Ежелгі дәуір әдебиеті

КІРІСПЕ
1. Ежелгі дәуір жазбаларындағы адамның ғұмыр жас кезеңіне байланысты толғаулар
Қожа Ахмет Яссауи «Диуани хикмет» еңбегі.
2. Бұқар жырау толғауларының идеялық.көркемдік жетістіктері
2.1 «Әй, Абылай, сен он бір жасыңда» өлеңі.
2.2 «Жиырма деген жасыңыз» өлеңі
3. Жекелеген ақындар шығармаларындағы жас мөлшеріне байланысты өлеңдер.
3.1 Шал ақынның «Он бесте тартып міндім аттың жалын»,
«Қыздар туралы», «Алпыс жас . бұл өткен өмір сәні» өлеңдері.
3.2 Ақан сері «Жастық шақтар» өлеңі
3.3 Тұрмағамбет Ізтілеуов «өмір өткелдері» өлеңі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Әр дәуірдің тудырған қоғамдық – әлеуметтік, түрлі саяси жағдайлармен, жанрлық – өзгерістерін қағаз бетіне тайға таңба басқындай анық та айқын түрде бұлжытпай, шынайы қалпында түсіруге әдебиеттің қосқан үлесі өзгеден ерекше. Әрине, қандайда бір шығармашылықпен айналысқан белді ақын – жыраулардың қаламының ұшқырлығын танытып,бір биігіндей көрініп келе жатқан жас кезеңге байланысты жазылған толғаулар туралы ой өрбітудің айрықша маңызы бар. Атап айтар болсақ, сол кезең әдебиетіне белгілі үлес қосқан ғұламалар мен ақын –жыраулардың өзі өмір сүрген қоғамның бет – бейнесін, түрлі саяси өзгерістерді шығармаларында да жас кезеңді суреттеу әдісімен бейнелеп көрсетті. Сонымен бірге, адам бойындағы түрлі өзгерістерді және қыз баланың өсу процесін де толғауларына тиек етті. Мұнда қазақ әдебиеті тарихының барлық кезеңін тұтастай алып отырған жоқпын. Керісінше, осы бағыт аясында қалам тәрбеген ғұламалармен белгілі ақын – жыраулар шығармаларын алдым. Ақындар адамның ғұмыр жас кезеңін бейнелеуде тек өздерінің ғұмырын жас кезеңдермен суреттеп қана қойған жоқ, сонымен бірге, белгілі тұлғаға, қыз балаға, елін қорғаған ерлерге, атақ – абырой деп халқын ұмытқан хан – төрелергеде арнады. Шындықты дәл, нағыз қалында айнытпай түсіру толғаулардағы аса қажетті түйін болмақ.

Жұмыстың өзектілігі.
Тақырыбымыздың тиегі болып отырған қазақ әдебиетіндегі адамның ғұмыр жас кезеңіне байланысты толғаулардың төркініне көз жүгіртер болсақ, бұл әдіс сонау түрік халықтары поэзиясында Қожа Ахмет Йассауи заманынан бері келе жатқан әдіс. Осы әдісі бойынша жазылған шығармалар қазіргіге дейін қолдан – қолға өтіп, оқырман шөлін қандырды. Міне осындай ақын – жыраулар толғаулары өзекті мазмұнға айналды.
1. Қожа Ахмет Йасссауи. Диуани хикмет. – Алматы : Мұраттас баспасы, 1993 –262б.
2.Мәдібай Қ. ХІХ ғасыр әдебиеті. I Кітап.Алматы. Қазақ Университеті 2001 –196 б.
3. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1–кітап: Оқу құралы. –– Алматы: Қазақ университеті, 2001– 467б.
4. Мағауин М. Алдаспан
5.Мәдібаева Қ. ХІХ ғасырдағы қаза әдебиеті. Алматы Қазақ Университеті 2007 – 290б.
6. Бес ғасыр жырлайды. II том XV – XIX ғасырдың бас кезіндегі ақын – жыраулар шығармалары Алматы, Жазушы 1989.
7. Үш ғасыр жырлайды. Алматы, жазушы 1965
8. Қабдоллов З. Сөз өнері. Алматы, Жазушы 1983
9. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет Алматы, Ана тілі 1992 – 176 б.
10. Сүйіншіәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: 1997
11. Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы: 1991
12. Мәдібай Қ. ХІХ ғасырдағы Қазақ әәдебиеті. II кітап Алматы Қазақ Университеті 2004
13. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы – Алматы: Жазушы, 2006 –1040 б.
14. Мұқанов С. Қазақтың ХІІІ – ХІХ ғасырлардағы әдебиетінің тарихынан очерктер. І бөлім – Алматы 2002
15. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998, – 384 б.
16. Мәдібай Қ. Зар– заман ағымы Алматы, Қазақ Университеті 1997 – 160б.
17. Он ғасыр жырлайды – Алматы, 2006 – 408б.
18. Ай, заман – ай, заман – ай Құрастырушылар: Мағауин М, Байдильдаев М. Алматы: Жазушы баспасы 495б
19. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы Алматы, Мектеп баспасы 1973 – 212б.
20. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті – Алматы: Атамұра 2005 – 336 б.
        
        КІРІСПЕ
Әр дәуірдің тудырған қоғамдық – әлеуметтік, түрлі саяси жағдайлармен,
жанрлық – өзгерістерін қағаз бетіне тайға таңба басқындай анық та ... ... ... ... ... әдебиеттің қосқан үлесі өзгеден
ерекше. Әрине, қандайда бір ... ... ... ақын ... ... ... танытып,бір биігіндей көрініп келе жатқан
жас кезеңге байланысты жазылған ... ... ой ... ... бар. Атап ... ... сол ... әдебиетіне белгілі үлес қосқан
ғұламалар мен ақын –жыраулардың өзі өмір сүрген қоғамның бет – ... ... ... ... да жас ... суреттеу әдісімен
бейнелеп көрсетті. Сонымен бірге, адам бойындағы түрлі өзгерістерді және
қыз баланың өсу ... де ... тиек ... ... ... ... ... кезеңін тұтастай алып отырған жоқпын. Керісінше, осы бағыт
аясында қалам тәрбеген ... ... ақын – ... ... ... ... ... жас кезеңін бейнелеуде тек өздерінің ғұмырын
жас кезеңдермен суреттеп қана қойған жоқ, сонымен ... ... ... ... елін қорғаған ерлерге, атақ – абырой деп халқын ұмытқан хан –
төрелергеде ... ... дәл, ... ... ... ... аса ... түйін болмақ.
Жұмыстың өзектілігі.
Тақырыбымыздың тиегі болып отырған қазақ әдебиетіндегі ... жас ... ... ... ... көз жүгіртер болсақ,
бұл әдіс сонау түрік халықтары поэзиясында Қожа Ахмет Йассауи ... келе ... ... Осы ... бойынша жазылған шығармалар қазіргіге
дейін қолдан – ... ... ... ... қандырды. Міне осындай ақын –
жыраулар толғаулары ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі хандық дәуір ... мен ХІХ ... ... ... ... ... түрде – ақ, жыраулар поэзиясы
мен ақындар шығармаларын еске ... ... ... жас ... ... қарымды да қуатты толғаулардың ... ... ... тұрақтандыру , мақтанышпен ауызға алу борыщы бәрінен де
маңызды ... ... мен ... әдебиетіндегі адамның ғұмыр жас кезеңіне байланысты жазылған
толғаулардың көркемдік тұлғасына көз ... ... ауыз ... та ... ... ... бар екендігін айта аламыз.
Ерте жазылғандардан бастап сөз етер болсақ, тақырыбымыздың негізгі арқауы
болған ... ... Қожа ... ... жас ... ... ... хикмет» еңбегі алдымен ауызға түсер еді. Бұл еңбекті едәуір ізденіс
жасағанын ғұлама өз ... ... ... ... ... ... жас кезеңге байланысты жазылған шығармалар
туралы ерте шыққан кітаптарды және жыраулар мен ақындар шығармаларын ... ... ... ... өз ... қарастырып, жаңа ғылыми
тұжырымдар түйгеніміз шындық.
Жұмыстың дерек көздері:
Қазақ әдебиетінің онан сайын ... ... өз ... ... ... ғалым Қожа Ахмет Йассауидың ең ... жас ... ... ... ... қарастыру және Бұқар жырау мен Базар жырау,
Шал ақын сонымен қатар Тұрмағамбет Ізтілеуов жырлаған ... ... жас ... жырлаған өлеңдер мен авторлардың қаламынан туған төл
туындыларын көбірек қарастырдық.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
Жас кезең тақырыбына жол алу, соның ... оның ең биік ... ... ... ... алу ... ... шатқалдан тоған қазып, су
шығарумен бірдей жұмыс, ұзақ мерзімнің өтуімен кешегі ... ... ... ... туындыларды қайта жаңғырту сол үшін кемінде осы салаларда
еңбектене ізденіп, зерттеп үйренуі керек.
Жұмыстың ... және ... ... ... ... жас ... байланысты жазылған толғауларда
бір ұқсастық бар сияқты. Бұл ... ... ... талдау жағында
ұқсастық. Барлығы өмірді жастық ... ... ... ... ... Және
белгілі тұлғаға, қызға толғауларын арнады. Толғау аттарынан ... ... ... ... ... ... бәйтікті мақтағаны»,
«Әй, Абылай, сен он бір жасыңда» белгілі бір тақырыпта сабақтасып ... да біз ... ... ... жас кезеңге байланысты
жазылған аталмыш әдістердің ... ... ... Бұл тақырыпты
зерттеп зерделеудің кейінгі ізденушілер үшін маңызы зор екенін ескертеміз.
Жұмыстың ... яғни ... ... мен ... өлең ... қарастыру барысында, алдымен хикмет, ... ... ... беру ... жалпы мазмұнына тоқталдық. ... ... мен ... ... ... ... ... тәсіліне қарай автордың жазу стилін зерделедік.
Жұмыстың құрылымы
Жұмыс кіріспе, ... үш ... ... ... ... ... ... талаптарына сай кіріспе бөлімін ... ... ... жас ... ... ... толғауларды
және Йассауи хикметтерін зерттедік. Бұл барыста автордың төл ... ... ... ... ... Атап ... ... әр автордың
өмір баянына толығымен тоқталып, басты ... жас ... ... ... хикметтерді қарастырдық. Әрине жас ... ... ... ... ... көзлеген нысанамыз болып табылады.
1. Ежелгі дәуір жазбаларындағы адамның ғұмыр жас ... ... ... Яссауи «Диуани хикмет» еңбегі.
Көшпелі және жартылай ... ... оғыз ... ... сауда мен қол өнері, мәдениет өркендей
бастады. ХІ ғасырда шағын қыстақ Йасы енді ... ... ... ... Азия ... қарым –– қатынасы арта түсті. Бұрынғы Селжұқ
мемлекетінің құрамындағы ... ... ... Осы ... ... кең ... дінінің ықпал әсері біршама бәсең тартып, өзге діндермен терезесі
тең болып, қайта өрлеу мақсатын көздеп, өзінің мәні ... ... ... ... атты ... ... кітабын) жинағын сол кезде кең тараған
шағатай тілінде (көне түрік тілінде) ... ... ... кең ... ... араб, парсы дәстүрінен
жергілікті түрік тілінде жазудың ... ... бірі ... ... дін ... ... дидактикалық мазмұнда ... ... ... ... дей ... ... бұл ... атақ –
даңқы Қазастан мен Орта Азия елдерінде ғана емес, тіпті кіші Азия ... ... ... ... ... ... ие ... [1,5]
Орта ғасырда араб халифатының ықпалында болған Азия, Африка,
Индия мен Испанияға дейінгі жерлерде бір тұтас мұсылман мәдениеті ... ... ... ... ... еңбегін діннен бөліп ала
алмаймыз. Олар өз еңбектерін араб тілінде, Ислам ... ... ... ... ... ...... мәдениетінің қазақ
жеріндегі ірі ошағы сыр бойы ... ... ... ... болды. Ислам мәдениетіндегі софылық ағымның сыр бойындағы өкілі
Ахмет Йассауи болды.
Йассауидың ... ... ... баба ... ... ... ... туралы Йассауи былай жазған:
Жеті жаста Арыстан баб ... ... ... ... маған
...
деп өзінің нәпсісінің тиылып, дін жолына түскенін баян ... ... ... – Қожа ... Хамадани Бұхарада тәлім алған. Алпыс
үш жастан асқанын күпірлік санап, жер астынан бір ... жай ... ... сонда тұрған қылуетте он жылдай өмір сүріп, «Диуани хикмет»
атты кітап жазған. Диуан – жинақ, хикмет – ... ... ақ ... ... ... хикметтен сегізінші хикметке ... ... ... ... ... баяндалған. Неше жасында кіммен
кезіккені қанша жасында қылуетте отырып, «Диуани хикметті» ... бәрі ... ... айтқанда, бұл дәуір әдебиетінің негізгі арқауы сопылық
әдебиет болды, әрі ... ... ... Шын ... ... Шын ... жалбарынды. Сонымен бірге маңайындағыларды үгіттеді.
Яғни, бұл кезең ... ... ту ... ... ... ... легімен тарихтан белгілі. Әрі мұның ірі өкілі ретінде Қожа Ахмет
Йассауи ... ... ... ... ірі ... ... ... кемеңгер ойшыл, Қожа
Ахмет Йассауи қат–қабат қайшылығы мол, күрделі кезеңде өмір ... ... ... ... мен ... тегі ... ... ортасы мен әдеби дәстүрі
туралы мәліметтер аз сақталған. Бұған басты ... ... ... ... ... ... ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы зерттелмей келді, ал
өзі бірыңғай діншіл, ... ... оның ... ... ... ... сөйтіп Қожа Ахмет Йассауидың адамгершілік имандылыққа үндейтін
асыл жырлары ... ... ... ... ... көзделді.
Алайда, айды алақанамен жасыру мүмкін емес еді.
М.Е.Массон еңбегінде Қожа Ахмет ... ... ... ... ... көзге түсіп, түрік ... ... ... ... ... ... ... шыққанын айтады.
Алайда, ол Қожа Ахметтің әйгілі Фатима мен Ысқақ ... ... ... ... де ... ... тұра мұны жалған шежіре деп көрсетеді [1, 7].
Түрік ғалымы профессор М.Ф.Копірілі елеулі үлес қосқан: ол кісі
өзінің 1918 жылы ... ... ... ... ильк ... ... атты
зерттеу еңбегінде Қожа Ахмет Иассауи өмірі мен шығармашылығы ... ... өте ... тың ... ... Ол кісі өз ... ... «Жәваһир ул – әбрар мин умважил – биһар» деген кітапқа сүйене ... ... ... Ақсу, Қарасу бойындағы Сайрам ... ... ... ... жылы шамамен 1166 / 1167 жыл (хижрамен 562
жыл) деп көрсетеді. Ахметтің әкесі Сайрамдағы атақты ғұлама, ол ... ... қызы ... ... одан бір қыз ...... Ахмет атты
бір ұл көреді. Сондай – ақ ... ... Қожа ... әкесі Ибраһим
атаның бауыры, екеуі де ... ... ... [1, ... ... дінінің қайта өрлеу мақсатын көздеп, өзінің мәні
өшпес, ... ... ... ... атты ... даналық кітабын) жинағы
сол кезде кең тараған Шағатай тілінде (көне түрік ... ... ... ... ол ... ... ауыз әдебиеті үлгілеріне
негіздей отырып жазды. Қазақ өлеңдерінің табиғатына тән ... ... онша ... ... Бұл ... ... сыртқы құрылысы мен
көркемдік – бейнелеу жүйесінен де жүйесінен де анық ... ... ... ... ... деп ... еді. «Қожа Ахмет Йассауи
жырлары күні бүгінге дейін қазақ даласынан кіші ... ... ... фольклорлық лириканың түрлерімен сырттай ұқсас ... ... ... ... ... ақыл – ... үлгі – ... айтуға құрылған.
Дін қағидалары мен жалпы адамгершілік, мейірім – шапағат, бауырмалдық
мәселелерінің ... ... кең ... ... осы ... хикметтің»
әсер ықпалының мол болғаны даусыз.
Қазақ поэзиясындағы жас мерзімдерін шалқыта суреттеу де осы Қожа
Ахмет Йассауи дәстүрінің әсернен екенін аңғару қиын ... ... ... ... кейбір өзгешелік белгілері де жоқ ... ... жас ... ... ... айту ... ... бізде бұл
үрдістің жалғаса жырлану арқылы тың сапаға ие ... ... ... ... көз ... дария ету, дария болып тасу секілді тіркестер ... [1, ... ... ... өзінің төртінші хикметінде былайша толғайды:
Бес жасымда шариғатқа белім будым,
Дін жолында ораза ... әдет ... ... арыстан бабам іздеп тапты,
Сегізімде сегіз жақты жол ашылды,
Хикмет айт деп басыма нұр ... оның ерте ... тым ... жас ... көреміз. Қожа
Ахметтің ер жетуі мен білім алып кемелденуі шығыстағы дін орталығы ... ... ... ... өз ... ... адамгершілік
жолының талай қиыншылықтарын бастан кешірген. Хикметтегі ой–тұжырымдары
сегіз жүйеден тұрады. Олар: тәубашылдық, ғибадатшылдық, ... ... ... ... ... ... ... түйіп айтсақ,
адам құдайды тану үшін не ... ... ... ... парыздарды орындау
қажетдей отырып, адамгершілдік, адалдық, ... ... ... деген
сүйіспеншілік сияқты мәселелерді арнайы сөз болады.
Хикметтердің айтуынша, «әруақтар бір жасында аян беріп, ... ... ... ... үш жаста ғайып ерен, қырық шілтен үйге
келді, төрт ... Хақ ... ... ... ... бес ... дін жолын
ұстағанын айтады. Жеті жасында Арыстан баба іздеп табады. Бұдан ... өз ... ... ... ... ... тану ... береді. Төртінші, бесінші хикметтерде өзінің жер астына ... ... ... Аллалаған, бірақ көңілі таза емес, ... ... ... демеу етеді.
Алпыс екі жас келгенде Алла өзі дем берді,
Барлық білмес ғафылдығым рақымымен жөнделеді.
Жан жүрегім, ақыл – ойым ... ... дей ... көрер ме екен өзіңнің дүр дидарыңды ?
[2, 101].
Йассауи хикметтерінде баяндалған жас мөлшеріне байланысты ... ... шын ... ... берілу сезімі байқалады. Сонымен
қатар, имандылыққа, адалдыққа үндейтін рухани мәні айрықша зор ... ... ... болады.
Йассауи өмірде не нәрсе құнды, неден қашу керек, неге ... ... ... ... береді. Йассауи дүние, байлық жимаған,
адамдардың азғындықтан ... ... ... ... ... екінші
хикметінде былай дейді:
Иә, достар, құлағың сал осы ... ... ... үште кірдім жерге,
Меғражда Хақ Мұстафа рухымды көрді.
Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
Мұнда ұлы ғұлама өзінің пайғамбарлардан аян алған ... ... ... Алланың шапағатына бөлену ниетінде, тірішілікте істеген ісіне
есеп беру мақсатында адалдықтың ақ туын ұстап жер ... ... ... ... Онда он жыл ... ... кешеді. Жер төпеде отырып
туылғаннан тартып, өмірінің соңына дейінгі ғұмыр кешірмелерін айтып, ... Әр ... ... жер ... кіру ... ... айтып отырады.
Жалпы өлең құрылысы он бір буынды қара өлең ... ... ... ... ... өлең ... сай ... жазылған нағыз құнды дүние
деуге ... Осы ... жазу ... тәубеге келіп отырды, әр істеген
істерінен есеп беріп отырды.
Қазақ әдебиетінің көркемдік ерекшелігінің кең де ... ... ... ... ... ... табылады. Әр шумақтың соңғы
тармағындағы «Сол себептен алпыс үште кірдім жерге» ... ... ... бір рет ... ... ... қазақтың байырғы сөздер тобына
жататын немесе мағынасы түсініксіз араб – ... ... ... сол ... ... Мысалы,
Перзентім деп хақ Мұстафа қылды кәлем
Одан соңыра әруақ берді сәләм.
Мұндағы кәләм, сәләм, соңыра сияқты дыбыстық өзгерістерге ұшыраған ә /
е дыбыстарының ... ... ... болады. сонымен бірге, ыра, іре,
жүрнақтарының түсіп қалуы ұзақ жылдармен, қилы заманның үлесі болса керек.
Йассауи өз ... не ... ... ... болғанын, кіммен
кезіккенін, қандай пайғамбарлармен кездесу бақытына ие болғанын анық ... ... ... ... ... ... үлес берді,
Екі жаста пайғамбарлар келіп көрді,
Үш жасымда шілтен ... ... ... ... Хақ Мұстафа берді құрма ....
Бес жасымда белім бұрдым.....
Алты жаста тұра қаштым халайықтан....
Жеті жаста Арыстан бабам іздеп
тапты.... [1, ... ... ... ... ... ... пәк ... кезінде
күллі пайғамбарлар тарапынан мадақ естіп көңілі жай тауып, дін ... ... ... ... – түні ... айтып тәубә қылдым дейді.
Қайда барсамда, қалай тірлік жасасамда ... ... ... ... ... ... ... деп ерекше тебіреніспен жырлайды. Алты жасымда көп
жиылған ортадан қашып, өзімше дәріс үйрендім, жеті ... ... ... ... ... ...... деп баян етеді. Сонымен
бірге, дәл жеті ... ... ... ... ... ... береді.
Ал, Йассауи төртінші хикметінде өзінің жиырма тоғыз жасқа келіп, жағдайының
өзгергенін, жігіттік кезіндегі ... ... ... бір кез ... Отыз жасқа келгенде күллі Әулие жиылып әр істеген ісім, күнәм үшін
жазылады. Бұл мынадай өлең ... ... ... ... ... ... ... харап,
Ғашық жолында бола алмадым мысал топырақ.
Халім харап, бауыр кәуәп, көз ... ... ... Хаққа сиынып келдім міне.
Отыз жаста отқа қақтап күйді,
Күллі Әулие жиылып дүниеқорлықты қойдырды.
Ұрып– соғып дүние қызығынан бездірді.
Сол себептен хаққа ... ... ... [1,27 ... бұл ... ... бір кездердегі дүние қызығына ... ... ... ұсынған сәттерін ... ... ... сол кезеңнің жаңылыс күндердің жеткілікті ... ... Отыз ... ... ... көңілдегі әзәзілді кетірді, адалдық,
ақылдылық, имандылық шарабынан дәм татырды деп өзінің ғұмыр бойындағы ... ... ... ... әдемі, соны тіркестерді кездестіруге
болады. Мысалы,
Бихамдилла ізгілік берді, нұрға баттым,
Көңіл құсы жеті қат ... ... ... ... ... ... қорыққан, жаным үріккен көкірек ойран.
[1, 29 ].
Бұл шумақтағы көңіл құсы, көңілі қорқу , жаны үрку сияқты тіркестер
өз алдына бір ... ... ... Жансызға жан бітіру әдебиеттің
жүйеден алғанда сөздің құдіреті емес пе, әр едік адамға көңілдің құсы ... ... ... жан ... ... сұрақтар толассыз қайталана береді.
Сонымен бірге, Йассауи хикметтерінде метофорада жоқ ... ... мәні – ... ... алмастырылуларды кездестіруге болады.
Ал, жоғарыда айтылған көркем тіркес жансызға жан ... ... де ... ... ... Мысалы,
Топырақ сипат жер астында болған жақсы. [1, 31]
Елу жеті жаста ғұмырым желдей есті.
Көңіл семсерін қолға алып ... қыр ... және ... дидарыңды көремін бе ?
[1, 34]
Өлмей тұрып, жан ашуы ... ... аза ... ... ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Әр
хикметінде айтылған тың да, көп ... сан ... ой ... ... ... тұсы ... сыйынды, шын көңілімен, жан дүниесімен ... ... ... ұлы ... ... ... ... арнасы осы
тұсқа келіп тіреледі. Ұлы ғалым ... ... ... әрі ... еңбек еткеннің жемісінен пайда болған ең бағалы дүниелер
қатарынан ... ... ... ... ... бой ұрып ... ... дәл
Пайғамбар жасына келуден бұрын – ақ барлық жасаған тірліктеріне өкінеді.
Алла тағалаға тәубе етеді. Жер ... ... ... он жыл ... ... шүкіршілік етеді, келер ұрпақтың есіне мықтап шегелейді, әр нәрсенің
жайдан– жай ... ... ... ... ... да ... ... дүниеден озу себебін бәр – бірінің де өз заңы бар ... ... ... фразеологизмдердің орны бір төбе. Хикметте
кездесетін жан дүниесі балқу, әдет қылу, бел буу ... ... ... ... ... ... хабар жетті,
Зікір айт деді жан дүнием балқып кетті...
Ғарыш үстінде намаз оқып тізем ... жан ... ... Алла ... ... ... ... адал
жанның бейнесі, кескін – келбеті. Осындай сәттерде ... жай ... ... нұрына көмкерілген ғұлама ғарыш үстінде намаз ... күй ... ... сопы ... ... бәр – ... ... көңілі жабырқағанында жасырмайды. Әрі ... ... ... ... алпыс үш жасында жерге кірдім деп түсіндіреді.
Йассауи еңбегінен тұрақты тіркестердің теңеу, ... ... ... кездесуі тағаларлық жай емес. Өйткені әдебиеттің өн ... қуат ... ... ... ... ... ... көпткеп кездеседі.
Жан кетерде берем саған нұрлы иман,
Кәріп жаным шадман ... ... ... ... тамшы таттым,
Жол таба алмай бас айналып түндер ... ... ... ... ... зар ... жасымды көл қылып егілемін.
Шөл далада ғашық боп тентіредім,
Заты ұлық ием, сиынып келдім саған ... ... көз ... көл ... егілуі, иман жүзді пайғамбарлар тарапынан
мадақталуы мұның бәрі Алла тағаланы естен шығармағанның, шын жүрегімен, ...... ... ... ... ... ... жағдайлар ғалым
еңбегінде әдемі тіркестермен, фразеологизм, эпитет, ... ... ... ...... өзі кетті.
Заты ұлық ием, сиынып саған келдім.
Мұнда нәпсіні құйынға теңеген. Нәпсіні өте шығатын, өтпелі, аз ... ... ... ... ... аумалы – төкпелі, басы бар аяғы
жоқ, азғындаған, ... ... ... жоқ ... ... жан ... де жасырмайды. Алланың адал құлы бұған мойын ... бар ... ... сүйеді, Алла тағаланы ұлықтайды. Қашанда мұсылманға тән
әрекеттермен белгілі болады дегенді ... ... ... ауру қылды, кесел болдым
Сол себептен хақтан қорқып көз ілмедім.
Қырық тоғызда ғашық боп күйіп жандым,
Мәжнүндей туған – ... ... ... ... көз ...... ұйықтай алмау дегенді білдіреді.
Ақын неге ... ... ... ... ... неге ... ... түсті деген
сұрақтар бізді жиі мазалайтыны белгілі. Әрине, бұдан бұрынғы ... үшін ... ... ... Алла ... ... ... алмады.
Көз шырымын ала алмады, көз ілмеді. Бұл ... ... ... ... ... ... Ал, қырық тоғыз деп аталатын мүшел жасқа келшгенде өмірі
күрт өзгерді. Ақын жүрегі ғашық болды, ... боп ... ... сонша тау
тасқа Мәжнүн боп аралап, туыс – туғанынан безді, бар ... ... ... арнады. Мұны нағыз Алланың сүйікті құлы деуге болады.
Елу бірде шөлдер кезіп, тамыр сөрдім,
Тауға шығып, тағат қылып, ... ... үште сол ... ... ... ... жан ... жолға салды. [1 31]
Дидарыңды көре алмадым, жаннан тойдым,
Бір және барым, дидарыңды көремін бе ? [1 ... ... жер ... ... ... ... жұртым деп, халықтық
қамын ойлап, дәрлік шөптер іздеп жапа шеккені ... Бұл ... ... қылу, көзі талу міне осындай ізгі жанның қимыл ... ... ... болу, әр нәрсеге төзіммен қарай білу, шаршағаг сәттерінде
сабырға келу ғұлама ғалымның шынайы бейнесі.
Уақыт өткен сайын ақын көңілі алас ... елу төрт ... ... ... аласапыран болып, зар жылады, тәубе етті, кешірім сұрады. Елу жеті
жасқа келгенде ғұмыры желген аттай ... ... ... ... өз ... ... кете ... Алла тағаланы жаннан ... ... ... ... ... Бар ... жаратқан иемізді көру болды. Соны ... ... ... ... ... ... буып ... бір жақсы іс.
Ертелі – кеш бейғам жүрдім жаз және қыс
Бір және барым, дидарыңды көремін бе ? [1 ... ... ... ... тез ... ... – кеш, жазы – ... қаперсіз бейғам жүрген кезін опық жеп өкініп айтады. Мұны да жас
кезеңмен бейнелеп көрсетеді. Құстай ұшып ... ... ... ... де
білмей қалады. Өткен өміріне өкпе артады. Мұның ... бір ... ... ақын бір ... ... ... ... жер астына кіру себебін баяндаса,
ақын жиярма бірден бастап хаққа сиынып, Алла тағаланы шын таныған пейілін
жасырмайды. Ал, отыз ... отыз ... ... ... мұның себептері
көрсетілмейді. Әр шумақтың соңында қайталаулар жоқ. ... ... ... жасқа дейін «Заты ұлық ием, сиынып келдім саған» тармағы он үш рет
қайталанған. Өмірінде ... әр ... ... ... ... келіп,
жаратқанға сиынып отырған. Ал елу жасынан ... үш ... ... өмір
белесінде «Бір және барым сиынып ... ... ... он алты ... екі жасқа келгенде жан мен ділі, ақыл есі ... ... ... хақ ... ... алланың ақ жолын таңдағанын ұғынуға
болады. Ғұлама ғалым пайғамбар жасына келгенде бәрін түсінді, ... ... ... ... мен ... ... Жер ... отырып
кесіп – пішті.
Жалпы алғанда , ... ... ... хикметінен сегізінші
хикмет аралығындағы оқиғалардың жас кезеңмен берілу сипатын ... ... ... ... бір түр ... ... болады.
Болшақ ақын жас кезінде Түркістан (ол кезде ... деп ... ... ... Ұлы ... ... тоғысқан торабына орналасып, бүкіл әлеммен
қарым – қатынас жасап тұрған. Йассы ... бұл ... ... ... біріне айналған еді. Мұнда келіп Ахмет Йассауи атақты
Арыстан Баб және ... ... ... ... дәріс алады. Бұл туралы
Ахмет Йассауи:
Жетіде Арыстан Бабқа арнап келдім,
Мұстафа өсиетіне қанбақ болдым.
Сол ... мың бір ... ... ... ... бет ... ... – дейді [63,
38] .
Ежелгі ... ... кең ... ... ... ... бірі ... өмірінің түрлі кезеңдерін суреттеу ... ... мәні ... тұжырымдар жасау екенін жоғарыда айттық. Көркем сөз өнеріндегі
бұл дәстүрді Ахмет Йассауи де терең меңгерген. ... ... ... ... жыр жолдары бар:
Елу екі жаста кештім мүлік – малдан,
Мал – ... не ... бір ... үште сол ... ... ... тайған адам едім, жолға салды.
[64,32]
Кәріліктің қиындықтары мен қасіреті жайлы айтылған осындай ой ... ... келе ... ... ақын – жыраулары тереңдете ... Шал ... аш ... ... болар,
Қартайсаң ақылың да шабан болар,
Жетпісте жер таянбай тұра алмайсың,
Дауасыз бұл кәрілікке не амал болар, –дейді
[22, 142].
Ахмет Йассауи ... ... ...... ... ... ... өзі өмір сүріп отырған қоғамның қайраткері, белсенді ақыны ... ... Алла ... ... ... кең пейілді, ізгі жан болуын талап
етеді. Ақын «Аллаға ғашық болғандар, хақ жолына ... ... ... ... ... ... растығына күдік келтірудің өзі күнә
екенін ескертеді [64, 86-89].
Ахмет Йассауидің есімін мұсылман ... ... ... ... ... (Ақыл кітабы) болып табылады. Ақын өз кітабын Орта Азия мен
Қыпшақ даласының түркілеріне кезінде түсінікті ... ... ... Мұның өзі араб тілінде жазылған құран мен түрлі хадис, тефсирлерді
жергілікті түркі халықтарының түсініп ... ... ... ... көшпелі елдің ауыз әдебиеті үлгілеріне негізделіп, түркі халықтары
фольклорының ...... ... тәсілдерін зор шеберлікпен
пайдаланып жазылған дидактикалық – этикалық туынды болып табылады.
«Диуани хикмет» түркі тілдес халықтардың ХІІ ... ... ... бірі ... Бұл өлеңдер жинағы қазақ әдебиетінің де
орта ғасырлық нұсқасы болып табылады.
Йассауи ... ... ұзақ ... бойы зерттеген көрнекті ғалым
А.К.Боровковтың пікірі бойынша, «Ақыл кітабы» – ... ... ... ... ... Кезінде ол өлеңдер өте қарапайым, көпшілікке түсінікті
тілмен жазылған. Ақын Орта ... ... Еділ ... дейінгі
ұлан–ғайыр өлкеде көшіп–қонып жүрген түркі тайпаларының бәріне де түсінікті
болатындай ауыз–екі сөйлеу тілінде ... дау ... ... ... жинақты көшірушілер өз тарапынан көптеген араб–парсы сөздерін қосып
жіберген ... ... ... ... он ... он ... ... он жетінші, он тоғызыншы хикметтерінде негізінен өз өмірбаянын
жырға қосқан. Соның өзінде ақын «Диуани ... ... ... ... ... Қайта ақынның ғұмырнамасы «Даналық кітабының»
философиялық мәнін, көркемдік көрінісін жетілдіре ... ... ... ... ... айта келіп, «не себептен алпыс үште кірдім жерге?» ... ... Ақын ... ... ... ... осы жалғыз
сауалға жауап болып табылады.
Ислам жолын уағыздаушы данышпан ақын пайғамбар ... ... ... ... яғни ... үш жастан асып, тірі пенделер арасында ... ... күнә ... Сол үшін ол жер астынан арнайы салынған ... ... ... ... өмірін сонда өткізеді. Бұл ... ақын ... ... сәріде дүйсенбі күн жерге кірдім,
Мұстафаға қайғы тұтып ... ... үште ... деді ... білдім.
Бақыл айтып жер астына қадам қойдым,
Жарық дүниені талақ етіп, хақты сүйдім.
[1 34].
Ақынның «Диуани хикмет», ... ... және ... ... ... Ахмет Йассауидің сопылық шығармалары болып табылады.
Ахмет Йассауи дүниетанымының жалпы желісін екіге ... ... ...... ... ал екіншісі – сопылық
хикметтер деп атауға болар еді.
Ахмет Йассауи ілімінің ... ... ... ... қасиеттердің мәртебесін арттыра түсуді көздеп, «инсони камал»
(«кемелденген адам») ... ... ... ... Ал ... жету үшін адам сан алуан ілім–ғылым түрлерін игеруі қажет.
Йассауи дүниетанымның теориялық ... ... пен ... ... ... ... ... тарихат болып табылады.
Сонымен, «Диуани хикметте» «адамның өзін –өзі тануы» ... ... ... ... тану жолдары сөз болады.
Ал сопылық хикметтер арқылы ақын адамның түпкілікті мақсаты – ... ... жету ... айтады.
Сонымен, Ахмет Йассауи Аллаға (яғни Хаққа) жету жолында міндетті түрде
төрт асудан ... өтуі ... ... ... ... Бұл ... жоғарыда
көрсетілгендей, төрт өлшемнен ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша, Хаққа жету жолындағы ... ... ... мақамы (тоқтамы) бар. Демек, осы төрт асудың қырық
мақамын игерген пенде ғана ... ... ... ... ... ... ... сырын пайымдауға мүмкіндік алады. «Жабарутты»
түсіну адам үшін өмірдегі тіршіліктің мағынасына, адамның танып–білу күшіне
қанық болады. адам ... ... бұл ... безіп, рухани өмірге
жететін құдітетті күшті меңгереді. Міне, осы үш өлшемнің басын қосып ... ... ... ... ... хикметті» ұзақ жылдар бойы зерттеген көрнекті ғалым
Е.Э.Бертельс бұл дидактикалық сарындағы туындының ежелгі ... ... ... бар екенін дәлелдей келіп, төмендегідей пікір айтқан
болатын: «Ахмет Йассауидің жырлары күні ... ... ... ... ... ... кеңінен тараған фольклорлық лириканың түрлерімен сырттай
ұқсас ... ... Бұл ... ... ... ... рет Йассауи
бастап тұрақтандырды. Осыдан кейін өзге елдердің дәруіштік поэзиясында да
бұл үрдіс жалғасын ... ... ... ... мен ... ... ... жаңа сипат алды».
Ахмет Йассауи орта ғасырдағы көшпелі тайпалардың дүниетаным мүмкіндігін
ескере отырып, исламның кейбір қағидаларын ... пен ... ... түсіндіреді. Сол арқылы Жұмақтың да, Тозақтың да шынайы сипаты
оқырманға тайға таңба басқандай етіп ... ... ... бұл ... ... пәк, ... ... ғана мәңгілік мекен болатын Жұмақ
жеңіп шығады. Айтыстың ... түрі ... ... ... болғанын
М.Қашқаридың «Диуани лұғат ат–түрк» атты ... ... ... ... пен ... пікірталасы түрінде берілген.
«Диуани хикмет» көбінесе 11 буынды не 12 буынды болып ... ... бір ... ... Ұйқасы бізге тым жақын. сырттай алып қарағанда
а–а–а–ә, б–б–б–ә ... ... ... Рас, ақын ... әдебиетінде
кең қолданылған ұйқастарды пайдалана отырса да, соның ішінен біздің қара
өлең ұйқасына жақын ... ... ... ... ... Қожа ... ... кітабы» ежелгі түркі поэзиясы мен ... ... ... ... ... түсетін бейнелі сөздер, ұтымды
теңеулер жиі ұшырайды. Айталық, мұнда Ахмет Йассауи көңіл бағы, көңіл ... ... ... ... күйген көбелек, махаббат бостаны, хақиқат ... ... ит ... ... ... ... сөз ... ретінде
шебер пайдаланған.
Қожа Ахмет Йассауидің «Диуани хикметін» адамды имандылыққа, ізгілікке
жетейлейтін ... күш, ... ... ... ... ... Йассауи
әрбір адамның қадір – қасиетін, өмірде ... ... оның ... ... өлшейді. Адамның өз бойындағы ізгі адамгершілік
қасиетінен жұрдай болуы сол кісінің ... ... ... ... ... ... өзі – Алланың құлағына ғана тән ... ... оны ... ... ... ... киелі күш екені
мәлім. Мына жалған дүниеде ақ пен қараны, оң мен ... ... ... ... алдындағы парыздарын ұмыттырмай отыратын адамды ізгі істерге
бастайтын аса құдіретті күш бар. Ол – ... ... ... ең ... ... ... ... жанашырлықпен қарау болып табылады.:
Қайда жүрсең көңіл жұмсақ, сыпайы болғыл,
Көре қалсаң мүсәпірді сырлас болғыл,
Махшар күні тәңірге жақын ... ... ... ... ... ... ... қанағат сезімін үлкен философиялық
категория ретінде қарастырады. Ақын қанағатсыз жандарды, яғни нәпсісін тыя
алмаған адамдарды тойымсыз итке не ұлып ... итке ... ... ... ... мен түсінік кейбір қазақ ақындарының ... ... ... ... ... ... нәпсіқұмарлықты,
көрсеқызарлықты, құлқын–құмарлықты адам табиғатына жат ... ... ... ... шын ... Алла деді,
Таңнан тұрып шартарапқа көз жіберді.
...Зәлім нәпсім еш қоймастан отқа салды.
Өне бойым өз–өзінен күйіп жанды.
«Диуани хикметте» адамға қажетті ... ... мән ... ... білу ... ... ... бірі екендігін ақын оқырманға
қайта–қайта ескертіп отырады:
Айдауында жүрсең нәпсі, шақпа зар:
Аңырағанмен, болмас онда хақ та ... ... төрт ... кім ... ісін сол ... таза ... ... қусаң, бақ қалар,
Жолын азып, абыройың тапталар.
Ерттеп мініп, шайтан ... ... теп, ... теп, ... ... ... ... Йассауи хикметтерінің жазылу
тарихын, поэтикасын, әлеуметтік бағдарын тұңғыш рет әдебиеттану ... ... ... ... ол ... ... ғылыми еңбек жазғаны мәлім.
Ғалым 1928жылы Ахмет ... ... ... ... ... ... бірінен жеке кітап етіп шығарды. Қазіргі зерттеушілердің
барлығы ... ... ... ... осы ... негізге алып жүр.
Белгілі орыс ғалымдары А.Н.Самойлович, ... ... т.б. ... ... ... зерттей келіп, кезінде оны жоғары
бағалады, әрі ақынның өзінен кейінгі сөз зергерлеріне тигізген ... ... ... атап көрсетті. Ахмет Йассауи ... ... ... ... ... ... өзбек ғалымдары да едәуір үлес
қосты.
«Диуани хикметті» қазақ тіліне аударма жасағандар – М.Жармұхамедұлы,
М.Шафиғи, Е.Дүйсенбайұлы, С.Дәуітұлы.
Қожа Ахмет ... ... ... ... тұрғыдан жан – жақты
зерттеп, оған тарихи, әдеби, тілдік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... Бұқар жырау толғауларының идеялық–көркемдік жетістіктері
Әр дәуірдің тудырған жаңалық өзгерістеріне орай әдебиетте пайда ... ... тән ... ... ... ... молығып, кемелденіп, қарқынды
даму үрдісімен әдебитке өз үлесін қосып келе жатыр. ... ... ... ... ... ғұмыр жасына байланысты тұтас өмір жолын
бейнелеп, ашалап көрсететін толғауларда ... ... ... бұрынғы
тарауда айтылған жас кезеңге ... ... ... әдебиет үлгісі
«Диуани хикмет» атты еңбегінде көрініс тапты.
Әрине бұл кезеңге Ислам дінінің ... күші ... Алла ... жан – ... бар ықыласымен берілген иассауи бейнесі сомдалды. Бар
ғұмырын Ислам дініне арнады. Бұл ... ... ... тән ... айтылды. Ал бұл арада айтылмақшы, ... ... ... ... ... жалғасы жас кезеңге байланысты толғаулардың жыраулар
поэзиясында көрініс табуы, шындығында, ежелгі дәуірден ... жас ... ... ... легі ... Ізтілеуовке дейін бұл әдісті
пайдаланып өлең толғаған ақындар саусақпен санарлық десек артық ... ... «жүз ... әдебиетті» үш кезеңге бөліп, әр уақыттың
өзіндік ерешелігін, ортақ сарын аясындағы өзгерістерін атап –атап ... ... ... яғни ... ... сарыны – Бұқар заманы
деп бөліп көрсетеді. Соңғы уақыттарға шейін ХІХ ... ... ... ... келгені мәлім. Бірақ ол атауларға көбіне сол әдебиеттің
көркемдік негізі, әдеби үлгісі емес, көбіне мазмұндық, ... мән ... ... баға ... болды. Әрине, бұл ретте де Бұқар есімі ... ... жас ... ... өлең – жыр ... ... ... деген мәселе ойға оралады. Әрине, жоқ емес, құдайға шүкір табылады.
Бұған жыраулардың көш ... ... ... ... ... болады.
жыраулардың көтерген тақырыбы қазақтың өмір сүрген ортасы, тұрмыс ... ... ... ... ... ... өз ... ғана көздеп
халықтың ар намысын аяққа таптаған хан– сұлтандардың іс – ... ... ... ... ... ... ... турашылдық, шыншылдық
турасында дидактикалық сарында жырлар жазды. Елдің мұңын мұңдап, жоғын
жоқтаған ру ... хан ... ... ... ... бейнесі
әдебиет тарихында өшпестей ойып тұрып орын алды. Қазақ әдебиетінде өзіндік
қайталанбас ерекшелігімен көзге түсіп, ... аты ... ... ... адам ... жас кезеңге байланысты суреттеу әдісін пайдалана отырып
жыр толғаған жырауларымыздың қатары саусақпен санарлық. Мұндай ... ... ... мен ... ... ... ... ғасыр әдебиетіндегі ең көрнекті тұлға – Бұқар жырау.
Бұхардың бізге жеткен шығармалары өткен ... ... ... ... бас ... ... ел аузынан жазылып алынған.
Бұхардың мұрасынан бізге жеткені – 1200 жол шамасында. Бұл сөз жоқ., ... көл ... ... бір ... ... «Бұл кісінің сөзін түгел
жазамын деушіге Нұхтың өмірі, Аюбтың сабыры, ... ... ... ... ... еді ... ... ... өкілдерінің ешқайсысының творчествосында өзі ... ... ... дәл ... бар ... ... түсірмеген [4,
44].
Базар жыраудың толғаулары ел өмірінің шынайы ... ... ... ... жас мөлшеріне арналған толғаулардың жөні ерекше.
Әрі ... ... мен ... кейінгі толғау алыбы болып саналады. Ол
кітаби ақындар мен сарай ақындарына да ұқсамайды. ... ... ... қазақ өмірінің шындығынан туған. Тіл шешен, түсінікті,
замандастарымен салыстырғанда ... ... ... Даңқты жыраудың
артында қалған әдеби ... ... ... ... ... ... ... М.Байділда авторлар еңбек етті
[5, 106].
Ойшыл Бұхар қазақ халқының өмірлік мүдделері үшін оның ... ... ... ... ... ... ... Бұл саясаттың
артықшылық жақтарын, сол кездегі тарихи оқиғалар ... еді. ... ... осы пейілі кең көркімен тату – тәтті тұруды жақтайды. «Сен Есім
ханның бір түстігінеде ... ... екен ... ... Абылай хандығының осал, әлсіз жақтарын түгел көреді.
Сондықтанда оның ханға ... ... ... өзі бас ... ... ... ... істеріне өзіндік беті болған Бұхар хан тағына
соқ деп есептесе, өз ... ... ... ... ... ... ... келтіріп, дегеніне көндіріп отырды [4, 43].
2.1 «Әй, Абылай, сен он бір жасыңда» ... хан ... ... ең ... ірісі Бұқар жырау
Қалқаманұлы(1693–1787). Абылай ел билей бастаған кезінде Бұқар орта жасқа
келген, атағы ... елге ... ... жырау атанған. Бірақ ол жалғыз
ғана жыр ... ... ... ... сол ... елді ... ... араласқан «аузы дуалы» билердің бірі. Кейінірек Бұқар жырау
Абылайдың беделді, ... ... ... ... сыншы болды.
Сондықтан да халық аңызы Бұқарды кей сәтте Абылай ... ... ... ел ... көксейтін дана қарт бейнесінде ... ... ... ... ... ханның саясатын мақұлдаған, феодалдық қоғамның
мүддесін көздеп, жырын жырлаған ақын. Олай деуімізге дәлел Бұқар жырау ... ... хан ... нығайа түсіп, белді бір күшке айналғанын
арман етеді[6,8].
Бұқар ... ... ... шебері, өз заманының шындығын жақсы
көрсете білген ... ... Рас, көп, ... ол ... сол кезге
дейін бытыраңқы болып келген қазақ руларының басы қосылып, өз ... ... ... ... ... осы игі ... ... Абылай
ханнан күтті. Абылайдың бойынан ел билейтін ақылды ханды, жауға қарсы тұра
алатын батыр қолбасшысыны таппақ ... ... ... өз ... ... және оның ... мұрасының әдебиетіміздің тарихы үшін үлкен мәні
бар. ... ... ... ... өзінің негізгі бағытын өзгертіп, сара
жолдан тайған жоқ. Олар қашанда болсын қуаныш пен сүйінішті, ... ... ... ... көріп отырды.
Бұқар жырау жөнінде сақталған шағын мәліметтерге қарағанда, ол 1693
жылы қазіргі Баянауыл ауданында туылып, 1787 жылы ... төрт ... ... ... ... ... Далба тауында. Кезінде ... ... ... билерінің бірі болған. өмірінің біраз шағын хан ... ... ... ... ел ... ісіне белсене араласқан. Сондықтан
қарт жырау өмір құбылысы мен дүние заңдылықтарын, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... түсініп жырлайды. Бұқар
дырау мұраларының ішінде өз заманын сол кездегі кейбір тарихи шындықтарды
бейнелейтін толғау ... мен ... ... ... аз ... – жырау болғандықтан көбінесе толғау түрін пайдаланады. Оның
шығармаларында ... ... ... ... өрнектер, айшықты сөздер
мен ... ... жиі ... ... ... дерлік еркін
ұйқаспен,7-8 буынды жыр түрінде орындалған ... ... ... ... ... да ... жанады. Жырау
қайтадан Ақ Ордаға енеді. Және одан өлгенше шықпайды. Халық «өнер алды ... тіл» ... ... –– бұл мақалдың даналығын әбден ұғынған адам. Ол сөз
өнерінің қиындығында, құрметтілігінде білген.
Бұқар нақылды тақпақты жырларға , ... ... толы ... ... ... Негізінен нақылдар, афористік тебіреністер түрінде
келгенімен де, Бұқар жырау ... ... ... ... Бұқар
толғауларынан өмірге, өзін қоршаған ортаға көзқарасы айқын аңғарылады.
Жырау дүниеде ештеңе жоқ ... өмір ... ... ... атап көрсетеді. Мұндай өзгерістер тек тұрмыста қана емес, адамды
қоршаған орта – табиғатта ... ... осы ... ... ... ... ... күнделікті
көрген–білгендерінен дұрыс қорытынды шығара алғандығымен жетті. Бұл ... ... ... ... бір айғағы іспеттес. Бұқар қазақ өлеңін
тақырыптық жағынан байытты. Бұқар өзінің кейбір жырларында ескі ... өз ... ... ... ... озықтығы, қазақ әдебиетінің ескімен
салыстырғанда біршама өскендігі және өзінің зор ... ... ... Бұқарды жекелеген реттерде көне сүрлеуден шығарып
жіберіп отырды. Жыраудың Абылай ханға арнаған «Әй, ... сен он ... ... ... алып көрейік. Бұл өлең қазақ ғылым ... ... ... тапсырған. Алғаш С.мұқанов пен ... 1942 жылы ... Оның ... жиыны 62 жолдан тұратын
7-8 буынды жыр үлгісінде ... ... он бір ... бері ... ол ... жай, ... еді ... өлеңнің басынан аяғына дейін жас кезеңмен байланыстырып
суреттейді. Мысалы,
Ай, Абылай, сен он бір ... ақ ұл ... бес ... ... ... ... баққан құл едің.
Сабалақ атпен жүр едің
Оны да көрген жерім бар
[4,120]
деу арқылы Абылайдың хандық тағының ел ... ... ... ... ... ... жан екендігін Абылайды есіне салады. Әрі,
Жаныс Қарабайдың қолында түнде туған ұлсың деп, ... тегі ... ... аударады. Жиырма бестей мүшел жасқа бақ, құт ... ... ... ... ... айтада. Мысалы,
Жиырма беске келгенде
Бақыт берді басына,
Тақыт берді астына.
Отыз жасқа келгенде,
Дүниеге кең едің,
Отыз беске келгенде,
Қара судың бетінде
Шайқалып аққан сен ... ... ... ... жұмсалған сөздер жас ... ... ... ... тұр. өлеңнің тіл кестесіне тән
ерекшеліктер өте ... ... ... өлең ... ... әрі қара ... бетінде шайқалып ағу тіркестері өз кезегінде астарлы
мағынада жұмсалып тұр. Абылай басына келген бақ, ... құт, ... ... өз ... көрген. Яғни Абылай билік тізгінін қолына алғанда Бұқар
жырау көпті көрген дана ... еді. ... ... ... беретін ғұлама
ретінде қазақ әдебиет тарихында аты қалған Бұқар сынап та, ... те, ... ... ... бұл айтылған сөздерінің бір ... ... ел ... ... ... ризашылдық көңіл күй аңғарылады. Бұқар
жырау Абылай ханның ғұмыр жасы ұзарған сайын билігінің күшейіп ... ... ... ... ... ... айтады. Қырық жасқа
келгенде алтын тонның жеңі едің деуі де осыдан болса керек. Хан ... ... ғой, ол да ... ... ... да ... бес ... келгенде
жақсы жаман демей, өрлі қырлы істеген ... ел ... ... ... да ой толғап өтеді. Абылай ханның өміріндегі ең
елеулі ... жер ... ... ... бұрынғы атқарған жұмыстарының
ішіндегі ең өнімдісі, әрі қарымдысы, ел есінде қалған айтулы жұмысы – ... ... бір ... ... ел ... ісіндегі ең ұтымды, жемісті еңбегі
еді. Осыған қарағанда Бұқар Абылай ханның ... ... ... ел ... ... ризашылығы да болған сияқты, Бұқар да бір кезде
Абылайдың қабілетіне мойын ұсынған екен. Бұл төмендегі өлең ... ... ... ... баласының,
Атының басын бір кезеңге тіредің.
Елу жасқа келгенде
Жақсы болсаң толарсың,
Жаман ... ... ... ... ... әр ... жақсы болуы да, нашар өмір сүруі де өзіне
байланысты. Елу жас адам ақыл ... ... ... кезі. Мұндай
жағдайда адамдар қателіктер жасап, ұятқа қалуы екіталай, ондай ... ... де сол ... ... ... ... көрсетіп береді дейді
жырау. Уақыт озған сайын күнің зулап өте ... ... ... ... ... ... қосағың да өзгенреді. өзіңе қарсы шабады. Әр күнің
амалсыз сол болды. Әйел билеген заман ... ... жас – жел ... ... ... бір көрінеді де жоқ болады.
бір ... қана ... ... ашып ... ауруың қайсы, сауың қайсы,
білуге болмайтын ешкімді жақтырмайтын өз алдыңша бір өмір сүргің келетін
кезең жетпіс жас. ... ... соң ... кетеді, көздің нұры таяды,
аузыңдағы сөзің қалмайды, бойыңнан жылу кетеді, аузыңнан тісің кетеді, ... қиюы ... ... ебі ... ... ... өлең ... тән
көркемдік ерекшеліктер көптеп табылады. Мысалы, ... ...... ... теңесе, тоқсан бес жасты – түбі жоқ терң көлге теңйді.
Өлеңнің өн бойында астарлы мағынада ... ... мен ... жиі ұшырайды. Алтын тонның жеңі, әрбір атқа қону, ел ... ... ... атауға болады. сонымен бірге қарама қарсы мәнде
айтылған сөздер де ... түр ... ... тұр. ... ... болса,
толу, жаман болса солу сияқты қарсы мағынада қарсы– айтылған ... ... ... Әр ... ... жиі ұшырайтын еді, едің, екен,
алар, келгенде сөздері өлеңде отыз жеті рет ... Жиып ... ... бұл ... ... ... ... өлең құрылысы,
көркемдік ерекшеліктері жақтарынан келсін өз алдына кең ауқымды да өрісті
дүние мол ... ... ... Жас ... ... еткен Бұқар дырау
сөз құдіретін пайдалана отырып,керемет жырларды ... Бұл да ... ... ... дарын иесі екендігінің айғағы.
Бұқардың кейбір жырларын кезінде Шоқан қағаз бетіне түсірді, енді бір
топ өлеңін Г.Потонин жыраудың өз елінен ... ... ... ... ... ... ... Хамсада», ал енді біраз шығармалары
1925 жылы «Таң» журналында басылған. Бұдан ... ... ... ... орта ... ... енгізіліп жүрді. Жырау мұрасының
алғаш рет біршама толық ... –– 1962 ... ... ... ретінде Мәшһүр Жүсіп қолжазбалары алынуға тиіс. Абай үшін
Мұрсейіт көшірмелерінің ... мәні ... ... үшін ... ... да ... [9, 99].
2.2 «Жиырма деген жасыңыз» өлеңі
Көне қазақ әдебиеті өкілдерінің ешқайсының творчествосында өзі ... ... ... дәл ... бар бедерімен суретке түсірілмеген.
Ал, Бұхар жыраудың «Жиырма деген жасыңыз» өлеңіне тоқталар ... ... жеті – ... буынды жыр үлгісімен келген, ... ... ... жыр. Бұл өлеңде теңеу, астарлы мәнде жұмсалған ... ... көп ... Бұл өлең ... ... журналында 1959жылы №3
санында жарияланған болатын. Жыраудың өз жеке басына арналған бұл өлең не
бары 14 ... ... Өлең ... ... болғанмен онда поэзия жанрына
тән троптық түрлердің бірқатары қолданылған. ... ... ... ... жылжып білінбей сырғуын жас кезеңмен бейнелеп көрсетеді. Мысалы :
Жиырма деген жасыңыз,
Ағып жатқан бұлақтай,
Отыз деген жасыңыз,
Жарға ойнаған лақтай...
дей ... ... ... бір ... ... ... ... өмірдің сан
қырлы күңгірт жақтарын бейхабар ... ... ... теңейді. Ал отыз
жасты да сол жастық кез, алдыда не ... ... ... ... ... ... жерінде тұрған бейғам лаққа теңейді. Бұл кезең де ана сүті
ауызынан кетпеген шақтың куәсі ... ... ... ... жас ... өмір құбылысымен, психологиялық даму үдісімен байланыстыра
суреттеуі, ... өмір ... ... татымды да тартымды өмір
тәжірбиесі болса керек.
Жырау бірде өлеңін басқа арнаға ... Өзге ... ... жасты –
қылшылдаған қылышқа теңесе, ал Бұхар жырау бұлардан өзгеше ... ... ... ... Жыраудың айтуынша, қырық жас – ерттеп қойған
құр ат. Елу жас– олда бір ... ел екен деп ... осы бір ... ... ... ... ... босқа өткен сияқты. Күндерің мұң мен
зарға толы. Ел ... ... ... жер, шет – шегі ... жар, ... ... бұлақ бәр – бәріне қарап жырау өз өміріне риза емес ... ойға ... ... бұл бір жақты пікір болар. Ал шындығына
келгенде, ақын ... бұл ... көз ... ... ... шындық. Өлең басталғаннан осындай слобта келе жатқан ақын жырлары елу
жасты суреттеуде де бір тынбады. Айталық:
Алпыс ... ...... күн ... ... ... тұман түн екен.
Тоқсан деген жасыңыз,
Ажалдан басқа жоқ ... ... да ... риза ... жоқ. ... ... өкпе
артты. Өмір зырлап өте берді. Ғұмыр азайып барады. әр ... ...... ... Тоқсан жасқа келгенде ажалдан басқа ештеме жоқ. Өмірің
аяқталады. Жаратқан ... есеп ... күн де ... дейді.
Расында, әр адам өз өмірі жайлы есеп беруге қақылы, алайда оны ... қай ... ... ... ... ол ... өз қабілет –
қарымына байланысты. Бұқар жырау бұл ... ... өте ... ... ... ... тәсілі, әдіс еткен екі толғауында да өмір жайлы
толық мәлімет берген, ... ... ... хан турасында баяндалса, соңғы
толғауы өз өмірі жайлы қысқаша мағұлмат беру есебінде пайдаланады.
Жалпы өлең тіліне тән ең ... ... бірі ... ... ... ... ... деген, екен сөздері бірнеше рет
қайталанады. Мысалы, жасыңыз ... сөз жеті рет ... ... сөзі
жеті рет қайталанған болса, екен сөзі төрт рет қайталанып өлеңге өзінше түр
беріп, ... ... ... ... жас ... белгілі бір нәрсемен астарластырып бейнелесе,
артынан оның мағынасын ашып ... ... ... сексен жасты – қараңғы
тұманға теңейді. Әрі соның жалғасы ретінде түн екен деп ... ... ... ... жырлары өзіндік бейнелеу үрдісімен өзге жыраулар
поэзиясынан ерекшеленеді.
«Жиырма деген ...... ... журналында (1959, №3) басылды.
«Ай, Абылай, сен он бір жасыңда…» –– Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... ... пен Қ.Бекхожиннің
хрестоматиясында (1942) ... бір ... ... өлеңдеріне сүйеніп, оны кедей шаруа
тобынан ... деп жүр. Бұл ... ... ... ... ... еңбектерінен ұшыратамыз. С.Сейфуллиннің айтуы бойынша,: «Бұқар
жырау Абылай ханның ... ... ... жыршы, шешен, ақылшысы болған,
бейіті Баянауылдағы Далба тауының ішінде». Бұқардың өлеңдері өзі ... ... ... ... жетккен. Оның Абылай туралы
өлеңін жазып кейін жырау өлеңдерін жинап ол туралы мәлімет берген ... ақын ... ... ... ... ... кейбір деректер
Құрбанғали Халидовтың «Тауарих Хамсасында» 1911 кездеседі. ... ... ... журналының 1,2,3,4 сандарында үздіксіз басылды. Оның
біразын ... ... ... ... пен М.Жолдыбаев,
Ә.Қоңыратбаев өздерінің ... ... ... «ХІХ – ХХ ғ.ғ. ... ... ... ... мол мәліметтер беріліп, ... ... ... Ш.Уалиханов шығармаларында басылған.
Бұқар жыраудың «Абылай өлгенде айтқаны» деген өлеңін профессор Әлкей
Марғұлан Шоқан ... ... ... сол ... түсіндірмесінде
ғылыми пікір түйеді. Деректерге қарағанда, Бұқар діни білімі бар. ... ... ақын ғана емес деді . ... ... ... Абылайдың
қолшоқпар бітімші биі ол қазақ елінің жоңғарға ... ... ... ішкі ... ... Абылайдың жаршысы болды» Бұқар
толғауларында Олжабай, Жасыбай, Малайсары батырлардың аты аталады. Бұқардың
Абылай ... ... ... ... қарсы да болғанын Ш.Уалиханов та
растайды. Бұқар көп өлеңдерінде моральдық сарынға ... Сөз ... ... ... ... Бұқар сөздерінің ішінде мынадай ... Онда ... ...... ... ... ... анасы» деп
бағалайды.
Бұқар тілі образды, тұспалды, ... ... толы ... ... ... әрі ... әрі терең мағыналы. ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі дидактикалық
толғаулар [9, 343].
Біздің қолымыздағы Бұқарға қатысты деректің бірі Тәуке тұсында – ақ
Ордадағы ... би, ... ... бірі ... ... ... ... фактінің негізінде жүз жастан астам жасағаны
дейміз. Бұқар ... ... ... 1200 жол ... ... белгілі ақыны және халық әдебиетін көп жинақтаушы
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің айтуынша бұқар ... ... ... ... ...... Арғын ішшінде Қартас. Қартас ішінде Алтынсары. Қалқаман сол
Алтын торының баласы. Оның ... ... ... ... ... ... Оның нақ қай жылы ... қай жылы өлгенін тарих ілі
білмейді. ... ... ... ... ХVІІІ Аылай хан ... ... ... Абылай хан 1781жылы өледі. Сонда Абылай 1713ж ... ... ... ... күйі ... ... сияқты. Бұқар жыраудың барлық
жырында да әлеуметтік және ... зор ... бар. ... ... жолы ... мен Байтоққа ұқсамайды. Оның ... ... ... ... ... маңызы зор. Ол Абылайдың жақтаушысы
емес, сыншысы да.
Бұқардың ақындығы туралы, Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... ... оны көмекей әулиелі дейді екен. Ол кісі қара сөзді білмей
тек ... ... ... ... бастайды екен». Және сәуегей әулие
деп бағалаған. Абылайдың киесі сары ... ... ... ... ... ... сары ... кіреді екен. Бұқар мұсылманша ... ... ты ... ақын емес. Негізгі тақырыбы діншілдік
емес, әлеумет тұрмысы. Ол дін ақыны ... ... ... ... ... сәуегейі – Бұқар жырау.
Бұқар жырау өлеңдері де осы ...... ... ... ... ... ... дарытпақ
ниетпен туды. Күні бүгін бізге балаң, аңғал, әлсіз ... ... өз ... ... ... ... ... игілікті роль
атқарғаны күмәнсіз.
Жыраудың біздің заманымызға жетпеген кейбір жырлары жайындағы ... ... ... ... өзінің «ХІІІ ғасыр батырлары жайында тарихи әңгімелер» деген
мақаласында ... ... ... ... береді. Жыраудың Абылай
алдында айтылған екі ... ... – жол ... ... ... түп нұсқалары қазір біздің қолмызда жоқ. Сол сияқты,
Г.Потаниннің жазғандарынан белгілі «Төртуылдың төрт ұлы ... ... ... өлең де ... Бұл, ... ... мфсалдар ғана. Алайда
Бұқар шығармаларының сақталып, ұрпақ алдына тартылған белегінің өзі ... ... ... құрметті орын алуы үшін әбден ... ... ... ... ең ... белгісі – ақындық, яғни ... өлең ... ... ... Жырау деген атаудың өзінің
«жыр» сөзінен шыққандығы күмән тудырмайды.
Жыраудың ең ... ...... ... осы ... ... ... толғану, толғаныс деген ұғымды білдіреді. Бұл сөздің ойға да,
сезімге де қатысты бар. Сондықтан да ... өзін ойға ... ... ... ... ... деп жіктеуге болар еді.
Ой толғауларда жырау – ең алдымен философ. ... ... ... ... түрінде келеді.
3. Жекелеген ақындар шығармаларындағы жас мөлшеріне байланысты
өлеңдер.
Бұқар дүниеден көшкен шамадан бастап, ... ... ... ақындар болып алды. Ақын жырлары әдетте жырау ... ... ... келмейді. Бұл тұрғыдан алғанда ақын ... ... ... ақын поэзиясы жырау поэзисына ... ... сол ... ақын ... ... сан алуан. Өмірде
күнделікті болып жатқан ... ... ... ... көңіл – күй,
міне, осының бәрі ақын назарына ілінуі мүмкін. Ақындар тіпті жырау ... айып ... ... – түйек» мәселелерді де жыр ете ... ... ... ... ... ... қалдырған А.Е.Алекторов
өзінің бір мақаласында импровизаторлар жайында айта келіп, олардың ақындық
қуатына өлең шығарғаштық қабілетіне таңырқайды. Қазақ ... кез – ... ... ... ала ... ... ауызында өлең шығарып айта
береді дейді. Ал ... ... ... ... ... – қол өлең – жыр айту жүйрік ақынның бір белгісі. Қазақ ақындарының
ежелгі ... ... ... ... өлең ... айта білгенді күшті
ақын деп ... – деп ... [4, 48]. Осы ... жас ... ... өлең жазған Шал ақын, Шөже ақын, Бұдабай
ақын болсын, Шернияз Жарылғасұлы, Мәделі ... ... ... ... Кердері Шоқанұлы болсын, немесе Омар Шаряқов, ... ... ... ... осы ... ... ... ақындардың
соңғы легі Тұрмағамбет Ізтілеуов болсын бәрі де ... ... ... ... ... жалт ... бір туар ... иелері. Шернияз
Жарылғасұлы адам ғұмырын жас ... ... ... ... ... үлгі ... ... қолға алып ...» деп басталатын
өлеңін атауға болады. адамның толысып, кемелденген жігіттік шағын, мүшел
жасын ... бес жас деп ... Әрі оны ... қылышқа теңейді. Орда
бұзар отыз жас, қынсыз қылыш қырық бес жас, емен шоқпар елу бес, ... ... елу бес, ... соққан жыландай деп жетпіс бес пен сексен бес жасты
көрсетеді. Өлеңнің өн ... ... тиек ... ... ... ... нәр беріп, көркемдік жағынан байытып тұр.
Осындай мықты ақындардың қатарында Мәделі Жүсіпқожа ұлының есімі ... ... ... ... ... ... өзі өмір сүрген ортаның
қилы құбылыстарын жас кезеңмен байланыстырып суреттейді. ... ... ... ... ... оқыған адам бірден мойын ұсынады, таңдай
қақпай тұра алмайды. Өлеңдерінен теңеу, ... ... сөз ... ... Мына бір ... ... пайда болуын әуел бастан яғни
қатыра судан деп біледі, ана ... ... ай, он күн ... ақыры жарық
дүниені көрдік дейді ақын. Өлеңі осылайша басталып жүз жасқа дейін барады.
Мәделі өлеңдерінің басқа ақындар ... ... де ... осы әдісті пайдалана отырып қалам тербеген ақындардың ешқайсысы Мәделі
ақындай толық түрде суреттелмеген. Мәделі ... бұл ... ... жағынан
125 жол. Кей шумағы қара өлең құйқасымен жазылса кей шумақтары ... ... ... ... ... – гүл, тіл – бір ... ... – бөрі»,
«сабыр – алтын, ақыл – білгір қойшы» сияқты метафоралармен қара қылды ... қас ... ... ... ақын ... әр ... тұр. Ал
ақынның қыз балаға арнаған өлеңінің жөні ерекше, онда он ... қыз ... ... ... құс шәуліге теңесе, он сегіздегі қыз баланы – ... ... атқа ... тиек ... ... Шал ақын, Ақан сері, Тұрмағамбет Ізтілеуов
қатарлы ақындардың өлең ... ... сара жолы ... мүлде
ұқсамайды. Олар қазақ әдебиетінің өлең құрылысын түр жағынан молайтты. Өзі
өмір кешкен ... сол ... ... ... ... бейнелеп көрсетті. Қайғысыз, қамсыз өткен өмірлеріне, істеген
істеріне қарап еріксіз қапа ... ... ... ... Жас ... әрбір ісі үшін қынжылады. Келер ұрпақты осындай жаман әдеттерден
аулақ болуға шақырады. Күнделікті тұрмыста бролған түрлі ... ... ... ашып ... Шал ақын ... Ақан сері болсын бәрі де
халық ... ... ... ... ... өлеңдері арқылы қалың жұртшылыққа өнеге болып келген
шынайы талант иелері. Сондықтан да ... ... ... қазақтың
көкірегінде алтындай сақтаулы. Әрі мұндай ... ... ... ... ... ... болары айдан анық. Өйткені, ұлы
тұлғалардың өмірінен жазылған жас кезеңмен байланысты ... ... білу ... парызымыз болып саналмақ.
3.1 Шал ақынның «Он бесте тартып міндім аттың жалын»,
«Қыздар туралы», «Алпыс жас – бұл ... өмір ... ... ... ... ... ... Шоқан: «Менің бабам
Абылай ханның ... ... Шал ақын ... ... тегі, қазақ халқын
құрған рулар жайлы аңыздарды жинақтап, тамаша эпос ...... ... ... – ақ ... өз ... ... бойына сіңірген кең
тынысты, қуатты ақын болғандығы аңғарылады. Шал ақын ... ... ... ... ... ... ... Азат темір жол
станциясының төңірегінде дүниеге келеді.
Шал ақынның « Он бесте тартып міндім аттың жалын ...» деп ... Он ... ... міндім аттың жалын,
Сол кезде айтқан сөзім от пен жалын », – ... ... ақын ... ... ... ... ... Жарып салма тура, әзілқой, әңгімеші әрі әнші Шал жасынан – ақ ... ... ... той, ... жиын ... Топ ... көсіле жыр
төгіп талай таңды атырады. Кейін төсектен бас көтере алмай жатқанда ... ... ... ондаған өлеңдер шығарып, о дүние, бұ дүние, дін, ахирет
қақында толғаған Шал жас ғұмырын думанмен, сауық – ... ... ... пәруайсыздығының салдарынан әкеден қалған
дәулетті ұстап тұра алмай ... ... ... ... тақсіретін
тартқан ақын өлеңді дүние табу, тамақ асыраудың құралы деп қарамаған. ... ... да ... мал үшін ... ... ... безеу – Шалға жат.
Шал, тіпті, байлық, ... ... деп те ... Мал – ... ... ... ... бір екі шекті домбыра жетеді, ... ... ... ... Шал өз ... малдыға көз сүзбей билікке бас ұрмай
кеткен [4, 49].
Мұндай өр адам жалынуды да, жағынуды да ... кезі ... ... ... тілін тартқан емес. Ал осыған қарама – қарсы мағынадағы:
Біреуді жансыз мақтаған, дәріптеген, жағынып – ... ... ... ... оның тайқи сөйлегенін білмейді. Шал артында қалған мұра елеулі,
мың жарым жыл шамасында. Соның ... ... ... кір ... ... ... ... Бұл – Шалдың арлы ақын, азамат ақын болғандығының
белгісі, жырларының халық арасына кең ... ... ел ... ... бір ... Шал ... бұл өлеңі құрылысы
жағынан онбір буында қара өлең ... ... ... он ... ... ... Бүркітке теңейді. Он сегізге келгенде жігіттік сауық – сайран
құрады, бұл мынадай өлең жолдарында айқын көрінеді:
Құрдым мен он сегізде ... ... еш ... алды – ... ... аяғым дүлдүл болды,
Перзент жоқ, бұзады екен ердің шартын, – деуі де
ақынның ... ... ... ... ... ... ... Жиырмаға дейінде осылай өмір салтын ұстадым, ал жиырма ... ... ... әр істің парқын білдім дейді.
Шал ақынның бұл ... ... ... көпшілігі ақынның
қартайған, бойынан қуат ... ауру ... ұзақ ... ... жатып
өткізген күндерінде туғанға ұқсайды. Шығармаларының характерлері әр түрлі
кейбіреулері: «Елу – ... ... ...... ... ... – шақтың
қасы», – деген сияқты бірер шумақты тақпақты ... ... ... ... дейінгі өмір жолын тұтас қамтитын ұзақ өлең. Ақынның
ерекше қызыға қарап, көзі жасаурай жырлайтыны – ... ... бұ ... ... тірлігінен аулақ кезі. Одан кейнгі асқар белдер – бозбалалық,
жігіттік ... ... ... ... дәріптелетін қайтып келмес
қайран жиырма бес, жігіт ... жасы ... отыз бес. Бұл бір ... есіп ... ... ... «Қынаптағы қылыштай» қырықтан асқан ...... ... ақ таяқты ақ бас кәрілік етеді. Шал мұның бәрінен
де мақұрым еді. Жиын тойдың көркі болған ақын бойда ... бар жас ... ... ... мал ... өнер соңында өткізген. Сондықтан төсек
тартып жатса да жез маңдайы құрғамағанақынды ... жұт ... ... ... ... ойын – ... жоқ. Дулы өмір ... ақын бұған
көнгісі келмейді. Бірақ бойдан күш кеткен, қуаты күн сайын ... ... ... ... ғана сол ... ... сияқты, әлі қарлықпаған,
әлі шабысынан танбаған, жыр төге ... ... ... ... бәрі – өмірдің өткендігінің белгісі, кеше ... ... ... ... шыққан қылыштай» болған жанды бүгін «илеген
терідей» еткен секілдеген сексеннің кесірі. ... Шал өз ... ... ... отырған жоқ, бұл – бақыр басты пенденің көретін күні. Сондықтан
ақын бұл тақырыпқа қайта – ... ... соға ... ақынның жас кезеңді негізгі суреттеу тәсілі етіп жазған
өлеңдерінің бірі ... ... деп ... он бір ... қара өлең ... ... өлеңнің бас – аяғы
төрт шумақ. Өлеңде жастың өсіп, уақыттың зырлап өтуіне байланысты қыз
баланың бойындағы түрлі өзгерістерді бейнелеп көрсетеді. Табиғатында ... қыз ... тән ... ибалылық қасиеттерінде айтып өтеді.
Мұның өзі жаңбырдан соңғы құрақтай өсіп келе ... жас ... ... маңызы бар құнды дүние. Алайда оны түсініп, қадірлеп керегіне
жарату әр бір ... ... бала мен ... ... да ... Олар жігіттер сияқты ашық –
әшкере махаббатын білдірмейді, сабырсыз да емес. Керісінше, көзімен, қимыл
– әрекетімен сездіреді. Сезімін ... ... ... ... қыз кәрі ... ... ... сары болар.
Ер елуге жетсе де айыбы жоқ,
Әр уақытта біреудің жары болар –
деу арқылы жігіт пен ... ... анық ... ... ... ... жігіт отау құру кезі келгенде одан бас тартпау керек ... Шал ... ... ... ... де ... Ақын ... келген қызды кәрі
қыз деп ... қыз ... ... ... сәті он бес пен он ... жас
аралығы деп көрсетеді. Тіпті он бес ... ... ... мен ... ... ... жетеді дейді. Он алты жасқа толған соң ойын – ... ... ... ... –тартқан шағы десе, ал өлеңде мау ... ... бұл ... жазудағы мақсаты өзгеше, айтпақ болған ойы да
белгілі. Қыз ... ... ... шағы он бес жас, бұл ... ... одан өткен соң жасы жиырмаға жеткенде кәрі қыз атанады дейді.
Өлең тілінде кездесетін фразеологизмдердің орны бөлек. Мысалы, мұндағы
мау тартады, жау ... ... ... ... өз алдына. Мау тартады
– жұмысы бояулайды, ... ... ... ... ал жау ...
қарсыласады, жамандасады деген мағынада жұмсалады.
Ақын өлеңдерінен өмірінің соңғы ... ... ... ... ... беру ... жазылған «Алпыс жас – бұл бір ... өмір ... ... ... Өлең құрылысы он бір буынды қара өлең ұйқасына
жатады. Жалпы көлемі тоғыз ... ... ... ... да ... жастық
шағын еске алады.
Адам өлді, келді, кетті. Түк тындырған жоқ. ... ... ... ... ... қарапайым көшпендінің өмірінде айтарлықтай ерекше не бола
қойсын. Туды күш қайраты тасып тұрған жиырма мен ... ... ... ... ... ... ойлардан аулақ, қамсыз тірлік ... ... күні ... Бар ... осы – ақ. ... Шал өз өлеңдерінде көшпенді
жанның басынан өтуге тиіс жайларды тегіс дерлік қамти алған. Адам ... ... ... – фәни ... ... ... ... аз күндік
қана, алданбауға тиіспіз.
Қартайсаң нұрлы көзден шырай кетер,
Бойдағы жастық қуат бәрі кетер.
Оқтау түзу ... ... ... бола ... ... ... сопы емес, әйткенмен біршама діндар адам. Шығармаларына ... ... Шал ... соңғы кезеңінде болса керек. Шалдың «домбыра
безеп, жын қуған», жас шағы өзі үгіт айтып ... ... үлгі ... Шал – ... Ол үшін ... бір, ... хақ: «Лә иллаһа ил –
алла – ... ... шын. ... ... шек жоқ, бәрі де ... Біз – пендеміз, бақты, бақсыз болуымыз, малды, малсыз ... ... ... – бәрі ... ... ... қурай сынбайды дейді
ақын.
Алайда Шал этикасында тәңірінің діннің алатын орны шамалы – ақ. Ақынның
түсінігіндегі жақсылық пен ... ... мен ... ... атмен
байланыса бермейді. Шал моралі діни мораль ... ... ... Шал ... ... ... ... Жақсылықтың отын
маздататын да адам, жамандықтың да түтінін бықсытатын да ... ... ... ...... –бәрі адамға байланысты деп ұғады Шал.
Сондықтан ол өз ... ... ... ... ... адамдар
дегеніміз – кімдер, жамандықтан неден ... ... ... ... деген
мәселенің төңірегінде сөз қозғайды. Ақын жақсылықты ту етіп ... ... ... ... түрін жерлейді. Сөгеді, жұртқа
жиренішті етіп көрсетуге тырысады. Шал – жаңа ... ... ... ... ... ... орыс этнографтары мен әдебиетшілерін өзінің төкпе
жырымен таңырқатқан Жанақ, ... , ... ... ... атасы.
Жыраулық поэзия үлгісінде келетін жолдар Шал ... ...... ... еліктеуден туған, кейін ескі традициямен үзісіп кетпеген
ақындардың сүйікті мақамы болған тақпақты нақыл, термеге де Шал онша ... ... ... ... – ескі он бір ... қара өлең үлгісі. Абай
тұсында аяқталған қазақ әдебиетіндегі зор бет – бұрыстың кейбір белгілерін
Шал ... ... ... ... ... ... ошақ ... әңгімесі баяндалатын
бірлі – жарымды шумақтардың өзінің белгілі бір мәні бар. Өлең ... ... ... қоян – ... ... ... дәл осы ... Шал творчествосының кемістігі де. Поэзия тым ... ... ... сол ... ... ... ... Бұқарлар тұсындағы көркемдікке,
ойлылыққа құрылған жырлардың ауылы алыстады. Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... ... Бірақ бұл оның алға қарыштай басуы үшін
қажет, соқпай өту мүмкін емес ... ... ... сәніменен,
Оның сәні келеді малыменен.
Жолдасы арқа жылытар, аяқ сипар,
Жұмсақ ... ... ... ... ... айтылған ойлардың бәрі түсінікті. Жұмсақ төсек, тәтті тамақ
сияқты эпитеттердің Шал поэзиясында кездесуі тосын ... ... ... аяқ ... ... ... жұмсалған сөз тіркестерін айтуға әбден
болады, мұнда арқа жылытар адам, аяқ сипар адам яғни ... тірі жан ... ... ... ... тұр. Осындай мағынасы астарлы мәнде жұмсалған
сөздер көптеп көрінеді. Мысалы, жастық ... ... ... таңы, құлақ
кету секілді көркем сөз айшықтары өлеңге түр беріп, ... ... ... түр ... де ... өзіне тартады. Жас кездегі ... өз ... ... ... ... кете барды. Қартайып Пайғамбар
жасына келгенде мұндай салиқалы күндер, жігіттік күш–қуат, бәрі сағым ... ... ... ... ... ... соң ... түрлі физиологиялық
өзгерістерге ұшырайды, көңіл–күйі де жабырқау тартады. ... ... ... ... бес ... ... ... енді қайта айналып келмес
албырт жас екенін түсінеді. Алпыстағы жас ... ... ... ... ... бар ... ... ойын–сауықтан көңілі қайтқан, зауқы соқпаған
кезең деп суреттейді. Ақын ... ... ... ... ... тәтті
балалық шағын, қамсыз уақ қуған қылықты шақтарын бір сәт есіне алса, ... қыз ... ... ... ... ... орда бұзар отыз жасын еске
түсіреді. Адам баласының ... ... ... белгілерін бір–бірден
айтып өтеді.
Бұл алпыс әуел келіп ... ... қала ... жақ, ... ... тұта, сегіз көз, жамбас, тізе
Түгел жайлап аяқ пен қолдан алар, –
деп ақын тізбелеп көрсеткендей, шынымен ... жас ... адам ... ... әр ... ... армандаудан аулақ болады. Денедегі
буын–буындары сырқырап, аяқ–қолы ... ... Адам ... әуел ... жаратылғаны анық. Осындай құбылыстарға қарағанда адам баласы
түрлі–түрлі өзгерістерді басынан ... ... ... жер ... ... ... екені даусыз.
Қартайсаң нұрлы жүзіңнен әр кетеді, бет–пішінің өзгереді. Бойда қуатың
да кетеді, ... түзу мүше ... ... қарт ... ... ... жас – ... тұсау салады, тұра салып жүріп кету, мезгілсіз
қыдыру сияқты жастық албырт кезге лайық ... дені бұл ... ... ... ... Ол ... ... оттың қасы, ошақ басы юолады.
Бойыңнан жылу ... ... ... дейді ақын. Ақын ... ... ... ... ... он сегізде құрған жігіт салтын,
оттай жалындап тұрған ... ... ұрса да, ... ұрса да ... –ай ... ... жастықты сағына, сағынта еске алады. Жас
кезіндегідей алып ... ... ... айыр ... келмейтін ақын
жүрегін түсінуге болады. шал ақын кәрілік шіркінді арманы жоқ, түкте қызығы
қалмаған ... ... ... Ол ... ... ... ... келінің
шайпау, құдай қосқан қосағыңа дейін өзіңе жау болып шыға келеді ... бұл ... ... Ғаббас Елеусізов жинап бастыруы бойынша
жарияланды.
Қорыта ... Шал ақын ... ... ой бір – ... Мұны мына өлең жолдарынан байқауға болады:
Жиырма бес енді келмес албырт жасың,
Қайратың қиратқандай ... ... екен ... шіркін жүр демесе,
Іш же де ,жата бер тұрдемесе...
деп ақын жырлағандай адам қартайғанда жоқ нәрседен қауіптенгіш, қай ... ... ... ... ... адам ... бір ... өз – өздеріне үлкен философиялық байлам айтуы бекер емес. Осындай дана
шешімді Шал ақын ... ... ... болады. Жігіттік жас
кезді алтын таңға теңейді. Уақытың зымырап тез өткен көрген бір түс ... ...... жын қуалағандай әр нәрсеге бір ұрынатын албырт
кезеңді өзінше бағалайды. Шал ... жас ... ... ... дені қартайған, ел ағасы болаған, көпті көрген шағында жазылған
болса ... ... ... ... ... үлкен философиялық ой
аңғарылады. Әр бір ... ... ... ... ие, ... ... ... жазылған десек артық болмайды. Арындап, таудың тасын қопаратын ... ... ел ... ... ... ... ... сараң болма, елге
жамандық жасама, ... ... ... өкініп, өмірлік ... ... ... әл – ... ... шақта бәрінен мақұрым
боласың. Ол кезде жеткенде мұндай аңсаған, ... ... ... бермейді деген сияқты мән – мағынасы зор, ... ... ой ... Бұл Шал ақын ... тән ... ... ақынның шығармалары Қазақ ССР Ғылым академиясы Орталық
кітапханасының ... ... ... ... ... ... дейін ақын өлеңдерінің оннан бірі ғана жарық көрді.және ... ... ... ... жүйеге келтірілмей, қолға ілінгендерді
ғана басылды. Бұл – ақынның көптеген сөздерінің жарияланып кетуіне ... Бұл ... ... қайталайды.
Қыздар туралы – Темірғали ... пен ... ... ...... ... ... міндім аттың жалын...» – ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды.
Шалдың бізге жеткен шығармаларының дені – импровизациямен, экспромтпен
айтылған. Бұл тұрғыдан алғанда Шал –– ақын, ақын болғанды ... ... ... ... ... ... ... да, өлеңмен, я
қарасөзбан сөйлеу бір қисап ... ... ... ... ... ... ... тақырыптары бар. Ол – адам ... ... ... бақи, дін мәселелері.
Адам өмірін жас ... ... ...... халықтар
поэзиясында Қожа – Ахмет Йассауи заманынан бері келе ... ... ... ... ... өлең ... ... көпшілігі ақынның қартайған, бойынан
қуат кетіп, ауру болып ұзақ ... ... ... ... ... туғанға
ұқсайды. Бұл шығармаларының характерлері әртүрлі. Кейбіреулері: «Елу –
ердің жасы, жетпіс – отбасы, ...... ...... ... ... тақпақты сөздерде, кейбіреулері адамның туғанынан өлгеніне дейінгі
өмір жолын тұтас қамтитын ұзақ өлең.
Ақынның ... ... ... көзі ... ...... бұ ... күйкі, күйбең тірлігінен аулақ сәби шақ. Бұдан соң
тұрған ...... ... ... ... халық өлеңдерінде
дәріптелетін қайтып келмес қайран жиырма бес, жігіт ағасының жасы ... ... ... ...... ... ... деген жасым – ай,
Таудан аққан бұлақтай...»
«Жиырмада құрып өттім жігіт салтын,
Ойламай ешнәрсенің алды – артын.
Бар болса елде сұлу менікі деп,
Болмапты ... ... ... »
Бұл бір соққан желдей есіп өткен қызық дәурен. «Қынаптағы қылыштай»
қырықтан соң күрк – күрк ... ақ ... ... ... жетеді.
«Кәрілік жарасады сәніменен,
Оның сәні келеді малыменен
Жолдасы арқа жылытар, аяқ сипар,
Жұмсақ төсек, тәтті тамақ бәріменен.»
Шал мұның бәрінен де ... еді. Жиын ... ... ... ақын ... бар жас шағын шаруа жайын ойламай, мал ... ... ... ... төсек тартып жатса да, жезтаңдай құрғамаған. ... жұт – ... бір ... ... ... ойын – ... тағы
жоқ. Дулы өмір кешкен ақын ... ... ... ... бойынан күші
кеткен, қуаты күн сайын семіп барады. Тек күмбірлеген көмейі ғана ... ... ... әлі ... әлі шабысынан танбаған. Жыр төге
береді. Кәрлікті даттап, шер тарқатады.
Осының бәрі – ... ... ... кеше ... да ... қырқында қынаптан шыққан қылыштай» болған жанды «илеген терідей»
еткен селкілдеген сексеннің ... ... Шал өз ... ... ғана ... жоқ, бұл –– бақыр – басты пенденің ... ... ... Сондықтан
ақын бұл тақырыпқа қайта – қайта оралып соға береді.
«Сексенде ... ... етіп ... ... ... сен ... құйып қорытқанмен бірікпейсің.
Келеді тоқсан тоғыз тағы да ... ... ... ... ... күдеріңді үз».
Адам өлді. Келді, кетті. Түк ... жоқ. ... ... да ... ... ... көшпендінің өмірінде айтарлықтай ерекше не бола
қойсын. Туды. Күш – қайраты тасып тұрған ... мен ... ... ... ... ... ... ойлардан аулақ. Қамсыз тірілік кешті. Ажал
жеткен күні өлді. Бар болғаны осы –ақ. ... шал өз ... ... ... ... тиіс ... тегіс қамти алған.
Адам өлді. Өйткені жарық дүние – фәни , ... ... ... аз ... ... оған алданбауға тиіспіз.
Шал сопы емес, әиткенмен біршама діндар адам. Шығармаларына ... ... Шал ... ... ... болса керек.
«Елу жаска келген соң,
Пірдің сөзін сақтадым.»
дейді ақынның өзі де. Әйтседе, Шалдың домбыра безеп, ... жас шағы ... ... ... ... үлгі бола ... Ол үшін құдай бір, пайғамбар хақ; Құран шын, ... шек ... бәрі де ... ... ... ... ... малды, малсыз болуымыз , жер басу, баспауымыз–бәрі алланың
қолында; Құдайсыз қурай ... ... мұны ... аз. ... тасқан жұрт тәңіріні
ұмытқан, құдайы –бір, пайғамбарды–хақ деп білмейді. Ораза ұстамайды. Әрине,
мұндай жандардың тілі ... ... ділі – ... Шал ... діннің алатын орын шамалы –ақ. Ақынның ... ... ... ... мен ... құдай атымен байланыса бермейді.
Ақынның жақсы жігіт, жаман ... ... ... ... ... ... бар. Үгіт – ... түрінде жазылған өлеңдер, таза ақыл беру,
үлгі айту тұрғысынан келетін шумақтар ақын ... ... ... ... не, ... не деген мәселенің төңірегінде құрылған.
Ақын жақсылықты ту етіп көтереді, мадақтайды, дәріптей: жамандықтың барлық
түрін ... ... ... ... етіп ... ... Үгіт –
наихат түрінде келетін ескі өлең жырларды менсінбеу, оларға кемсіте ... Бос ... ... ... деп ... адам ... мектебі екені белгілі. Күні кеше ғана
М.Горький: «мен өзімде бар жақсылықтың бәрімен ... ... ... жоқ ... ... – жаңа ... әдебиет, жаңа дәуірге – жаңа поэзия. ... көне ... ... да дәл ... күннің әдебиетіне қояр талап
тұрғысынан қарау – парықсыздық ... еді. Шал ... ... ... ... ... ... жирендіріп, бойына жақсының шапағатын
дарытпақ ниеттен туды. Күні бүгін бізге ... ... ... көрінгенмен
бұл шығармалардың өз кезінде жастарды тәрбиелеуде, тентекті тыюда ігілікті
роль атқарғаны күмәнсіз.
Шал – жаңа типтегі ақын: исі ... ... орыс ... ... өзнің төкпе жырымен таңырқатқан Жанақ, Арыстанбай сияқты
ақындардың атасы. Жырау поэзиясына сырттай еліктеуден ... ... ... қол үзіп ... ... ... мақамы болған тақпақты нақыл
термеге де Шал онша ықылас қоймаған. Шалдың сүйікті ырғағы – ескі ... қара өлең ... Шал ескі ... ... ... ұғым бойынша «Әйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа». Шалға ... ... жеке ... ... сөз ... ... өлеңін тақырыптық
жағынан да байытты. Шал ... ескі ... ... күні
өткендігінің жыршысы болды. ... бұл ... ... ... заманның
өзгергендігінің, әдебиеттің жаңак өріске шығуының нәтижесі [9, 148].
Ақын жырлары әдетте жырау поэзиясындағыдай нақыл, ... ... Бұл ... ... ақын өлеңдері мейлінше қарапайым. Өмірдегі
күнделікті болып жатқан оқиғалар, тұрмысқа, салтқа байланысты жайлар, көңіл
– күй ... ... бәрі ... ... ... ... ... жырау өлеңге
қосуды айып көрген ұсақ – ... ... жыр ете ... ... ескі ... қоғамының қаймағы бұзыла қоймаған
заманында өмір сүрді. Ол қазақтың алты бақан ала ... ... ... ... үшін, кейде тіпті ежелден келе жатқан ескі кектің жөнімен
өзара иттей таласып қырқысуын көрді. Сондықтан ол ... ... ...... ... ... деп ... Ағайын татулығы –
ел ырысы.
Үгіт, насихат түрінде жазылған өлеңдер, таза ақыл ... үлгі ... ... ... ақын ... баршылық. Олардың
көпшілігі, жоғарыда ... ... не, ... не ... ... ... ... ту етіп көтереді, мадақтайды, дәріптейді:
жамандықтың ... ... ... ... жұртқа жиренішті етіп көрсетуге
тырысады.
Бұл жерде тек Шалға ғана емес, біз сөз етіп ... ... ... қала берді бүкіл көне қазақ әдебиетіне қатысы бар бір мәселенің
бетін ашып алуымыз.
Үгіт–насихат түрінде ... ескі ... ... ... қарау бар. Бос ақылгөйсу, құрғақ ділмарлық деп есептеледі.
Әдебиеттің адам тәрбиелеу ... ... ... Күні кеше ... «Мен өзімде бар жақсылықтың бәрімен кітаптарға ... ... жоқ ... ... – жаңа тұрпатты әдебиет, жаңа дәуірге – жаңа поэзия.
Неруда поэзиясын бұдан жыл ... ... ... ол ... «Менсіз,
мағынасыз бос даңғырақ!» – деп айтпайтындығына кепіл бере қою қиын. ... көне ... ... да дәл ... ... әдебиетіне қояр талап
тұрғысынан қарау – парықсыздық болар еді.
Сондықтан бәрі де ... ... Біз ... ... ... малды, малсыз болуымыз, жер басу, баспауымыз – бәрі алланың
қолында, құдайсыз ... ... ... мұны ... аз. ... ... жұрт ... құдайды –бір, пайғамбарды – хақ деп білмейді. Ораза ұстамайды,
дәрет алып бес уақыт намаз оқымайды. Әрине, ... ... тілі ... ділі – ... Сондықтан бірде қымыз ішіп қызара бөртіп желігіп
отырған жұрт: «Сіз ... ... ... естуімізге қарағанда сіздің
сөзіңіз кітап сөзіне жақын көрінеді, қандай адам ... ...... Шал: ... ... рас ... бұл отырғандардан жұмаққа енер бір
жан жоқ деген жауап береді.
3.2 Ақан сері «Жастық ... ... 1843 жылы ... ... облысы, Володар ауданында Қоскөл
деген жерде туған. Ол он үш ... ... ... деген молдадан мұсылманша
оқыған. Бірақ дүмше молданың балдыр–батпағы сергек ойлы ... ... ... ... Ақан ... тастап кетіп қалады. Осыдан былай
оның серілік өмірі ... ... ән ... ... Ел ... ... жері ... айналған Ақан сері, Жаяу мұса, Балуан Шолақ,
Естай, Иман Жүсіп, Құлтума сынды сал – ... ... ... –қатынаста
болған. Ақан сері өмір шындығын терең жырлаған, заманның асқақ ақыны ғана
емес, ... ... ... ... ... ... қазақ даласына танылған ерекше дарын иесі. ... ... ... классикалық ән творчествосының алтын қорына ... ... ... ... айналған туындылар. Ақан шығармалары 1963
жылы «Жазушы» баспасынан ... боп ... ... ... пен Е. ... ... ... әдебиеті қазіргі Қазақстан жерін жайлаған тайпалар туғызған ... ... ... ... еді. Ол ... дейін ғасырлар бойы жасалған
мол мұрадан нәр алды. Ежелгі дәстүрлерді ... тың ... ... ... ... қалыптастыру нәтижесінде кемелденді. Сахарадағы рухани
өмірдің өзіндік ерекшеліктері көп еді. Кең ... ... ... ... сөз ... соны ... қалыптасуына себеп
болды. «Өнер алды – қызыл тіл, ал тіл ... – өлең сөз» деп ... ... ... ... ... ... поэзия әлденеше ғасыр бойы
қазақ әдебиетінің жай ғана ... ... ең ... жанр ... ... ... ... ортақ арнадан оңаша жол тартқан ... ... ... өре, көркем келәсімге жетуі заңды болса керек
Қызығынан –қайғысы, дуынан –шуы басым, бірақ мәнді де ... ... ... ... және әнші Ақан сері ... ... мен ... күн
өткізуге кейін дүниеден баз кешіп, елден аулақта, тіршілік құруға тырысады,
Ақан өмірден, өз заманының мұң–нала, қайғы зарынан ... қала ... сері ... қалған ақындық мұра идеялық–тақырыптық жағынан ... екі ... ... ... ақын ... ... ... ақан жастық шақтың қуанышын қызықтайды, аңшылық, ... жыр ... Ал Ақан ... ... кезеңінде жазылған
шығармаларда мұң басым. Енді ... ... Ақан сері ел ... ... ... дінбасыларды әжуалайды. Екіғасырлық шегіндегі
аграрлық саясатқа байланысты туған ... Ақан жаңа ... ... ... Ақан ... бұл ... шығармаларынан ел
ішіндегі әділетсіздікке кінәлі – ұсақ шенеуніктер, патшаның ақиқат саясаты
бұлай ... ... ... балаңқы ұғымда елес береді. Жан–жақты ... Ақан сері ... жас ... ... бейнелеу тәсілі етіп
жазған өлең–жырлардың кездесуі ғажап емес. Ақынның «Жастық ... ... бұл ... ... ақындық өнерінің ең озық қасиеттері көрініс
тапқан. Ақанның ақындық мұрасында жас кезеңге ... ... ... ... ғана кездеседі. Басы әл – Фарабиден ... бұл ... ... Базар жырау, Шал ақын, Шөже ақындармен ұласып, Ақан ... ... ... әдебиетінің байырғы өкілдері жыраулар өз туындыларын ... ... ... жай тақпақ өлең, толғау сөз түрінде емес, ән мен
қосып сөйлейтін.
Бұл дәстүр ХІХ ғасырда да жалғасын тапты. ... ... ХІХ ... өлеңнің өзіндік өрнегі, дара дауысы бар. ... ... үні ... тарихында сал – серілер, әнші ақындар ... ... ... ... ... қарастырудың негізі бар.
ХІХ ғасыр тарихындағы ән өлеңнің табиғаты музыка ... ... ... да зерттеліп келеді.
ХІХ ғасырдағы қазақ тарихы, әлеуметтік ... ... ... ән өнеріне де өз көлеңкесін түсірді. Әдебиет тарихында әнші ... ... ... жиыстырылып, жинақтарға басылып, шығармашылық
мұрасы таныстырылып келе жатқанымен, ХІХ ғасырдағы ән ... ... сал – ... өнер ... әлі де ... ... ... ғасырда қазақтың қайталанбас қас өнерінің бірі – ән ... ... ... ... тіл ... ... ... үн, қайталанбас
дара дауыс.
ХІХ ғасырда айтыс өлең, қисса өлең де ... бір ... ... айтылды. Алайда жеке орындаушы саз – күйін де, сөз ... ... ... күй ... өзі ... ... өзі салған әннің табиғаты
олардан ... ... ... ... ... ... ... ақын деген
сөздің мағынасы кең. Қолына домбыра алып өлең ... топ ... ... ... ақын деген...
Сондықтан бір ақын деген сөздің аумағында әрі поэт, әрі ... ... әрі ... ... ... ... түгел сыятын сияқты.
Өлең құрылысы он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған, бас – аяғы
отыз тоғыз шумақ, отыз алты ... ... Бұл өлең қыз ... ... ... ... түрлі бітім белгілерді анықтап өлең тілімен әдемілеп
шығарған. Теңеу мен фразеологизмнің, қайталаудың неше ... ... Ақан ... ... ... дүниеге келуімен байланыстырып
жазады. Яғни өлең жалпы ... бір ... ... ... кезеңді қамтиды.
Осы аралықтағы өмірдегі неше алуан оқиғаларды, жай күйлерді, құбылыстарды
суреттейді. Өлеңнің екінші шумағы ... ... ... ... ... ... ... түрін өте орынды пайдаланған. Төртінші
шумақта ассонансты, ал сегізінші шумақта аллитерацияны пайдаланып ... ... ... ... ... қыз балаға
арналғандығын мына шумақтардан байқауға болады:
Бес өтіп, сонда шықтың алты жасқа,
Ылайық баққа ... ... ... талпындыңыз жүйрік аттай,
Сегізде үкілі шоқты тақтың басқа.
Мұнда ақын жеті жасты жүйрік атқа ... ... ... ... ... ... ... Бұл қыз баланың белгісі. Яғни кәдімгідей сәнденіп,
қырланып бой түзеудің алғашқы қадамы деп ... Ақан ... күші де ... Әр жас ... ... неше ... кескінімен
әспеттейді. Мысалға мына шумақтарды алып көрейік,
Жетіде талпындыңыз ... ... ... ... ... ... тәтті шекер, балдай...
Он бірде жайтаңдайсың тұрымтайдай.
Он екіде екпіндедің жүйрік аттай,
Он төртте алтын таңдай айқындалып...
Әлемге мәшһүр болдың ... ... ақын ... ... береді, шумақтар бір – бірімен келісім
тауып өзара жарасып тұр. Қыз бала тоғызында ... бұл ... ... ... ... шыққан әр сөзі шекер мен балдай қандай мықты
көсіле сөйлейтін ер ... ... ... ... ... ... ... кезде
әркім өз орынын біледі, жөнімен сөйледі. «Қыз ... ... ... ... ... ... ойнаған қыз бала өсе келе болашақ ана ... ... ... ... ... әр қыз бала ... бір
қолымен әлемді, бір қолымен бесікті тербетіп салиқалы, сабаз жан есебінде
тарихтан бері, ұрпақтан – ұрпаққа өз ... ... ... Ойы ... ... ... ақын мұны ерте сезген, әрі өлеңіне ... ... ... ... мұра ретінде қалдырып кетті.
Ақан өмірі – адамның, оның ішінде өнер адамының рухани ... ... ... тартыснан жоғары тұрғандығының ... ... таза ... ... кір ... ... кір ыдыстан
ас ішпей, ел аралап жүргенде, көбінесе даладада, таза ауада, ... , ... ... ... ... ... өсек – ... байланысты.
Ақанның ән– өлеңдері оның серілік өміріне лайық ... ... ... ... Ол ... бозбалалылық сезімді қызықтады, адал
махаббатты, ... ... Оның ... де сол ... ... қазақтың сұлулары мен арулары. Ақанның сұлу әніне лайық шебер
ақын ... біз ... ... ... ... сөз, ... сурет,
тыңдармандры мен оқырмандарының сезімін қозғайтын нәзік те сырлы теңеулер,
эпитет, метафора қолданады.
Торыны таңға байлап мінген қандай,
Үкілеп ... ... ... ... ... ән ... ақ ... түрген қандай.
Ақан сері артында қалған ақындық мұра идеялық–тақырыптық жағынан
алғанда негізнен екі ... ... ... топқа Ақанның жастық шықтың
қуанышын қызықтайтын, ... ... ... ... жатады.
Ал, екінші топқа жататын шығармалар негізнен мұңды, шерлі болып келеді.
Ақанның сондай – ақ, ел ... ... ... ... ... ... өлеңдері де баршылық.
Ақанның серілік өмірінің асырына ... да, ... де, ... ... ... ... күш салған. Мағжан Ақанның өмірі туралы
«ертегідей әдемі сұлу өмір» десе, қазқа ... ... ... ... сері ... пері ... ... ақын маған», –
дейтін өлең жолдарын арнаған.
«Ақан ескі сүрлеумен жүре алмады. Әкесі молда етпек ... жда, ... ... асау жан, діни ... ... сыя ... жол ... Ол өмірдің баянсыздығын ерте ұқты. Сондықтан, дүние,
мал жинаудан бас тартып, опасыз дүниені серіліктің қызығымен ... ... ... ... сүю, маңына өнерлі ... ... ... өту, ... ... мініп, саятшылықтьы кәсіп ету–оның
жалғыздыққа қарсы күрес амалы еді. ... ... өмір сері ... ... да ... ... тіршілік сырын терең ұғынған Ақан ... ... ... «Үш ... ... ... сұлулыққа
табынған жанның ақтілегі, адал көңілі, ұрпаққа аманаты.
Ақан жастарға өмірдің тылсым сырын терең ұғуға, жамандыққы сатылмауға,
жақсылықтан қашпауға, ... ... ... ... береді.
Ақан сері өмір шындығын терң жырлаған заманының асқақ ақыны ған емес,
сыршыл лирикалық сезіммен, әншілік – ... ... ... ... ... ... ерекше дарын иесі. Ақанның әндері – қазақтың
классикалық ән творчествосының алтын қорына еніп, ьүкіл халқымыздың өлмес–
өшпес, асыл ... ... ... – сері –– шын ... ... сүйген өнерпаз, елдің қадірлі, керек
адамы болатын. Олардың бір бойында ақыл – ... күш – ... ... те, ... ... ... ... те, қалт еткенді
қағып түсер ептілік – мергендік те жетіп артылатын. Сал – ... ... ... ... өз ... ашылған. Сал – ... ... ... кезде Е.Тұрсынов, С.Негимов, Б.Әбілқасымов,
Ш.Керімов, т.б. ғалымдар еңбектерінде жалғасын ... ... ... ... ... ... ... қалған
өнерпаздар шығармашылығын әдебиет тарихына қосумен, қайсыбір «белгілі
жайдың» ... ... ... ... ... адам тағдыры ... қай ... да ... ... ... өнерпаздық өмірі сән – сәулет, салтанаттан гөрі
көлеңкесі көп ауыр ... сал – ... ән ... сахараны сайраңдап жүргенмен әләулай
ән ғұмыр кешкен жоқ. Олардың сұлулыққа іңкәр, жақсыға ... нұр ... ... ... ... құмар жанарларын төмен тұсы аз болмады. Жақсы
жігі, ақылды әйел, әдемі қыз, адамның кәрілік пен жастығы, өмірдің ... ... ... ақын адам ... ... құдығының қара батпағына
қорғансыз жанын кірлетті.
Сері Ақан ... ... ... үлкен лирик ақын. Ақан
өлеңдерінде серілік өмірдің сәні де айқын жырлаған. Ғашықтық ... ... ... ... ... келіп, таң асырып аттанған ер жігіттің желдей
ескен көңілі жатыр. Бозбала дәуренінің ... мен ... ... ғана ... Ақан ... ... ақыл ... дейді, үйде құр отырма. ... ... ... ... түзе ... Тегінде сал –– сері
шығармашылығ дәстүрлі үлгілі өлеңге үйретудің бір арнасы.
3. Тұрмағамбет ... ... ... ... ... қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Ленин
атындағы совхозда 1882 жылдың 9 –шы ... де ... Ол ... ... ғалым Садриддин Айнимен ... ... ... ... ... шығады. 1905 жылы туған жеріне келіп өз ауылында жаңадан
ашылған мектепте сабақ беріп, жиырма ... ... ... ... қалаған сол оқу орны қазіргі Қармақшы ... ... ... ... №29 ... орта мектебі. Ұстаздығымен, ақындығымен
өскен ортасына екі ... де адал ... ... ... 1935 ... өкіметі Алматыға қызметке шақырып алады. Содан бастап өмірінің
ақырына дейін ... ССР оқу ... ... ... қызметкер болып
істеді. 1939 жылы 15 – ші ... ... ... ... ... Ол ... ... жанрына қалам
тартқан ақын. Сауатты болғандықтан ерте ... – ақ Абай ... ... ... Революциядан бұрын аты шыққан ақын совет тақырыбына
арнап біршама ... ... ... тақырыбына батыл барып, байсалды
еңбек жасаған қазақ ақындарынң бірі – ... ... ... шыңы – ... әдебиетінің қазынасына қосқан Фирдауси
«Шахнамасының» қырық мың жолдық аудармасы. Бұл ... ... бір ... «Рустем дастан»1961жылы өз алдына жеке кітап боп көп тиражбен ... ... ... шығармалары 1972 жылы тұңғыш рет, 1982 ... рет ... ... ... Бұл ... ... құрастыруымен
шықты. Ақын аудармашы, педагог, ССР Жазушылар Одағының мүшесі ... 100 ... ... тойы республиканың мәдени өмірінде елеулі
оқиға ретінде аталаып өтті. Туған ... ... ... ... ... ... ... Мәңгі есте сақтау үшін мәдени орындарға оның
есім берілді [6,448].
Тұрмағамбет Ізтілеуовтың ... ел үшін ... ... түсініп,
үздіксіз жиырма жыл бойы осы оқу – ағарту ісімен айналысқан.
Тұрмағамбеттің «қайтсеңде өз ... ... ... «Еңбегің ессізге
еткен еш болады», «Өмір өткелдері», «Өнер бәйгесі» т.б. ... ... ... жас кезеңіне байланысты жазылған ... ... ... шолпан жұлдыздай жарқыраған тамаша өлеңі «Өмір өткелдерін» атауға
болады. Өлең көлемі жағынан тоғыз ... отыз алты ... ... ... ... он бір ... қара өлең ... жазылған. Ал
екінші, үшінші, алтыншы, сегізінші, тоғызыншы шумақтары кезекті ұйқаспен
жазылған. Сонымен бірге ... ... ... егіз ... ... ... ... тән көркемдік ерекшеліктерді ұтымды түрде пайдаланған.
Адам баласының пайда болу кезеңінен бастап орда бұзар отыз ... ... ... сол қалпында қағаз бетіне түсірді. Адам ... ... ... ... ... Қожа ... Йассауиден бастау алады
десек, мұның соңғы көші Тұрмағамбет Ізтілеуов ақырласты. ... ... ... ... ... ... ... түр жағынан байытуда
Тұрмағамбет Ізтілеуовтің алатын орны айырықша. Өлең тілінде кездесетін қос
сөздер ... ... түр ... ... тұр. Мұны ... ... байқауға болады:
Бұрыннан қамқоршылық қылып бізге,
Тудырып сау – ... ... жыл ... соң апыл – тапыл,
Бойымды бұрынғыдан жеңілдеттің.
Сөйлетіп, екі жаста, оны – мұны,
Тірліктің, тілім, түрлі кебінде еттім.
Жеткенше жеті ... жазы – ... ата ... жеңінде еттің.
Қатармен қыз – қырқынның шенінде еттің.
[6, 460]
Бұл шумақтардағы сау – саламат, апыл – тапыл, оны – ... жазы – ...... қыз – қырқынның секілді: қос сөздер өлең шумақтарында өзінің
дара стилімен көзге оттай басылады. Бұл да ақын ... ... ... ... ... кере. Мұндай өзгешелік ақынның басқа
өлеңдерінен де байқалмайды. ... ... жас ... басқа авторлардан ерекшеленетін бірден – бір ерекшелігі
болып саналады. Ата – анасына ерекелеп ... әр ... ... ... ақын ... санамалап көрсетеді. Ақын шығармалары келесі
ұрпаққа сондығымен де құнды мұра ... ел ... ... ... ... ... ... істеген қарпымды іс – әрекеттері осының айғағы емес пе.
Аллаға ризашылық, ... ... ... келу ... әрекеттері
өлеңнің өн бойынан байқалады. Ана құрсағынан шығып, құшағында өскен бала,
еңбектеп жүруге талпынған ... жыл ... ... ... қалған
балақанның осындай түрлі өсу процесін, психологиялық өзгешелігін ақын ... ... ... етіп, айшықтап суреттеп берді. Сонымен бірге ... ... ... ... ... Мысалы, қазақ сөзінде
түрлі –түрлі деген сөз бар, ал ... ... ... ... көп ... Бұл ... Ізтілеуовтің жеке авторлық қолданысы болып
табылады.
Өлең шумақтарынан астарлы ... ... ... көптеп табылады.
Мысалы,
Асқан соң оннан бері, ақыл ... ... мен ... ... өз ... от ... жұрт көруге келімді еттің.
Атымды алты алашқа мәлімді еттің,
Тоқталмай топ ішінде жыр толғауға.
[6, 460]
Мұндағы айла сөз өлеңде әдіс, амал ... ... тұр. ... ақыл ... жан – ... қарай бастаған әр нәрсені ақылмен шешіп,
ауыр – жеңілді таразылай бастаған жас өспірім шақтың харакеті еме пе. ... ... ... он ... енді ... ... ... теліді.
Шын мәнісінде мұндай ерекшелік өлеңнің өн бойынан өзі – ақ мен мұндалап тұр
ғой. Ал айла сөзімен ... ... еп сөзі де ... ... ... ... айтылып тұр. Еп – ыңғай, әдіс, амал ... ... тұр. ... шумаққа оралайық. От жағу – тура мағынасында, отын тұтату, ... ... ... болса, ауыспалы мағынасы суық сөз, өсек – аян, араға от
жағу, аран ету ... ... Ал бұл ... ... түету, баспана
болу, үйлену мәнінде жұмсалып тұр.
Қазқтың бай әдеби қорына тән ... ... сөз ... ... ... ... басқа да алты алаш, топ іші, сөздің парқы құр далаға
тер кету секілді астарлы мәнде қолданылған сөз тіркестерін ... ... алаш – ... ... ел, ... ... ... айтылады. Ал топ іші –
жиылған адамдар, көп адам, жиылған жер, ... ... ... ... – әрі істің жөнін білетін, сөзі ... ... ... ... ... «Тоқсан айыз сөздің тобықтай түйіні» ретінде
айтылған бұл өлеңнің түрін беріп молайтып, ... ... ... ... ... «құр ... терім кеттің демеймін», –
өлеңде еңбегім еш кетті ... ... ... ... деп ойламаймын,
пайдасы жоқ жұмыс істедім демеймін деп қорытындылайды.
Өлеңнің өн бойынан өмірде істеген ісіне, ... риза ... ... ... жоқ емес. Мысалы,
Затыңды – бір білдіріп, досыңды – шын,
Бұл жиырмаға жетіп, желпінген қыз – боз баланың ісі. ... дәл ... ... ... ... ... екен. Яғни әһілиссламның елі деп өзі
оқып, сауатын ашқан, ... ... ... ... ... ... ... Тұрмағамбет өлеңінен мағынасы күңгірт, бейтаныс мәндегі
сөздрді кездестіруге болады. ... ... ... атақыр, ойнамақ
секілді сөздерді атауға болады. Айтақыр, ойнамақ – ойын аттары, бұл сегіз
жасқа келіп секендеп ... ... ойын ... бәріне ортақ атау. Ал
тебінді – бұл ... нәр ... ... ... ... – өлең ... деген мағынада жұмсалып тұр. Әһілисам – өзінің оқып білім алған
Бұқара қаласын айтып отыр.
Кейбір ... ... жас ... бір жас, екі жас, үш жас ... ... ... ... әр жастың өмір кешірмелерін атап көрсетті. Ал
Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... ... келді. Ақын адам баласының
пайда болу барысында бастан түсіндіреді. Яғни ақын ... ең ... ... ... ... болды, толды, алты айда отбасына отырады, жыл
толғанда жүрді, екі жаста оны – мұны ... онан ... жеті ... аттады.
Оннан асты, жиырма жетті. Ақырында отызға келіп отау тігіп, от жақты. Ақын
осылайша өмір өткелдерін бейнелеп көрсетті. Дәл отыз ... ... ... дарығанында айтып өтеді. Ат–атағының бүкіл дүйім жұртқа мәшһүр
болғанын, ақындығын алты алаш ... ... ... ... ... ... айта ... өткен өміріне ешқандай өкпе
артпайтынын, өкінбейтінін өзінің сөзін парқын түсінетін дара ... ... ... ... ... өн бойы ... артықшылықтарға толы. Өлең
тілінде ешқандай түсініксіз жат сөздер кездеспейді. Бірақ мағынасы күңгірт
сөздер берілгенімен де өлең ... ... ... ... ... Астарлы мәнде жұмсалған сөз тіркестерін көптеп кездестіруге
болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі қазақ әдебиетінің гүлденіп, көркеюімен ілгері дамуына негіз
болған ... ... ... ... ... мен ақындар
шығармашылығының әдебиеттегі алатын орны ... ... ... жас ... негізгі бейнелеу тәсілі еткен тарихта болған
есімі бүкіл түркі ... ... ... ... ... діндар Қожа Йассауи
хикметтерімен өзінен бұрынғы және ... ел ... ... ... ... ... ... оң қолы Бұқар жырау толғаулары арқау болды. ... ... Шал ақын ... ... дара ... ... ... түседі. Бар
өмірін сауық– сайран, ... ... Ақан сері ... шақтар»
атты арнау өлеңінде аз уақыттық болса да қыз баланың қыз ... ... ... ... атап ... ... ғұмыр жас кезеңін
негізгі суреттеу әдісі еткен ақын–жыраулардың ... легі ... ... ... ... адам ... түрлі жас кезеңдермен бейнелеу Қожа
Ахмет Йассауи, Бұқар жырау, Шал ақын, Ақан сері, Тұрмағамбет ... де ... ... қатарына Базар жырау, Шөже ақын,
Құлтума Сарымұратұлы, Шернияз ... ... ... ... ... ... ... секілді біртуар талант иелерін жатқызуға
болады. Өзіндік дара стилмен қазақ ... зор ... ... ірі
тұлғалардың есімінің еленбеуі зор ағаттық болар еді.
Диплом ... жазу ... осы ... өлең жазған ақындар мен
жыраулар поэзиясынан ... ... мен ... ... ... қай дәуірдің өкілі болмасын өз өмірінің ... ... ... ... ел ... ... бір ... балаға арнады. Үшіншіден, толғаулардың дені ақын–жыраулардың қартайған
шағына тура келді. Ал, ... ... ... әр ... өлеңінде жас
кезең әр түрлі болды. Бұл әр ғасырда жасаған ақындар шығармаларында түрлі
тәсілде ... ... Қожа ... хикметтерінде адамның пайда болу
кезеңінен бастап алпыс жасқа дейінгі харакетін баян етсе, бұл ... ... ... ... ... ... әр ... тақырып етіп алды да сол
тақырып аясында қалам тербеді. Бұған дәлел ретінде ақынның ... ... ... ... ... ... Ал, Шал ақынның «Он бесте тартып
міндім аттың жалын», «Алпыс жас – бұл ... өмір ... ... куә ... әдебиетінде жас кезеңді бейнелеу тәсілі дегенмен бір кезең жөнінен
жөнінен жаппай поэзияға келген ағым іспетті. ... бұл ... ... ... Қожа Ахмет қолданса, тұсында Бұқар жырау пайдаланды.
Ал, ХІХ ғасырда тіпті кең етек алды. Жас ... ... ... ... ... ... ... – күнге артты. Әр дәуірде ... ... ... ... ... гүлдену, жойылу процес жүретін болса
әдебиетте бұл ... ... ... куә ... тек ХІХ ... ... да, ... да тез процесс ретінде әдебиет тарихының аты
қалды. Бұл тақырып әлі зерттеуді күтетін, ... ... ... ... ... мен ... ғалымдардың қалам
қуатының қарымын байқататын тың тақырып. Қазіргі ... бұл әдіс ... ... бел ... ... ... түрлі қоғамдық–саяси жағдайлары сол кезең әдебиетіне ықпал
ететіні даусыз. Қожа ... ... ... дін ... ... ... ... осы негізде жазылды. Көтерген идеясы – имандылық,
пәктік, Алланың сүйген құлы ... ... ... болу ... ... шапағатына болену,тірлікте істеген істеріне есеп беру мақсатында
адалдықтың ақ туын ұстап жер астына қылуетке кіреді. «Диуани хикметті» ... бойы ... ... ... Е.Э ... ... ... туындының ежелгі түркі поэзиясымен дәстүрлі байланысы бар екенін
далелдейді. ... он бір жане он екі ... ... ... ... әдебиетінде кең қолданылған ұйқастарды ... ... ... «Йассауи хикметтерінде ежелгі түркі поэзясы мен қазақ
әдебиеті арасындағы дәстүрлі байланысты айқындай түсетін ... ... ... қолданған»дейді. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет
негізінен жыраулар поэзиясы түрінде ... ... ... ... қалам тербеген Бұқар жырау ... ... ... ... жыр төге ... кәрілікті сындады. Бұрынғыдай
жігіт жасы жиырма бесті аңсады. ... ... ... ... ... жырау ашына отырып жырына қосты. Ал, ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде
есімі мәшһүр Ақан сері ... ... Жас ... ... ... ... атты өлеңін жарты ғасырдан аса ... ... ... ... жазбаған. Бұл өлеңнің өн –бойынан байқалады. Яғни ... қыз ... ... тартып отыз жасқа дейінгі өмір кешірмелерін өте
шеберлікпен суреттеп берді. Осыған ... ... ... да Ақан ... ... ... ... өлеңінде өз өміріне есеп берген. Бұл да жас ... отыз ... Бұл ... ... шығармашылығынан бірден–бір
ерекшеленетін құбылыс болып табылады.
Қорыта ... ... ... ... ... түрлі
бағыт–бағдарлармен әдіс тәсілдерге қатысты көкейтесті жайлары ... ... ... таба ... ... ал көркемдік құндылықтар,
түрлі сарындармен бағыттар жөнінен әлі ашылмаған ... ... Әр ... сол ... ... ... жанрларды саралауға көркемдік – саяси
ағым, бағыттарды қарастыра, ... ... әлі де ... ... ... ... жыраулар поэзиясына ұласқан кейін ХІХ ғасыр ... өз ... ... Жас ... байланысты жазылған
өлеңдердің ара–жігі кейінгі уақыттарда жаңа мәнерімен қайта ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Қожа Ахмет Йасссауи. ... ...... : ... ... ... Қ. ХІХ ... әдебиеті. I Кітап.Алматы. Қазақ Университеті 2001
–196 б.
3. Қазақ әдебиетінің ... ... ... Оқу ... –– ... ... 2001– ... Мағауин М. Алдаспан
5.Мәдібаева Қ. ХІХ ғасырдағы қаза әдебиеті. Алматы Қазақ Университеті 2007
– 290б.
6. Бес ғасыр жырлайды. II том XV – XIX ... бас ... ақын ... шығармалары Алматы, Жазушы 1989.
7. Үш ғасыр жырлайды. Алматы, жазушы 1965
8. Қабдоллов З. Сөз өнері. Алматы, Жазушы 1983
9. Мағауин М. ... ... ... ... Алматы, Ана тілі 1992 – 176
б.
10. Сүйіншіәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: 1997
11. Мағауин М. Ғасырлар ...... ... ... Қ. ХІХ ... ... әәдебиеті. II кітап Алматы Қазақ
Университеті 2004
13. Қазақстан ұлттық ...... ... 2006 –1040 б.
14. Мұқанов С. Қазақтың ХІІІ – ХІХ ... ... ... І ...... ... Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998, – 384 б.
16. Мәдібай Қ. Зар– заман ағымы Алматы, ... ... 1997 – ... Он ғасыр жырлайды – Алматы, 2006 – 408б.
18. Ай, ... – ай, ... – ай ... ... М, ... ... ... баспасы 495б
19. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы Алматы, Мектеп баспасы 1973 – 212б.
20. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті – ... ... 2005 – 336 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерінің сипаттамасы мен ерекшеліктері32 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Қазақ халқының ғасырлар қойнауынан ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани мұрасы10 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь