Бүгінгі экономикалық басылымдар және олардың проблемалары

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Негізгі бөлім

І ТАРАУ Іскерлік журналистика: ілік және ізденіс

1.1. Қазiргi экономикалық басылымдардың қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ...5

1.2. Мерізімді баспасөздегі экономикалық сараптама табиғаты ... ... ... ..11

II ТАРАУ Экономикалық журналистика: өзектілік және мәселе

2.1. Қазақ басылымдарындағы экономикалық жарияланымдар ... ... ... ...18

2.2. Экономикалық журналистика . тілшілер көзімен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Сiлтемелер көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
Қазақстан тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан бастап, өзінің еркін де егеменді экономикасын қалыптастыра бастады. Жетпіс жылдан астам уақыт бойы кеңес одағының тәртібіне бағынып келген ел, нарықтық экономикалық қатынастарға көшті. «Баспаған жердің ой-ұшқыры көп». Десек те, тумысынан қағілез қазақ каптиалистік қоғамның қатал заңдарына тез бейімделді. Бұл ХХ ғасырдың 90-шы жылдары болатын. Міне, осы кезеңнен бастап «сауда», «жекеменшік» деген сөздерді естісе-ақ асау аттай үркіп ала жөнелетін қоғамда «сауда жасау сүннет» екені айтыла бастады. Ақыры келіп, жұрттың басым бөлігі хәлінің келгенінше базар жағалап, сауда-саттықпен айналысты. Елде, ауыл-аймақ арасында сауда жасап, байығандар қатары көбейді.
Қазақстанда жұмыс істеп тұрған түрлі кәсіпорын, өндіріс ошақтарының жабылуы салдарынан отандық кәсіпкерлер тұтынуға қажетті азық-түлік, киім-кешектен бастап тұтынуға тұрарлық барлық тауарды алыс-жақын елдерден тасуды қолға алды. Нәтижесінде, аз уақыт аралығында өз алдына отау құрған Қазақстанда бизнестің қарқынды дамуы байқалды. Әлбетте, бұл ретте еліміз мемлекет ретінде халықаралық хан базарға мұнай-газ, алтын-күміс секілді жер асты, жер үсті қазба байлықтарын шығаруды бір ізге түсірді. Ал кәсіпкерліктің жалпылай бойына қан жүгіріп, сауданың жолға түсуі елімізде кәсіпкерлікке қатысты басылымдардың ашылуына түрткі болғаны анық.
Әуелде, қаржылық басылымдардың іргесін қалаған қалалық жарнама газеттер болғаны анық. Мұндай басылымдар негізінен 100-200 мың шамасында тұрғыны бар облыс орталықтары мен бір өзінде 1,5 млн.-ға жуық халық шоғырланған Алматы мегаполисінде оқырманмен қауышты. Негізінен алып-сату, жалға беру секілді шағын ақпараттар жарияланған газеттердің соңы – халықаралық биржа, еліміздің және әлемдік нарық жайында сүйекті сараптамалық мақалалар жазатын отандық журнал-газеттердің қалыптасуына себептесті. Ал қолдарыңыздағы бітіру жұмысы қазақ жерінде экономикалық басылымдардың қалыптасу және олардың қазіргі кездегі жай-күйі мен қаржылық тақырыпқа қалам тербеудің жайына арналады. Бір айта кетерлігі, тырнақ алды ғылыми жұмысты жазу барысында тек кітап және мерізімді баспасөзбен шектелмей, журналистика саласындағы аға буынның да пікірін алуды құп көрдік. Тоқтала кетер болсақ, дипломдық жұмыста «Айқын» газетінің Бас редакторы - Нұртөре Жүсіп, «Алматы Ақшамы» газетінің Бас редакторы – Қали Сәрсенбай және өзге де журналистердің пікірлері пайдаланылды. Мұндағы ой-қазіргі қазақ экономикалық журналистикасының бағыт-бағдарына кәсіби маман көзімен қарап, мейлінше тақырыпты ашуға күш салу. Төменде «Қазіргі экономикалық басылымдар және олардың проблемалары» атты дипломдық жұмыстың шағын жоспары жарияланған.
1. Н. Назарбаев. Жаңа онжылдық-жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мұмкіндіктері. Қазақстан халқына жолдауы, – 2010.
2. Н. Назарбаев. Дағдарыстан жаңару мен дамуға. Қазақстан халқына жолдауы, – 2009.
3. Елеукенов.Ш.Р. Кітаптану негіздері. Алматы, – 1997.
4. Елеукенов Ш.Р., Шалғымбаев.Ж. Қазақ кітабының тарихы. Алматы,–1999.
5. Жақып. Б.Ө. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары. Алматы, – 2004.
6. Нұрғожина.Ш.И. Экономическая журналистика Казахстана: История теория, практика. Алматы, – 2002.
5. Иванчикова Э.И., Акишева С.С. «Доревалюционная периодическая печать Казахстана»Библиографиялық сілтеме. Алматы, –1998.
6. ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл: даму тенденциялары мен статистика қорытындылары.
7. Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен. Алматы, 2008.
8. Қазақ // Алматы. – 1998.
9.Тогайбаева Л.М. Малый бизнес в обеспечение продуктивной занятости населения // Вестник КазНУ. №4, – 2004.
10. К.Б. Блеутаева. Кәсіпкерліктің жаңа формаларын ынталандырудағы мемлекеттің рөлі. // Аль-Пари. №3-4, – 2003.
11. Тургинбаева А.Н. Менеджмент в малом бизнесе. Алматы, – 2003.
12. Құлпыбаев С. Қаржы. Алматы, – 2007.
13. Омашев Н. Ақпарат әлемі. Алматы, – 2006.
14. Ошанова О. Журналистің сөйлеу мәдениеті. Алматы, – 2008.
15. Рогов Е.И. Общая психология. Мәскеу, – 2003.
16. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. Алматы, – 1993.
17. Елікбаев Н. Ұлттық психология. Алматы, – 1993.
18. Кенжалин Ж. Шындықты шырақ етіп ұстаңыз. Алматы, – 1998.
19. Купешова С.Т. Шағын иновациялық кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау. // Қаржы-қаражат. Алматы. – 2003.
20. Мамыров Н.К. Стратегия экономического развития Республики Казахстан в системе хозяйства // В кн. Трансформация экономики Казахстана. – Алматы: ИЭ МОН РК. 2002. – С. 215-223.
21. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. – Алматы: Мектеп, 1978. - 272 б.
22. Байменше С. Баспасөздегі жанрлар жүйесі. - Алматы, 1997.
23. Барманкулов М. Жанры печати, радиовещание и телевидение. –Алматы: ҚазГУ, 1994.
24. Бекниязов Т. Журналистің шығармашылық ізденістері хақында// ҚазМУ хабаршысы. Журналистика сериясы. - 1998 ж., №4.
25. Бидайбеков Е.Ы. Ақпараттану атаулары. Ағылшынша-орысша-қазақша атаулар. - Алматы, 1998.
26. Горохов В.М. Закономерности публицистического творчества. - М., Мысль, 1998.
27. Қабыл Мәжит. Қазақ баспасөзінің бүгіні мен ертеңі. - Алматы, 1998.
28. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. –Алматы: Рауан, 1991.
29. Назарбаев Н. Біздің бағдарымыз- бірігу, қоғамдық прогресс және әлеуметтік серіктестік болуға тиіс // Егемен Қазақстан. -1993ж., 13 мамыр.
30. Прохоров Е. П. Введение в теорию журналистики. - М., МГУ, 1995.
31. Садықұлы С. Қоғам және журналист. - Астана: Елорда, 2000 ж.
32. Свитич С. Г. Профессия: журналист. -М.: Аспект пресс, 2003.
33. Нуреев Р. Теория общественного выбора // Вопросы экономики. – 2003. – №5.
34. Бюджеттік жүйе туралы. – Астана. Ақорда, – 1999 – 232б.
35. Моргунов Н.К. Мировой опыт повышения темпов экономического роста
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
Әл-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Журналистика факультеті
Мерізімді ... ... ... экономикалық басылымдар және олардың проблемалары
Орындаған 4-курс студенті ... ... ... ... ... ... Баялиева
Филология.ғ.к, доцент
Норма бақылаушы __________________ ... ... ... ... ... __________________ Ш.Ы. Нұрғожина
меңгерушісінің рұқсатымен ... д, ... ... ... ... ... ... Іскерлік журналистика: ілік және ізденіс
1.1. ... ... ... ... ... ... ... табиғаты..............11
II ТАРАУ Экономикалық журналистика: өзектілік және мәселе
2.1. Қазақ басылымдарындағы экономикалық жарияланымдар...............18
2.2. ... ...... ... ... ... алғашқы жылдардан бастап, өзінің еркін
де егеменді ... ... ... ... ... ... уақыт
бойы кеңес одағының тәртібіне бағынып келген ел, ... ... ... ... ... ... көп». Десек те, тумысынан
қағілез қазақ каптиалистік ... ... ... тез ... Бұл ... 90-шы ... ... Міне, осы кезеңнен бастап «сауда»,
«жекеменшік» ... ... ... асау ... ... ала ... ... жасау сүннет» екені айтыла бастады. ... ... ... ... ... ... базар жағалап, сауда-саттықпен айналысты.
Елде, ауыл-аймақ ... ... ... ... ... көбейді.
Қазақстанда жұмыс істеп тұрған түрлі кәсіпорын, ... ... ... ... ... ... ... азық-түлік, киім-
кешектен бастап тұтынуға тұрарлық барлық тауарды алыс-жақын елдерден ... ... ... аз ... ... өз ... отау құрған
Қазақстанда бизнестің қарқынды дамуы байқалды. Әлбетте, бұл ... ... ... ... хан ... ... алтын-күміс секілді жер
асты, жер үсті ... ... ... бір ізге ... ... жалпылай бойына қан жүгіріп, сауданың жолға ... ... ... ... ... ... ... анық.
Әуелде, қаржылық басылымдардың іргесін ... ... ... болғаны анық. Мұндай басылымдар негізінен 100-200 мың шамасында
тұрғыны бар облыс ... мен бір ... 1,5 ... жуық ... ... ... ... қауышты. Негізінен алып-сату,
жалға беру секілді шағын ... ... ... соңы –
халықаралық биржа, еліміздің және ... ... ... сүйекті
сараптамалық мақалалар жазатын отандық ... ... Ал ... бітіру жұмысы қазақ жерінде экономикалық
басылымдардың қалыптасу және олардың қазіргі кездегі ... мен ... ... ... ... ... Бір айта кетерлігі, тырнақ алды
ғылыми жұмысты жазу барысында тек кітап және ... ... ... ... аға буынның да пікірін алуды құп
көрдік. Тоқтала кетер ... ... ... ... газетінің Бас
редакторы - Нұртөре Жүсіп, ... ... ... Бас ... – Қали
Сәрсенбай және өзге де журналистердің пікірлері пайдаланылды. Мұндағы ой-
қазіргі қазақ экономикалық журналистикасының ... ... ... ... ... ... ... күш салу. Төменде ... ... және ... ... атты ... ... жоспары жарияланған.
Бітіру жұмысының өзектілігі. Өкінішке қарай, елімізде экономикалық
басылымдар жайында қазақ ... ... ... ... ... ... мұның басты себебі - ... ... ... ... жатқандығы болса керек. Соған орай, іскерлік-қаржылық
журналистика ... алда ... ... алғы ... ... ... осы ... жұмысы қолға алынды. Бұл тақырыпқа қалам тербеудің
өзектілігі ретінде, міне, осыны ... ... ... ... Бiтiру жұмысының басты нысаны ... ... ... ... мен ... ... «Айқын»,
«Жас Қазақ» және т.б. басылымдары мен олардағы экономикалық қосымшалар мен
айдарлар.
Бітіру жұмысының мақсаты мен ... ... ... жазудағы мақсат
пен міндет – отандық БАҚ-тағы әр жылдары жарық көрген экономикалық сарптама
сипатындағы материалдарды жан-жақты ... оның ... үшін ... Және ... жарық көріп отырған өзге басылымдардың деңгейiне
баға берiп, жетiстiк пен ... ... пен ... үңiлу. Отандық БАҚ-
тағы экономикалық сараптаманы одан әрi қарай дамыту, жетiлдiру бағыттарына
ұсыныстар енгiзу. ... ... ... ... бұл ... қазақ тілді
бұқаралық ақпарат құралдарында толықтай зерттелмегендiктен, болашақта ... ... жол ... ... ... ... жұмыста қазақстандық
экономикалық журналистикасының хал-ахуалын сонау ХІХ ғасырдан бүгінгі ХХІ
ғасырға дейінгі аралықта қамтып жазуында. Әсіресе, ... ... екі ... ... ... жүйелеп, кезең-кезеңге
бөлініп берілген. Бұған дейін ... ... ... жөнінде
мұндай еңбек жазылмады. Жалпы, ... ... ... ... келсе,
еліміздегі жоғары оқу орындарының студенттерiне көмекшi құрал ... ... ... ... бұл ... болашақта экономикалық
журналиститка жайындағы зерттеу жұмыстарына пайдаланса артық емес.
Бітіру жұмысының әдiсi. ... ... ... ашу барысында
талдау, саралау, салыстыру әдiстерi қолданылды. ... ... ... мен
тәжірбие ұштасытырылып, кітап бетінде ... ... ... қабаттастырылып берілді. Сондай-ақ, келтірілген
дәлелдер студент пен оқулық авторларының пікірімен сәйкестендіріле жазылды.
Бітіру жұмысының құрылымы. Диплом ... ... және қос ... Онан соң, І ... ... журналистика: ілік және ізденіс». ... ... ... ... және ... деп аталады.
Сондай-ақ, бітіру жұмысы қорытынды, ... ... ... ... тізімін қамтыған. Жалпы, алғанда негізгі тарау екі
бөлімнен тұрады.
І ІСКЕРЛІК ЖУРНАЛИСТИКА:
ІЛІК ЖӘНЕ ... ... ... басылымдардың қалыптасуы
Әрбір нәрсенің өз бастауы болады. Бітіру ... ... ... ... ... ... да өз тарихы бар.
Жалпы, журналистика қоғамның қай саласының да шыңға ... ... ... ... ... ... алады. Яғни,
журналистиканың пәрменділігі жоғары.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... басылымдар пайда болды. «Түркістан уәлаяты», «Дала уәлаяты»,
«Айқап», «Қазақ» және т.б. Ол кезде патшалық Ресейдің қол ... ... ... феодалдық дәуірден капиталистік қоғамға бет бұра бастаған-ды.
Ал капиталистік қоғамда ... ... мән ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси басылымдардың көптеп ашылуы ең
алдымен – қоғамды басқару мақсатындағы ... ... және ... ... ... өте мұқтаждық танытқан экономикалық
қажеттіліктен ... ... ... ол ... ... ... хабарламалар жоқтығы себепті сауда-саттықпен айналысытаны жұрт
қатты қиналады. Өйткені, олар өз елдеріндегі қалалар мен ... ... ... ... қатысты мағлұматтардан хабарсыз еді. Сол секілді
қаржыгерлер де халықаралық биржадағы өзгерістер мен ақша құнының ... ... дер ... біле ... дал болады. Ал зауыт-фабрика
ұстаған алпауыт кәсіпкерлер болса, өзі ... ... ... және ... ... бар екенін алдын-ала болжай алмай әрі кәсіпорынға қажетті
құрал-жабдықтарды ... ... ... осыдан келіп, кәсіптерінің өрісін
кеңейтуге ұмтылған кәсіпкерлер өздеріне қажетті ақпарат үшін ақша төлеуге
дайындығын білдіреді. Ал оған ... ... ... алу үшін ... алыс-
жақын елдерге астына ат беріп, хабаршы аттандыратын. Дегенмен бұлай етуді
тығырықтан шығудың бірден-бір жолы деп топшылауға болмайды.
Біріншіден, ... ... ... көп ... ... ... ... күндер жүріп жиып келген ақпараты уақытынан кешігіп,
маңыздылығын жоғалтатын. Сондықтан, қажетті ... тез, ... әрі ... ... өзге ... ... туындайды. Ақырында, мұндай
экономикалық сұраныс ... ... ... келуіне түрткі болды.
[1]
Қазақтың кең сахарасында мерізімді баспасөздің пайда ... мен ... ... ... ... тура келеді. Бұл қазақ мемлекетінде саяси-
экономикалық тұрғыдан ... ... орын алып ... ... пен ... ... ... печать Казахстана» атты библиогафиялық сілтемеге ... ... ... ... ... ... Омск және Ташкент
қалаларын қоса есептегенде) орыс тілінде экономика ... 27 ... ... ... ... осы ... ... салалық газеттер мен журналдар да ... бет ... ... ... пайда бола бастады. Олар негізінен сол
кезде қарқынды жұмыс істеген ауылшаруашылық қоғамдарына ... ... ... ... ... ... ... аздаған бөлігі
Петербор мен Мәскеу кітапханаларының мұрағаттарында сақталған. Бір әттеген-
айы, ... ... сол ... ... ... ... хабар
беретін айтарлықтай мағлұмат жоқ. Дегенмен, газет-журналдардың атауына
қарап-ақ және 1917-ші жылға ... ... ... ... ... ... ... мәселе көтергенін аңғару қиындық тудырмайды.
Мәселен, 1914 жылдан Қостанай облысының ... ... ... хозяство» газеті «қоғамдық-экономикалық» және ... ... ие ... Тағы да дәл ... ... ... ... және орыс тілдерінде жарық ... ... ... Бұл ... ... және ... ведомстви» газеттеріне
қосымша ретінде тіркеліп отырған. Мұрағаттық материалдарға ... ... ... ... ... ... ... жайын таразылап, зерттеу;
- шаруашылықтың қай түрімен шұғылдануға тұрарлық екені жөнінде ұсыныс;
- ауылшаруашылық ұйымдарының шаруашылық бағытында қолға ... ... ... ... шаруалар, келімсектер, ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі барлық басылымдарға экономиканың ауылшаруашылығы
арқау болған. Мұның өзіндік себебі де бар. ... ... ... ... қол ... ... ... ен далада еркін ... ... өмір ... ... ғана айналысты. Ал жер ... ... ісі ... ... ... еді. Оны ... керек. (Алайда, мұны
кемшілік деп айтуға да келмейді. ... сол мал ... ... ... ... бері ... кешіп, ешкімнен кем болған емес). ХVІІІ-ші
ғасырдың соңы мен ... ... ... Қазақстан аумағына орыс, ұйғыр,
дүнген секілді ұлттар мен ұлыстардың қоныс аударуы барысында елімізде ... ... ... кең етек ... ... ... келіп,
ауылшаруашылығының аталмыш түрлерін дамыту үшін ... ... ... соң бірінің таралуын түсінеміз. Ал енді еліміздің
кеңес өкіметінің құзырында ... ... ... басылымдар қандай
бағыт ұстанды? Келесі кезек, осы тақырыпқа ... ... өзге де ... ... мемлекеттер секілді Қазақстан да 70 жыл бойына саяси-
экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... - Кеңес одағындағындағы ... ... ... ... анықталды. Дұрысы, өкімет ыдырағаннан соң ғана
мұндай жүйенің қажетсіздігі мойындалды. Алайда, мызғымас ... ... ... ... әсер ... ...... орталықтандырылған
басқару жүйесіне сүйенгені мен КСРО-ның географияялық жағынан ... ... ... ол ... әрі ... ... өзге ... экономикалық даму жағынан шаң ... Ал ... ... ... ... ойраны шығуына себеп не? ... ... ... ... және экономикалық бағытта әлсіреп,
ақыры тарап тынған Одақтың құрдымға құлауына басшылықтың ... ... ... ... жеке ... тұрғысынан емес, ауқымды,
мемлекеттік деңгейде қаруы кесірін тигізгенін тілге тиек етеді.
Енді Кеңес Одағындағы экономикалық ... ... ...... ... және соғысқа дейінгі аралық, кеңестік
экономикасының іргетасы қаланды;
1941-1946 – ІІ-ші Дүниежүзілік соғыс;
1946-1956 – ... ... ... ... қалпына келтіру кезеңі;
1956-1965 – годы «оттепели» и реорганизаций народного хозяства;
1965-1985 – бұл жылдар әдебиет тілімен айтқнда тоқырау жылдары;
1985-1991 – ... ... ... ... ... ... ... алып територияны мекен еткен
жұртшылық жаппай ... Сол ... ... ... ... одақ ... қандай қиын жұмыстан болмасын, бас
тартпағанын айтады. Мәселен, Түркісіб, Днепрогрэс ... Ал ... ... бір ... ... бір ... барып, өз еркімен құрылыс
жұмыстарына жегілуіне сол ... ... ... ... ... ... ... таралған «Заря свободы» басылымы арқылы партия
басшылығы ... егіс ... «бір ... қол, бір жағадан бас
шығарып» істеуге шақырады. Бұл мақалада былай делінген: «Кімде-кім ... ол ... де, ... да ... Ал ... ... 1918 ... 26-
шы жұлдызында шыққан санында Семей Совдеп-і жұртшылықты ... ... ... және ... егіс ... көздің
қарашығындай сақтауға шақырады. [4] Айта берсе, халықты бір жағы қорқытып,
екінші ... ... ... ... ... ... ... таусылмайды. Мұндай жариялынымдар кеңес одағына қарасты қазақ ... да ... ... ... ... ... ұлтқа кеңестік саясатты насихаттауға
арналған қазақ тіліндегі басылымдар төбе ... ... ... ... ... мұңы», Ақмола аймағында – «Тіршілік». Бұл басылымдарға ұлтымыздың
көрнекті тұлғалары С. Сейфулин, Ә.Жангелдин ... ... ... ... ... жылдары аралығында отандық баспасөз
экономиканың негізгі тірегі – ауылшаруашылығы саласын көп ... ... ... ... сол ... ... 26-шы жылы «Советская
степь» газеті «Исследование Казахстана» атты мақала ... ... КСРО ... ... ... экспедициясын жинақтау шарасын
тәмамдағанын, академик А.Ферсман мен ... Д. ... ... ... ... бастағаны айтылады. [5] Міне, дәл ... ... ... экономиканың ауылшаруашылығына ғана емес,
экономиканың жер асты, жер үсті байлығына, яғни, өндірістік салаға ... ... ... ... ... «5 жылдық жоспар», «еңбек
озаттары», ... ... ... мақалалар жазу Қазақстан
Республикасы ... ел ... ... ... «экономикалық публицистика» термині кеңес өкіметі тұсында
қалыптасқаны мен «іскерлік ... ... тек одақ ... ... ... шекпенінен шыққан мемлекеттердің журналистикасына ене
бастады. Оған ... бар ... ... ... еліміздегі өндіріс,
ауылшаруашылығы және тағы басқа экономиканың өзге салалары бойынша мақала
жазған отандық ... ... бұл ... қалам тербеуде
абдырағаны рас. Себебі, ... ... ... ... ... жүйеден енді
алыстаған мемлекеттің экономикалық ахуалы ауыз толтырып айтарлықтай ... Ал ... қиын ... ХХ ... 90-шы ... ... ... жалғасты. Қазақстан мемлекеті нарықтық экономиканы бағыт-бағдар етіп
алған кезде іскерлік журналистикаға негізінен ... ... ... ... «Деловая неделя», «Понарама», «Делавое
обозрение» және ... ... ... ... мен ... ... аздаған уақыт салып, еңсе тіктеген елімізде ақпарат атаулының
қоғам, мемлекет дамуына тигізер ... ... ... Оның ... ... ақпарат, қаржылық-іскерлік журналистика да бар еді.
Журналистиканың бұл саласы негізінен ... елде ... ... ... ... байланысты.
Елбасымыздың биылғы халыққа жолдаған Жолдауы – «Жаңа онжылдық –
жаңа экономикалық өрлеу мүмкіндіктері» деп аталады. Бұл Жолдауда ... ... ... қаржы-экономикалық дағдарысы экономиканың өсу қарқынына
ықпал етті, бірақ ... ... ... жоқ. ... ... соңғы үш жылдың аса қиын дағдарыстық шайқасында бізге тұрлаулылықты
қамтамасыз етті».
Рас, Елбасының бұл сөздерінің жаны бар. ... ... ... ... ... ... ұрған тұста, қиналып қалған жоқ. Бұл
сөзімізге ... ... ... ... ... кетсек. Мәселен, «Жаңа
индустрияландыру Президент бағдарламасын» алайық. Ел экономикасын өрге
сүйреуге бағытталған аталмыш ... ... ... дейін бірқатар
ауқымды шаралар жүзеге асып ... Осы ... ... жаңа ... ... ... бұрыннан жұмыс істейтін өндіріс, кәсіпорындар
қайтадан қарқын алды.
Жұмыссыздық ... ... ... ал бұл ... ... ... ... іске асырылған Жұмыспен қамту стратегиясының
арқасында елде 400 мыңнан астам жұмыс орындары ашылды. Біз ... ... біз 2020 ... дейінгі Даму стратегиясын орындауға кірісеміз.
Ертеңім жарқын, ... ... ... ... әрбір ел алдағы
жылдарға жоспар жасайды. Ол заңдылық. Міне, бұл сондай жоспардан туындаған
шара. Тұрғындары ... ... ... ... ... ... ғана елдің еңсесі тік болмақ. Ал қарқынды экономика ең бірінші
кезекте жұртшылықтың жұмыспен қамтылуынан туындайтыны анық.
Оның ... ... ... әлеуетін арттыру барысында «Жол
картасы» жобасы қолға алынды. Бағдарлама ауыл-аймақтағы ауызсу мәселесінен
бастап, шағын және орта ... ... ... де ... ... бері ... асып келе жатқан бағдарламаның нәтижесі жайында Елбасы:
“Жол картасы-2009” бағдарламасын табысты іске асырудың арқасында ел
өңірлерінде ТКШ-ны реконструкциялау жөнінде 862 жоба іске ... ... ... ... 1029 ... сумен жабдықтау желілері, 284 шақырым
жылу трассасы, автожолдар, жүздеген мектептер мен ауруханалар, мәдениет пен
спорт нысандары жөнделді», - деп атап ... ... ... ... ... өзін дағдартқанда, елімізде стратегиялық маңызды істердің
қолға ылынып, өз нәтижесін беруі үлкен саяси қадам ... ... ... ... ... хал-ахуалын арттыру жолында
атқарылмақ істер мұнымен шектелмейді, бітпейді. Себебі, бағындырар белес,
алар асу алда деп ... ... мәні де ... да ... ... ... ... жетерлік. Бір ғана «Қазақстан -2030» стратегиялық
бағдарламасы осыған айғақ. Ал ... ... ... ... осы ... міндеттің бір парасы ғана. Демек, «Алдымен
экономика, содан кейін ... ... ... ... ... ... ... енді өтіп, даму деңгейін онан әрі ... ... ... ... айрықша мән берудің пайдасы орасандығын
ұғамыз. Өйткені, экономика мемлекеттің тұрақты дамып, оның әр ... әрі нық ... ... ... Бұған экономикасының кенже дамуы
себепті халқының жағдайы ... ... ... әкеп ... көрші
Қырғыз елін мысалға алсақ жеткілікті. Міне, экономика дамуының қаншалықты
қажет екендігін осыдан-ақ аңғаруға болады.
1.2. ... ... ... ... табиғаты
Ең бірінші кезекте «Іскерлік журналистика» дегеніміз – адамдармен ақша
туралы әңгімелесу. Яғни, журналистиканың бұл түрі ... ... ... ... ... ... ... табатыны және қаржы мәселесінің қоғам
өміріне тигізетін ықпалын сөз етеді. Себебі, дін мен саясат сықылды ... да жеке ... ... ... ... алар орны ерекше.
Ақша нарықтық экономикада жасалады. Ол діннен де, саясат пен аса
жоғары дәрежедегі ... ... де ... ... ақша табу
жолында айтарлықтай күрделі схемалар мен ... ... ... ... ... ұзақ мерзімдік жобалар, конъюктураның,
жағдаяттың, сұраныс ерекшеліктерінің өзгеруі сынды ... ... ... ... бір ... экономикадан жырақ мәселелерге,
мәселен, заңдық базаны өзгерту, ... ... ... жағдайға
байланысты. Оның үстіне, ирроционалдық факторлардың экономикаға тигізетін
әсерін болдырмау мүмкін емес. Бұл ... ... ... жібереді.
Сондықтан, іскерлік БАҚ-тан нәсіп терген журналистердің ... ... ... ... тұр. Ол ... ... ... жан-жақты ұғынып, себеп-
салдарын анықтап қана қоймай, өз ... ... ... тілмен
жеткізе білу қажет. Оған қоса, оқиға сауатты және ... етіп ... Неге ... ... саласында жалпы оқырманға түсініксіз
терминдер жетерлік. Ал қолына қалам ұстаған қауым хан да, қара да ... ... ... ... ... біткенді ұғынықты, қарапайым
тілмен жазуға міндетті. Әрине, бұлай жазу журналистің ... ... ... ... ... ... аудиториясы
журналистің біліксіздігін, ішті пыстырып, мезі ... ... ... ... жазатын бизнес-журналистің міндеті -
ақылды және оқырманын еліктіретіндей етіп жазып, айта ... ... ... процесске қатысушыларының
арасындағы өзара қарым-қатынастарды басты назарда ұстайды. Оның ...... ... ... мен адамдардың, оларға
басшылық ететіндердің, ... ... ... мен ... ... айтқанда, әртүрлі шешім шығарушылар мен ... ... Бұл ... ... бір ... қабылдануына ықпал етуге
қауқарлы - саясаткерлер, ... мен ... да ... ... ... ... екенін аңғару қиын емес. Әңгіме арқауына
айналатын процесстердің бәрі де ... бір ... оның ... мен көніл-
күйіне байланысты. Белгілі бір шешімнің қалай қабылданғанын, оның ... ... ... әрі ... ... ұғындыра білу әрбір іскер
журналист атанған маманның негізгі міндеті. Тереңірек үңілу үшін ең алдымен
айтар ойды ... ... жөн. ... «іскерлік журналистика» сүйенетін
сараптамалық мақала дегенміз не?..
Негізінен, қосымша түрлерін ... ... ... кеңінен
қолданылатын үш әдіс бар. Олар: - ... ... ... ... ... ... ... агенттіктерінің жұмысы, телеарналар мен радиодағы
ақпараттық бағдарламалар жатады.
Екіншісіне, бүгінгі таңда «жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай
қаптап кеткен» ... ... ... ... ... және ... ... өзге де түрлері. Әдетте мұндай БАҚ
санатына өнерімен, талап, талантымен танылған ... ... ... әлемі жаңалықтарынан нан-суын ажыратып жүрген басылымдар мен
бағдарламалар жатады. Оларға мысал ретінде, «Жұлдыздар Отбасы», «Старс ... ... «Қыз ... мен ... ... ... және ... бағытталған бағдарламалардың басқалардан негізгі
айырмашылығы – онда ... ... ... мен тыңдарманның қабылдауына
жеңіл болады. Материал негізінен адамдардың ... ... ол ... ... примадоннасының (А.Пугачева) жас әртіске
тұрмысқа шыққысы келетінін немесе спорт саласы жұлдыздарының қайсысы айына,
жылына қанша ақша ... олар ... ... ... ... ... газетінің шеф редакторы Ю. Дороховтың пікірінше:
«Осы екі әдістің «шекпеніне ... ... ... ... ... ... журналистика деуге әбден болады. Басқаша айтқанда,
сараптамалық журналистика дегеніміз, түрлі әлеуметтік, ... ... өзге де ... ... ... және ... ... да болжам айту. [6]
Бірақ мұндай материалдар-бағдарламалар, репортаждар көпшіліктің көңіл-
күйі мен ... ... ... ... Ендеше, түсінікті болуы
үшін жоғарыда айталған үш ... ... ... ... ... табатынына
тоқталып өтсек. Өмір болған соң қоғамда түрлі қуанышты, қайғылы оқиға орын
алып тұратыны ... ... ... адам ... ... ... қалуына салдарын тигізген табиғи апатты мысалға алайық. Зілзала,
өрт, су ... ... ... тәсіл бойынша бұл туралы ... ... ... ... ... жылдам хабарлаудың маңызы
зор. Яғни, бар болғаны 5-ақ сұраққа жуап ... ... ...... ең ... да ... түрі.
Сонымен осы сөзімізге мысал ретінде Алматы облысы, Ақсу ... ... су ... жарылуы салдарынан орын алған қайғылы
оқиғаны алайық. Барша қазақстандықтың ... ... қиын ... ... ... ... ... құралдары жазды, айтты,
көрсетті. Дегенмен, уақыт жағынан оперативтілігімен ұтымды әрі басымды БАҚ-
тың теле-радио ... ... ... оқиғаны жылдам беріп үлгерді.
Алайда, соңғы ... ... ... ... ... ... ... негізінде оқиға орынан репортаж жасаған
басылымдар да болды. Қаншама ... көз ... су ... ... орына барып
мақала жазғандар қатарында «Алаш Айнасы» газеті де бар. Басылым 2010 ... 16-сы күні «Бұл ... ауыл ... ... кім ... деген
тақырыппен мақала жариялайды. Авторы – Нұрмұхаммед Мамырбеков. Оқиғаның
жалпы картинасын жасауға талпынған журналист мақаланы ... ... ... етпеді», «Апатқа адам да, табиғат та себепкер», «Ауылдың бүгінгі
халі», «Ақордада шұғыл жиын өтті», «Қызылағаш ... ... деп ... ... бөліп, жан-жақты талқылайды:
- Қызылағашқа кеше 90-нан астам отбасы қайта келді. Алапат апаттан аман
қалғандар тіршілігін ... ... ... ... салдарын
жоюға 600 млн теңге бөлген болатын. Оның дені материалдық көмекке, қалған
100 ... ... ... ... Ал туыстарынан бір түнде
айырылған отбасылардың әр жоғалтқан адамына ... ... 500 ... ... Қасірет шеккен отандастарымызға қол ұшын ... ... бар ... ... бел шеше ... ... ... өлім рухы кезіп жүргендей. Қайғының жарасы жазылар уақыт әлі ерте.
[7] Міне, бұл оқырман, көрермен мен тыңдарманның ... әсер ... ... ... ... ... ... қасіреті, құрбандар саны
фото-бейне материалдар арқылы берілуі ... ... әдіс ... - ... ... бұл шикізаттан көпшілік
көңіл аударарлық шоу жасай білу. ... ... ... тәржімалағанда
«көрсетілім» ұғымын беретін «шоу» көңілді немесе қайғылы болуы да ықтимал.
Бірақ шоу - шоу ... қала ... ... апат туралы сараптамалық шағын
мақалаларда оның себептеріне көңіл ... ... ... ... ... неде, сейсмикалық дүмпулердің күштілігінен бе, әлде үйлердің салыну
сапасының төмендігінен бе? Егер мәселе екінші себепке байланысты болса ... ... ... ... кім ... ... ... деңгейінің
төмендігі ме, әлде архитекторлардың дұрыс ... ... ... ... компанияларындағы жең ұшынан жалғасқан жемқорлық кінәлі ме? Немесе
жарақат алғандарға көмек көрсету шараларын тездетуге болмас па еді?! ... ... ... ... ... ... экономикалық жағадайына
әсер ете ме және қаншалықты әсер етеді? Авторлар осы ... ... ... ... ... арқылы мәселені орынды көтеріп, саралап жауап
іздейді. ... ... ... ... ... ... ... арқау болатын мысал-тақырыптарды тізбектей беруге мүмкіндік
бар. Журналистиканың осы саласы үшін қандай образды таңдап алған жөн? ... айту ... ... ол үшін ... құрылыс және әрлеу материалдарынан
барынша ыңғайлы, әдемі және бейнелі ғимарат ... шығу ... ... ... ... Ал ... материалды жазу үшін оның белгілі ... ... жоқ. ... әр ... жазған сайын журналистің өзі іздеп
табуына тура келеді. Сондықтан, сараптамалық журналистика – жеңіл-желпі шоу
жасау ... ... ... мен біліктілікті, нақты дәлел мен дәйектілікті,
табиғи дарындылықты талап ететін нағыз шығармашылық процесс.
Негізі, ... ... ... ... ... көп ... бола ... жоқ. Оның кеңес өкіметі шекпенінен шыққан
мемлекеттердің журналистикасында пайда болғаны 1990 ... ... ... ... бұл ... ТМД журналистикасы туралы әңгіме болып
отыр. Ал Батыста жанрлар қосындысынан ... ... ... ... айтарлықтай ерте басталуы да ықтимал. Сондықтан
сараптамалық мақала қалай ... еш ... ... да ... ... басылымдарға қажеттеі мамандардың жетіспеушілігінің бір себебі
осы.
Бір қарағанда, сараптамалық журналистика термині - ... мен ... ... тек ... журналистер айналысатын ерекше кәсіп
секілді көрінеді. Ал шынтуайтына келгенде, олай ... ... ... үшін ... ... терең меңгеріп, отандық экономиканы
жазатын білім мен ... ... ... ... ғана қажет. Атап
айтқанда, бұл тақырыпқа қалам тербейтін журналистің ойлау ... ... ... ... ... ... ұғына білуі керек. Ең
алдымен тілшіден жүйелі түрде жұмыс істеп, еңбек ету бейімі ... ... ауыз ... ... ... ... ... ойын-сауықтық
жанрларға жатпайтын сараптамалық материал жаңалықты жай ғана ... Оған ... ... ... оны ... мен қарсы пікір
білдіретіндердің дәлелді, дәйекті ... ... бір айта ... ... бұл ... ... маңызды мәселеге тоқтала
кеткен жөн: қажет тақырыпқа шындап кіріскен журналист әрқашан көзқарастар,
пікірлер мен ұстанымдар қақтығысына жолығады. ... ... ... ... қана ... қарсыластарыңның пікіріне қайтаратын жауап та
болуы қажет. Сондай-ақ, экономика тақырыбына қалам тербеу үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... экономикалық білім
алуға, ия болмаса, осы тұрғыда ... ... ... ... артықтығы жоқ. Күнделікті, мамандырылған басылымдар оқып, осы
саланың сарапшыларымен жиі ... ... ... ... айтқанда, экономика тақырыбында жазу үшін ең ... ... мол ... абзал. Салалық тақырыпта мақала жазу
жайында әрбір ... өз ... ... ... ... ... бар. ... алатын болсақ, «Экономика» газетінің 2010 жылғы 27-
ші мамыр мен 3-ші маусым аралығында шыққан № 21 (141) ... ... мен ... ... «Біздің қоғамға білімді әрі рухани
бай ... ... ... ... ... көрді.
Мақалада «Қазақ газеттері» жауапкершілігі шектеулі ... ... ... ... ... ... Алматы қаласындағы «Банк
ісі» академиясында қонақта болғаны, ... ... ... «Қазақ
газеттері» ЖШС-нің бас директоры – Редакторлар кеңесінің төрағасы Жұмабек
Кенжалиннің бастап барғаны, ... ... ... ... мен
студенттерінің қатысқаны баяндалады.
«Экономика» газетінің ұжымы «Банк ісі» ... ... ... белгілі. Өйткені, басылым ел экономикасының қыр-сырын жазса, бұл
білім ошағы экономика ... ... ... ... ... ... де «илеп отырғаны – бір ... ... Оның ... ... ... ... көп. Мәселен, экономикадағы тілдік ... ... ... ... ... ... ... Журналистика
факультеттеріндегі студенттердің алып ... ... ... қандай? Бұл
саладағы оқулық тапшылығын қалай жоюға болады? Міне осы сұрақтардың ... ... ... қамтылады. Кездесу барысында келген қонақтарға,
яғни журналистерге ... ... ... ... болғаны дұрыс па, жоқ әлде экономист болғаны тиімді ме?», - деген
сауал қойылады. Сұраққа «Экономика» газетінің бас ... Ақас ... деп ... ... ... ... қай ... жазса да сол саланың білгірі болуы керек.
Бұл жерде менің айтпағым жазып отырған адамның білімі болғаны ... ... ... жағдай болады. Мысалы, банк саласында қызмет етіп жүріп,
кейін журналистика саласына ... ... бар. ... ... ... салалық қызмет түрін де жете меңгерген, жазудың да ... адам ... ... Оның не айтқысы келіп отырғанын оқырман
түсінеді. Ал ... ... ... жазу бар. Орысша жазылған ақпаратты
интернеттен аударып алып, түсінбей ... ... ... ... ... өзін де ... оқырманды да адастырады. Сондықтан
экономика тақырыбына ... ... да, ... ... да ... ... ... айтқым келеді және олардың кәсіби білімі болғаны қажет.
Ал енді бұл ... ... ... қалам тербеп жүрген журналист,
«Экономика» газетінің бөлім редакторы, «Жас Қазақ» газетінің экономика
және талдау ... ... ... Нұрмолдақызы былай деп жауап берді:
– Әрине, қай салада да кәсіби маман болғанға не жетсін. Мысалы ... ... бір ... ... ... ... тартып келе
жатқан журналистпін. Кезінде «Жас ... ... ... етіп ... ... сол кездегі редакторы Нұртөре Жүсіп: « сен ... ... ... түсіп, бітіріп ал» деп талай ақыл-кеңесін
айтқан еді. Анау дедік, мынау дедік, ... ... ... ... ала ... ... Бірақ журналист белгілі бір тақырыпты ұзақ ... ... сол ... ... ... білім қалыптасады. Өйткені оқулық
оқисың, ізденесің, мамандармен ... ... ... ... ... қызметінде жұмыс істеген едім, ... ... ... осы ... ... оның да ... болған шығар деген
ойдамын. Ал білім аламын, оқимын деген ... ... күні ... бар. Өздеріңіз білесіздер, экономикада шешімін таппай ... көп. Сол ... ... боп, ... боп ... ... ... қазақ журналистикасында өзіндік орны бар журналистер - Ақас
Тажутов пен ... ... ... ... ... кәсіби біліктілік қажет. Ал кәсіби біліктілік ... ... да ... көңілінен шығуы екі талай. Егер кәсіби білім
болмаған жағдайда, Гүлзат Нұрмолдақызы айтқандай, ... ... ... ... ... ... ... болсақ, «Жас Қазақ» газетінің
2008 жылғы 30 сәуірде № 17 (173) санында Гүлзат Нұрмолдақызының ... ... ... па ... деген мақаласы шыққан. Мақаланың
тақырыбы айтып тұрғандай осы сауалды Гүлзат Нұрмолдақызы «Халық ... ... ... ... «БТА банкінің» төрағасы Роман
Солодченкоға, «Каспий банкінің» басқарма төрағасы ... ... ... ... ... Нина Жүсіповаға қояды. Жалпы мақала
сауалнама түрінде жазылып, сол кезде Қазақстанның қаржы ... ... ... ... банк ... қарыштап дамып кетті» деп
келгеніне, тіпті кейбір сарапшылар бұл ... ... де ... ... айтып жүргеніне байланысты туындаған. ... ... ... төрт ... пікір алады. «Халық банкінің» басқарма төрағасы
Григорий Марченко бұл сауалға «Мемлекеттік банктерді ... ... ... «БТА банкінің» төрағасы Роман Солодченко «Коммерциялық
банктерді мемлекеттендіруге қарсымын, бірақ капиталға араласуын қолдаймын»
дейді. Ал ... ... ... ... ... Ломтадзе «Банктердің
қызметін шектемей, одан әрі дамуына ... беру ... ... ... ... Нина ... ... қарсы шыға
алмаймыз» деп жауап ... Бұл – ... көп ... бір ... ... ... ... пікірлерді беріп, оқырман қауымға: «Міне,
біз ... ... ... осындай. Дәл қазір қаржы нарығында
банктерді мемлекеттендіру міндеті ... жоқ. Егер ел ... ... болса, онда үкіметтің аянып қалатын түрі байқалмайды. Өз бетінше
қызметін дұрыс әрі ырғақты жүргізе алмаған қаржы институтына «құрығы» ... ... ... ... «ақырын жүріп, анық басуға» ыңғайлана бастайды»
деп мақаланы қорытындылауы оның шеберлілігінде. Себебі, ... ... ... ... ... ... көзімен қарап, болжап отыр.
Сол сияқты «Жас ... 2009 ... 13 ... №6 (214) ... ... ... ... барады… Еңсені тіктеу үшін не ... ... ... ... ... ... саласында жүрген үш
маманның үш түрлі ... ... ... ... ... соңғы
қорытынды ойды оқырманға Гүлзаттың өзі ... яғни өз ... ... салыстырады. Бұл – журналистің өзі мақала арнаған
қалың оқырманға сауал тастау ... оны ойға ... ... ... ... ... бір ... Неге десеңіз, құрғақ
дерекке құрылған мақала көп ретте оқыла бермейді. Ал ... ... ... соңы ... ... тек өз ... тәжірбиесі мол
тілшінің қолынан ғана келеді деуге толық негіз бар. ... ... ... мамандардың қолына қалам ұстаған жас тілшілерге ... ... ... ететін журналистика жайында ақыл-кеңес беруі құптарлық.
Тағлымы мен тәжірбиесі мол тілшілер ғана өздері құлағын ұстаған ... ... мен ... ... Ал ... аталған
кездесулерді мақала күйінде жарыққа шығару тіпті ... Бұл ... ... ... үлес ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖУРНАЛИСТИКА:
ӨЗЕКТІЛІК ЖӘНЕ МӘСЕЛЕ
2.1. Қазақ басылымдарындағы экономикалық жариялынымдар
Іскерлік ақпаратсыз жаңа заманғы экономика жүрісінен жаңылады. Мұндай
хабар-ошарсыз экономика дамудан қалады. ... ...... ақпарат
беру болып табылатын БАҚ өзге ақпарат жариялаушы орындармен бірге қаржылық
мекемелердің қалыпты ... ... ... ... ... ... ... журналистика қаржы саласының қызметкерлеріне сүзгіден
өткен, мейлінше жан-жақты талқыланып, мамандар пікірімен салыстырылған
мәліметтер ұсынады. ... ... ... даңғыл жолына түсуіне
септесетін мұндай мақалаларды жариялауда ел аумағына жүз мыңдаған данамен
таралатын қоғамдық-саяси ... ... ... қара ... экономика саласының өрге басуына өндіріс, кәсіпорын, фирма,
банк, биржа, жалпы, ... ... ... ... ... ... да оң ... тигізері сөзсіз. Сондықтан болса
керек, кейінгі кездері жарық көре бастаған дәл ... ... ... ... беделімен қатар тиражы да артып отыр. Атап
айтсақ, соңғы 4-5 жыл шамасында қазақ оқырманы ... ... ... ... Іскері» басылымдары.
«Тең теңімен, тезек қабымен». «Заманына қарай адамы». Бұл мәтелдер
кешегі және бүгінгі қазақ ... ... сөз ... ... ... ... ... дәуіріндегі және қазіргі журналистиканы бір-бірімен
мүлдем салыстыруға ... ... ... ... ... ... ... уақытта өз сүрлеу, өз соқпағына түсті. ... те, ... ... ілесіп отыратын ... ... ... ... ... екен деп, ... әсте болмайды. Неге
десеңіз, кәсібі ғұмыр бойы ізденіске құрылатын тілшінің негізігі міндеті ... ... Яки, ... адам ... ... ... десе, болған
емес». Жалпақ тілмен айтқанда, қаламын қару қылған ... ... ... ... ... соң ғана ... арнайды. Тәуелсіздікке қол жеткізген 19
жыл шеңберінде еліміздің журналистикасы біршама ... ... ... ... ... қалған отандық журналистика жан-жақты дамып, әлемде
өзіндік ... алып та ... Ал ең ... әрі ... осы салада
сауатты бәсеке қалыптасып келеді. «Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылы, оған
дейін тек қана ... БАҚ ... ... одан кейін жүздеген
ведомствалық, корпоративтік және меншіктік ... ... ... телерадиокорпорациялар ашылды. 1991 жылдың қазан айынан
бастап барлық ... ... жеке және ... ... ... ұлғайды. Егер 1991 жылы елімізде 97 газет-журнал ... 1994 жылы ... ұзын саны 313-ке ... ... ... ... ... да солай. Қоғамдық бір формациядан екіншісіне ауысқан кезде
кездесетін ... ... ... ... басынан
өткізді. Шыдады, табандылық көрсетті. Ел ішінде 2002 жылы 1754 ... ... ... Ал ... ... Журналистер Одағының төрағасы
Сейтқазы Матаевтың айтуынша, шамамен елімізде 1824 БАК жұмыс ... ... ... ... ... 483-і ... 124 телерадио стансалары және 10-
12 ақпарат агенттігі бар. [7.369]
Біріншіден, қазақтілді журналистика саласында ... ... ... ... ... – бәсекеге лайық тауар өндіру болса, біздің өндіріп
отырған тауарымыз бәсекеге қауқарсыз. Рас, бүгінгі ... ... ... ... алып отырған өз орны бар. Белгілі бір деңгейде қоғам
өкілдерінің сұранысын өтеп отыр деп ауыз ... та айта ... ... ... тілді басылымдардың тіл, діл, дін, салт-дәстүр сықылды жалпы
ұлттық болмысты сақтап, қазақ халқына ағартушы, иделогогиялық ... ... ... дәлелге келтірсек болады.
Екіншіден, шығарып отырған газет-журналымызды тарату ... ... ... жоқ, ... ... ... жазылуы арқылы таралады. Шалғай ауылдардағы ... ... ... ... мүлде жұмыссыз ел-жұрт 3-4 мың (бір жылға
жазылу) теңге тұратын газет-журналдарға жазылуға құлықсыз. ... ... ... да, ... ... ... бізде
баспасөзге өз еркімен, өз қалауымен жазылу үрдісі соңғы жылдары ... ... ... елді-мекендерге апталық газеттерді 30-60
теңге аралығында баға қойып, сатса, өтер еді. Тек сол ... ... ... ... ... Әйтпесе, ел тұрғындарының тең жартысы тіршілік
ететін, қалың қазақ қоныстанған ауыл аймақ «халықтың көзі, құлағы һәм ... ... бас ... жоқ. ... ... қазіргі нарық заманы
талабына бейімделген басылым таратудың ең оңтайлысын ... ... ... ... ... алу керек. Бұл ақпаратқа шөліркеген
оқырманға да, ... ... ... ... ... да ... Қорыта
айтқанда, бізде оқырманға арзан өнім жеткізу жағы жөнді жолға қойылмаған.
Үшіншіден, қазіргі ... ... ... бен ... ... ... ... баршылық. Негізі, екі ... ... ... ... ... Неге ... Себебі, орыстілді
басылымдар көбіне ақпараттандыру миссиясын ... ... ... сана, ұлттық пайым, ұлт болашағы, ұрпақ келешегі ... ... ... көтереді. Яғни, өзгелер үшін тек ... қана ... ... ... мен ертеңіне алаңдаған қазатілді БАҚ ақпарат пен ... ... ... ... пайдасының тиюін қалайды.
Төртіншіден, орыстілді аудиторияның ауқымы өте кең. ... ... ... өзі ... ... тұтынуға қауқарлы. Оның ... ... ... ... ... ... дені орыстілді.
Әлбетте, олардың қатарында қазақтар да бар. Орыстілді ... ... ... ... ... ... Алдымызға осындай міндет қойсақ,
оған жетуге журналистердің білім-білігі мен қарымы да, күш-қуаты да жетеді.
Алайда, бұл ... ... жібі түзу ... жоқ ... ... ... ... жылдарды ел ішінде таралымы жоғары, ... ие - ... ... ... келе жатқаны байқалады.
Алдымен «Жұлдыздар отбасы», одан кейін ... ... ... ... шықты. Байқауымызша, соңғылырында аздап жарнама бар. ... да ... ... аудиториясын игеруге деген құлшыныстары да
жаман емес. Бұл журналдар белгілі бір деңгейде, ... бір ... ... ... отыр. Себебі, аудиторияның деңгейі,
таңдауы әрқилы ғой. Мысалы, ... ... бір ғана ... ... 40-50 газет пен журнал түрі бар екен. Қазақтілді ақпарат
нарығындағы ... бос ... әлгі ... ... ... ... Бірақ бұл басылымдар сапа жағына мән беруі ... егер ... ... ... көре ... ... оқырмандарынан айырылу қаупі
де жоқ емес. Көзі қарақты ... ... ... беруі үшін басылымдар
үнемі ізденіс үстінде болғаны дұрыс.
БАҚ-ты мемлекет ... ... ... ... бізде
біржақты дамиды. Сонда мемлекеттің қаржысын алып, ақты ақ, қараны ... ... ... ... ма? Болады. Журналист Жұлдыз Әбділданың
пікірінше, кез келген БАҚ, ... ол ... ... ... ... ол ... ... негізгі принциптерден ауытқымау
керек. – Мысалы, ақпарат таратқан кездегі объективтілік ескерілуі тиіс. ... ... ... ... ... ... қаралайды. Қоғамады
оппозиция немесе билік тұрғысынан екіге бөліп алып, ... ... ... ... [7.12]
Бұл сөздердің де жаны бар. Демократиялық бағыт ұстанған ... бір ... ... екі көзқарас болады. Бұл заңды да. Өйткені,
аты ... ... ... және ... ... ... ... және
«Қарсы бағыт» деген ұғымды береді. Дегенмен, ашық қоғам, сөз бостандығын
таңдаған мемлекет басылымдары бір-бірін ... ... ... ... ... өзін ... сыпайы түрде жеткізе білуге ... ... ... ...... ... ... екендігін
ескерсек, онда айтылған, ашынған сөз сол қоғамда наразылық, ... ... кері ... ... Ал ... ... ... өзгелермен иық теңестіруді мақсат ... ... үшін ... ... ... – өмір айнасы. Ол өмірді сипаттап қана ... онда ... ... ... ой ... қоғамға жол сілтейді, бағыт-бағдар
алуға көмек етеді. Осылайша ... ... ... ... ... әлеуметтік белсенділік туғызып, шындықты ашып береді.
Журналистік қызмет халықтың керегіне жауап беріп, әлеуметтік ... ... ... ... бұл ... ... ... өнерін игере біліп, әлеуметтік процестерге өз еңбегімен белсене
араласады.
Журналистика – ... ... ... ... ... ... қамын ойлайтын, соның қажетін қарастыратын сала. Қандай ... ... ... бәрін халықтық тұрғыда қозғауға, халықтың
сөзін сөйлеуге күш салады. Әрқашан халықтың жағында болып, халықтық ... ... ... ... ... басты парызы –
бұқараның санасын билеу, оларға уақыт кезеңдерінің міндеттерін ... жас ... ... тағы ... ... ... ... міндеттерді бойларына сіңіру болуға тиіс. Осы ... ... ... ... ... ... ішінде болжам бойынша жетекші орынға ие болатын – интернет.
Интернеттің ... ... мен ... ... жаңа бұқаралық ақпарат құралының түрі – ... ... ... ... Оның ... БАҚ-тан айырмашылығы
бірден байқалды. Ол – интернеттің ақпаратты ... ... ... еді. Сондықтан көптеген елдердің ғалымдары жаңа бұқаралық
ақпарат құралын зерттеу нысаны ретінде ... ... ... 1987 жылы ... ... болған. «The San Jose Mercury News» ... рет ... ... ... нұсқасын ұсынған болатын. Қазіргі
таңда АҚШ-тағы күнделікті басылымдардың таралымы жарты ... 2009 ... ... бастап, 2010 жылғы наурыз айына дейінгі аралықта 2,5%, ал
апталық (жексенбілік) ... ... 3,1% ... ... ... күннен-күнге қарқынды түрде даму үстінде. Сауалнаманы Американың ... ... ... of America, NAA) 770 ... ... ... ... жүргізген болатын. Қауымдастық мәліметтеріне
сүйенсек, АҚШ-та газет сайттарын пайдаланушылар аталмыш мерзім ішінде ... ... ... ... ... 37 пайызын құраған.
Қазір ақпаратты-технологиялардың қарыштап дамып ... ... БАҚ үшін ... ... тың сала – ... ... ... кейбір газеттердің интернеттегі
нұсқасы да жоқ. Біз бұл ... де ... ... ... Ел ... «Dialog.kz» сынды басылымдардың тұрақты оқырманы бар. Интернет
желісін қазақстандықтардың небәрі 11 пайызы ғана ... ... ... ... одан әрі ... ... оның ... 20
пайызға да жеткізуге болатын шығар. Әзірге бұл болашақтың ісі болмақ.
[7.141] Бірақ ... ... ... қалыптасып жатқан біздің
елімізде дәл қазіргі таңда тек іскерлік-қаржылық ... ... ... жоқ. Бірақ еліміздегі бұқаралық ақпарат құралдарынан ең таңдаулы
мақалаларды іріктеп басатын «Абай», «Назар» сайттары жалпы ... ... ... ... ... ... мақалалар басылымдар да ғана емес,
интернет сайттарда да болуы ... ... ... қазіргі
«абай.кз», «мінбер.кз» сияқты ақпараттық порталдарда экономикалық
тақырыпқа ... ... ... ... ... бірге, қазақ
блоггерлерінің блогтарында да осы ... ... ... ... ... ... қазақ блогшысы Асхат Еркімбай
экономика тақырыбында ... ... ... ... ... ... ... мақалалары өте құнды. Оның «Исламдық ... ... ... 23%-ын алуы ... деген блог жазбасында қазіргі қазақ қауымына
жаңа ислам банкигі туралы өте жақсы мәліметтер беріледі.
Блогшы бұл ... ... банк ... шетелдік банк жүйелерімен
салыстырып, қазақстандағы ислам банкингінің ... ... сөз ... бес ... ... ... үлесі қазақстанның барлық банк жүйесінің
2-3%-ын алуы мүмкін деген ой айтылып, Малайзиямен ... ... 10-15 ... исламдық банкинг барлық банк ... ... ... «жол ... ... дайындау барысында алдағы бес жылда
барлық банк жүйесінің 2-3%-ы исламдық банкинг ... тиіс ... ... ... ... құралдары бұйртса, келер жылы енгізілетін түрі бар.
Ислами қаржыландыруға байланысты заң ... ... ... сенатқа
жіберілді. Бұл туралы ҚР Парламент мәжілісі аппаратының баспасөз өкідері
хабарлады. Заң жобасының басты мақсаты ... ... ... ... ... ... орай ҚР ... Кодекске ислами қаржыландырудың
ерекшелігіне байланысты ... ... ҚР ... ... ... құралдарына салық салу бөлігіне өзгертулер мен толықтырулар енгізу
көзделуде. Заң жобасын қабылдау қаржыландырудың балама ... ... ... және ... қазақстандық банк қызметтеріндегі пайыздық
ставкаларды төмендетуге септеседі.
Исламдық ... ... ... сауда-қаржыландыру (мурабаха),
үлестік бірлескен қаржыландыру (мушарака), жал ... ... ... ... ... банк ... ауқымында агенттік қызмет
көрсету (вакала), сыйақысыз ... ... ... ... ... ... ... бәрінде Исламның басты қағидасы қатаң сақталады, ... ... өсім ... алу жоқ. ... банк не ... мерзімін
кейінге шегеру арқылы тікелей тауарды алуға, не нақты бір жобаны бірлесіп
қаржыландыруға ... ... ... ... пайдасы сол ... ... ... ... ... Сол секілді ақшаны сенімді
басқару да клиент пен банктің арасындағы жауапкершілігімен ерекшеленеді.
Бұл жерде ... банк ... екі түрі бар, оның ...
өсімсіз салымдар. Аты айтып тұрғандай, мұндай салымдарға өсім ...... ... ... Мұнда банк клиенттің ақшасын
белгілі бір мерзімге сенімді басқаруға ... да, оны ... ... ... ... Сол ... ... қарай клиентке
тиесілі табысын беріп отырады. Бірақ банк ... ... ... ... кепілдік бермейді. Егер инвестициялық ... ... ... ... ... ал банк жобадан сыйақы алу
құқығынан айырылады. Ал егер инвестициялық жоба ... ... ... онда ... банк сол үшін ... ... Кейінгі кездері жиі
айтылып жүрген қаржы нарығындағы тәуекелді тең ... ашық та, ... – осы. Сол ... ... – исламдық бағалы қағаздар да ... ... ... инвестициялық табыс табуға мүмкіндік береді.
Осы мәліметтерге сүйене отырып бүгінігі қазақ ақпараттық кеңістігінде
интернет көздерінің ... ... ... Басылымдарда жариялана
бермейтін мақалалар интернет сайттерда көрініс тауып жүр.
Ел ішінде ақпарат агенттіктері, баспасөз ... ... ... етіп ... ... сату одан ... табу, жарнама
жариялау үрдістері де жақсы дамуда. Мәселе олардың санында емес, сапасында.
Сондықтан тұтынушы ақпарат таратудың қандай ... ... соны ... бар. ... ... қол ... үлкен
жетістігінің бірі – осы. Ал ... ... ... ретінде
қалыптасуындағы қиындықтардың шешімін табуға болады. Ол үшін алдымен
• ынта мен ниет,
• қаржы көзі,
• сауатты менеджмент қажет.
Мәселені жан-жақты шешу үшін ... ... ... туралы»
заңына өзгерістер мен толықтырулар әлі де қажет. Қазақстандық сарапшылардың
пікірінше, қазіргі ... «БАҚ ... ... ... өте көп.
Ең бастысы бизнес-элита, билік мемлекеттік тілді меңгеруге мойын бұрса, іс
оңға басатыны ... ... сол ... ғана ... ... ... артады. Сондықтан, көп білімді қажет ететін күрделі сала болса
да, ... ... жас ... ... ... ... алатын, дамытатын
саласы осы болса деп ниет танытамыз.
Дәл ... ... ... ... ... ... ... баспасөз санатына жататындар саусақпен санарлық. Олар: 2006
жылдың 15-ші желтоқсанынан бері жарыққа шыға ... ... ... ... және 2008 жылдың 27-ші наурызынан бергі уақытта жарық көрген
«Қазақстан Іскері» басылымдары. Экономика басылымының Бас ...... ... ... ... Бас ... - Әсия ... қос басылым 16 млн.-нан астам халық, оның ішінде, 10 ... ... ... ... ... ... үшін ... ететіні анық. Дегенмен,
экономикалық тақырыпта еліміздегі барлық дерлік ... ... ... Яғни, олардың әрқайсысында экономикалық қосымша-беттер бар.
Атап айтқанда, «Жас Қазақ» газеті – ... ... ...... «Дала мен Қала» қоғамдық-саяси апталығы – ...... ... ... газеті – «Ырыс», жауапты
шығарушы – Жаңабек Шағатай. «Алматы Ақшамы» – «Жібек жолы - ... ... ... – Құттыбек Аймахан. Айта берсе, бұл ұзақ тізім
жалғасып кете береді. Сондықтан біз ... ... ... ... ... жөн ... ... бір кезек, «Қазақстан Іскері» басылымына қарай ... ... ... ... басылымның қазақ тілді аудиторияға
таралғанына айтарлықтай көп уақыт болмаса да, «халқтың көзі һәм ... ... өз ... тауып үлгерді. Оған ең бірінші кезекте әсер
еткені жарияланатын мақалалардың тек ... ... пен ... ... ... ... айта ... «Қоғам», «Қаржы-қаражат», «Компаниялар»,
«Нарық», «Бизнес Академия», «Технология», «Өнер» атты ... ... ... ... ... әрі ... ... бар. Тіпті, оқырманын
жалықтырмау жолында «Қазақстан Іскері» шетелдік газет-журналдардың тартымды
жариялынымдарын өзге ... ... ... ... ... Бір ... ... жылғы 4-ші желтоқсан, №16 санындағы «Бизнес Академия»
айдарында «Отбасындағы ... ... атты ... ... ... ... ... оқырманын отбасы қаржысын үнемдеуге үндейтін
аталмыш жариялыным былай басталады:
Құрметті оқырман қауым, «Қазақстан Іскері» ... ... ... ... әрі қарай жалғастырады. Бүгін назарларыңызға «Семейны
бюджет» басылымында жарық көрген ... ... ... отырмыз.
Мақаланың толық нұсқасын «fingramota.kz» сайтынан оқи аласыздар. [15]
Ендеше, «Бұл мақала несімен қызық, несімен тартымды?» деген ... ... ... ... ... азаматшасы, қазіргі Мәскеу қаласының
тұрғыны Надежда Томашеваның отбасылық табысы және оның ... ... ... сол ... ... ... дәлірегі жұмсауы
қажеттігі жөнінде жан-жақты талқыланып жазылған. Тіпті, айына 30 мың рубль
жалақы алатын кейіпкер – ... ... ... ... ету ... ... көмегіне сүйеніп, қанша қаржыны қайда жұмсау керектігі
жөнінде арнайы ... де ... ... Қарапайым ғана кестенің отбасы
өмірінде алатын айрықша орны осы ретте анық ... ... ... кезекте жыл бойғы кірісті есептеп, одан айына, сосын жылына азық-
түлік, киім-кешек, ... ... мен ... ... ... ... кесіп-пішіледі. Нәтижесінде, қызы мен анасына қарайласқан ... әйел ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орнына түсуіне
керекті қаражатты жинап та қояды. Дәлірегі, білім алуға қажетті қаражат ... қыз бала 16 ... ... ... Сонымен қатар, мақалада Мәскеу
секілді алып мегаполисте пәтер ... ... ... ... ендігі
кезек аз айлығын мейлінше үнемдеудің жолын тауып, ... ... ... ... ... қайда жатыр?! Осы сарындағы
мақалаларды беру арқылы басылым әлі де ... ... ... ... қоғамға бейімделе қоймаған оқырманды үнемдей білуге шақырып
отыр. Осы бір ғана мақалаға ... ... ... қоғамдық-
экономикалық газетінің ел өмірінде алар орнының қаншалықты екендігін аңғару
әсте қиын емес. Мысалы, жұртшылықты ... ... ақша ... ... болатыны жайында еліміздегі бар газет бірдей жазбайды.
Көпшілігі, журналистиканың ... ...... ... ісін ... ... сатыға қояды.
2006-шы жылдың 15-ші ... ... ... ... ... қос тілді. Яғни, қазақ-орыс тілдерінде шығады. Басылым ... ... ... – Ақас ... Ал Бас директор және Редакторлар
кеңесінің төрағасы – Жұмабек Кенжалин. Газет негізінен 6 ... ...... және ... ... және ... Бизнес және Дайджест.
Мұнан өзге соңғы бетті басылым «Мәденет» ... ... ... онда
еліміздегі түрлі мәдени жаңалықтар мен өнер атты ... ... ... ... ... ... небары 4 жыл бұрын оқырманымен қауышқан газет экономика
саласынд ... ... ... да қызу қолдауға ие болып үлгерді.
Мәселен, бұл ... ... ... ... 27 ... күні ... Дәулетбек Тоқтасын: «Экономика» газеті бізге өте жақын газет. Бірақ
осы басылымның ... ... ... ... ... ... ... тілінде шығатын жалғыз басылым. Сондықтан сіздер
болып, біздер болып бұл газетті қолдауымыз ... ... осы күні ... оңай ... ... ... ... шүкір, елімізде экономистер аз
емес, бірақ ұлттық экономикада шешімін ... ... ... ... Бұл ... біз ... жастар айтпаса кім айтады? Сондықтан
бүгінгінің жастары белсенді болуы керек, ... ... ... ... ... ... ... «Экономика» газетінің бұдан да қызықты,
бұдан да сапалы болуына бәріміз ат салысайық» ... ... ... алып ... көрген кез-келген оқырман,
басылымның ең басты бағыты – ... ... ... ... ... бейімделуге үндейтінін аңғарады. Сонымен біз ... ... - ... ... ... ... ойдың қанаты» деген айдармен
қанатты, даналық сөздерді, өлеңдерді жариялауды жақсы ... ... ... ... 11-17 наурызға арналған №10-шы санындағы «Жеті ғасыр
жырлайды» кітабынан алынған Абай ... ... жоқ, ... ... ... жоқ» атты өлеңі бір мысал бұған. Бір қарағанда, бала жастан оқып,
жаттап ... Абай ... бұл ... ... ... ұстанған газеттің
нендей мақсатпен бергені жөнінде ойға қалатынымыз рас. ... ... өзі ... ... ... бір ... қарапайым қазақ тілімен
өлең болып өрнектелген өлең нағыз ... ... сай ... ... бірлік пен береке жайы әңгіме арқауына ... Ал ... ... ... тұрсаң бірлік керек, бірлікті ойлаған соң тірлік
керек» деп ... ... ... ... ... ... ... басылым
болғандықтан қоғамда қордаланған мәселелерді, ұлтты ұйыстырып, қоғамдық
пікір қалыптастыратын жариялынмдарды беру –ана тілінің арқасында нан ... ... ... ... үшін ... заң десе де ... алғанда, безендірілуі және экономикалық тақырыптағы мақалалалар
жариялауда «Экономика» басылымы еліміздегі ең беделді басылымдар санатында.
Тіпті, басылымды ... ... ... ашу ... нәтижелі
еңбек етіп келе жатыр десек артық айтпаймыз. «Экономика» ... ... ... ... экономика ғылымдарының кандидаты – Әділбек Смағұловпен
«Дайын өнімдерді шығаруды дамытуымыз керек» ... ... ... ... сол, ... ... ... сұрақты ғалымға
лизинг ұғымының пайда болу тарихы жайында қояды. Әлбетте, ... ... ... күнделікті дерлік басылымдардан оқып, теле-радиодан көріп-
естіп жүрген «лизингтің» қалай және қашан ... ... ... ... әңгімеге өзек қылудан бастайды. Демек, осы мақалаға көз
оқырман экономикаға ... ... бір ұғым ... ... алып қалады.
Мұның өзі оқырманның қаржы саласындағы білімін арттыруға ықпалдасады.
Онан соң дәл осы мақалада сұқбат беруші: «Абай атамыз: ... де ... да өзі ... көңіл бөлсеңіз», - деп оқу-білімнің, ғылымның құдіретін
адамға не беретінін тап басып айтып кетіп еді. Қазіргі ...... ... заманы. Парасатты экономикаға, білім экономикасына көшу талабы
қойылып отырған заман...», [16] деген сұқбат берушінің ... бар. ... ... ... дәл осы ... ойып алып, қарайтып, оны тура
тақырыптың астына орнатады. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ашып, көпшіліктің орта және шағын ... ... ойын ... ... ... Осы ретте тағы бір тоқтала кетер
жайт, газет ақпараттар айдарында ұйқасқа ... ... ... ... ... Абай Құнанбайұлының алғашқы беттегі өлеңі мен
айдардың өзін ұйқаспен беру ... ... ... қара өлең ... мән ... экономика мәселесін ешкімге еліктемей, ... ... ... ... ... бет, ... ұстанғысы келгенін
аңғарғандаймыз. Енді дәл осындай қаржы, іскерлік мақалаларды орыс тілді
басылымдары қалай береді? Енді бір ... ... ... өтсек.
«Деловой Казахстан» Тисінше, орыс тілді басылымдарда қазақ мүддесін
көздейтін мақалалар санаулы. Дегенмен, елімізде ресми мәртебесіне ие ... ... да ... уақытта қазақ ұлтының ұпайын түгендейтін
мақалар беріліп ... ... ... дәлелді де дәйекті болуы үшін «Деловой
Казахстан» газетінің 2010-шы жылғы 21 мамыр күнгі №19 ... ... ... осы ... ... ... Иванованың «Доктрина добавит
обязательств. Правительство одобрило план национального ... ... 1-ші ... ... Республикалық экономикалық басылымның жарты
бет көлемін алып жатқан мақала аты айтып тұрғандай халық ... ... сөз ... ... ... ... ... – Мұхтар Құл-
Мұхаммедтің Үкітмет үйінде ... ... ... ... ... ... ... доктрина ел бірлігі, мемлекет келешегін қазақ ұлтының мақсат-
мүддесімен байланыстырады. Міне, Қазақстан мемлекетінің ... ... ... ұлты жайында айтылған бір мақаланың өзі қазақстандық ұлт бірлігі
доктринасына негізделген. Ал ... өзге әр ... ... күні ... жол ... 20 ... ... іліп аларлық мәселе жоқ. Біз
жоғарыда атап өткен ... ... ... ... ... Әйтпесе, маусым айының 7-10 күні Алматы қаласында өтетін - ... ... ... ақша аударымдар желісі, Актив-КССЕЛ
компанияларының әлем-жәлем ... мен ... да ... ... ... бетінен бастап соңғы бетініне дейін өріп жүр. Әлбетте,
жеке басылым ... соң ... ақша ... ... ... осы ... ... жерін басып, ауасын жұтып отырғандықтан мұндай газет-журналдар
қазақ ... ... жеп, тіл, діл, ... ... ... міндетті. Ал
осы жауапкершілікті сезініп, қазақтың нанын адал жеуді түйсіну ... ... ... міндет-парызы, қасиетті борышы десек артық айтпаған болар
едік.
Бір тоқтала кетер жайт, жалпы ... ... де ... ... ... ояу ... ... біледі. Осы жерде біз газеттің ... ... ... ... ... министрі Мұхтар Құл-
Мұхаммедтің суретінің астына: «Министр ... ... ... «казахстанскую мечту» для всех» деп жазып қойғанын айта кетуді жөн
санап отырмыз. Бір қарағанда, бәлендей астары жоқ бір ауыз ғана ... бұл ... ... ... мысқыл бар секілді.
Әйтпсе, бір елдің білдей министрі келелі, ... ... ... ... алып ... ме еді?! ... тырнақшаға алынған әрбір сөз
өзінің кері мағынасына ие ... ... ... дейін біледі...
2007-ші жылдың қоңыр күзінен бастап әлемдік қаржы дағдарысы
басталғанын білеміз. Алпауыт, дамыған мемлекеттердің өзін ... ... ... ... ... ... банк, қаржы жүйесі деп,
ауылшаруашылығын екінші орынға ысыруын қателік екенін ұғындырды. Сөйтіп,
көптеген ... ... ... ... ... кірісті.
Тіпті, АҚШ президенті Барак Обаманың әйелінің өзі бала-шағасын жанына
ертіп, Ақ ... ... пияз ... де ... ... басылымнан
оқыдық. Біздің елімізде де, алдымен азық-түлік қауіпсіздігі алдыңғы қатарға
шығып, отандық басылымдарда ауылшаруашылығы ... ... жазу ... ... мен ... ... ... да экономика
тақырыбына қалам тербеледі. «Экономика» айдарында негізінен экономика
саласы ... ... ... ... ... банк саласына орай –
«Қаржы», еліміздегі түрлі ... ... және ... ... жүзеге
асыруға қатысты – «Жаңа ... ел мен ... ... ... ... топтамасы және ауылшаруашылығы ... ... ... ... ... ел экономикасының негізгі тірегі –
ауылшаруашылы тұрғысындағы жариялынымдарға көп орын ... ... мен ... газеті міне, осынысымен еркешеленеді. Өйткені, ... ... ... ... тек ... және ... кезінде ғана әңгімелейді. Ал мұнан аталмыш саладағы түйіткілді,
түйінді тақырыптарды арасын үзбей оқуға мүмкіндік мол. Тағы бір айта ... ... ... ... тек ... айдарына ғана
жазбайды. Оған ... ... ... ... ... ... сала бойынша сараптама, репортаждар жазылады. Дегенмен, ... ... ... ... сала ... ... осы сала бойынша білім
алған ... ... ... мол ... ... тілшінің тісі
батпайды. Себебі, бұл – салалық журналистика.
«Бір нәрсе турасындағы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки көңіліміздің
күйін сөз арқылы ... айта ... сол сөз ... болады. Ішіндегі
пікірді, қиялды, көңілдің күйін тәртіптеп қисынын, қырын, кестесін ... ... ... ... – сөз ... ... Шығарма дегеніміз осылай
шығарған сөз...» [10]
Бұл ... ... ... ... - бірі ... сөз өнері турасында айтқан пікірі. Сол секілді экономикалық
жариялыным да осындай реттелген, бір тұтастанған әрі ... ... ... ... бұл ... ... ... мен Қала» республикалық
басылымының 2010 жылғы 17 ... күні ... №19 ... ... «Экономика»
айдарында берілген журналист Өркен Жоямергенұлының «Ет... өрісі малға
толған қазақ ... ... жүр» атты ... ... ... Сол ... 7-
ші бетінде берілген аталмыш мақаланы талдау үшін материалдан үзінді келтіре
кетейік:
- Малшаруашылығын деңгейінде ... ... ет ... астық
экспортынан түсетін табыс шамасында пайдаға кенеле алады. Оған шөбі шүйгін,
кең жазиралы ... ие ... ... мол. Ал ... ... ашу
үшін алушыны алыстан іздеудің қажеті шамалы. ... ... ... көп ... ... ... ... Ресей елі тұр. Бұл нарық ішкі
сұранысты өтеу мақсатында алыс-жақын мемлекеттерден ... 1,5 млн. ... ... ... ... ет экспортына қатысты жарты беттік мақала
басталып кете береді. Онан соң ... ... ... ... жыл ... ... АҚШ ... ет және ет өнімдерін ... ... ... ... ... мал шаруашылығын бір кездегідей дамытса,
көршінің сыртқа жіберген аталған қаржысының ... ... ... ... ... тиек ... ... бұл мақаласына қарап, жуық
арада ет экспортын жандандыра алады екенбіз деген ойға ... ... ... ... ... ... ... онда сол ет
экспортына қажетті басты тауар – етті қайдан аламыз ... ... ... ... ең бірінші кезекте тұтынушының көңілінен шығуға айрықша мән
берген абзал. Ол үшін, әрине, ... мал ... ... көңіл бөлінуі
тиіс. Себебі, тұқымы белгісіз 3 ... ... ... асылтұқымды
малдың 1 ғана төлі береді. Бір мысал, бір жарым жылда қарапайым мал ... ... ет ... ... дәл осы ... 650-700 келіге дейін
салмақ қосады. Енді ... ... ... 3 ... ... ... ме әлде сол үш ... бергісіз бір жануарға шығындалған
дұрыс па? Сөз жоқ, үнемшіл шаруа екінші жолды таңдайды. [10]
Дұрыс-ақ, делік. Яғни, асылтұқымды ... ... ... біз ... ... ... ... Алайда, қазірдің өзінде еліміз сыртқа ет шығармақ
түгілі, өзіміз шет елден ет және ет ... ... ... ... ... бұл ... ол мәселе неге айтылмаған? Экономика тақырыбы болған соң
сараптама-байыптама, ... ... ... ... керек емес пе?
Қазақстан ет ... ... ... ... сиыр еті Ресей, Беларусь
және Қазақстан үштігі - ... ... ... кейін еліміздің сыртқа
шығаратын басты тауарының бірі ретінде де атала ... ... 5 ... ... ... ... ет ... 60 мың тоннаға жеткізу
көзделуде. Сол себепті де, қазірдің өзінде ... жоба ... ... ... ... 15 ... алаңын салу жоспарланып отыр. ... ... ... байланысты америкалық компаниямен меморондумға
қол қойылған. Біріккен жобаның жұмысы басталып кетті. [11]
Ал сол журналист жүргізетін бағдарламада ... ... ... ... ... жайында сөз өрбіді. Ендеше, «Дала мен қала» басылымына
мақала жариялаған тілші осы ... ... ... Осы жері
түсініксіздеу.
Бір қарағанда, аграрлық мемлекет саналатын біздің еліміз ... ... жуық ... және оңай ... ... ... тапшылығы мәселесі алдыңғы орында тұр. Егер де етке қатысты мақала
жазған журналист Астанада салынған ет өңдеу зауыты ... 30 ... ... ... ... онда ... ... зерттеп, оқырманға
сараланған, сарапталған мақала ұсынар еді. ... бұл ... оның ... ауылшаруашылығындағы мәселелерді толыққанды
білмей, ... ... ... деген ойға қалдырады. ... ... жер ... ... әрі ... ... ... бұл мәселенің анық-қанығын журналистің өзінен
сұрауды жөн ... Неге ... ... жарыққа шығардан бұрын аталмыш
бағдарламада ет ... ... ... ... пікір айтылды. Бір
қызығы, сюжет авторы сол тілшінің өзі.
Өркен Жоямергенұлы:
- Иә, ауылшаруашылығы ауыр ... ... толы ... Бүгін жарияланған
жаңалық ертең-ақ құбылып шыға келеді. Оны ... жер ... ... ... бір ... ... түсіндім. Енді әңгімені
ет экспортына орай шыққан мақалаға бұрсақ. Қазақстанның ет ... ... ... ... ... ... Үкімет басшысы К.Мәсімов пен
Ауылшаруашылығы вице-министрі А.Евниевтер ... рет өз ... ... бар ... сол мақаланы сәл ғана кеңейтіп, біздің мүмкіндіктерімізді
ғана айттым. Ал егер нақты ет саудасына келетін ... оның ... ... үшін ... сараптамалық мақала жазу қажет. Өзім қалам
тербеген мақала бар болғаны ... ... ... ... мұндай
мақалада ақпараттық сарындағы емес, сараптамалық болғаны жөн деп, ... тек ... ... ... ... сөзге тиек етті.
Келесі мәселе «Түркістан» газетіне ... ... ... дейін
экономикалық мақалаларды «Экономика» айдарымен беріп келген болатын. 2010-
шы жылдан бастап, айдар атауын «Ырыс» деп ... төрт ... ... қайта құрылды. Осыдан бастап, газеттің экономика ... ... ... ... ... бар. Яғни, айқара екі бет ... ... Бұл ... ... ... ... ... аудитория
үшін қуанышты жаңалық екенін айта кетуіміз керек. Бір өкініштісі, кейбір
кездері тек ... ... ... ... ... ... ... мақалалар жарияланып жүргенін байқаймыз. Мысал келтіре кетелік.
Тілге тиек еткен газеттің ... ... ... ... 20-сы күні ... ... ... «Түркістанның экономикалық қосымшасында» ірілі-ұсақты 15
материал жарыққа шықты. Бір қызығы, ... бәрі ... ... мақала
немесе ақпаратқа жатпайды. Нақты қарайтын ... 15 ... ... ... ... студенттермен кездесті» (1.) және «Шәкен жұлдыздарының
шамшырағы» (2.) атты шағын ақпараттық жанрда жазылған ... ... ... ... ... (3.) ... енді бір мақала Катя есімді ... ... ... ... олардан есірткі қолдануды үйреніп,
жаман әдетке ... ... ... осы үш ... ... ... - мәдени, ал есірткіге
шырмалған ... ... қыз ... ... туралы ендігі біреуі ... ... ... ... ... тиіс еді. Иә, «Қазаншының өз ... ... ... Оған сөз жоқ. Десек те, мұндай мақалалар өзінің орын
тауып, аталған екі ақпараттың ... ... осы ... 2-ші бетіндегі
«Шетел азаматтары елден аластатылады» деген мигранттарға ... және ... ... жол ... - 2020» ... ... ... болар еді. Егер қосымшаға керекті ... ... түк ... ... ... және ... ... алып берсе, дұрыс болар еді. Бұл өз ... ... ... қай ... ... ... қай ... оқуға
болатынын әрі уақытын үнемдеуге септігін тигізеді. Ал ... ... да – өзі ... етіп ... ... қауымның көңілін таба білу
екені айтпаса да белгілі.
Енді республикалық «Айқын» газетінде ... ... ... ... ... ... бір ... экономикалық айдардың жай күйі қандай?
Соған тоқталсақ. Бір ... ... ... ... кемшілік жоқ. А-3 форматындағы басылымның үлкен ... ... ... мен ... ... ... Айдардың
жауапты шығарушысы журналист – Құтмағанбет Қонысбай. [13]
«Дәулет» айдарының өз атауына сай келетінін немесе сай еместігін ... біз ... ... 2010 жылғы мамыр айының 21-22-ші жұлдызында
жарыққа шыққан №88 және №89-шы ... ... ... ... екі жоба ... ... сай ... деген тақырыппен
журналист Ескендір Ертайдың «ҚТЖ» ҰК АҚ вице-президенті Ерік Сұлтановпен
сұқбаты ... ... ... ... ел ... және
халықаралық «Өзен-Түркіменстан», «Қорғас-Жетіген» теміржолдарының құрылысы
турасында баяндалады. Бір ... ... ... ықшам болғанымен,
қойылған сұрақтарда сөз қайталау мәселесі төбе ... ... ... ... ... ... Жеті сұрақ, жеті жауаптан және бір
рахметттен құралған сұқбаттың сауалдарында «жоба» және ... ... ... ... рет қайталанады. Әрине, қазақ тілі әлемдегі синонимге бай тіл
саналады. ... осы ... ... үшін ... ... сөйлемді
басқаша құрып, тавтологиядан іргесін аулақ ... ... тиіс ... бір ... ең ... ... сұрақтың ішінде «қадап» деген артық,
қажетсіз сөз ... ... ... ... осы ... ... ... мүмкіндігі
бар деп қадап айта аласыз ба? [14] 21 ... 88. ... бір ... ... мол ... ... мұндай сұқбаттың мән-мазмұнын ... ... ... те, өз ... ... соң ... тиек етілген
қайталаулар мен сауалдардан қате кетпеуін қадағалауға – экономика айдарының
шығарушы журналисі жауапты. Ал ... ... ... ең ... ... ... ... әрі мағыналы деуге ... ... ... ... газетінде де экономика тақырыбын жазатын
«Дәулет» аталатын айдар бар. Беттің жауапты шығарушысы – ... ... Өзге ... ... бұл ... айдары да мұнай-газ,
банк, қаржы жүйесін бүге-шүгесіне дейін ... ... ... ... экономика саласына қалам тартқан Гүлзат Нұрмолдақызына бұл қиынға
соқпаса керек. Жасыратыны жоқ, қазіргі ... ... ... ... бірі ... болды. Орыс басылымдарын шала-шарпы бір
шолып шығып, ... ... ... ... ... тілшілердің деңгейі
мақаланың өне бойынан бәрібір де аңғарылып тұрады. Ал аз ... ... ... ... «Жас ... газеті болса, сан тараулы
экономиканың қай қырын да талдап жазады.
Газеттің 2010-шы жылғы мамырдың 21 күні ... ... аты ... ... ... төңірегінде тағы шу шықты» деген тақырыппен мақаласы
жарияланды. Қазақстандық сайттардың бірінде ... ... ... ... ... елей ... ... журналист бұл мәселеден
еліміз үшін, тіпті, қарапайым шаруа үшін өзектілікті аңғарады. Сөйтіп, дер
кезінде ... ... ... Иран елі ... ... ... ... себеп-салдарын табуға талпынады. Сондай-ақ, Қазақстан былтыр
қанша, биыл қай көлемде астық экспорттады деген сұрақтарға жауап іздеп, ... ... ... ... ... ... мақала жазып шығады. Міне,
осы бір ғана мысалға қарап-ақ, «Жас ... ... ... қосымшасы
қаншалықты тартымды екенін аңғару қиындық тудырмайды. Жалпы, ақпарат,
мақала мен еріксіз ... ... ... ... бетінде көрнекті әрі
көзге бірден түсетіндей етіп орналастырылады. Мұның өзі ... ... ... ... екенін мойындауымыз керек. Гүлзат
Нұрмолдақызының ... ... ... тағы бір ... ... ... ... Кәкімжан Қозыбаевтың «Тақырыпты тауып қой» атты
еңбегінде тақырыпқа қатысты ... ... ... Қазақ ұғымында
«тақырып» деген сөздің екі мәні бар. Бірі кең ... ... ... деген
ұғыммен тектес.Негізі тақырыпқа қойылатын бес талап бар:
1. Тартымдылық;
2. ... ... ... ... ... ... қойылатын бес талапты да ... ... ... аламыз. Мысалға айтсақ, «Жас Қазақ» газетінің 2009
жылғы 6 ақпанда шыққан ... ... ... ... ... ұшты... доллар ұшты! Енді біз өндірісшілерді қолдаймыз ба, құртамыз
ба?» деген мақаласы ... ... ... ... ... ... де,
тақырыпқа байланысты фото коллажымен де оқырман қауымды өзіне баурап ... ... ... самғап құс болып ұшып бара ... АҚШ ... Бұл ... ... сурет. Суретке тақырып та жарасып
тұр. Жалпы мақала бір ... ... ... ... ... ... жазылған. Егер мақала жай ғана фото коллажсыз ... ... ... деп берілсе, оқырман қауымның назарын бірден аудармас еді.
Себебі, ... фото ... да ... тұрғанын көруге болады. Тақырып пен
суреттің үйлесімділік тапқаны, журналист еңбегінің жанғаны.
Негізі, экономика тақырыбына тереңнен толғап қалам тартатын ... ... ... Оны ... ... ... заңы ... дәлелдеді.
Мұндай басылымдар қоғамның қаржылық сауатын ... ... ... дамуына айтарлықтай серпін ... ... ... тағы ... ... ... «Газет – халықтың көзі,
құлағы һәм тілі» деуінен-ақ осыны түсіне аламыз. ... ... ... ... ... жыл санап көбейіп келе жатқаны рас. Дегенмен,
түрлі ... ... ... көп ... болмаса да, жабылып қалған
экономикалық басылымдар да бар ... ... бірі – ... ... даму ...... компаниясының бастамасымен 2008-ші
жылы қазақ және орыс тілдерінде оқырманға жол тартқан «Қаржы менеджменті»
журналы. Отандық бұқаралық ... ... ... өзінің орнын ойып
тұрып алған журнал жарық ... ... ... ... ... ... басылымына айналды.
«Қаржы менеджменті» ә, дегеннен-ақ елдегі түрлі ... ... ... ... ... ... ... беделге ие болды. Өйткені, жаңадан шыққан басылым ... ... ... ... мен ... ... жүйемен қарым-
қатынас жасаудың жолдары жайында қаржыгерлерге ... ... ... ... ... менеджменті» журналында жарияланған теориялық және
тәжірбиелік мақалалар қаржы ... ... ... ... ... ... зор ... туғызды.
Журнал ұжымының жоғары кәсіби шеберлігі, редакцияның ... ... ... сай ... ... кез-келген жариялынымдарды шығаруда
танытқан батыл қадамдары мен мақала авторларымен жұмыс істеудегі ... ... ... ... ... жылы ... екі-ақ нөмірі оқырман
қолына тиген ... ... ... ... қуантып, оқырманның көз
айымына айнала бастаған басылымның аяқ астынан шықпай қалуына ... ... ... ... ... Бас ... ... жіпке
тізгендей етіп, мыналарды айтады:
- редакцияның жарнамалық іс-шараларының осалдығы;
- маркетолог қызметкерлерінің кәсіпкерлік дәрежесінің төмендігі;
- тұтынушылар ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы бәсекелестіктің дамуы мен өсуі;
- ақпарат ... ... пен ... ... ... ... және
пайдаланбау т.б.
Журналдың 2008 жылы шыққан №2 нөмірін қолға алып көрейік. ... етіп ... ... бұл басылымның салмақты-
салиқалы жорнал екендігін аңғарылып тұрады. Басылым – 94 беттен және ... ... ... жазылуға қажетті қосымша бір парақтан тұрады. Оның ... ... ... ... саласының мамандары мен ғалымдарының
ғылыми мақалалары берілген. Атап айтатын ... ... және есеп ... ... ... ... есептіліктің стандартына өту» авторы –
Нұрахметова Л.К. Арнайы кесте сызылып, жан-жақты талқыланған бұл ... ... ... ... ... өту жайы сөз болады.
Нақтырақ келсек:
ҚР «Бухгалтерлік есеп және ... ... ... ... ... кіші және орта ... барлық кәсіпорындары
комерциялы емес ... ... және ... ... ... сонымен қатар оперативті басқару құқығымен құрылған мемлекеттік
кәсіпорындар 2008 жылдың 1-ші ... ... ... ... ... ... міндетті. Бұл кәсіпорындар бухгалтерлік
есепті жаңа ... ... ... ... ... [17] ... менжметі 6
бет.
«Қаржы менеджменті» журналы қос тілде шыққандығын жоғарыда атап өттік.
Ал енді бұл ... ... ... ... ... Артықшылығы –
басылым қаржы саласына қатысты қозғаған ... ... ... бере
алады. Егер эконмикалық заң орындалмаған жағдайда заң бұзушылықтың себеп-
салдары, мерізіміне және т.б ... ... ... ... жайында көрсетіп береді. Ал басылымның бұлай етуі оқырманын тек
қаржы саласындағы өзгерістермен хабардар етіп қана ... оның ... ... ... ... тек бір ... мен шектелмейді. Онда «Аудит
және талдау», «Қаржы нарығы», «Заң аясында» және «Салық» айдарларымен ... 50-ші ... ... ... 4 ... ... Ал журналдың бір
кемшілігі ретінде 50-ші беттен басталатын орыс тіліндегі ... ... ... ол мақалалардың иесі жоғарыда аталған қазақ
тіліндегі 4 мақаланың да авторлары. ... ... ... ... ... ... қоса ... бере салған. Бейнебір «Лизингтік
компаниялар аудиті», «ҚР ... ... ... ... тағы ... ... жазу өзге авторлардың қолынан келмейтіндей.
Рас, қай оқырман қандай тілде сөйлесе, сол ... ... ... ... Дегенмен, қазақ және орыс тілдерін қатар түсінетін ... ... ету ... ... ... ... еріншектік танытқанындай болып
көрінеді. Енді бір жағы бір ... екі ... беру сол ... ... ... Ал ... ... қаржылық басылым шығарған
журналистер мұндай кемшілікке бой ... ... еді. ... ... өз
кезегінде тұтынушы да. Ал тауар тұтынушының көңілінен ... ... ... ... заңы әлдеқашан дәлелдеп те қойған. Оқырман
көңілін аулап, тауар-басылымын ... ... тек ... ғана ... өзге түрлі салалық, қоғамдық-саяси ... да тән. ... ... ... ... қоя ... ... маңызды салаларының бірі – кітап саудасы. Ол бимерізімді
басылымдарды: кітап, ... ... ... нота секілді баспа
өнімдерін таратумен шұғылданатын сауда саласы. Халық арасына әдеби, ғылыми
басылымдардың не ... ... ... ... үлкен қоғамдық-саяси һәм
идеологиялық қызмет ... ... ... ... ... ... формалары
– қоғамның, халықтың, ұлттың мәдени, рухани даму ... ... ... ... ... ... басып керегі не?» деп
үлкен жазушымыз ... ... ... ... саудасын, кітап таратудың
түрлері мен ... ... ... ... кітап өзінің бұқаралық
ақпарат құралы ретіндегі әлеуметтік рөлін ... ... ... ... [18]
Қ.К.Т-175 б. Бұл қазақ ... ... ... ... ... ... ... кітап саудасына қатысты айтқан
пікірі. Біле білсек, кітап табұқаралық ақпарат құралдарының ең ежелгі түрі
саналады. ... ... ... да осы ... ... ... тиіс. Бұл ретте Ғ. Мүсіреповше айтар болсақ, «Таратпасақ, газет
басып керегі не?».
Экономикалық ... мен ... ... ... ... ... үлесі қомақты. «Кадр бәрін шешеді». Қашан да, қай заманда, ... ... ... ... білімі мен білігі жоғары кадр шешкен.
Өз кәсібінің ... ... ... ... ғана өз ... өрге ... сөздер журналистика мамандығына да қатысты. Мәселен, осыдан 20 ... ... ... бар ... ... жоғары оқу орнында ғана
журналистика факультеті бар-тын. Ал қазір мұндай факультет ... ... оқу ... ашылып жатыр. Олардың мақсаты
– сапалы маман дайындау емес, ... ... оқу ... ... ақша ... ... сан ... сапа да арта түсетін секілді. Алайда, бұл ретте
олай емес. Себебі, аталған ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспаған. Бұрын тек ҚазҰУ- да ... ... ... ... ... ... иеленген
аға буынның басым бөлігі соны бітірген. Ал бүгінде елдегі 20-ға жуық ... ... ... ... бар ... ... орай, Алматы, Астана,
Қарағанды және Ақтөбедегі журналистика факультеттерін қалдырса, ... ... ... жетер еді. Сонда ғана саннан сапаға қарай бір қадам болса да ... ... ... Оған сөз жоқ. Кейбір елдер ... ... ... жыл бойы ... ... емес деп ... ... қатынас – пиар факультетінің бір курсы ретінде ... ... ... ... ... өзгелерден ерек қазаққа
бұлай етудің қажеті шамалы. Себебі, журналисті тек ... ... ... ... деп түсінбеген абзал. Бір-екі жыл ... ... ... ... аспай қалады. Нағыз журналист болу үшін ... ... ... ... ... болып жетілу керек. Ол ... ... ... ... ... Журналист теориялық біліммен
де қарулануы керек, практиканы да толықтай ... ... ... ... меңгеріп, өзінің шеберлігін ұстарта білетіндерден
ғана нағыз журналист шығады. Сондықтан білікті маман ... шығу ... төрт ... ... ... ... беру ... төрт жыл ішінде болашақ маманның қазақ зиялысы ретінде өзіндік
интеллектісі ... ... Ол ... ... осы ... ... тиісті. Жан-жақты білімді болғанда ғана мықты журналист шығады.
Келешек маман ... ... ... ... ... мен бүгінін
білуі қажет. Ал енді салалық, оның ішінде іскерлік журналистика жайын қарай
ойыссақ. Мәселен, Григорий ... ... ... ... ... сайын тақырыптан ауытқып, жөнді ... ... ... да ... ... сөз есту ... салаға маманданбауының
салдарын байқатады. ... ... ... ... мәселені
алақанындағыдай көре білетін журналист қисынсыз сұрақ қоймас еді. Айталық,
екінші-үшінші курстан кейін болашақ ... ... ... ... ... ... ... деп ниеттенгендер үшін
социологияны тереңдей оқытса, экономика немесе заң ... ... ... де сондай жағдай жасалса, бұл әрине, журналистердің
салалық тақырыптарды игеруіне игі ... ... Бұл үшін ... ... көптеп тартқан тиімді болмақ. Міне, сол себепті, журналистика
факультеттерінде оқыту методикасын жетілдіріп, құқық, экономика ... ... ... мән беру қажет. Өйткені, жалпы журналистика
жанрларын ғана ... жас ... ... орналасқан бойда қыр-сыры,
қалтарысы мол қаржы саласын бірден ... ... ... Бұл ретте Мәскеу
мемлекеттік ... үлгі ... ... Себебі мұнда Мәскеу
мемлекеттік университетінде 1989 ... бері ... ... ... ... кафедрасы жұмыс істеп келеді. Бізде де осындай
кафедралар ашылса, журналистика факультетінін ... ... ... ... ... ... ... мамандарға біраз
септігі тиетіні ... ... ... ... яғни ... ... сабағы бір семестр ғана оқытылады. Бір ... ... ... болмайды. Себебі, экономика күрделі сала.
Сол үшін ... ... екі ... яғни бір жыл ... оқытылса
екен деген ұсынысым бар.
2.2. Экономикалық журналистика ... ... ... ... ... ... ауқымы тар.
Сондықтан бүгінгі таңда қазақ тілінде шығатын 300-ден аса ... ... ... ... ... – оңай ... ... Оқырманның көңілінен шығу
ушін БАҚ-қа қойылатын талаптар да ... Ең ... ... ... ... ... ... болуы керек. Ал үлкен сұранысқа ие болуы үшін
басылымның қандай болғаны дұрыс?
Біріншіден, ... әрі ... ... ... ішкі-сыртқы әлеуметтік-экономикалық және саяси, мәдени
оқиғаларға сараптама жасау.
Үшіншіден, оқырманды бей-жай қалдырмайтындай аса маңызды, ... ... ... ... деп кете беруге болады, бірақ біз осы жерден
өндіріп отырған тауарымыз, яғни қазақстандық БАҚ бизнес ретінде ... жоқ па? – ... ... ... басылым басшыларына қойып, өзіндік
зерттеу жүргіздік.
Қазақстандық БАҚ бизнестің бір тармағына айналды ма ... ... ... ... Бас ... Нұртөре Жүсіп: Бүгінгі таңда
қазақстандық БАҚ бизнес ... ... ... деп ... ... ... ... өмір сүріп отырғандықтан нарықтық құндылықтар
ортамызға еркін енді. Сондықтан ақпарат кеңістігі де бұл заңдылықты ... ... ... ... жоба ... ... ... «Караван» сияқты
газеттер бірнеше сатылулардан өтті, жаңа қожайындар ... ... ... қазақтілді баспасөзге де тән.
Бірқатар аймақтық басылымдар, оның ішінде Шымкенттен шығатын «Айғақ»,
«Костанайские новости» ... ... ... ... істеуге ұмтылды.
Бірте-бірте іскерлік басылымдар пайда болды. Бұлардың қатарына ... ... ... кейінірек жарық көрген «Бизнес+Власть»
газеттерін жатқызуға болады. Олардың легіне «Қазақстан іскері» де ... ... ... ... PR ... арқылы табысқа кенелді. Ал
қазақтілді баспасөз негізінен саяси науқан кезінде пайда табады. ... ... бар, ... оның ... ... ... кезінде қазақтілді БАҚ бір жағынан саяси белсенділігін
арттырады, екінші жағынан табыс ... Сол ... ... ... бір ... екінші қолға өтетін кездері де болады. Мұндайда
басылымдар әрі саяси, әрі ... ... ... тырысады. Бірақ күні
бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... ... басылымға ықылас танытып отырған жоқ. Олар ... ету ... ... жолы ... ... тағы ... жағдайлардың
ықпалынан табыс табады деп ойлаймын. Өзеріңіз білесіздер, қаржы-өндірістік
топтар БАҚ-ты идеологиялық қару ретінде пайдаланады.
БАҚ көбіне ... ... ... ... ... етеді.
Олардың артында қуатты-қуатты қожайындар тұр. Ақпарат құралдарында бизнес
пен идеология қатар жүреді. ... ... ... ... ... ... ... ірі облыс орталықтарында қазір бизнестің жіктелуі жүріп
жатыр. Жекелеген адамдар, топтар тіпті партия ... ... өз ... ... үшін ... ашып жатады. Сондай газеттің бірі – «Алтын
Орда». Мұнайлы өңірде ықпалын жүгізушілер қаржыландырады. Батыста, ... ... ... ... күштер, қожайындардың есімі елге белгілі.
Бізде олай емес. Меніңше, шын ... иесі ... ... ... Бізде
бүркемелеу басым. БАҚ-тың артында тұрған «төбелер» өздері жайлы ақпартты
жасырын ұстайды. Жария, ашық ... ... ... ... ... күшейіп,
бизнес ретінде қалыптасуға мүмкіншілік туады. Бүкпелі, қалтарысты қоғамда
баспасөз еркін көсіле алмайды. ... ... ... ... ... ... Л.Гумилев атындағы ЕҰУ журналистика кафедрасының доценті ... ... ... ... ... ... оқырманға жол таба
алмауына ең бірінші кезекте тарату ... ... ... ... себеп
дегенді тілге тиек етеді: Қазақтілді газеттерді тарату, оқырманға жеткізу
механизмі көңіл көншітпейді. ... ... ... бола ... қарай солай болып тұр. Бұл – айналып келгенде, бізде журналистика
менеджментінің қалыптаса алмағанының салдары. ... ... ... ... ... ... баспасөзі үкіметтің дотациясына сүйеніп жарық ... ... ... «Қазақ газеттері» секілді жекелеген акционерлік қоғамдар
құрылып, бір қатары ЖШС арқылы өз ... күн ... ... алды. Алайда
осы үрдісті қазақ баспасөзі экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... құралдарына жарнамаға келгенде
артықшылық беріп, монополияға жол ашып ... ... ... ел –
Қазақстан. Монополияның қай болса да ... ...... ... және ... ... ... бұдан былай қазақ жерінде бөтен
тілге қамқорсудың еш жөні жоқ. БАҚ ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілде жасалуын, қазақ баспасөзі мен
ақпарат құралдары арқылы халыққа жетуін қамтамасыз ететін заңдық кепілдік
қажет. ... дәл ... ой. ... ... ... басылымдардағы
жарнама жөні қазір жетім баланың күйін кешіп ооытрғанын жасыра алмаймыз.
Ендеше, журналистика ... ... ... ... жүрген ғалымның
бұл пікірін қуаттап қана қоймай, оның жүзеге асуын ... ... Ал ... ... ... көтеріп, халық қалаулылыраның құлағына осы мәселені
жеткізуіміз керек. Сонда нәтиже болмақ. (Жас қазақ, нөмірі 24, 28 ... ... ... ... ... ұстап отырғандар, қазақтілді
журналистика майталмандары осындай ... ... Осы ... айтушылардың
ішінде «журналистика менджменті дұрыс қалыптаса алмай отыр» деген көзқарас
бар. [7.369]
Қаржылық-іскерлік тақырыппқа қалам ... ... мол. Ол: ... ... ... және Қалай? сұрақтарына жай ғана жауап бере салатын
ақпарат жанры ... ... ... ... ... ... ... бюджет жайлы мақала жазу үшін, ... ... ... ... қойғаннан кейін: «...қабылданды. Шығыс
пен кіріс ... ... ... деп ... ... бергеннен, осы
процестің басынан қадағалап, мақаланы бүге-шүгесіне дейін зерттеп-зерделеп
берген құба-құп. Әдетте бұл мәселемен ... ... ... ... ... ... ... жаз мезгілінде жүзеге асырады. Ал бұл
уақытта қарапайым қазақстандықтар ... ... ... ... ... өздері демалысқа шығады. Ал журналистер бюджетті
қабылдап қойғаннан кейін ғана жалаң, ... ... ... ... ... ... бюджет жобасын кімнің әзірлейтіндігін, бұл ... ... ... оның ... кімнің бақылайтынына дейін білугені
жөн. Жергілікті бюджетке қандай ... ... ... ... ... білу ... ... Қазақстанның мемлекеттік
бюджеті мынадай үш салаға бөлінеді:
- ... ... ... ... ... ... ... да мемлекеттік бюджеттің құрамына енгіземіз. Республикалық
бюджеттің емес, мемлекеттік бюджет құрамына. ... қор ... ... ... және ... функцияларын атқарады. Ұлттық қор,
корпорациялық табыс салығы, қосылған құн салығы, үстеме құн салығы, роялти
мен ... ... ... бюджеттің қай сценарийге сай
қабылданғалы жатқанынан құлағың түрік болсын. Ең ... ... ... ... ... ... ... тәуелді ел екенін
ескерсек, бюджет үш сценарийге сай әзірленеді:
1. Мұнай бағасының қымбат болуына байланысты,
2. Арзан болуына байланысты,
3. ... ... ... ... ... ... ... бейімделмеген
журналист, бұл ақпаратты білмеуі мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... ел экономикасына келер жылы жасаған
стратегиясынан хабар алуға болады. Қай облыстың ... ... ... ... ... ... (көмекқаржы) алатынынан
мағлұматты болу керек. Республикалық ... ... ... ... ... қай ұлттық компанияның, ия болмаса шетелдік компанияның
қанша салық төлейтіндігі ... де ... ... ... ... Әр
компания өз бухгалтерлік есебін жариялап тұрады. Сол ... ... ... ... ... Көз алдында сол компания жайлы картина
елестейтін болады. Ақпараттық дайындыққа әрине, ... ... ... ... Ал ... ақпаратты министрліктер, республикалық
ведомстволардан ... ... ... ... ... үшін ... ... көргісі келген автор, Есеп, Салық ... ... ... жүргеннің зиянынан пайдасы мол. Бұларда біраз ақпарат
бар. ... тек ... ... ... ... ... дәл мақаладағы
тақырыпқа тікелей қатысты тәуелсіз сарапшыларды тарту арқылы, жариялынмда
тепе-теңдік принципін ұстау ... бар. ... ... ... ... – барлық мәселеге қатысты, ақтау не даттау пікірлерін
қатар ... ... қою ... Бізде баланс жасау дегеннің мағынасын дәл
қалпында түсінеді. Оны көтерілген ... ... бар ... ... ... ... ... ілікпей қалған жерлеріне көңіл аударуы деп
түсінгеніміз ... ... ... ... емес ... ... зертеу институттарынан табуға болады. Егер, белгілі бір
тақырыпқа орай ... ... ... ... ... Банк пен Валютолық Қордың осындағы өкілдіктерінен ия болмаса,
инвесторлардың ... ... ... ... ... ... жол ... Елдегі ведомстволардың баспасөз қызметіне сілтеп,
баспасөз қызметінің шапшаң қимылдамайтын мысалдарын жиі ... ... ... ашық ... ... Тек ... ... етіп
қойылуы тиіс. Банк саласында мақала жазарда, бұл саладағы монополистерден
немесе олардың өз ... ... ... ... ... банктер жайлы
ақпарат толық болғаны да ... үшін ... рөл ... Қай ... қоры ... ... ... бағаланады, құрылтайшылары кімдер
және т.б ақпарат бұл ... ... ... ... ... болуға
септеседі. Экономикалық сараптама, сұқбат, ақпарат жазу барысында ескеретін
тағы бір ... ... ... ... ... ала тон ... болжам жасауға
болмайды. Ал оның себебі мынады. Мәселен, «бір банк ... ... ... ... деп ұзынқұлаққа салып, ақпарат таратылса, ертеңінде ол банк
салымшысыз ... ... ... ... ... ... дейін айырылып қалатын банк, долбардағыдай, шынымен банкрот
болуы ... бұл сөз ... ... лаулап тұрған отпен ойнаумен
тең нәрсе. Сондықтан да, журналист ешуақытта да өз ойын таңбауы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... бір
компания белгілі бір инвесторға сатылды делік. Негізгі сауалдар ... ... ... ... ... баланғаны негізгі сауал болса, оны
кейінгі кезекете ... ... сол ... ... істейтін
қызметкерлердің жағдайының қалай болатыны ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың санын көбейткісі шығар?!
Журналист - ... ... Ал ... – шешім қабылдауға әсер ететін
күш. Ия, болмаса ... ... ... ... ... ... бар шығар. Бірақ, журналистредің ол ... ... ... ... шеті шықпай, қызметкерлер өздерінің жұмыстан
қысқарғанын, ең соңғы ... ... ... Ал егер сен ол ... ... ал ... ... балама жолды ертерек іздеуіне
мүмкіндік бересің. Уақыттың аса ... ... ия ... ... пара пар
екенін ұмытпа. Экономика тақырыбында жазатын қазақтілді ия ... ... ... ...... ... болжамды
былай қойғанда, мақаласында кез келген саудаға мемлекеттің араласуын қалап
тұруы. Сол арқылы, оқырманын да өзі ... ... ... ... көшкен мемлекетте үкіметтің, бизнестің ... ... ... компанияларды тек қана заң шеңберінде ... ... ішкі ... араласып, бұрық беруге еш хақысы жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... хабардар болуың
тиіс. Өйткені, сен қоғамды ақпаратпен қамтамасыз етушісің. Сен ... бір ... өз ... сай ... ... Кез ... экономикалық
тақырып туралы мақала жазарда, өзіңнен артық білетін сарапшыларды жағала.
Ал сарапшылардан өзің түсінбеген ... ... ... еш ... ... ... ... әрине, оны экономикалық сөздіктен
қарағаныңыз абзал. Ал егер ... ... ... ... ... ... рейтинг агенттіктері компанияларды бағалап жатады. Ал
Қазақстан журналистері ондай ақпараттарында жәй ғана, «A ... ... ... ... ... позитивты шкаласына көтерді» деп
жалаң ақпарат бере салады. Бұл ақпараттан көрермен ешқандай ой түе алмайды.
Сондықтан. ... ... ... ... Экономика
дегеніміз сан. Бірақ, телевидение немесе радио журналисі болсаң, сандарды
дәл сол қалпында ... 5 ... 997 млн. 780 мың 510 деп ... оқып
тұрғаннан гөрі, 6 млрд.-қа жуық деп айтқаның дұрыс. Егер дәл ... ... ... мен ... ол ... есіне сақтап үлгірмейді.
Экономикалық тақырып адамды бірден өзін ... ... ... ... де мүмкін. Өйткені, сан көп. Қарапайым көрермен мен оқырман сандар
көп ... ... ... ... ... аса ... ... Сондықтан,
сен көрерменің мен оқырмаңды салыстыру арқылы өз мақалана қарата аласың.
[7.49]
«Алматы Ақшамы» ... Бас ... – Қали ... ... ... ... ... тақырыпты аша түсу мақсатында танымал
бірқатар журналистердің ... ... ... экономикалық
басылымдар жайында, әсіресе, бізге «Алматы Ақшамы» газетінің Бас ... ... ... ... ... ... ... алғашқы сұрақ:
«Әрбір газетте экономикалық айдар, қосымша беттер бар. Сіз басқаратын
басылымда да осы ... ... ... ... тұрады. Сіздіңше, газет
бетінде мұндай айдар ашудың қаншалықты қажеті бар?» болды. Бұл ... еш ... ... ... ... «Алматы Ақшамы» бұл-
қоғамдық-саяси газет ... ... ... бұл-тұңғыш тіркелген
қалалық газет. Негізі қала тіршіліктің ортасы, қазіргі күре тамыры, ... ... Енді ... ... мыңғыртып жылқы айдап жатпайды, бірақ
қаланың өзіне тән, өзінің кәдімгі тіршілігін, экономикасын көрсетеді.
Газеттің ... ... ... ... ... ... ... рубрика бар. Оның экономикалық деңгейі «Жібек жолы» деген
айдарда тереңірек айтылады. Себебі қала болған соң, ... бәрі ... ... және ішкі ... ... Сыртқы жағдайына әртүрлі
шаруашылық саласы, тауар мәселесі, бағасының қымбат болуы жатса, ал ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, метро
құрылысы енді басталып жатыр. Ал енді қаланың өзінің ішінде түрлі зауыттар,
супермаркеттер бар. ... ... ... ... соның
ерекшеліктерін айту, ондағы бағаның тұрақтылығын айтып отыру, ... ... етіп ... ... бірден-бір міндеті. Сондықтан газетте
«Шаһар шаруашылығы», «Қала-қарбалас» деген айдарларда аптасына бір рет әр
дүйсенбі ... ... шолу ... Ары ... ... «Дүние-
дүрмекте» жалғасын табады. Жаңағы айтып отырған ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда қала
бойынша, әлем бойынша нарыққа ... ... ... жаңа ... ... барлығын айтып отыру газеттің міндеті», деп жауап ... ... ... алып ... ... сонау 1988
жылдан бері жұртшылыққа жеткізіп келе ... ... ... ... ... ақпараттар жарияланып тұрады. Кейде, қала әкімдігінің
газеті болғандықтан, бұл ... тек ... ... мен ақпараттарды
береді деген ой келеді. Дегенмен, бұл ... ... ... ... екі жыл
бұрын аталмыш газет қалалық «Тұрғын үй» департаментінің ... ... оған ... ... қажеттігі жөніндегі мәліметтерді жариялады.
Ал бұл басына баспана алуды аңсаған, сол ... ... қол ... ... ... десе ... Қаланың тұрғын үй
департментінде халық үшін қандай жаңалық бары өзге басылымдар үшін қызықсыз
болып ... Ал қала ... ... ... отырған «Алматы Ақшамы»
газеті болса, халқты қай ... ... ... ... ... отыр.
Сайып келгенде, тұрғын үйге қатысты мұндай ... ... ... ... ... ... абзал.
Онан соң қойылған «Бірақ бізде салалық журналистика жоқ, ... ... ... бар. Осы ... ... бе?» ... ... әдеттегі аспай-саспай сөйлейтін мінезіне салып: «Бізде салалық
журналистика, салалық журналистер жоқ деп кесіп айтуға болмайды. ... ... ... көптеген жетістіктерге жеткен журналистер бар.
Соған кәдімгі құмар, ынталыларын табуға болады. Жалпы журналистика, ... ... ... ... оның ... ... ... тікелей байланысты десек, артық айтқандық
емес. Жалпы салалық журналистиканың түпкілікті мақсатының өзі ... ... яғни ... ... шын әрі нақты ақпаратпен ... ... ету. ... ... «күш-қуаты тек шындықта ғана»
болса керек. Журналистика – ... ... ... ... өзге ... ... ерекшеленеді.
Ал енді экономистеріміз сол тақырыпты халыққа түсіндіріп беруде,
тереңірек зерттеп, жазып беруде ақсап ... Тек қана ... ... ғана шектеледі. Ал дәл қазіргі ... ... ... болжап, сол мәселелердің қыр-сырын бізде ашу жоқ. Оны ... да ... ... ... ... ... ... жолды
таңдап, ақпараттық материалдармен ғана шектеліп жүр. Экономикалық ... ... ... ... -деп өз ... ... Негізі, бұл
ретте мына сөздердің де жаны бар дегеннен басқа айтарымыз жоқ.
Сенсация ашу қазіргі заман ... ... ... ... ... ғана қолынан келсе керек. Редактор осыны айтып, соны меңзеп
отыр. Расында да, өзі ... ... ... ... ғана ... ... жұрт ... алады.
Біздің тарапымыздан қойылған келесі сауал: «Ал қазақ басылымдарына
қарағанда орыс басылымдары экономикалық материалдарды ... етіп ... ойға ... ... ... Бұл ... алған жауабымыз тіпті
қызықтау.
- Ол былай, орыс басылымдары мынандай, қазақ ... ... ... ... жоқ. Қазақ басылымдары экономиканы жазбаса жазбай жатқан
шығар. Бірақ ұлт мәселесіне, елдік ... ... ... ... ... баяғыда озып кетті. Егер керек болса орыс басылымдары осы
елдің, осы жердің ауасымен тыныстап, ... ... ... ... ... мәселесіне де араласу керек. Ал бізде ондай жағдайлар жоқ. Тек ... ... ана ... су ... ана ... өрт ... не ... біреуді
өлтіріп кетсе, қуанып жазады. Соны бірінші бетіне береді. Айқайлатады,
шулатады. Әйтеуір, есебін ... ... ... сол ... осы ... ... ... Негізі олай болмауы керек. Қазақ басылымдары
экономика тақырыбына жазудай ... ... ... ... ... ... біздің журналистер жазуын жазып жатыр.
Ал осы сұраққа жалғастырып экономика тақырыбына қалам тербеп жүрген
тілшілерді атап бере аласыз ба ... реті ... ... ... Ал ... ... ... газетіннің бас редакторы - Нұртөре Жүсіп, «Жас Қазақ»
газетіндегі Гүлзат Нұрмолдақызы. Жалпы экономика тақырыбын жақсы ... ... бері ... ... ... яғни қазақ баспасөзіне
енгізген Нұртөре Жүсіп деп ойлаймын. Бұрын «Егемен ... ... ... ... ... тақырыбын жазғанда кәдімгідей өз
өрнегін салып, формасын тапқан адам. ... ... ... ғой. ... ... ... тәсілмен жазады. Ал Нұртөре соны халыққы
жеткізудің формасын тапқан адам.
«Экономика» деген сөз қазақша ... ... сөз ғой. ... ... аман ба?» ... Ол не ... сөз? Ол қарның тоқ па,
көйлегің көк па, жағдайың жақсы ма деген сөз. Мал деген ... ... ... ... ... асқан экономист жоқ, қазақ бәрін білген. Қазақтар
экономика тақырыбын жаза алмайды деген ұғым ол ... ... ... ... Ал енді ... керемет жазады деген ұғым құры сөз. Ең
алдымен қазақ басылымдарын оқу керек. ... ... ... ... ... пікірлерді қалыптастырады. Болмайтын әңгімелер айтады. Оқыған
адамдар ешқашан мұндай ... ... ... бір ... әдет бар. ... ... орыспен салыстырады. Біз неге өзімізді орыспен салыстырамыз,
неге жапондармен, қытайлармен саластырмаймыз?! Меніңше, орыстан үйренетін
нәрсе көп ... ... де ... ... ... ұлты кім-кімнен болмасын, қай жағынан болмасын асып түспесе,
кем соқпайды. Кеңес өкіметі тұсында алмаған ... ... ... саясат
та, сахнада жүрген қазақ ұлтының өкілдері өгей ұлдың күйін кешіп жүрген
жоқ. Қайта өзгелерге үлгі ... жүр. Бір ... жуық ... ... Қали ... ... ... отандық БАҚ бизнестің бір
тармағы ретінде қалыптасып үлгерді ме?» деген ... ... ... ... ... бері ... ... жүріп, осы саланың суығына тоңып,
ыстығына күйген қазіргі аға буын өкілі былайша тіл ... ... олай ... деңгейге жету қайда? Қазіргі таңда интернет адамға ... ... ... ... ... бизнеске айналдыру өте қиын. Көп болса 10 000-
15 000 ... ... ... ... ... ... материалдық пайда
әкелмейді. Газет рухани қуаттану үшін керек. Баспасөзді бизнеске айналдырып
жүргендер бар, мысалға айтсақ бір Шымкеттің ... ... ... шығады?!
Бірақ оқырманы жоқ. Қазіргі таңда оқырманның ... да ... ... ... де біржақты болатын шығар. Меніңше, баспасөзді бизнеске
айналдыру ... ... ... ... ... ... ... әрбір қоғам
үшін қажет. Себебі, күнделікті тұтынатын азық-түлік, ... ... ... ... ... Бірақ, тек қарынның емес, көңілдің ... ... ... ... үшін ... ұлт үшін мағыналы,
маңызды мақалалар жазып, қоғамдық пікірді қалыптастырғаны әлде ... ... ... ... Бас редакторы Қали Сәрсенбаймен сұқбат құру
барысында біздің санамызға ең бірінші кезекте түйгеніміз де осы ... ... ... ... негізгі, басты ой, міне, осыған
келіп саяды. Жалпы, әу, баста ауылшаруашылығын әңгімеге өзек ... ... жер ... байлығын қалам ұшына іліктірген ... ... ... емес ... ... ... бар. Оған ... деңгейінде жазып жүрген «Экономика», «Қазақстан Іскері» және өзге
де отандық ... ... ... те, ... ... онан
әрі дамуды, дамытуды қажет етеді. Оны жоққа шығара алмаймыз. Сол себепті,
бітіру жұмысының ... тек ... ... ... ... ... ... газеттер мен айдарларды бүгінгі заманға сай ету үшін
өз ұсынысымызды ... ... жөн ... ... ... болса, төбедегі
келеді» деген. Соған орай, бізде ұсыныста айтар ойды төрт санына сыйдыруды
құп көрдік.
Ұсыныс: Еліміздегі қазақ тілінде ... ... ... ... экономикалық басылымдардың саны мен сапасын арттыру үшін мына
жайларды ескеру қажет:
Бірінші, ... ... ... ... факультетінің
ішінен «экономика» кафедрасын ашуды мейлінше тезірек қолға алу қажет. Бұл
қаржы-іскерлік тақырыпта көсіліп, ... ... ... ... ... ... ... септеседі. Ал саладан
жан-жақты ақпараттанған журналист қалам тербеген ... ... ... ... от ... нағыз шешен секілді ұйыта алатыны баяғыдан
белгілі. Құр қызыл тіл емес, айналасы ... ... ... ... білу ісі әрбір қалам иесін шешендік, көсемдік дәрежесіне жеткізеді.
Екінші, басылымдар нөмір сайын бір калонканы ... ... ... ... ... ... ... арқылы салалық сөз –
терминдер арасында қазақтың ... сай ... ... оларды
қолданысқа енгізу туралы ұсыныс та жасауға болады. Ол үшін сала ... ... ... Ал бұл өз ... ... ... аз ... білім көкжиегін кеңейтіп, оған жазылған мақаладағы
термин атаулыны ... ... ... Мұның пайдасы -
оқырманның экономикалық мақалаларды көз ... ... ... ... Ал ... ... ... ауқымы артады. Ал
аудиторияның кеңейуі мерізімді баспасөз үшін басты мақсат.
Үшінші, экономикалық газет-журналдар ұлттық мақсат-мүддеден ... ... бұл ... ... ... ... аса ... Атап
айтқанда, ең алдымен салалық мерізімді және бимерізімді басылымдар салт-
дәстүр, дін мен діл, ана ... және тағы да ... ... ... ... ... Сонда ғана қазақ тіліндегі қаржылық
басылымдар оқырман арасында зор беделге ие болмақ.
Төртінші, ... ... ... ... өмір ... ... бүгінгі экономикалық жағдайға бейімдеуге күш ... ... Неге ... ... ... үнемдеудің жолдары», «қосымша табыс
табу», «қаржылық құқық» секілді қарапайым жамағатқа ... ... ... ... ... қана ... мұндай мақалалар «дүниең
мен малыңды оңды-солды шашу үшін жинайтын» қазақты ... ...... пікір қалыптастырушы құрал. Рас, біз тілге тиек
еткен сарындағы ... ... бар. ... те, экономикамен ұлт
мүддесі ұштасқан мақалалар саны ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген 4 ұсыныс газет ... ... ... онда ... ... ... ұтары көп болары
хақ.
Дегенмен, жаңадан бой ... ... ... ... ... жүгі ... жеңіл емес. Өйткені, қазірде, экономика
немесе іскерлік журналистика атауын иеленген еліміздегі екі-ақ газет –
«Экономика» және ... ... тек ... ... ... ... ... теңгеге шаққандағы құнын жариялаумен шектеліп отырған ... бұл ... ... ... заты сай болуы үшін, оқырман тартуы
үшін мұндай ... ... ... ... ... ... ... мақалаларға қоса, ұлттың экономикалық сауатын көтеруге үлес
қосу ... ... ... мақалаларды жазуын жоққа шығаруға тағы
болмайды. Ендеше, «Тоқсан ауыз ... ... ... айтар болсақ,
әлемдік саяси сахнада өз орнын ойып тұрып алуға ... Алаш ... ... ... қажет. Себебі, жұртының қаржылық сауаты
жоғары мемлекеттің ғана заман ағымына ілесіп, қоғамының дамуына ең ... - дәл ... ... КӨРСЕТКІШІ
1. Гуревич. С.М. Газета и рынок М:. Евразия. – 1999.
2. Иванчикова Э.И., Акишева С.С. ... ... ... ... ... -1998.
3. Нурғожина.Ш.И. Экономическая журналистика Казахстана: История ... ... ... ... ... шығармалар. Алматы. 1985.
5. Советская степь. 1926. 14-маусым.
6.Қазақстан журналистерінің тәжірибесінен. Алматы. 2008.
7. Алаш Айнасы // 16 наурыз ... ҚР ... 10 жыл: даму ... мен ... ... А. ...... 1989.
10. Дала мен Қала // №19 (349). 2010.
11. www. Gala TV. Хабар жер бағдарламасы. 15.05.10.
12. Түркістан // № 20. 2010 ... ... // № 88. ... Айқын // № 89. 2010.
15. Қазақстан Іскері // № 16. 2009.
16. Экономика // № 10. 2010.
17. ... ... // № 2 (2) ... ... Ш.Р., ... ... ... тарихы. Алматы. – 1999 ж.
19. Деловой Казахстан // №19. 2010.
20. Байтұрсынов А. Шығармалары. - Алматы, Жазушы, 1989. – 320 ... Жас ... // № 6(214). 13 ... ... Жас Қазақ // № 17(173). 30 сәуір 2008.
23. Жас ... // № 5(213). 6 ... ... Экономика // №21(141). 27 мамыр 2010.
25. www.Zona.net.
26. www.Dialog.kz.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Н. Назарбаев. Жаңа онжылдық-жаңа экономикалық өрлеу – ... ... ... ... ...... Н. ... Дағдарыстан жаңару мен дамуға. Қазақстан халқына ... ... ... ... ... Алматы, – 1997.
4. Елеукенов Ш.Р., Шалғымбаев.Ж. Қазақ кітабының тарихы. Алматы,–1999.
5. Жақып. Б.Ө. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму ... ... ... ... Экономическая журналистика Казахстана: История теория,
практика. Алматы, – ... ... Э.И., ... С.С. ... ... ... ... Алматы, –1998.
6. ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл: даму ... мен ... ... журналистерінің тәжірибесінен. Алматы, 2008.
8. Қазақ // Алматы. – ... Л.М. ... ... в ... ... занятости
населения // Вестник КазНУ. №4, – ... К.Б. ... ... жаңа ... ... рөлі. // Аль-Пари. №3-4, – 2003.
11. Тургинбаева А.Н. Менеджмент в ... ... ...... Құлпыбаев С. Қаржы. Алматы, – 2007.
13. Омашев Н. Ақпарат әлемі. Алматы, – ... ... О. ... ... мәдениеті. Алматы, – 2008.
15. Рогов Е.И. Общая психология. Мәскеу, – 2003.
16. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. Алматы, – 1993.
17. ... Н. ... ... ...... ... Ж. ... шырақ етіп ұстаңыз. Алматы, – 1998.
19. Купешова С.Т. Шағын ... ... ... ... ... Алматы. – 2003.
20. Мамыров Н.К. Стратегия экономического развития Республики ... ... ... // В кн. ... ... ...... ИЭ
МОН РК. 2002. – С. 215-223.
21. ... Т. ... ... ... мен ...... 1978. - 272 ... Байменше С. Баспасөздегі жанрлар жүйесі. - Алматы, 1997.
23. Барманкулов М. ... ... ... и телевидение. –Алматы:
ҚазГУ, 1994.
24. Бекниязов Т. ... ... ... ... ҚазМУ
хабаршысы. Журналистика сериясы. - 1998 ж., №4.
25. Бидайбеков Е.Ы. Ақпараттану ... ... ... ... ... ... В.М. ... публицистического творчества. - М., Мысль,
1998.
27. Қабыл Мәжит. Қазақ баспасөзінің бүгіні мен ертеңі. - Алматы, 1998.
28. Қожакеев Т. Жас ... ... ... Рауан, 1991.
29. Назарбаев Н. Біздің бағдарымыз- бірігу, қоғамдық прогресс және
әлеуметтік ... ... тиіс // ... ... ... 13 мамыр.
30. Прохоров Е. П. Введение в теорию журналистики. - М., МГУ, 1995.
31. Садықұлы С. Қоғам және ... - ... ... 2000 ... Свитич С. Г. Профессия: журналист. -М.: Аспект пресс, 2003.
33. Нуреев Р. Теория ... ... // ... ... – 2003. ... ... жүйе ... – Астана. Ақорда, – 1999 – 232б.
35. Моргунов Н.К. Мировой опыт повышения ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Салықтар елдің орнықты экономикалық дамуын қамтамасыз ету факторы21 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Іскери журналистика71 бет
Библиографиялық ізденіс, түрлі каталогтармен жұмыс істеу4 бет
Жеке оқушымен жұмыс7 бет
Италия телеарналары16 бет
Қазақстандағы аймақтық басылымдар19 бет
Қырғызстанның мемлекеттік және тәуелсіз басылымдарының ерекшеліктері56 бет
Ұлттық баспасөз ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан тарихының дерек көзі58 бет
Ақпараттық саладағы маркетингтік қызметтің қалыптасуы мен бүгінгі даму деңгейі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь