылған. Мысалы, өзен шаянында кеуде аяқтарының үш жұбы жақаяққа, төртінші жұбы жемтігін қысып ... ... ... ... ... ... жүру ... аяқтары тек жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділерге ғана (класс тармағы - ... тән және олар екі ... ... ... ... ... ал ... жұмыртқа құрсағына жинап, бекітіп қоятын мүшеге айналған. Онаяқты шаяндарда (Decapoda отряды) құрсақ аяқтарының соңғы жұбы тельсонмен ... және ... алға ... қозғалыста маңызды қызмет атқаратын күшті тақталы құйрық аяқтарына - уропо-даларға айналған.
Жабыны. Шаянтәрізділердің бүкіл денесі сыртқы қанқа түзетін хитинді кутикуламен ... ... ... ... ... ... және ... мембрана жатады. Төменгі сатыдағы шаянтәрізділерде хитинді кутикуласы жұмсақ әрі мөлдір, ал жоғарғыларында құрамында СаС03 тұзының көптігінен ол қалың, қатты және ... Суда ... ... ... ... ылғалды сақтап тұратын кутикуланың ең сыртқы қабаты -эпикутикуласы дамымаған. Осы ерекшелігі құрлықта тіршілік ететін шаянтәрізділерде де сақталған. Сондықтан олар ... мол ... ғана ... ... ... сыртқы қаңқаның қызметін атқарады, жануарды сыртқы әсерлерден сақтайды және әр түрлі бұлшықет тіреулерінің негізгі нуктелері болып ... ... ... ... және ... ... бас ... немесе карапакс (саrарах) деп аталатын жалпақ өскіндерді береді, Ол дененің бүкіл кеуде бөлімін арқа және бүйір жағынан қаптап жатады. Маңдайы ... әрі ... ... (гоstrum) айналған. Ол мұртшаларды және сабақшалы, қозғалғыш күрделі екі көзінің түбін бүркейді. ... ... ... ... ... ... ... сыйғыза алатын қосжақтаулы бақалшаққа айналған немесе барлық дене сегменттерімен қосылған.
Бұлшықеттері ... ... ... ... ... ... Бұлар өзара қаңқаның әр түрлі нүктелерін байланыстырады. Олардың бір ұшы дененің бір ... ... аяқ ... ... ... ... сегменттің қабырғасына бекінеді. Қосжақтаулы бақалшағы бар шаяндарда (Ostracoda класс тармағы) бір жақтаудан екіншіге көлденеңінен өтетін ерекше тұйықтағыш бұлшықеті болады.
Ас қорыту ... ... ... ... ... тік ... аздап иілген түтік түрінде болып, алдыңғы, ортаңғы және артқы ішектерден тұрады. Аналь ... ... ... ... ... алдыңғы және артқы бөлімдері сыртқы хитинді кутикуланың жалғасымен қапталған, яғни эктодермальды. Түлеу кезінде осы кутикулалар да жаңарып ауыз және ... ... ... ... ... шығады. Жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділердің Decapoda - отряды алдыңғы ішегі ... ... ... Ол ... ... ... және пилорикалық бөлімдерге ажыраған. Қарынның кардиальды бөлімінің арқа және бүйір қабырғаларындағы ... ... ... ... шеті ... үш ... ... тақталарына айналған. Солар арқылы ас үгітіледі. Ал ... ... ... ... ... ... қоректік заттарды нығыздап (престеп) және сүзіп келесі ортаңғы ішекке шығарады.
Ортаңғы ішегі түтік тәрізді, оның екі жақ ... ... ... ... ... Осы ... ас қорыту ферменттері бөлініп, сұйық ас ботқасы қорытылады. Бұларды бауыр қосалқысы деп те атайды. Олар түрлі дәрежеде тарамдалған немесе ұзын ... ... ... ... Өзен ... екі ... ... әрбір жақтан ортаңғы ішекке ашылатын, бір өзекке құйылатын көптеген ұсақ түтікшелерінен құралған. Бауыр сөлі ... ... ... ... ... ... бауыр секреті органикалық заттарды: май, белок, көмірсуларды ыдыратады. Безді қызметінен ... ... ... ... да ... яғни ... ... ұсақ қоректік заттарды қармап алып клетка ішінде қорытады. Бауыр қосалқысы мен ортаңгы ішектің арасындағы корреляцияны, яғни ... ... ... ... ... ... Неғұрлым бауыр қосалқысы нашар дамыса, солғұрлым ортаңғы ішек ұзынырақ болады және керісінше. Мысалы, өзен шаянының ортаңғы ... ... ... 1/20 ... ғана құрайды. Ортаңғы ішек артқы ішекке жалғасады, ол түзу түтік ... ... ... ... ... ... ... ететін шаяндарда, мысалы, Sacculina-ның ішегі толығымен жойылған. Шаянтәрізділер әр ... ұсақ ... және ... мен ... қалдықтарымен қоректенеді.
right159385
2-сурет. Өзен шаянының ас қорту өзегі: 1-қарын, 2- қарынның пилорикалық бөлімі, ... ... ... дорзальды өсіндісі, 4- ортаңғы ішек, 5-ортаңғы ішекті артқыдан бөліп тұратын білеу, 6-артқы ішек, 7- ... ... 8,9 ... қабырғасындағы жалдар.
020000
2-сурет. Өзен шаянының ас қорту өзегі: 1-қарын, 2- қарынның пилорикалық бөлімі, 3-ортаңғы ішектің бітеу дорзальды өсіндісі, 4- ортаңғы ... ... ... ... бөліп тұратын білеу, 6-артқы ішек, 7- бауыр жолы, 8,9 қарынның қабырғасындағы жалдар.
Шаянтәрізділердің зәр шығару ... екі жұп ... ... ... ... және максиллярлы. Антеннальды бездер жоғарғы сатыдағы (Маlacostraca класс тармағы) шаяндарда болады, ал қалғандарында - ... тек ... ... ... зәр ... ... ... де болады. Безді мүшелер түрі өзгерген целомодукталар. Антеннальды және ... зәр ... ... ... ұқсас. Әр мүше қапшықтан және одан басталатын, безді қабырғалары бар, иілген түтікшеден тұрады. ... ... ... ... ... ... - ... ашылады ( ... Қуық ... ... ... түбінде (антеннальды без) немесе П-ші максиллаларының (максиллярлы без) ... ... ... Өзен ... ... ... 1-қуық, 2-зәр шығару тесігі, 3,4,5 - өзектің әр түрлі ... ... ... сурет. Өзен шаянының антенна безі: 1-қуық, 2-зәр шығару тесігі, 3,4,5 - ... әр ... ... 6-целомды қапшық.
Тыныс алу жүйесі. Көптеген ұсақ шаянтәрізділерде арнайы тыныс алу мүшелері жоқ. (Оstracoda Maxillopoda класс тармағы) - олар бүкіл ... ... ... Басқаларында тыныс алу мүшесі желбезектер. Олар аяқтардың протоподиттерінен басталатын тақталы немесе бұтақталған жұқа қабырғалы өсінділері -эпиподиттер. Негізінен олар ... ... ... ... ... Decapoda ... ... желбезектері алдымен кеуде аяқтарының протоподиттерінде дамып, соңында дененің бүйір қабырғасына ... бас ... ... ... ... ерекше желбезек қуысында орналасады. Сонда Dеcapoda-ның желбезектері ұзына бойы қатарласып орналасады. Бірінші қатардағы желбезектері аяқтардың протоподиттеріндегі алғашқы тәртібін ... ... ... - ... денемен байланысқан жерлерінде, ал үшінші қатардағылары дененің бүйір қабырғасында орналасады.
Су желбезек қуысына бас қалқаны мен дене арасындағы саңылауы арқылы бір ... ... ... ... ... және де осы ... ... мүмкін. Суды желбезек қуыстарына айдайтын, минутына 200 қозғалыс жасайтын, екінші максилланың ерекше өсіндісі. Басқа жоғарғы сатыдағы ... ... Isopoda ... ... кеудесінде емес, құрсақ аяқтарында дамиды. Желбезектерінің ішіне гемолимфа құйылатын дене қуысы жалғасады, желбезектердің кутикуласы өте нәзік болғандықтан, газ алмасу оңай ... ... ... ашық ... (5 сурет). Гемолимфа қан тамырларының ішінде қозғалып, кейін арнайы қабырғалармен шектелмеген дене ... ... - ... құйылады.
Аса қарапайым формаларында жүрегінің құрылысы метамерлі: ол әрбір ... жұп ... бар ... дененің арқа жағымен ұзына бойы созылатын түтік (кейбір желбезекаяқтыларда). Бірақ Cladocera-да (Рһуllopoda отряды) жүректің ... ... ғана ... бар, бір жұп ... бар, ... деңгейіне дейін қысқаруы байқалады. Жоғарғы сатыдағы шаяндарда да ұзын түтікті ... бар ... ... ... және ... ... ... отряды). Онаяқтылардың Dеcapoda отряды), мысалы, өзен шаянының үш жұп остиясы бар қысқа ... ... ... ... ... алу ... даму ... белгілі дәрежеде байланыста. Егер, желбезек қызметін кеуде аяқтарының эпиподиттері атқарса, онда жүрек түгелімен кеудеде жатады, ал тыныс ... ... ... ... жұмсалса, жүрек құрсақта орналасады.
Жүректің алдыңғы, ал кейде артқы шетінен де ... және ... ... деп ... ірі қан ... ... Қан ... тәсілдері алуан түрлі. Солардан өзен шаянының қан айналу жүйесін қарастырайық. Перикардия қуысындағы жүректен бірнеше ірі қан тамырлары тарайды: алдыңғы аорта ... ... ... жоғарғы және төменгі құрсақ артериялары; нерв асты артериясы. Осы қан тамырлары тарамдалып, кейін үзіледі де, ішіндегі ... ... ... ... ... ішкі ... ... өтіп, оттегін таратады. Дене қуысынан веналық қан (көмірқышқыл ... бай) ... қан ... арқылы желбезектерге барады, сол жерде гемолимфа оттегіне қанығады да, желбезек қан тамырлары арқылы перикардийге, одан әрі остий ... ... ... ... ... ... ... бірақ кейбір кезде плазмада ерітілген гемоглобиннің әсерінен қызыл түске боялған. Кейбір онаяқты шаяндардың (крабтардың біразы) гемолимфасы ... ... ауа ... ... боялады, ол құрамында мыс және оттегінің тасымалдануын реттейтін тыныс пигменті ... ... ... ... Өзен ... қан ... ... схемасы: 1-антенна, мұрт қызылтамыры, 2-алдыңғы қолқа ( көз қызылтамыры), 3-жүрек, 4-үлпершек, 5-желбезек-жүректі өзектер, 6-төмендеген қызылтамыр, ... ... ... ... ... ... синусы.
005 сурет. Өзен шаянының қан айналу жүйесінің схемасы: 1-антенна, мұрт ... ... ... ( көз ... 3-жүрек, 4-үлпершек, 5-желбезек-жүректі өзектер, 6-төмендеген қызылтамыр, 7-артқы (жоғары ... ... ... көктамырлы синусы.
Шаянтәрізділердің нерв жүйесі көпқылтанды буылтық құрттардыкіне ұқсас. Ол жұп мидан, жұтқыншақ асты ганглиясынан, жұтқыншақ маңындағы ... - ... және ... нерв тізбегінен құралған. Төменгі сатыдағы (желбезекаяқтылар -Вгаnсһіороdа класс тармағы) түрлерінің құрсағында екі нерв бағанасы болады, олардың ганглиялары бір-бірімен ... ... ... ... нерв ... ... (6-сурет), ал жоғарғы сатыдағыларда екі нерв бағаналары, сонымен ... ... да ... қосылып, кұрсақ нерв тізбегіне айналған, тек көрші ганглилердегі (сегменттердің арасындағы) ұзына бойы коннективтердің жұптығы сақталады да, ... нерв ... ... жұп екендігін көрсетеді . Шаянтәрізділердің әрбір тобында дене ... ... ... ... жүйке ганглияларының бірігуі және ұзынша келген бағаналардың қысқаруы да байқалады. Мысалы, өзен шаянының антеннула мен антеннаға бастама беретін ... тыс, ... 18 ... 12 ғана нерв ... бар, ол: ... тізбегіне бастама беретін - жұтқыншақ асты ганглиясы (3 жұп ауыз аяқтары мен 3 жұп жақаяктарына сәйкес келетін ганглияларының қосылуы); 5 ... ... ... дәл ... жүру ... ... және 6 ... ганглилері болады. Крабтар да тек 2 нерв түйіні бар ми мен кеудедегі жалпы түйін қосындысы (құрсақ түйіндерінің ... ... ... ... ... ... нерв ... түгелімен бір-бірімен қосылуы ескекаяқты шаяндарға (Copepoda отряды) және бақалшақты шаяндарға (Ostracoda класс тармағы) тән, оларда ас ... ... ... ... ... ... массасы бар.
Жұтқыншақ үсті ганглиясы немесе миы үш бөлімнен құралған: алдыңғы - протоцеребрум, ортаңғы - дейтоцеребрум және артқы -тритоцеребрум. Протоцеребрум күрделі ... және ... ... ... антеннулаларды нервтендіреді, ал антенналарға баратын нервтер жұтқыншақ маңы ... ... ... ... ... ... жүйесі бар, ол ішектің жұмысын реттейді.
Басқа буынаяқтылардағыдай ... нерв ... ... - ... ... ... ... клеткалар орналасқан. Олар организмнің ішкі ортасына, гемолимфаға арнайы сөлдерді шығарып, жеке мүшелердің зат алмасу, түлеу, тағы ... ... ... ... Шаяндардың нейросекреторлы клеткалары протоцеребрум, дейтоцеребрум және қүрсақ нерв тізбегінің әр ... ... ... ... Шаянтәрізділердің орталық жүйке аппаратының құрылыс типтері: А-Anostraca отряды, Б-Euphausiacea отряды , В-Stomatopoda отряды, ... ... ... Macrura; Д- Decapoda ... ... ... Ж- Ostracoda класс тармағы.
006 сурет. Шаянтәрізділердің орталық жүйке аппаратының құрылыс типтері: А-Anostraca отряды, Б-Euphausiacea отряды , В-Stomatopoda отряды, ... ... ... Macrura; Д- Decapoda ... ... ... Ж- ... ... ... мүшелері жақсы жетілген, олар сезімтал талшықтар түрінде (рецепторлар) дененің белгілі бөліктеріңде - ... ... ... ... ... мен түктерінде орналасқан, иіс, дәм, химиялық сезу қызметін орындайды, ... ... ... эпителидің астында биполярлы нерв клеткалары бар. Тепе-теңдікті сақтау мүшесі - статоцист - онаяқтылар (Decapoda) отрядының өкілдерінде жақсы ... Олар ... ... буынында, жабынды қабаттың терең ойығында орналасқан, ішкі жағы қауырсынды нәзік түкшелермен қапталған. Олар тітіркенуді қабылдайтын нерв ... ... Көп ... ... ... ... ... ішіне "есту тасшалары" немесе "статолит" қызметін атқаратын ұсақ құм түйіршіктерін жинап алады. Түлеу ... ... ... ... мен ... ... қалады да, шаян жаңа құм түйіршіктерін жинайды (не қысқыштарымен, не бірнеше рет басын су түбіне сұғып). Сонымен ... ... ... ... да ... ... шаяндарда болады, мысалы Муsіdасеа отрядыңда, бірақ олар құрсақ аяқтарының соңғы жұбының негізінде орналасады.
Шаянтәрізділердің көру мүшесі қарапайым - ... және ... ... ... ... көз негізінен шаянтәрізділер-дің науплиус деп аталатын личинкасына тән, бірақ жиі ересек түрлерінде де кездеседі. Ол антеннулалардың аралығында ... бір ... ... ... ... 2 ... 4 көз шынысының (бақалшақтардың) бірігуінен қүралған. Әрбір ... қою ... ... Дене ... ... ... жарық шағылыстырғыш көз жанары (хрусталигі) болады. Көз ойысшығына қарайтын ... ... ... миға нерв ... ... ... көздің құрылысы инвертті.
Буынаяқтылардағыдай шаянтәрізділердің көпшілігінде күрделі жұп фасеттік көздері дамыған. Осындай көздің құрамында тығыз жанасқан және бір-бірінен пигментгік жіңішке ... ... ... ... ... ... ... бойлап жатқан омматидиялар деп аталатын ұсақ көзшелері болады (өзен шаянында 3000-нан аса). Бұлардың өзі өте күрделі ... ... ... ... ... немесе оптикалық қабатынан және төменгі клеткалық немесе тітіркенуді қабылдайтын ретинальды клеткалар қабатынан тұрады. ... ... екі жағы ... ... ... ... ... шағылыстырғыш көз жанары (хрусталик) және оның астында жатқан көз жанары конусынан тұрады, бұлар бірігіп оптика жүйесін құрайды. Буынаяқтылардың көз жанары алты ... ... ... ... facette- қыр) құрылысты, осыдан да бұлардың күрделі көздерін фасетті деп те ... ... ... тор ... ... ... клеткалар тобынан құралған. Олардан мидың көру аймағына нерв ... ... ... ... тобының ортасында рабдом деп аталатын көру таяқшалары орналасқан. Омматидиялардың оптикалық және клеткалық қабатын экрандайтын ... ... ... жатады. Барлық омматидиялардың нерв тамырлары қосыла отырып, миға карай көру ганглияларын ... ... ... көп ... ... ... ... сабақшаларында орналасқан.
Шаянтәрізділердің әр түрлі өкілдерінде тек науплиальды көздері (Сорероdа отряды, Оsігасоdа класс тармағы) немесе тек фасетті ... ... ... ... - ... ... тармағының өкілдерінде), ал жапырақаяқтыларда (Вгаnсһіороdа класс тармағы) науплиальды және фасетті көздері болады.
Кейбір шаянтәрізділердің белгілі жарық тітіркендіргіштерін қабылдауы, гормондарды бөлетін нейросекреторлы ... ... ... Ол дене түсінің өзгерісіне әкеледі. Мысалы, кейбір креветкалар мен ... ... ... ортаға байланысты денесінің түсін өзгертіп тұрады. Бұл қабілеттілік терінің астыңғы жағындағы ерекше ірі хроматофор - клеткаларының цитоплазмасындағы боялған ... ... орын ... ... ... ... дәндері клеткаға біртекті таралса, солғұрлым денесі пигменттің түсіне байланысты бір түске ... ал ... ... ... ... онда түсі ... ... клеткаларының іс-әрекеті көру ганглилеріндегі ерекше синус бездерінен бөлінетін гормондар нейросекретпен реттеледі. Дене ... ... ... ... ... ... тәрізділердің көру мүшелері. А- сыңар көзшенің (Cypris) құрылыс схемасы ... ... ... ... ... ... ... (Клаустан); В-күрделі көз арқылы кесілген аймақ: 1- ретиналды клеткалар, 2- көру ... 3- көз ... ... клеткалар, көз бұршақ конустары, ретинальды және пигментті клеткалар қабаты, 7-жүйке талшықтары, 8-көз сабақшасының бұлшықеті, 9- ми, 10,11 - ... ... ... шоғыры, 12- хитинді мөлдір кутикула, 13- ретинальды клеткалардың дистальды бөлігі, 14- ... ... ... ... ... жүйке талшықтары, 17- жеке омматидийлердің арасындағы пигмент ... ... ... ... дара ... тек паразиттік өкілдерінде және тіркеліп тіршілік ететіндерде ... ... ... ... айқын. Аталықтарының антеннулалары, не антенналары аналығын ұстайтын мүшелерге айналған. Құрсақ бөліміндегі аяқтары шағылыс мүшесіне ... ... ... ... ... 1 және 2 жұбы осындай) болады. Төменгі сатыдағы шаянтәрізділердің аталығы аналығынан едәуір кіші, тіпті ергежейлі аталықтары да кездеседі ... ... пен ... ... ... құрылысы ұқсас: жұп жыныс бездеріне жыныс өзектері (тұқым шығаратын жолдары) жалғасады да, олар жыныс тесігімен аяқталады.
Көп түрлерінде жыныс бездері толық не ... ... тақ ... келеді, бірақ жыныс өзектері әрқашанда жұп.
Аналықтарының тұқым ... ... ... ... ... ішкі жағынан жұмыртқа қабықшасын түзейтін безді клеткаларымен астарланған. Кейбір түрлерінде тұқым қабылдағыштары болады. Олар жыныс тесігінің ... ... ... ... жұмыртқаларының шығуына дейін сақтайды, содаі кейін оларды ұрықтандырады.
Аталықтарының жыныс өзектері ұзын, иретілген, ұшы кеңейген олардың да қабырғалары ... ... ... қою, ... тез ... қалатын секреттерінен сперматозоидтарды жинайтын сперматофора қапшықтары түзіледі. Сперматофораларды аталықтары аналықтардың жыныс тесігінің жанына немесе құрсақ аяқтарының арасына жабыстырып қояды. ... ... ... ... ... ... алдында аналығы жыныс тесігінен немесе құрсақ аяқтарының түбінен ерекше секрет ... ол ... ... ... ... сперматозоидтар жұмыртқаларды ұрықтандырады.
Жыныс тесіктерінің орналасуы шаянтәрізділерде өзгермелі, мысалы, өзен шаяндарының аналығында ол бас кеуде бөліміндегі жүру аяқтарының ... ал ... ... ... түбінен сыртқа ашылады.
Шаянтәрізділерде ұрпағына қамқорлық жасау байқалады. Мысалы, ескекаяқтылар (Сорероdа) отрядының аналықтары жұмыртқаларын жұмыртқа қапшықтарына салып, оларды жыныс тесігінің жанына, ал ... ... - ... ... жабыстырып жүреді.
Шаяндардың ұрпақтану қабілеттілігі әр түрлі. Өзен шаяны 600-ге жуық жұмыртқа салады, омардың (Ноmarus) аналығы кұрсақ аяқтарында 90000-ға ... ... алып ... ... Өзен ... ... жыныс аппараты: 1-аталық бездің жұп бөлімі, 2- аталық бездің сыңар бөлімі, 3- тұқым жолы, 4- ... ... ... ... тесігі, 6- артқы кеуде аяғының негізі.
007 сурет. Өзен шаянының аталық жыныс аппараты: 1-аталық бездің жұп бөлімі, 2- ... ... ... бөлімі, 3- тұқым жолы, 4- тұқым шығаратын өзек, 5-жыныс тесігі, 6- артқы кеуде аяғының негізі.
1.2.Шаян тәрізділердің ... ... ... ... сарыуызға бай болғандықтаң, жұмыртқа жарым-жарты және беткейлік түрде бөлшектенеді. Бұларда жұмыртқа клеткасы бөлінбей, тек ... ... ... ядросы бірнеше рет бөлінеді. Пайда болған ядролар жұмыртқаның шетіне ығысып, сол жерде цитоплазмамен қапталады да, тұтас клеткалық қабатын, яғни ... ... ... ... ... қоршайды. Бұдан кейінгі даму жұмыртқаның сыртқы бетіндегі құрсақ бөлігінде клеткалардан құралған ұрық алқабында (жолағында) өтеді. Ұрық ... үш ұрық ... ... ... - ... одан кейінгі - мезодерма және сарыуызға жанасқан ... - ... Ұрық ... ... ... ... ... сегменттеле бастайды. Ең алдыңғы бөлімінен болашақта күрделі көздері дамитын бас төбешіктері және бас ... - ... мен ... және ... сегменттері бөлектенеді. Одан арғы дамуы - әр түрлі дәрежедегі метаморфоздар, яғни жұмыртқадан кейінгі постэмбриональды даму кезеңі. Шаянтәрізділердің көпшілігінде метаморфоз сатысы ... ... - ... ... ... ... ... (Polychaeta) қаншалықты трохофора личинкасы тән болса, соншалықты шаянтәрізділерге науплиус личинкасы тен. Науплиустың денесі жұмыртқа тәрізді, денесінің сегменттері сырттай байқалмайды, ... ... ... және мандибуланың болуы денесінің сегментті болуының дәлелі. Науплиустың екі бұтақты антенналары дененің ... ... ... ... ... ... ... қатысады, кейін бұлар дененің алдыңғы жағына ығысып, өзінің атқаратын қызметін де өзгертеді. Мандибулалары жұп ... ... ... ... және ... ... ... ішегі, аналь тесігі, науплиус көзі, зәр шығару мүшесі (антеннальды безі), миы, екі құрсақ ганглиялары ... ... ... ... денесі акроннан және антеннальды, мандибулярлы сегменттерден құралған. Мандибулярлы сегментіне ... ... ... ... ... өсу зонасы бар, оның клеткалары үнемі бөлініп, жетіспейтін дене сегменттерін түзейді.
Науплиус ұзына бойы өседі де, астыңғы жақтарының екі жұбы ... І-ІІ) және ... ... сегменттерінің бастамасы айқындалғанда келесі метанауплиус сатысына айналады.
Метанауплиустың антенналары мен мандибулалары денесінің алдыңғы ... ... ... ... де ... ... ... ал мандибулаларымен қоректі уатады.
Максилла І-П-ші және алдыңғы кеуде сегменттері дамып, кейін қалған кеуде және құрсақ сегменттерінің бастамасы айқындалады. Біршама уақыт ... соң ... ... ... ол ... де, ... ... көздері, аяқтары дамып, сегмент саны толығады да, метаморфоз кезеңі аяқталып, ... ... ... ... даму ... көбінесе төменгі сатыдағы шаянтәрізділерге тән. Ал, кейбір онаяқты шаяндардың, мысалы, ... ... ... даму ... төрт ... ... өтеді: науплиус, метанауплиус, зоеа (zоеа), мизидия. Жұмыртқадан науплиус личинкасы ... ... ... ... ... құрылысы жоғарыда көрсетілген). Зоеа (zоеа) деп аталатын келесі личинканың аузы және жақ аяқтары ... ... және ... ... қалыптаскан, кеуде аяқтарының бастамалары айқындалған. Метаморфоздың келесі мизидия сатысында екі бұтақты кеуде аяқтары толық дамып, құрсақ аяқтары қалыптасады. Түлеп болғаннан ... ... ... ... шаянға айналады.
Онаяқты (Decapoda) отряд өкілдерінің басым көпшілігінде метаморфоздың біраз бөлігінің жұмыртқа ішінде өтуіне байланысты ... ... ... ... жұмыртқадан бірден зоеа личинкасы шықса, өзен шаяны мен көптеген ... тұщы су ... ... ететін шаяндарда личинкалық фазалары толығымен жұмыртқа ішінде ... ... ... ... сатыдағы шаянтәрізділер арасында тікелей (эпиморфоз) даму процесі көп тараған. Бұларда личинкалық фазалары толығымен жоқ, жұмыртқадан сыртқа ересек ... өте ... ... ... да, ... ... саны ... кезінде толығып біртіндеп өсіп ересек формасына айналады.
Барлық буынаяқтыларға тән түлеу процесі шаянтәрізділерде де ... ... ... ... ... ... зат алмасу процесі күшейіп, тканьдерінде және гемолимфасында органикалық (белоктар, ... ... ... және ... заттар мол жиналады. Мысалы, өзен шаянының гиподерма қабатында гликоген, минералды тұздар, ал қарнындағы кардиальдық бөлімнің бүйір қабырғаларында жүмыр ... ... бай ... деп аталатын зат құралады. Бұлар жаңа түзілген ... ... ... ... оны ... кезінде гиподерма клеткалары жаңа кутикула заттарын бөліп шығара бастайды. Сол кезде кутикула жабыны жарылып (дененің жоғарғы жағынан), пайда болған тесіктен шаян ... деп ... ... ... ... сыртқа шығады да, тез өсе бастайды, жаңа жұмсақ кутикуласы ... ... ... тез ... Түлеу процесін бастан аяғына дейін бас бөлімінде ... ... ... клеткалары және ішкі секреция безі реттейді. Соңғылары экдизон деп аталатын гормонды шығарады.
lefttop
1.3.Шаян тәрізділердің түрлері
Желбезекаяқты шаянтәрізділер (лат. ... ... типі ... ... ең ... ... ... Кембрий кезеңінен белгілі. Жер шарында кең тараған желбезекаяқты шаянтәрізділердің 2 отряды, 740-қа жуық түрі ... Дене ... саны ... ... және ... ... болады.
Желбезекаяқтылар отряды (лат. Аnostraca) - дене тұрқы 2 см-ден аспайды. Кеудесі 11, кейде 17 - 19 ... ... оның ... бір жұп ... ... ... болады. Құрсағы 8 бунақты, жақсы жетілген айыршамен аяқталады, аяқтары болмайды. Бұлар тұщы ... тек ... ... salіna) - ... су ... ащы көлдерде мекендейді.
Бір клеткалы балдырлармен, детритпен қоректенеді. Бұлардың 2 түрлі: жазғы және қысқы ... ... ... ... ... жолымен дамиды. Күзде аталық дарабастар пайда болып, аналық дарабастарын ұрықтандырады. Осы ұрықтанғаны -- қыстық жұмыртқа. Олардың сыртын қатты ... ... ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайларына төзімді келеді және желмен алысқа таралады. Бұлардың практикалық ... өте зор. ... ... ... дернәсілі -- науплиусты балық шаянда балық шабақтарын қоректендіру үшін пайдаланылады. Желбезекаяқты шаянтәрізділер партеногенетикалық (бір ғана ұрықтанбаған жұмыртқадан ... және қос ... ... дамиды. Жұмыртқалары ортаның қолайсыз жағдайына төзімді келеді және желмен алысқа ... ... 180 түрі ... оның 8 түрі ... ... Кеудесімен тұтас бірікпеген, фасеткалы көздері бар. Жапырақ тәрізді алдыңғы аяқтарымен тыныстайды, жүзеді және қоректік жануарларын ... ... ... ... ... 740-тай түрі белгілі. Тұщы суларда мекендейді. Толық өзгеріспен дамиды, (личинканауплиус, метанауплиус). 2 отряды бар: ... және ... ... ... ... ... 5 мм ден 3 см, ... 10 см) дейін. Кеуде буынтақтарында, (11, кейде 17-19) ... жұп ... ... 180-дей түрі кең таралған және тұщы суларды мекендейді. Тек артемия ғана ... және ... ... ... ... ... ... арнайы жұмыртқа қапшығына салып, соңынан суға жібереді. Су ... ... Су ... олардың тұқымдары тіршілігін сақтай алады.
Денелері ұзын, гомономды сегменттелген, басы - протоцефалон құрылысты (акрон және антеннальды сегмент), жақ сегменттері тұтас ... ... және ... ... бар ... ... 11-19 ... кеудесінің әрқайсысында орналасқан екі тарамды жапырақ тәрізді аяқтарымен қозғалады, тыныс ... және ... ... ... ... 8 - ... аяқтары жоқ, жақсы дамыған айыршамен аяқталады.
Жүрегі ұзын, көп камералы. Желбезекаяқтылардың 180-ге жуық түрлерінің басым көпшілігі тұщы ... ... ... ... Вгапсһіpus, Ргіsіосерһаіus, егістік алқаптарда қар ерігеннен кейін қалатын уакытша су қоймаларында жиі кездеседі. Тек Агtemia ... ғана дала және ... ... ащыланған тұзды су қоймалары лиман, ащы көлдерде мекендейді. Жұмыртқалары сыртқы ортаның қолайсыз жағдайына төзімді келеді, сол арқылы кең ... Олар ... ... Еуропа, Азия және Американың теңіз суларында кездеседі. Артемияны адам тамақ үшін және ... ... ... ... ... жемі үшін ... ... арнайы жұмыртқа қапшығына түсіп, кейін суға тасталынады. Олар қолайсыз жағдайларға төзімді және су ағынымен аса қашық жерлерге таралады.
Желбезекаяқты ... ... - ... ... отряды - Рһyllopoda Жапырақаяқты шаяндар отряды (Phyllopoda) - дене тұрқы 5 мм-ден 3 ... ... Бас ... ... ... Бұлар денесін жауып тұратын жалпақ қалқанының (карапакстың) немесе қос жақтаулы бақалшағының болуымен ерекшеленеді. Көп ... ... ... ... қос ... аяқтары арқылы тыныс алады, қорегін аузына қарай жылжытады. Құрсақ бунақтары жойылуға жақын. Бұлар: қалқанды шаяндар ... ... ... ... ... және бұтақмұртты шаянтәрізділер болып үш отряд тармағына бөлінеді. Қалқанды шаяндардың 9 түрі белгілі, олардың Қазақстанда 3 түрі ... ... ... ... 150-ге жуық түрі ... Қазақстанда арнайы зерттеулер жүргізілмегенмен, зоопланктонды 2 түрі анықталған.‎
Жалпы құрылысы жағынан желбезекаяқты шаяндарға ұқсас, тек бас ... ... ... және ... ... не ... жауып жатқан жалпақ шатыр немесе қосжақтаулы берік бас қалқаншасы карапакстың дамуымен ерекше. Кеуде ... көп ... ... екі ... ... тек кеудесінде дамыған, солармен жүзеді, тыныс алады, ... ... ... ... ... ... ... бағытталған, науплиус және фасеттік көздері болады.
Жапырақаяқты шаяндар отряды - Рһyllopoda
Қалқанды шаяндар отряд тармағы - ... ... ... ... ... ... ... баскеуде бөлімін түгел жапқан. Антеннула мен антенналары өте қысқа, мандибулалары айырықша үшкірленген. Кеудесі көп (40-қа ... ... ... 10 сегменттерінің әрқайсысында жұп аяқтары болады және олардың бірінші және екінші жұбының сезімтал қызметін атқаратын ұзын жіптәрізді ... бар. ... ... сегменттерінің (11-шіден бастап) әрқайсысында 4-6 жұп аяқтары болады. Бұндай таңқалдырарлық ерекшелік басқа буынаяқтыларда кездеспейді. Сонымен, ... ... ... саны 70-ке ... Құрсағында аяқтары жоқ, соңғы сегменті жақсы дамыған екі ұзын сезімтал талшықтары бар айыршамен аяқталады.
Қалқандылар су ... ... су ... ... оның ... ... кесектерімен және ұсақ жануарлармен қоректенеді. Қорек барлық аяқтарының шайнағыш өсінділерінің көмегімен ұсталынып, аяқтарының арасындағы құрсақ ойысшасы бойымен ауызға қарай ... ... ... ... көбейеді: популяциядағы 1000 аналығына ең көп дегенде 10 аталығы сәйкес келеді. Қалқандылар ұсақ, жақсы жылынатын тұщы су ... ... және жиі аяқ ... көп ... ... жаңбырлардан кейін жиналған суларда дамып шығады. Жұмыртқалары желбезекаяқтылардікіндей, кебуге, тоңазуға төзімді және желмен ұшып таралады.
Қалқанды шаяндар отряд тармағы - ... ... ... ... ... ... 30 ... дейін, ұсақ шаянтәрізділер. Карапаксы денесін толық жауып тұратын қосжақтаулы бақалшағы ... ... ... ... ... денесімен П-ші максилла сегментінің аймағында жалғасады және түйықтағыш бұлшықеттері де дәл осы жерде орналасқан. ... ... ... ... екі бұтақты. Кеудесі 10-32 сегментті, әрқайсысында екі бұтақты аяқтары бар. Құрсағы рудиментті, екі тырнақшаларымен аяқталады.
Бақалшақты жапырақаяқты ... ... ... - ... ... ... ... - бұлар тұщы суларда және теңіздерде, планктон қабатында ... су ... ... не ... ... ... ететін өте ұсақ микроскоп арқылы көрінетін шаянтәрізділер. Ұзындығы 0,2 - 23 ... ... ... ... ал тұщы ... 0,3-7,3 мм. Негізгі ерекшеліктері карапаксы денесін толық жауып тұратын қосжақтаулы түрінде дамыған.
Бұтақмұртты шаяндар немесе су бүргелері отряд тармағы - ... жуық түрі бар, ... 1-5 мм, ... ... ірі ... шейін барлық суларда және кейбіреулері теңіздерде тіршілік ететін ... ұсақ ... ... ... ... қосжақтаулы, мөлдір, жұқа карапакс қабатымен (бақалшақ-пен) жабылған. Антеннулалары қысқа, ал антенналалары ұзын, екі бұтақты, көптеген қылқандармен жабдықталған, жылжу мүшенің ... ... ... ... суда ... қозғалады (су бүргелері деп атауы да осыдан). Басында науплиус көзі мен ... ... ... нәтижесінде пайда болған үлкен фасеттік көзі болады. Кеудесі қатты қысқарған 4-6 сегменттерден ғана тұрады. Кеуде аяқтары жапырақ тәрізді, көптеген ... ... олар ... ең ... ... ... ... сүзіп алатын), әрбір аяқтарында арнайы тыныс алу мүшелері - ... ... бар. Daphnia ... жататын түрлерінің аяқтары бір минутта 300-ге дейін ырғақты тербеліс жасайды және жануар сол аяқтарымен тыныс ... және ұсақ ... ... алады. Құрсағы буындалмаған, алға қарай бүгілген 2 ... ... ... көмкерілген. Детритпен, бактериялармен, бір клеткалы балдырлармен қоректенеді.
center10341
Бұтақмұртты шаяндар немесе су бүргелері отряд тармағы - Daphnіa
Ескекаяқты ... ... ... тұщы ... және ... ... ететін, планктонның және су түбі фаунасының ең мыңызды және тұрақты құрамы. Паразиттік түрлері де бар. Ұзындығы 0,1мм-ден 3см-ге дейін, кейбір ... ... ... ... ... ... сегменттелген: басы көкірегінің бірінші сегментімен бірігіп біткен; кеудесі 5, құрсағы 4 сегментті, ұшы айырша аналь қалақшасымен аяқталады. 6000-нан ... түрі бар. ... ... ... сатыдағы шаяндар класс тармағы - теңіздерде, тұщы ... ... және ... ... ... ... бар. ... класс тармақтарына қарағанда құрлық деңгейі жоғары, сезім мүшелері күшті дамыған және ... сай ... де ... ірі шаяндар. Бұлардың басты ерекшелігі: дене сегменттерінің саны ... басы ... және 4 ... 8 ... және 6 ... ... ... Жоғарғы сатыдағы шаяндар класс тармағы 14 отрядқа бөлінген. Солардың ішіндегі ең көп ... және ең ... ... ... ... ... ... теңаяқты, бүйірімен жүзуші шаяндар, онаяқты шаяндар.
108013519748500
center-32448500
Қорытынды
Сонымен, Шаянтәрізділердің ... жуық түрі ... ... ... тұщы су ... , теңіздерде кеңінен таралған. Олардың арсында бентосты, планктонды, ... және ... ... ... ... бар. ... тіршілік ететін шаянтәрізділер ылғалды жерлерде, дымқыл ортада мекендейді және желбезекпен тыныс алады, осы ... ... суда ... ... формалардан шыққандығын білдік. Және олардың құрлысының басқа буынаяқтылардан аса ... бар ... ... ... ... екі бөліктен құралады: қомақты бөлігі - баскөкірек, екінші бөлігі - ... ... ... ... ... дара ... және жынысты жолмен көбейеді. Дамуының бірнеше сатылары ... ... ... шаянтәрізділердер дамудың 3 сатысы бар, ал оңаяты шаян тәрізділерде 4 даму сатысы болады.
Шаянтәрізділер негізінен өз ішінен бірнеше түрлерге, отрядтарға ... ... ... ... К.Ә ., ... зоологиясы, 1- кітап, Алматы 2004
* Қазақ энциклопедиясы, 3 том
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған ... Е. Арын - ... 2007 - 1028 б. ISBN ... ... К.С,. ... ... ... Алматы 1999

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балықтардың рикетсиоздық ауруларын ветеринариялық санитариялық сараптау және бағалау18 бет
Буынаяқтылар типі12 бет
Ескекаяқтылар – суда тіршілік ететін сүтқоректі жануарлардың бір отряды4 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Зоология пәнінен сабақтар жоспарлары76 бет
Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. Биосфера ғаламдық экожүйе. Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары: Әлемдік мұхиттың, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы. Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс14 бет
Төменгі сатыдағы жануарлар12 бет
Экологиялық факторлар жайында5 бет
Буынаяқтылар, Шаянтәрізділер,Өрмекшітәрізділер19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь