Иран-Ғайып шығармашылығы және қазіргі қазақ поэзиясы

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1.4
ІІ.Негізгі бөлім
1тарау. Иран . Ғайып . ақындық даралығы ... ... ...29.34

2 тарау. Иран . Ғайып поэзиясының поэтикасы ... ... ... ... 35.46
3 тарау.Иран.Ғайып және қазіргі қазақ поэзиясының құрылымдық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53.68
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69.70
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70.71
Жұмыстың тақырыбы: Иран-Ғайып шығармашылығы және қазіргі қазақ поэзиясы
Жұмыстың көлемі: _71_ бет.
Магистрлік жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен және қорытынды мен қолданылған әдебиеттерден тұрады. Әрбір бөлім өз ішінен жіктеліп, бірнеше тарауларға бөлінген.
Жұмыстың мақсаты: Диссертациялық жұмыс қазақ поэзиясындағы түркілік сарын, көркемдік ерекшеліктері, оның негізгі тұлғаларының шығармашылығына талдау жасап, ондағы ізденістерді, тек қазақ поэзиясына ғана тән ұлттық таным ерекшеліктерін, көркемдеу құралдары мен әдіс-тәсілдерін арқау еткен.
Жұмыстың негізгі мазмұны: дисертациялық жұмыс үш бөлімнен тұрады. Олар бірінен-бірі туындап, сабақтасып жатқан бірнеше тараулардан тұрады. «Иран-Ғайып поэзиясының дәстүр жалғастығы» және «Поэзиясындағы замана шындығы» атты алғашқы бөлімдерде дәстүр жалғастығы ғылыми-теориялық негіздерге сүйене, кеңінен қарастырылып, ақынның заман бейнесін жасаудағы шеберлігі мен өзіндік ерекшеліктері сомдалады. М.Мақатаев, М.Шаханов, Т.Айбергенов секілді талантты ақындардың өлеңдері талданып, ондағы ұлттық таным белгілері айқындалған. Қазақ ақынының ғана қаламынан туатын ұғымдар мен сөз тіркестері, ойлау жүйесі нанымды дәлелденген. Ал, «Иран-Ғайып поэзиясының көркемдік ерекшеліктері» атты бөлімде өлеңдерінің сюжеттік-композициялық құрылымындағы баяндау, толғау, ретроспективалық, диалогтық сипаттарды анықталды. Иран-Ғайыптың сюжетті лирикамен эпикалық поэзияны ұштастыру жолындағы тың көркемдік ізденістерін, ақын поэмаларының образдық танымдық аспектілерін, стильдік даралығын, жанр мүмкіндіктерін танытудағы соны тәсіл-амалдарын өзге қаламгерлер шығармашылығымен салыстыра отырып көрсетілді. Иран-Ғайып жырларындағы ажарлау, көріктеу, айшықтау түрлеріне тоқтала келіп, ақынның өзіне ғана тән поэтикалық ойлау жүйесін саралау, өзіндік тілдік нақыштары мен әсем сөз қолданыстарын шығармаддағы негізгі рухани эстетикалық бағдармен тамырластыра талданды.
Жұмысты орындауда қолданылған әдістер: Жұмыста поэзияның тарихи-теориялық зерттеулерде кең қолданылатын объективті аналитикалық, салыстырмалы, салғастырмалы әдістері қолданылды.
Жұмыстың негізгі қорытындысы: магистрлік бітіру жұмысы бойынша жүргізілген зерттеу барысында Иран-Ғайып поэзиясының айшықтары нақтыланған. Жетекші ойлар мен негізгі арналары бөліп көрсетілген.
1. Белинский В.Г. Шығармалар жинағы.Том-3.М;-1967ж-89123 бб
2. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
3. Шаханов М. Шындықтың жыршысы. Жас Алаш №56(87).2002.-4б
4. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Астана: Елорда, 2002. – 408 б.
5. Иран-Ғайып. Сөз патшалығы Т.2 (Он үш томдық таңдамалы). – Алматы: 2006 – 429 бет.
6.Ержанова С. Тәуелсіздік тұсындағы қазақ поэзиясы.А-Білім-2010ж
7. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі: Әдеби мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1989. – 210 б.
8. Ханкелдин С. Ақын және қоғам. «Түркістан»газеті.4мамыр,2007ж
9. Құран-Кәрім.Нисса сүресі. А,-Арыс-2007ж
10. Қайырбеков Ә. Санадағы сәулелер. «Алматы ақшамы»№12(98)-2004ж
11. Мақатаев.М. Жырлайды жүрек.А-Жазушы-2006ж
12.Әуезов М. Әр жылдар ойлары. А-Жазушы-1969ж
13.ӘшімбаевС. Парасатқа құштарлық.-А,Жазушы- 1987ж
14. Иран-Ғайып. Киелі Күнә Т.9 (Он үш томдық таңдамалы). – Алматы: 2006 – 429 бет.
15. Дәстүр және жаңашылдық: Монографиялық жинақ. – Алматы: Ғылым, 1980. – 215 б.
16. Мақатаев М. Көптомдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жалын, 2002. – 3 т. – 280 б.
17. Сапарбай И. Түнгі әуендер. – Алматы: Жазушы, 2006. – 280 б.
18. Есдәулет Ұ. Баллада. Өлеңдер: Көп томдық шығармалар. – Алматы: Қазғұрт, 2006. – 2 т. – 296 б.
19. Зікібаев Е. Одаққа ода // Жұлдыз. – 1999. – № 7. – 85 б.
20.Иран-Ғайып. Он үш томдық шығ.жин.-А:2006-Том-3
21. З.Қабдолов Сөз өнері.-А:2003ж-328б
22. Б.Майтанов. Сөз сыны.-А:2002ж-256б
23. Дүйсенов М. Әдебиеттегі мазмұн мен форманың бірлігі. Алматы, 1982 ж.
Жүнісбекова К. Ә. Абайділданов поэзиясындағы көркемдік ізденістер: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2004. – 140 б.
24. Қазанбаева А. З. Мұқағали Мақатаев лирикасының лексика– грамматикалық ерекшеліктері . (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты.) Алматы. 1999 ж.
25. Қара өлең ( Құрастырған Оразақын Асқрар) жазушы. 1989ж. 320 б.
26. Қаратаев М. Социалистік реализм туы астында. -Алматы; 1960ж.
27. Қирабаев. С. Шығармалар. Екі томдық. – Алматы: Жазушы, 1984, 1 том.
28. Қуандық Ж. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік “ЭКО” ҒӨФ, 2007 ж.,442 б.
29. Мақатаев М.. Күнделік. Алматы: Жалын, 1991ж., 48 б.
30. Мақатаев М. Аққудың қанатына жазылған жыр. – Алматы: Шартарап, 2001. – 352 б.
31. Мұқағалидастан. Құрастырған А. Әбдіқалов - Алматы: Шартарап, 2001.- 192б.
32. Музыкадағы этномәдени дәстүрлер (Материалы международной конференций Алматы,2000 ж.).
33. Мырзалиев Қ. Көкейкесті. – Алматы. – Атамұра, 2003. – 280 б.
34. Нәжімеденов Ж. Мезгіл әуендері. – Алматы: Жазушы, 1968. – 112 б.
35. Оңғарсынова Ф. Сөз сыры // 10 томдық шығармалар жинағы. – Астана: Елорда, 2004. – 8 т. – 312 б.
36. Тұржан О. Махамбет поэзиясының көркемдік ерекшелігі. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты), Астана, 2005 ж.
37. Тургенев И. С. Полное собрание сочинений и писем. Сочинение, т. XII М-Л, 1966, с 303.
38. Сейдімбеков А. // Жас алаш. 1997 ж.
39. Хамидуллаев К. Мұқағали Мақатаевтың ақындық шеберлігі. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның авторефераты) Алматы 1993. 187 б.
40. Храпченко М. Б. Собрание сочинений. т. III Москва, 1981.
        
        ҚАЗАҚТЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қазақ филологиясы және әлем тілдері факультеті
МАГИСТРЛІК ЖҰМЫС
И Р А Н – Ғ А Й Ы П ... ... курс ... ... жетекшісі:
Ф.ғ.д., проф. ... ... ... доц м.а. ... ... жіберілді.
2013 жылғы «____»_________
Қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі
Ф.ғ.д., проф. ... ... ... ... ... Иран - ... – ақындық даралығы..........-29-34
2 тарау. Иран – Ғайып поэзиясының поэтикасы................35-46
3 ... және ... ... ... ... ... ... Иран-Ғайып шығармашылығы және қазіргі қазақ
поэзиясы
Жұмыстың көлемі: _71_ бет.
Магистрлік жұмыстың құрылымы: жұмыс ... үш ... ... мен ... әдебиеттерден тұрады. Әрбір ... өз ... ... ... ... ... Диссертациялық жұмыс қазақ поэзиясындағы
түркілік сарын, ... ... оның ... ... ... ... ондағы ізденістерді, тек қазақ поэзиясына
ғана тән ... ... ... ... құралдары мен әдіс-
тәсілдерін арқау еткен.
Жұмыстың негізгі мазмұны: дисертациялық ... үш ... ... Олар
бірінен-бірі туындап, сабақтасып жатқан бірнеше тараулардан тұрады. «Иран-
Ғайып ... ... ... және ... ... шындығы»
атты алғашқы бөлімдерде дәстүр жалғастығы ... ... ... ... ... ... бейнесін жасаудағы шеберлігі
мен өзіндік ерекшеліктері сомдалады. М.Мақатаев, М.Шаханов, Т.Айбергенов
секілді талантты ... ... ... ... ... ... айқындалған. Қазақ ақынының ғана қаламынан туатын ұғымдар мен ... ... ... ... ... Ал, ... ... ерекшеліктері» атты бөлімде өлеңдерінің сюжеттік-композициялық
құрылымындағы баяндау, толғау, ретроспективалық, диалогтық ... ... ... ... ... поэзияны ұштастыру
жолындағы тың көркемдік ізденістерін, ақын поэмаларының образдық ... ... ... жанр ... ... соны ... өзге ... шығармашылығымен салыстыра отырып көрсетілді.
Иран-Ғайып жырларындағы ажарлау, көріктеу, айшықтау ... ... ... ... ғана тән ... ... жүйесін саралау, өзіндік
тілдік нақыштары мен әсем сөз қолданыстарын шығармаддағы негізгі рухани
эстетикалық бағдармен ... ... ... ... ... ... поэзияның тарихи-
теориялық зерттеулерде кең қолданылатын объективті ... ... ... ... негізгі қорытындысы: магистрлік бітіру жұмысы ... ... ... ... ... ... нақтыланған.
Жетекші ойлар мен негізгі арналары бөліп көрсетілген.
Магистрлік жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... пен міндеттер қойылды:
1. Бұған дейін көлемді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... нақты тарихи кезеңдер
ерекшеліктерімен сабақтастыра саралап, ұлттық поэзия өнеріндегі
іргелі мәдени құбылыс екенін ... Ақын ... ... пен ... ... ... рухани
отаншылдық, сыршыл болмысын оның ... ... ... ... ... ... ашу. ... сюжеттік-композициялық құрылымындағы баяндау, толғау,
ретроспективалық, диалогтық сипаттарды анықтау.
3. Иран-Ғайыптың сюжетті ... ... ... ұштастыру
жолындағы тың көркемдік ізденістерін, ақын поэмаларының образдық
танымдық ... ... ... жанр ... соны ... өзге ... ... отырып көрсету.
4. Иран-Ғайып жырларындағы ажарлау, көріктеу, айшықтау түрлеріне
тоқтала ... ... ... ғана тән поэтикалық ... ... ... ... ... мен әсем сөз ... ... рухани эстетикалық бағдармен ... ... ... ... ... шығармалар және
олардың зерттелу жайы: жұмыс нысанасына Иран-Ғайыптың әр ... ... ... мен баспасөз бетінде жарық көрген шығармалары негіз болды.
Әр жылдары жарық көрген өлең топтамаларын зерделей ... ... да өсу, ... ... болғанын аңғардық.
Иран-Ғайыптың шығармашылығы жүйелі түрде ... ... ... ... ... осы бітіру жұмысында тұңғыш рет бұрын көп сөз
бола қоймаған ... ... ақын ... әр ... ... айтқанымыз орынды. Мерзімді баспасөз бен ... ... ... және орыс ... ... ... аса сын-рецензиялар
бар. Олардың кейбірінде ... ... ... ... ... енді бір ... зерттеу мақалаларда поэмалары ... ... ... ... ... ... ... мен оның ерекшелігі, өзге жанрлармен ... ... ... ... ... ... ... еңбектер
жазған; өлең сөздің теориясы, оның бейнелеу принциптері мен ... ... ой ... ... ... ... ... оған
ресми идеология ықпалының әсер етуі туралы зерттеу жасаған; тақырыптық-
идеялық, ... ... ... мен ... ... өмір шындығы мен реалистік шарттылықтың қарым-қатынасы, өлең
өрімі және оның диалектикалық даму принциптері туралы батыл болжам, ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов,
З.Қабдолов, З.Ахметов, С.Қирабаев, М.Қаратаев, ... ... т.б ... ... туындайды.
Магистрлік жұмыстың зерттеу әдісі ретінде поэзияның тарихи-теориялық
зерттеулерде кең ... ... ... ... ... қолданылды.
Магистрлік жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден ... үш ... ... мен ... ... ... ... БӨЛІМ
ИРАН-ҒАЙЫПТЫҢ(ОРАЗБАЕВ) АҚЫНДЫҚ ДАРАЛЫҒЫ
Поэзия - әдебиеттің ертеде қалыптасқан көне саласы. М.Базарбаев
сөзімен айтқанда «...жасаған ... ... ... ... ... Ол –
ежелден зерттеушілердің назарын өзіне ... ... ... жанрының бір
түрі. Сондықтан болар, поэзия туралы зерттеулер әлі ... ... жаны - күй ... ... оған тіл ... ... – адам
бойындағы не асыл, аяулы, асқақ сезімдердің пернесін баса білетіндігінде
болса ... Ол ... оның адам ... ... ... асқар талаптар қояды,
сонысымен жүрек отын маздатады, қанат бітіреді, жақсылыққа жетелейді.
Иә, поэзия адам ... ... ... ... ... соның бәрін қас зұлмат қараң дүниеге қарсы күресуге әзір болуға
баулиды. Поэзия қай ... ... – ол ... па, ... ... ... ... ма,- ол әрқайсысымыздың өз басымыздың кісілік
қасиетімізді танып білуімізге, өзгені де солай ... ат ... ... ... ... ... ... алдындағы борышы мен міндетін
ұмытып, өз ... өзі жеп ... ... зая ... ... әлеуметтік белсенділігін, жігерін арттыру атты қашанғы
мақсатқа қоса поэзия сол адамның ақыл – парасат ... жету ... ... ... ... поэзия біздің осы уақытымыздың асыл мақсаты
–сегіз ... бір ... адам ... ... құлаш сермейді. Мәселен,
орыс әдебиетінде А.Потебня, ... Г. ... ... ... Ю. Лотман еңбектері жарық көрсе, қазақ әдебиетінде де ауыз толтырып
айтарлықтай лирика табиғатын танытатын біршама ғылыми ... бар. ... ... А.Байтұрсынов, Қ.Жұмалиев, Ә.Тәжібаев, З.Ахметов,
Қ.Мырзалиев, ... ... ... М.Әлімбаев, Б.Кәрібозұлы,
А.Шәріп, Ә.Жәмішев және т.б.
Әдебиет - ең алдымен тәрбиеші. Ал бұл ... ... ... мол
жүктеледі. Сонау эпостан бастап, бүгінгі ... ... ... ... көз ... халық өмірінің барлық кезеңдерінде де, екі
талай күндерде де тек өлең ғана озып алға ... ... ... ... орыс ... ... : «Поэзия - өмірдің әрі мен нәрі.
Бүкіл әлем, барлық өмір ... ... ... ... тіршілік,
ойнақы өмір беретін сырлар-поэзияның тетігі мен ... ... - ... қан ... ... сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен күні...»,
– [1]десе, ... ... ... ... өткенше қазақ әдебиетінің
отымен кіріп, күлімен шығып, туған әдебиеті үшін өлшеусіз қызмет атқарып
өткен сыншы, ... З. ... сөз ... ... сұлу да
сымбатты, кірпияз тегіне: «Поэзия – творчество. ...... ... сөздер тіркесі емес, ырғағы мен ұйқасы белгілі ... ... ... ... ... ... ... бағынған нақысты сөздер тізбегі», –
[2]деп анықтама береді. Немесе біз сөз еткелі отырған ақын ... ... ... ... ой тыңнан айтылуы тиіс. Нағыз поэзия тудыру –
қиынның қиыны. Бұл ... ... ... ... ... осы ... ... сонымен қатар,
поэзия - ақиқат. Өмірде шындық көп, ақиқат - жалқы. Әрбір ... ұлт ... адам ... ... ... ... сезе ... ерекшеліктер
мен шындықты көріп, өлеңіне арқау етеді. Сол шындықтың ... ... ... ... ... құдіреттілігі де, ақиқаттылығы да
осында. Сондықтан поэзия - шындықтан биік, ақиқатқа ... ... ... ... ... ... ... халқының мәдени мұрасына
айналдыру кез келген ақынның тіршілігіне бұйырған несібе ... Ол – ... ғана ... ... маңдайына жазылған бақ.
Қазаққа Иран-Ғайып болып танылған ақынның шын аты жөні ... ... ... ... ... ... Оның ... жүйелі 
көркемдік  ерекшеліктері  айырықша зор. Құбылтудың, әрі  айшықтаудың тобына
жататын көркемдегіш құралдарын  қолдану мен ... ... ... ... еш ақыннан кем емес, керісінше өзіндік бояуы қанық.
Иран-Ғайып 70 жылы ... ... ... ... 1980 жылы М. ... ... Мәдениет институтының (Мәскеу
қаласы) Жоғары курстарын ... ... ... ... ... ... Республикасының
түңғыш өткен жазба акындар жыр-мүшәйрасының Бас ... ¥лы ... ... ... арналған Республикалық ақындар жыр-мұшәйрасының Бас
жүлдегері, «Түркістан-1500 жыл» атты ... ... ... ... ... Одағы сыйлығының иегері, ... ... ... ... Поэзия фестивальдарының бірнеше дүркін
лауреаты, Қазақстан Республикасы Білім, ... және ... ... аса озық ... ... ... бірнеше дүркін жеңімпазы. Ақын-драмматург 2003 жыл
көлеміндегі айрықша еңбектері ... оның ... ... трагедиясы үшін
«Әдебиет» номинациясы бойынша ... ... ... ... ... ие ... ... – Өлең құдіретіне табынбайтын жан болар ма... Жер бетінде?!
- деп ... ... қара ... ... қазақты шет елдерге де
танытушы ақын. Екеуі бір-бірінің елін де ... ... де ... ... ұғу ... ... ... басқа дүниелер көмекке
келе алады, мысалға келесі адамның еліне деген әуестікті атауға ... ... ... қарама-қарсы тұрған екі адамның өздерін тілден
басқа да таңғажайып дүниелердің байланыстыра ... ... ... Герт ... пен оның ... ... Иран-Ғайыптың біріккен
шығармашылығының қызықты нәтижесіне куә болыңыз.
Алматы Гёте-Институтының проектісі: Неміс тілінде және жас ... ... ... ... ... мен олардың екі тілдегі
аудармасы. Неміс ... әрі ... Герт ... 2001 жылы ... Қазақстанға (Павлодар, Астана, Алматы) жасаған әдеби сапарынан кейін
Алматы Гёте-Институты неміс ... ... ... ... ... тұтқан еді. Осыған орай, ...... Герт ... пен оның ... ... ... ... тез
арада, түсте көрген өңдей, тылсым шығармашылық қатынас орнады. Екі ақынның
тез тіл ... ... ... ... ... ... да ... болды
білем: екеуінің де ұлдары араларына бірнеше ай салып, бақытсыз жағдайда
дүниеден озған еді... Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... поэзия тілінің бар екендігіне көз жеткізген екі
ақын ... ... емес ... көрінген істі жүзеге асыруға бел байлады:
олар Қазақстан мен Германияда туған өлеңдерін жолма-жол аудару ... ... ... өлең жазу ерекшелігін сезініп, түйсіне білуді қолға
алды. Шырынгүл Зухайқызы жасаған өлеңдердің сөзбе-сөз аудармасы ... ... өлең ... жол ... көмектесті. Содан кейін ғана
олар өлеңдерді өз тіліне аударуға, яғни, осы проект жұмысының шығармашылық
бөлігіне кірісіп кетті. Төрт ... соң ... ... ... жетті: неміс-
қазақ өлеңдері бір-біріне алғаш рет орыс тілі арқылы емес ... ... ... әрі ... Герт ... 2001 жылы ... Қазақстанға (Павлодар, Астана, Алматы) жасаған әдеби сапарынан кейін
Алматы ... ... ... қазақ әріптестерімен кезіктіріп,
байланыстыруды мақсат ... еді. ... ... ... – сұраған“,
Алматыда Герт Хайднрайх пен оның қазақ әріптесі Иран-Ғайыптың арасында тез
арада, түсте көрген өңдей, ... ... ... ... Екі ... тіл ... олардың бастарына түскен ұқсас қайғы да себепкер болды
білем: екеуінің де ұлдары араларына ... ай ... ... ... ... ... ... пен Герт Хайднрайх екеуінде ... ... тіл жоқ, ... бұл ... екі ... ... қатынасына
бөгет бола алмады. Бұл хақында Иран-Ғайып бірде былай деген еді: „Күллі
Әлемді Құдіреті ... Күн ... ... ... ... үшін ... ... Поэзия Тілінде сөйлеуі керек екен.
„Ой-Санамда – Уайым бар,
Өлмеу – Қиял-Елестей:
Қор санауды қойыңдар,
Ақын – Адам ... ... ... Герт Хайднрайхпен тұңғыш кезігіп, алғаш сұқбат құрған құт-
хана шағымда мен ... ... ... ... ... ... түсінісіп, жан-жүрегімізбен түйсіністік те – кете бардық... “
Ал Хайднрайхтың ойынша: ... ... Тілі ... ақындар әр кезде
де тіл табыса алады...“.
Сонымен не керек, екі ақын боп, біз ...... де ... ... туған өлеңдерді жолма-жол аудару арқылы олардың бір-бірімен
шығармашылық жанды байланыс орнатуына ... ... ... ... Екі ... Шырынгүл Зухайқызының жасаған сөзбе-сөз аудармасының
көмегімен, алғаш рет бір-бірінің өлең өрмектеріне жол таба алды және ... ... ... өз тілдеріне аударуға, яғни, осы ... ... ... ... ... ... ... 1-кезеңі
(2001-2002): Хайднрайх пен Иран-Ғайып бір-бірімен Алматыда танысты. 2002
жылы екі ақын ... ош ... ... өз ... ... ... аудармасы “Қазақ әдебиеті” газетінің 2002 жылғы 14-
санында жарық көрді. Екі ... ... кеші ... рет ... түрде
Алматыдағы Абылай хан атындағы Қазақ ... ... және ... ... роман-герман тілдері факультетінде, Өскемендегі
Пушкин атындағы облыстық ... және ... Ош ... ... ... ... жұмыстың 2-кезеңі (2004): Иран-
Ғайыптың Берлиндегі Неміс-Қазақ ... мен ... ... ... ... ... сапары. Иран-Ғайып алман жерінде алуан-алуан
жырлар жазды... Жобалық жұмыстың 3-кезеңі (2005): 2005 жылдың ... ... ... ... 20 өлеңі келесі тілге аударылып бітеді. ... ... ... ... ... ... ... жасайды және
екі ақынның әдеби кеші ... ... ... ... жаңа ... ... ... форумында және Берлиндегі Әдебиет
Одағында өтеді. ... ... ... ... – неміс және қазақ
өлеңдерін бір-біріне ортақ орыс тілі арқылы емес, ... ... ... мақсат толығымен орындалды.
Иә!,
Өріле бер, Өлеңім, өріле бер,
Таңғы шықтай мөлтілдеп төгіле бер.
Төмендемей бұл ... өрге ... ... Жыр ... ... шығармашылығына келетін болсақ:
Жүрек жырлайды, Өлеңдер, Жазушы 1974
Жеті қазына, ... мен ... ... ... ... ... ... 1979
Сұлулықпен сырласу, Өлеңдер, Жазушы 1980
Өмір-Өлең, Жыр кітабы, ... ... ... ... ... ... ... Өлеңдер, Советский писатель 1984
Сұлулық сарасы, Өлеңдер мен дастан, Жазушы 1985
Дүниежарық, Жыр кітабы, Жазушы 1987
Наследник, Поэма, Жазушы 1988
Батқан ... ... ... Жазушы 1990
Мұнар, Мұнар, Мұнарым..., Қасірет кітабы, Рауан 1992
Иран бағы, Таңдамалы, Жалын 1995
Иран бағы, Таңдамалы, Жалын 1995
Жыр ... ... ... ... көрі, Жыр кітабы, Ғылым 2001
Жалпы жинақтарға енген көптеген дүниелер...
Драмалық дастандары:
Хайуандық комедия (Шыңғыс хан), Трагедия
Күшігінен таланған (Ақсақ Темір), Трагедия
Мен ішпеген у бар ма?! ... ... ... Кеменің Бейбақтары, Трагедия
Желжуан, Трагикомедия
Жамбылдың қызыл жолбарысы, Драма
Негізгі шаруа, Трагикомедия
Қанына тартқан қыңырлар, Трагикомедия
Алтын адам, Трагедия
Алтын – ... ... ... ... ... Драма
Театр романы, Трагикомедия
Мауглидің оралуы, Трагедия
Гүл – Нәр, Трагедия
Жарылғап – Шаған, Трагедия
Хан ... ... ... ... Драма
Қорқыттың көрі, Трагедия
Құдай қарғағандар, Трагедия
Аласталғандар (2 пьеса - орыс тілінен аударма), Драма
Махамбет, Трагедия
Керкеткен, Трагедия
Іздеп таптым сені (Татар тілінен аударма), Мелодрама
Бөшке, ... ... - атты ... ... ... көрді. Ақынның 2006 жылы
13 томдық ... ... ... ... ... ең ... ... енген. Иран-Ғайып - Республика жыр ... ... ... ... ... таңдағы ең сүйікті ақыны әрі драматургі.
Кеудесінде асыл тас өлшейтін таразыдай биік талғамы бар шын ... әр ... ... ... ... ... емешеңді құртып барып
ортаға тастайды. Жалпақ әлемге жан ... ... салу – ақын ... ... ... ... ... айырмасы осы тәрізді. Бірақ, сол дүйім
жұрттың аузыңа қарату үшін қаншама рухани ... ... Шын ... ... өр ... де ... ... шығармашылығының ерекшелігі де, өзіне тән дербестігі де –
осынау лирикалық ... ... ... ... ... ... ... сенім арта отырып, бүкпесіз сендіре білу құдіретінде –
талант сиқырында жатқандығын баса ... ... ... ... ... ... сөз қозғаған
З.Ахметов ... ... ... ... ... ... ... танымдық, көркемдік-эстетикалық мәнін толық
түсіну үшін оның әдебиетте орнықтырған бейнелеу ... ... ... ... тапқанын арнайы қарастырып, тексеру қажет.
Ақын тұлғасы қаншалықты ірі болса, ықпалы да ... зор ... ... ... да мол ... ... – [4, 245 б.] дейді.
Иран-Ғайып поэзиясының бір ерекшелігі – дәстүрлі ... ... көзі ... қара өлең ... нәр ... кең ... ... игеріп көркемдік шеберлікпен соны туындылар берді. Ақынның лирикасы ... ... ... ерен ... әрі өрісі кең. Тарихи-философиялық
поэмалары мен дастандарының көркемдік — ... ... ... ... ... нәр алып, жаңа өң беріп, өзінше өлең құпиясын ашуға
ұмтылады. Мысалы:
Жақсы да жүр,
Жаман да – ... ... екем деп ... ... сұлу ... ... ...
Қорқытпайды ауру да,
Ажалың да! — дейді.
Ақын Иран-Ғайып Ұлы Абай ... ... ... пір ...
Абай! –
Бұдабай!
Шүкір!
Шүкір!(5, 7б.) – деген өлең жолдарынан Ұлы Абайдай өнегелі адамның
болғанына шүкірлік етеді. Өлеңдерінің барлығында деп ... ... ... ... етіп ... жол жоқ. Ақын ... сәтсіздіктерді,
әділетсіздікті, өмір қаталдығын, ... ... ... Абай ... ... ... ... өлеңі:
Мыңмен жалғыз алыстың,
Кінә қойман!
Мұңың бар,
Арманың жоқ – мұны да ойлан!
Шарқ ұрды ... ... ... күні ... түні ... қаптым көшіңе ұлы ілесем деп,
Түтіктім түрленсем деп, түлесем ... ... ... бәрі ... ... ... деп,
Жанға сая іздеген, ая – басқа,
Епшіл ие көбейді даяр асқа.
Қалам тарқан ... бәрі ... ақын ... ... .....(5, 312 ... ... тазалықты, шындықты қалайтын ақын. Өзіне қойған
талапта әр ақында болса деп армандайды. Ақынның ... ... әр ... көрініс тапқан. Ақын Абайға, өлеңің ... ... ... «Сөз ... ... ... ... тұттым,
Табындым,
Табындым да мұң алқасын тағындым.
Жұртқа жүрмес әміріңді жүргізіп,
Күн-түн құрақ ұшырардай не қылдым?!
Қаршадайдан қадырыңа жетем деп,
Төрт құбылаң түгел болса екен ... ... алақ ... ... ... астын атамекендеп....
Көнгем!
Көндім!
Көнем даусыз, дамайсыз,
Сөз патшасы,
Тағы нені қалайсыз?!
Сарсаң ... сен ... ... ... ... ма едім ... 5-6 б.б.)
Ал ақыннның «Абай» өлеңінен ішкі ой-сезімін астарлы шебер жеткізген.
Негізінен ақынның қай шығармасын оқысаң да тілі ... тез ... ... «... Әр ... абай ... - ... ... анасының,
жары, досы айтқаны дей келе өлеңді мынандай жолдармен қорытындылаған:
...Қауіп ойлар жәй қалай көп –
Кеткенім бе АБАЙ боп?!.. (5, 28 ... Абай ... нәр ... жаңа өң беріп, өзінше өлең ... ... ... да ... да – назарымда,
Базарым да.
Тірі екем деп қуанам жазарымда.
Жаны сұлу жадында жырым қалса –
Қорқытпайды ауру да,
Ажалың да! — дейді.
Енді бір ... ... ... ... ... налын былай
жеткізген:
...Мәңгіліктің Өлеңі:
Жерде де – ...... ... ... ... ... ... ар,ым ұят-ты,
Болмаған соң айырма:
Түк қалмаған сияқты –
Иран-Ғайып шайырға?!
Дей тұрғанмен,
Тап шыным,
Мен де ермекке жазбадым:
«Моласындай бақсының» -
Көрдім Заман азғанын! ....»(5. 24 б.) – ... ... ... ... орын ... ақынныің ызалы үні естілгендей.
Әрине, мұндай образ жасаудың басты құралы – сөз.  Олай болса, сөздің 
мағыналық тереңдігі мен сыр-сипатының шегі ... Осы сөз ... сөз ... ... ... контекстегі өзімен қатар 
келген  сөз екінші  ... ... ... ... ... ... бөленіп құлпырады емес пе? Ендеше осы суретті сөз образын
жасағанда ... ... ... бір ... ... ... ... екінші  бір  нәрсеге  байланысты 
ауыстырып,  немесе ... ... ... суреттеуден, 
бейнелеуден  туады десек, Иран-Ғайып өз шығармаларында, контекстің ішінде
жеке сөзден, сөз  ... ... ... құралдары арқылы
эстетикалық тұтастыққа  негіздеп  өзгеше  бір ... ... ... ... ... жат ... ... ішімде, сыртым аман.
Күндіз күліп жүремін көппен бірге,
Түнде сары сүйегім сырқыраған –
Кезін аңсап табысқан, шұрқырағын.
«Дәстүр әрдайым жаңашылдыққа келіп тіреледі, ... ... ... ... қойнауынан шығады да, қайталай дәстүрге айналады» [6, 52
б.]. «Әр кезеңдегі жаңашыл қадамдар дәстүр сүрлеуін ұзарта ... [6, ... ... ... ... ғалымдарымыздың пікірі осыған саятын болғандықтан,
дәстүр дегенімізді көркем үлгінің жалғасуы, жаңашылдықты сол ... ... ... көркемдік ерекшелік деп атауға болады. Дәстүр мен
жаңашылдық екі түрлі категория болғанымен де, ... ... ... ... ... және сол ... нәзік желілерін дұрыс
сараламай өтуге болмайды. Шығармашылық иесі қашанда ... ... ... ... ... дегенді дәстүрге еліктеу немесе дәстүрді қайталау
деп ұғатындар болады. Жаңа дәстүрдің әсерін қабылдап, одан ... ... ... іздеу жиі кездеседі» [6, 19 б.]. Дәстүрге ...... ... ... ... отырып, жаңа идеялық-
көркемдік мазмұнға қол ... Бұл ... ... та, ... та жүр.
Шығармашылық иесінің дарын қуатының ара-салмағына да біздер сол қалыптасқан
дәстүрді қаншалықты түрлентіп, жаңғырта алды ... сол ... ... ... ... алды сол ... қараймыз. Ақын немесе жазушы дәстүр
негізінде жаңашылдыққа қол жеткізе ... ... онда ... ... ... ... шыға ... тіпті дарынсыздығы ғана
емес, дилетанттығы деп қарауға ... Осы ... ... Ә. ... ... ... ... болады: «Дәстүр мен жаңашылдық ... ... ... жаңа құбылыс дейтініміз сол көп жылғы
тәжірибенің, көркемдік дәстүрдің озығы болуға тиіс» [7, 22 б.].
Ақын ... ... ... құдайға деген сезімге
ерекше көңіл бөлген.
…Ауыр тартса адуын айбар қандай,
Біліміне ... сай ...... ... ... – тақ,
Кештеу туып қор болған пайғамбардай.
…Жұмақты да тең көрмес Созағына,
Құдайдың да ... ... ... – мұрт ... ... ... ... «қазағына».
…Қолы – тарақ шашты артқа қайырғанда,
Алладай Ақ, Қараны ... ... ... ...... көрпеше – жайылғанда.(5, 68 б.)
Соңғы уақыттарда ақын Иран-Ғайыптың артынан «дінді ... ... ... ... ... ... Сарқұловтың мақаланы тұтасымен
беруге тура келеді: «Танымал  ақын  Иран-Ғайып нағашысы Асқар Сүлейменовке
арнап «Нағашыма» атты  жыр жазыпты. Онда:
…Ауыр ... ... ... ... ... сай ...... парасат пайымы – тақ,
Кештеу туып қор болған пайғамбардай.
…Жұмақты да тең көрмес Созағына,
Құдайдың да көнбестей мазағына.
Ұстарасыз сақал – мұрт аузын ... ... ... ...... ... артқа қайырғанда,
Алладай Ақ, Қараны айырғанда.
Жөгі көрсе кірпідей жиырылады,
Жатса – жастық, көрпеше – жайылғанда. («Иран бағы» кітабынан).
  Осы ... ... ... ... ... жала ... ... көріп отырған боларсыздар. Яғни, Жаратушыға жаратылушыны
қарсы қойып ... ... бұл ... алғашқы жылдарында жазылды
делік. Ал күні кеше жазылған оның ... ... не ... ... ... ...... -
Тәнімді?!:
Өтемін бе -
Көше кезген Ит құсап,
Малғұнданып -
Маймылға ... ... ...... Мен – сендермен біргенмін…
«Қазақ әдебиеті» газеті, 16. 04. 2010 ж.)
Бұл жердегі шумақтар да өте ... ... сол ... ... ... ... осылай атайды), Маймылға ұқсап… (ғалымдар маймылды
адамға ұқсаған сүт қоректілерге жатқызады) деп өзін соншалықты төмендеткені
оқырмандардың көңілінен ... деп айта ... ... тұр -
Тірліктің «Хош – Қадамы»,
«Бөгет» болмай,
Тұруға -
«Жолдан» былай:
«Әл-Жұмақтап» -
«Ақмола»-
«Астананы»,
Жасап жатыр Қазақтар -
Қолдан «Құдай»…
Бұл жолдар да түсініксіз. Осындағы он тоғыз сөздің ... ... ... берілген. Не үшін? Осы кісіге: «…Бұл не жазып жүргенің? ... өлең ... ... бәрі ... ... өлеңіңде ешқандай мағына жоқ,
құр ұйқас қалыбына салынған «анайы» сөздер деңізші…». Сені ... ... ... – өзі мазақ қылғанын ( «Малғүнданып – ... ... ... ... ақтап, оған жауап іздеп, тағы да бір зарлы,
«айқай»» ... ... ... ... БАҚ ... ... ... оның бұл кесірлігі  қадірлі поэзияны қорлау. Оның соңғы ... ... ... не басылым беттеріне берген ... ... жөні түзу сөз таба ... ... ... қоғамдағы келеңсіз жайттарға байланысты  Иран – Ғайып жайында
біреулер былай деп те ... ... ... ... ... ... ... ақын неден қорқып, кімді аясын!? Ол қалам – жебесін қолға алып:
«Ал дүние…» дейді де сатираның садағымен ... ... ... сіз ... ... – ояу ... ... жарымжан жігерімізді шабақтайды…»
Ал керек болса! «Өзіне өзі құдай» (Астағфиралла!) бұл не?. ... ... ... ... дүниеге…» атауына қатысты бір ... ... ... ... ... неге «Ал, ... деп атадыңыз? Жалпы «Ал,
дүние…» деген нені білдіреді, ... ... ... ... діні дендеп
енгелі бері қазақтар бір-бірімен «Ассалаумағалейкум» деп амандасып,
«Уағалеукмассалам» деп ... ... емес пе? Бұл ... ... нұры ... ... ... береді. Сонда ислам діні – арабтар
«жаулағанға» дейін қазақтар бір – бірімен амандаспаған ба? ... ... ... да. Тек бір ... «Ал, ... ... ішке еніп келе жатса
да, жар қойнына енсе де, перзентіне еміренсе де «Ал, ... ... Мен мұны ... себепсіз, нахақ айтып отырғаным жоқ. Тарихшы не
этимологиямен айналысатын маман емеспін, көп зерттедім осыны мен. ... ... ... Оның сөз ... ... де ... ... шықты.
Зерттегені де жалған. Әйтеуір, біреулерден сұраған сыңай танытады. Қасиетті
Құранның «Мүлік» сүресінде: «Расында Біз дүние аспанын ... ... ... Оны ... ... ... ... оларға жалындаған
азап әзірледік. Сондай Раббыларына қарсы келгендер үшін тозақ ... ... ... ... ... ... ... оның қайнап, күжілдеген дауысын
естиді»  дейтін аят бар. Аяттың арабшасы: Уә ләқод ... ... ... биха уә ... руджуу мәәл лил шәйәтин уә ... ... ... ... деп айтылады. Осында  «дүние» (дуниәә) сөзі тұрған
жоқ па? Бұл ... жыл ... ... ... жоқ па. «Қазақ әдеби тілінің
сөздігінің» Ү томында: «дүние» сөзінің ... ... араб ... оның 123-ке жуық ... айтылатындығы тізімделіп берілген.
Құран-Кәрімнің «Ниса» сүресінде: ... (Т.) ... ... ... ... ... [9]делінген.(Ғаламтор, Иран-Ғайып сайт.) Яғни
менің, бұл ... ... ... ... деген ойдан туған жоқ. Менің
сенімімді мазақ қылған, Ислам дініне тиіспесе ішкен асы батпайтын ... ... ғана ... ... деп қорытындылайды. Аузынан иманын
тастамайтын ... ... ... нақақтан жала жабу – ... ... бой ... ... болса керек. Ақиқатын айтар болсақ,
күллі қазақ оқырманы білетін, ... ... ... ... ... ... ... қатарына қосу – әділетсіздіктің сорақысы. Біздікі ... ... ... біздікі – барды бар деп көрсетіп, теріс пікір ... ашу ... ... ... жүріп тұрған кезеңде, қазақ қоғамы
барынша ... ... ... ... ... салдарынан төл
дініміз – ислам қағидаларынан айтарлықтай ажырап қалған едік. Қасиетті
Құранды ... ... ... білмесе, жастар жағы имандылық жолы мен
діни сауаттан ада еді. Бір күні ... үйге ... ... бір ... ... Үйде ... ешкім жоқ еді. Білуімше, олар қаза болған ... ... әлде ... ... келе ... беті екен. Шамамыз
келгенше дастарқан жайып, әлгі кісілерге дәм ... Бір ... ... ... бір ... «Бұл да бір қара ... жол ... бара
жатырмыз, біреулерің Құран оқып жіберіңдер», – [9]деді. Ешкім үндеген жоқ.
Тек араларындағы біреуі «толық білмеуші едім» деп ... ... ... мен ... ... Иранбек Оразбаевтың жаңадан жарық көрген «Батқан
кеменің бейбақтары» атты дастандар жинағындағы «Күшігінен таланған» деген
дастанда кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... бердім. Ақсақ Темір туралы трагедияны осының алдында ғана
бас алмай оқығаным бар еді. Содан әлгі кісі Құран сүрелерінің ұмытып ... ... ... ... ... ... еді. Жаңылмасам, бұл
1988 жылы орын алған оқиға.
Көзіқарақты оқырман болса, Иранбек ақынның өлеңінен иман есіп ... ... ... ... ... ... ... де, кешегі
Мұқағали, Кеңшілік, Жарасқандар аузына Алласын ... ... ... ... ... ... Ә.Қайырбековтің бұл тұжырымы Иран-
Ғайыпқа қатысы жоқ пікірді жойғандай дәлелі. ... ... ... діни ... ... жер, ана ... ... сенімді іздеп келемін мен.
Сенемін,
Мейлі, аңсарым табылмасын,
Сенемін тек сертінен жаңылмасын.
Ақынның ... ... мен мына ... ... ... жанамын да бірге сенем..
Күннен де өткен Жарықты білмесем мен,
Бір минут өмір сүріп жүрмес ем мен...
Осы өлең ... ... ұлы ... ... ... алла. Жаратушыға
деген сенім.
Сатқан емен. Сатпаймын дінімді мен,
Өлмейтұғын, өшпейтін ... ... ...... ... ... біліп жүрем.
Мұхаммедтің үмбеті – мұсылманмын,
Пайғамбарым қолдайды қысылған күн.
Алсын ... ант ... ант ... ... ... ұшырған күн,
-деп, ақын Жаратушының құдіретіне мойынсұнады. Адам өмірінің мәні ... болу ... ... ... ... ... ... адам жанының табиғатына терең үңіліп,
жаратылысы жайында сыр ақтарып, құпиясына ... ием ... ... ...... ... ... жаралған...
Басың мен миың, ақылың, есің,
қимылың,
Аяқ пен қолың –
Барлығы менен нәр алған..
Бұл тұста ақынның ойы ашық ... ... ... ... тым ... қасиетті Алла сөзінің бір шегінен хабардар екені байқалады.
Ақын жүрек жарылысы турасында көп толғайды. Рух пен ... ... ... пен ... ... ... тілімен жеткізеді.
«Өмір деген біреу бар» өлеңінде жан мен тән жайлы
Желіктіріп, су бүркіп сайтан маған
Кезім болды әділдік айта алмаған..
Сайтанның да, ... ... мен уын ... неге ... ... ... ... да, келіспедім,
Не істермін, тәңір-ау, не істермін?
Аңқылдаған не таптым ақ көңілден,
Несіне ердім сайтанға жат көрінген?
Өмір деген біреу бар ... ... мен ... қақ ... Сайтан мен періштенің, тәңір мен
оның пендесі – адамзат жұмбағы жайлы ... ой ... ... ... мен ... ... ... білу кез келгеннің
қолына бермес.
Түсінемін, түсінсем бірдеңені
Өзім-өзім түсінген шақта ғана,
Өзімді өзім зерттеген шақта ғана. – деп тағы бір ... ... ( ... ... ... ... ақын Иран-Ғайыптың ертеректе хакім
Абай хақында жазған ... ... ... келтіре кетсек:
«Есімді жинап, етегімді жапқалы бері білетін пайғамбарларымның бірегейі –
Мұхаммед. Осы күні кейбір сыпыра жазғыштар мен асыра ... ... ... ... кейіннен келген, социализм сияқты, сұранысымызға тіптен де ... – деп ... жүр. ... ... ... ... ... діні
(бізге қашан келгеніне қарамастан) – бірден-бір һадал дін, хақ жол, ... ... үшін де ...... ... тірі ... ... тырысып, еш пенденің ала жібін аттамай, ғаріп-ғасыр мен ... көз ... ... ...... опынса орманы болып,
ғұмыр бойы құрақ ұшып, жақсылықтың бәйегінде келеміз. Соның үшін де ... ... ... ... ...... ... жан
тазалығының мінажатына, белімізді жазбастан – сәждеге бас қоямыз. Соның
үшін де баянсыз ақырын біле ... ... ... сүйіп, өлімді – «өмірдің
шыңы» ... ... үшін де: ...... ... ақын ... ... дау жоқ. Әйтсе де көп ақынның
ішіндегі нағызы болу – ... ... ... жазылмайды. Алладан берген
шексіз қасиетті терең ... мен ... ... ... ... ғана ... ... болып, ел атынан сөйлеу құқығына ие бола
алады. Демек, Алладан берген қасиетті имансыз игеру мүмкін ... ... ... – екі ... ... құрастырып, келістіре ұйқастыра алатын
қатардағы өлеңшінің деңгейінен әлдеқайда биік, анағұрлым терең.
Ақын шығармаларында ұлттық ... ... ... ... қазақтың
ауызша және жеке шығармашылық жанрларына деген қызығушылықта байқалады.
Толғау, балладалар, ... ... сол ... ... ... стильдің қағидаларын ұстанып, жанр алдылық тілдік жағдайды ... ... ... ... ... ... келтірудегі жанрларында
ұлттық философия, ғұрыптарға деген ... және ... ... ... тапқан. Иран-Ғайыптың «Шолақ ата мен Шырын» мен
«Неміс қызы» ... «Әке ... ... ... құрбаны» жыры,
«Алатаға» аңыз, «Екі ғасыр» поэма диалогі және «Эскиздер» публицистикалық
поэмаларында елдің, тайпа, ... ... ... ... жолы хақындағы немесе
тарихта болған әйгілі адамдар – хан, ... ... ... ... нақты бір жер-су, сол жерде өткен оқиғалар турасындағы тарихи шындыққа
негізделген халықтың тарихи жадында ... ... де ... өте ... ... сипат алған оқиғалар баяндалады. Аңыз ... ... ... қарай тарихи және топонимикалық болып жіктеледі.
Бейнелейтін оқиғаларына, кейіпкерлеріне, ... ... мен ... ... аңыздар шартты түрде жіктеледі.
Бүгіндері, мәтін-әлем танымының үрдісі барысында оның барлық сыңарларына
қайта түсінік беретін, сәулеленуші деп аталатын ... ... ... ... Жаңа поэзияның болмысы осылайша көрініс ала бастаса оның негізгі
мақсатына жаңа ... ... ... тұлғаның жаңаланған заңдарынан
әлем қалып-күйін тану болып табылатынын байқау қиын емес.
Көп жанрлық құрылымдардың ... ... ... ... жанрлық
әлем көрінісінің ықпалдасуы, жеке авторлық пайымдардың пайда болуы, тілдің
мүмкіндіктердін әртүрлі лексикалық ... ... іске ... ... ... әдеби үрдістерінің осы нышандары поэзияның
эстетикалық кең ... ... ... ... қайта туындаудың мазмұны туралы ... ... ... ... ... одалардың элегия, сонеттің құрылымдық
«діңгектердің» бұзылуы әлдеқайда көбірек көрінеді. Жанрлық ... ... ... ақпарат қайта тұжырымдалған жанрлық сыңардың бірін
ғана емес, көркем ... пен ... ... ... ... салатын
екпіні бар, жанр тасымалдаушысының жүйесіндегі өзгерістерде шоғырланады.
Мәтіндерді талдаудың ... ... ... ... ... ... ... 1) кеңістік –уақыттық сыңарын толықтай сақтаумен
бірге (сонет); 2) кеңістік – уақыт ... ... ... ... 3,) жанр түзілудің аталған деңгейінің толықтай бұзылуымен
бірге (ода) жүретін өзгерістер.
Ода ... мен ... ... ... ... ... маңызды орнын жоғалтқан еді, бірақ аталған түр-тұлғаға ... ... ... өзі оның құрылымдық-сыңарлық түрленуінің сапасы бар
екенін ... ... ... ... ... ... ... тұғырынан іске асырылып жатады. Уақыттық кеңістікте қазақ
ақындары оданың барлық жанр ... ... ... ... ... көркем мәтінде берілуі ақынның мадақтау, ... ... ... ... пародиялық нышаны бар одалық ... ... ... егер ... ода қағидасы субьектілік-образдық
иерархияның ұстанымына табандауды талап ... бұл ... ... ... да ... социумдық емес құндылықтарды орнықтырады. Бұл ақпаратты
тақырып атауынан да Қанатбаевтың Д. «Оралманға ода» , ... ... », С. ... ... ... ... «Наурызға ода», Б.
Бабажанұлының «Естелік одасы» дәріптеуге деген ... әдет ... ... ... ... осы ... ... маңыздылығын
түсінуге жетелейді.
Оданың қайта құрылуы үрдістері осы жанрдың ұлттық мәдениетіміздің қазақ
әдебиетінің құрамына үйір болуымен бірге іске асырылады. ... ... ... ... поэзиясындағы шынайылық пен көркемдікті өмір
құбылыстарымен ғана бейнелеп қоймай, ақынның рухани-ұлттық тұғырдан ... да ... Дәл ... ... ... сана-сезімінде
шығарманы әйелге арнау құбылысы- отбасының далалық институтын, адамдардың
өзара қарым-қатынасының этикасын бұзатындықтан, мұндай арнау жанрлық ... ... ... ретінде қабылданды.
Белгілі бір тұлғаны мадақтау, ғибратшылдық ой саралау, мифологиялық және
тарихи образдылық, табиғатқа арнау сияқты маңызды құрамдарын ... ... ... ... ... дауыс ырғағы мен жоғары стилін жаңғыртуға
тырысады. Сәулеленудің бұған қарағанда қарапайым обьекті ... ... ... мен ... ... ... әдеттен тыс танымын
анықтауға мүмкіндік алады, дегенмен, көңіл-күйді ... ... ... ...... ... соң
Мені де
Шақырады болашақ [5, 234 б.].
Өмір өзі өлтіргенде
Бойыңдағы кей сезімді
Сол ... ... ән ... ән ғана [5, 75 ... Зікібаевтың «Одаққа ода» атты өлеңінде номинативтік тұғырдан алынатын
одалық жанр ... ... ... ... ... оны өлеңнің
драматикалық сюжетімен байланыстыра отырғанымен, ... ... ... ... танытады:
Айтыңдаршы, жиналамыз неге біз.
Қимайтұғын қара жерге дос-жарды
Ақтық көріп қалу үшін келеміз...
Ақтық ... қалу үшін ... [10, 86 ... ... ... ... ... басқа поэтикалық
жанрларындағыдай, белсенді тілдік жаңартуының ықпалының нәтижесінде іске
асады.
Кейбір шығармалардағы жер мен ... ... үш ... ... ... ... заман мәтіндерінің бойынан мүлдем
жоғалады. Ода кейіпкері, әдетте, өзінің лирикалық ... ... ... ... Оның ... қатынастары - «лирикалық кейіпкер
және оның әдеттегі қоршаған ортасы» (М. ... ... ... ... ... иттер, үйсіздер) векторына шоғырланады немесе, өз ойын
социумдық қарым-қатынастарды реттейтін, ... ... ... ... ... ... ... құдайшыл
адами құндылықтарының қатаң иерархиясына негізделген, әлемнің ... ... бас ... - ... жанр табиғатына жасалған
қарапайымдаушы эстетикасының ықпалының ... ... ... жылдар аяғындағы мәдениетке жат болып табылатын ода түр-
тұлғасы ... ... іске ... ... ... ... үрдісін дүниетанымын лирикалық үлгіде танытты. Оданың кеңістік-
уақыт сыңарындағы заңсыздануының себебін Иран-Ғайып өзінің «Ғасыр одасында»
қарастырады. ... ... ... ... ... ... іздестіру
идеясы, тіршіліктің тұтастай нышаны ретінде, Мәтіннің жаңаша қабылдауымен
іске асырылады:
Құдай деген
Халықтың
Бір аты ма?!
Бір ... ... ... ... ... бір ... ... сөз жасамдарының ассонансты-ассоциативтік түрде терең
байланымы, баршаға ... ... ... ... лексикалық, морфологиялық) деген немқұрайлық - негізгі күйді
анықтауға ықпалдасады - Құдайды ... ... ... бір ... бола ... ол мәңгі екені анық.
Еңбекпен келген даңқ – ақын үшін үлкен бақ. Бірақ ... ақын ... ... ... ғана өзін ... деп ... боп ... кешіру оңай деймісің, қарағым,
Аузында болу бұл өзі сыздаған барлық жараның –
деп, оның үзеңгілес ағасы ... ... ... ... ... ... сыздаған жарасының аузында жүрген ақын.
«Моласындай бақсының» -
Көрдім Заман азғанын! .... – ... ... ... ешқашан әділет орын
алмайтынана ақынның ызалы үні естілгендей.
Әрине, ... ... ... ... ...... Олай ... сөздің 
мағыналық тереңдігі мен сыр-сипатының шегі болмайды. Осы сөз ... сөз ... ... ... контекстегі өзімен қатар 
келген  сөз екінші  сөзбен ... ... ... ... ... бөленіп құлпырады емес пе? Ендеше осы суретті сөз образын
жасағанда көркемдегіш компоненттерді ... бір ... ... ... сипатын екінші  бір  ... ... ... бір-бірімен салыстыра отырып   ... ... ... ... өз ... ... ... сөзден, сөз  тіркесінен тұратын ... ... ... тұтастыққа  негіздеп  өзгеше  бір сәулетті  көркем  ... ...... «Екі ... ... диалогі - адам мен қоғам арасындағы
қарамақайшылық тереңдей түскен. Әлемдік әдебиет пен философияны тереңірек
зерделеген парасат ... ... ... ... тап басқан
өмірлік тәжірибе ең бастысы, суреткерлік шеберлік айқын аңғарылады. ... ... ... ... ... шешілмек, неге байланысты деген
сауалдарға жауап іздейді.
Адамның рухани тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілуі, ... ... ... көне ... бері ... ... ... мәселе. Тәндік қажеттіліктерді жеңу арқылы жаңа рухани ... ... ... ие ... ... ... көтерген өзекті
тақырыбы. Рухани кемелденуді жазушы адамның өзіне үңіліп, ішкі ойы мен ... ... ... тыю, осы кезге дейін қалыптасқан адамгершілік
қағидаларын ... ... ... ... ... қалыптасқан тұжырым
әлі де ойлануды қажет етеді. Себебі ... ... пен ... жеке-
жеке бұғалықтан, екі жаққа бөліп қоя алмайсың. Көшеден кез келген ... ... ... оның ... ... ... емес. Өйткені,ол біреуге
жақсы болса, біреуге жаман. Жауларына-жексұрын, жарына-аяулы, достарына-
сүйкімді т.с.с. Адамның ... ... жек көру ... де әлгі екі ұғымға
тікелей қатысты емес. Яғни, адам үнемі жақсыны жақсы ... ... ... ... Жақсы мен жаманның достығы немесе жақсының ... ... ... өмірде аз ба? Сондықтан─ізгілік пен зұлымдықтың, жақсылық пен
жамандықтың қақтығысы ғана емес, ізгілік пен ... де, ... ... да ... . ... мен жақсы да бір-бірімен айтысады, бірін-
бірі құрта алады. ... ... ... ... ... ... ... Әбдіковтың өмір туралы философиялық тұжырымымын ... ... ... ... ... және болашақ өмірі қатты
ойландырады. Ақынның халқына ... ... ... мен ... барлық өлеңдерінен кездестіреміз.
Иран-Ғайып сонау позияға алғаш келген кезінен бастап ел ... ... жоқ. ... ... ... ... секілді
философиялық жырларында ақиқат пен жалған, сенім мен ... ... ... ... пен ... ізгілік пен қиянат, ерлік пен ... ... өмір ... ... ... ... отырып, бар
жақсылықтың басы – туған анаға, туған жерге ... ... ... ... үшін ... ... асыл жарды, айнымас
досты сүю бір-бірінен ажыратуға болмайтын бір-ақ құбылыс:
Қайдасың,
Жазған-ау,
Мен –
Қайдамын?!
Жоғыңды ойлап,
Қозады ... ... ... ... ... өлең ... ... жердің тағдырына деген
қамкөңіл азаматтың алаңшыл көңіл-күйін сезінгендей боламыз.
 Құдiрет-
Күшiң –
Сезiлсiн,
«Құдайдан» ... ... ... ... ... ... ...
Түсiрме?!- «Тұңғыш президентке» атты өлеңінен, елбасына ... ... ... ... ... ... ақын ... күтетін үмітін де
жасырмайды.
Олжас?!
Олжас!
Олжас-ты...
Олжас —
Неден алжасты?!
Неге —
Ол үшiн,
Қазағы —
Қапыл...
Қара Албасты?!
 
Кiм?!
Не?!
Қалай?!
Нелiктен...
Оны —
Ұлтынан жерiткен?!
«Орыс» десе,
Құлданып —
Айырылады ... ... ...
Ана-Тiлiне —
Өгейлiгiн сезедi!
 
Өз Дiлiнен —
Жиренген,
Кезiн көксеп —
Биленген...
...Үстемдiгiн —
Аңсайды,
Обыр Тiлдiң —
Үйренген!
 
Рухани Қорегi ... ... ... ... ... үшiн?!
Қалайша...
Сүредi Өмiр —
Малайша?!
Не болады,
Қазағы —
Қанына шын қарайса?!- ... ... ... ... тек ... ғана ... ... Бүкіл қазақ тіліне деген жанашырлық сезімі жоқ, өз
тілін қор көретін бишара ... ... ... ... па ... ...
Халқыңды,
Қарақан-Бас —
Қамы үшiн?...» - бұл өлең жолдары өз қарабасын, қамын ... ... да ... өкімет басындағыларды әшкерелейді.
Өлмеу –
Ұлы Арман ба?!
...Қам-Қайғыға –
Қылғынып,
Несiне –
Еңiреп-Жылайсыз?!
Не бар ... ... Күн ... еш ... ... үшiн,
Сенсеңiз,
Серуен де –
Серуен,
Сергелдең де –
Серуен!
 
Бекер!
Бекер –
Бекерiм...
Жар еттi
Әкем –
Анамды,
Адам тудым –
Айыбым!
Тарсынбаймын –
Ғаламды...
Таусап –
«Қорек» етемiн,
Ой-Санама –
Лайығын!
 
...Қапаланба –
Наданша?!
Ғаламат –
Қой...
Ғаламат!:
Өзi –
Берiп,
Өзi ... ... 222 ...... тек қана ақиқатты айтуға ұмтылған қалам иесінің
ғана санасында сәуле шашып тұратынын әсте аңғара бермейтін сияқтымыз. Мың
сан азабы мен түрлі-түсті ғажабы ... ... ... ... бойы ... өту де жаны таза пендеге ғана бұйыратын нәсіп. Ақын болып туу бар
да, ақын ... қалу бар. ... ... ... алысқан Абай да  – өлеңді
ермек үшін жазбағаны» аян...
Қайшылықта өмір сүрген Қасымдар мен Мұқағалилар да кеуде тұстарын
шымырлата отырып жазған шумақтары арқылы ... ... ... ... шындығын іздеп шырылдап-ақ өтті. «Өз иіні – өз ... ... жарқ ... ... ерте ... арда туған Төлеген де:
«Ақын боп ғұмыр кешу ... оңай ... ... болу бұл ... ... ... – деп ақындықтың формуласына сипаттама
беріп кетті.
Жоғарыда келтірілген өлеңдері Иран – Ғайып ақының бейбіт күнгі өмірді
май тоңғысыз жайма шуақ, мамырайқан ... деп ... ... ... ... өтіп ... ақын адамдардан ел бірлігін, ... ... ... ... ... да оның ... шыққан сөз бір
адамның ғана емес, бүкіл бір ұрпақтың, бір ... ... бір ... ... ... ... Иран – Ғайып өткен ... ... ... ... рухани биігінен күні бүгінге дейін сәл төмендеп
көрген емес.
Майданда қорқақтық қандай рухани ... ... ... тыныш
кезінде қаулап шығатын ұсақ ... ... ... су бетіне жайылған
жермайдай тұрлаусыз құбылғыштық та тап сондай опасыздық болып табылмақшы.
Дәуірлердің шегі ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын өзгертуге әкеледі.
Ақын белгілі бір ғасырдың белгілі бір оқиғаларын тек ұлттық ... ... оны ел мен жер, жер мен көк, адам мен ... қаман мен тарих
мидай араласып кеткен жалпы әлемдік болмыстық ... ... ... ... ... тұрған құпия заңдылықтарға шұқшияды.
Бүгінгі күнде әлемдік поэзиядағы жаңа ... ... ... ... өздерінің шығармаларында қазақ ақындары (С. Ақсұңқарұлы, М.
Шаханов, Иран-Ғайып, Т. ... Н. ... Г. ... ) да ... ... ... ... Мәтін мен Болмыстың жаңарған сезімі
бекітіледі. Бүгінгі күн поэзиясында әлемнің постмодернистік көрінісінің
мазмұны мен ... ... ... ... кеңінен, еркін де ашық
жырлауында.
Қатаң құрылымы бар көркем тұтастық ретіндегі мәтінді түзуге деген мақсат
басқа ... ... ... Жаңа ... ... ... ... ырғағының бастамалары мен мәтіннің графикалық-
визуалдық көмкерілуі бірінші орынға қойылады.
Бүгіндері, мәтін-әлем танымының үрдісі барысында оның ... ... ... беретін, сәулеленуші деп аталатын поэзия пайда болып келе
жатыр. ... ... ... ... ... ... – деп жаңа ... болмысы осылайша көрініс ала
бастаса оның негізгі мақсатына жаңа поэтикалық ... ... ... заңдарынан әлем қалып-күйін тану болып табылатынын ... ... ... де, Иран-Ғайып жырларының астарында буырқанған
өмір, екшелген кескіндер, қазының майындай жүрекке шық ете ... ... ... ... ... жатады. Ақын белгілі бір ғасырдың
белгілі бір оқиғаларын тек ... ... ғана ... оны ел мен жер,
жер мен көк, адам мен қоғам, қаман мен тарих мидай ... ... ... ... кеңістікте бейнелейді. Әлемдік болмысты пышыратпай ұстап
тұрған құпия заңдылықтарға ... ... ... ... ...... ой-санадан бас тарту, басқа жанрлық әлем бейнесін және ... ... ... қабілетті тұлғаларды, әртүрлі
көлемді арқау түзілулерді іздестіруге ұласты. Иран-Ғайыптың векзаметрінің
жеке-дара ... ... ... әлем ... ... ... оқырманның әдеби дүниеден іздейтін өз жоғы баянын тапқанда ғана оның
рухани шөл қатасы тарқап, мейірі ... ... ... ... ел, ... ... рухы, ақ шариғат, әз махаббат, сағым көмкерген самиян
дала – барлық қазақ ақындарында және Иран – ... ... бері ... келе ... ... ... «Қою сүт» өлеңін ауылда өскен
әрбір адам оқыса, бірден туған мекенің көз алдына елестер еді. ... ... ... ... ана ... адам бойына сіңген ана тілге
деген құрметтеу деген астарлы ойды байқайсыз. ... ... ... ... алмаймын» өлеңі, жастық шақтағы мәңгілік махаббат гимі
іспеттес.
«Мөп-мөлдір он алтымды қиялдаймын,
Қиялдасам есімді жия алмаймын.
Көзім ... ... ... ... ... ешкімді сүйе алмаймын.- деп бастап,
«... Сүйем!» - деймін,
Деймін де қиялдаймын-
Өзімді, өзгені де жиі алдаймын.
Сөзін ыстық болғанмен, сезім суық,
Сенен басқа ... сүйе ... -деп ... ... ... ... келмесе де, алғашқы махаббатын ыстығын мойындайды. Ақын, әсіресе
махаббаттағы бойкүйездікті, сатқындықты өлтіре ... ... ... ... ... ... төгіп келеді.
«Мойын немесе әкемнің айтқаны» өлеңінде ертегі аңыз суреттеледі. Жаудың
қолына түскен ауылды, дұшпандары «-еркек кіндік қырылады қорғанда, ... ... ... мен ... деп жарлық қылған екен. Сонда бабаларымыз, болашақ
ұрпақ ... анаң ... ... ... ... мен бесігі.
Шығыпты анаң –
Анаң бастаған халық-
Күйеулерін мойындарына салып.
Қайран қапты қатың құдіретіне,
Жан ... ... жау ... «Ұлы ... - өлеңінде Сыр өзеннің байлығына, сұлулығына,
құдіреттіне, ұлылығына, топырағын ... ... ... құрметін
жеткізген. «Сең» өлеңінен жыл мезгілдерімен қазақ халқының ... ... Ақын ... ... дәл өз көрінісімен
суреттемей, тұрмыс –тіршілікпен қатар алып ... ... ... асыл тас өлшейтін таразыдай биік талғамы бар шын дарын ... ... ... сорықтырып, сартап қылып, емешеңді құртып барып ортаға
тастайды. Жалпақ әлемге жан ... ... салу – ақын ... өзге ... ... ... ... осы тәрізді. Бірақ, сол дүйім жұрттың
аузыңа қарату үшін қаншама ... ... ... Шын ақынның құзар шыңдай өр
келетіні де содан шығар.
Иә, мына бірін-бірі қиып жеп жатқан алакүлік ғұмырда ... ... те ... ... ... ақын Иран - ... ... қалам
ұстағаннан бері тынбай жырлап келеді. Әсілі, тапшы таланттан, таңқы
дарыннан ... ... ... ... ... ... өмірлі ететін – шындық.
Осы бір даусыз қағиданы жүзеге асыру үшін үлкен таланттың ... де ... шегі толы ... ... ... сұрапылдары, әлемнің
шартараптану қаупі, мәдени көтеріліс-осының барлығы өз нәтижесіне –
адамзатты ... ... ... ... ... бас ... талап етті. XX
ғасырда өкінішке толы және ... ... ... ... ... ... кенеттен жаңа қарқынға ие ... ... ... ... ... ... әрбір бірлігінің
ерекше екендігін сезінуге жетті. Әрине, егер бұл ... ... ... ... сәйкес, рухани дамуға да ие болары сөзсіз.
Мұндай «антропоцентризм» ... ... ... ... ... ... Н.Айтов және жиырмасыншы
ғасырдың аяғы жиырма бірінші ғасырдың ... жас ... ... ... –[6] деп ... ... ... Сәуле Ержанова.
Иран-Ғайып үшін ең қымбаты – өлеңнің түрі емес, ішкі мазмұны, өлеңдегі
ойдың тереңдігі мен көкейтестілігі. ... ... ... ... ол ... ... ақырған ашу, қанжылаған қайғыны мезгіл,
мекенсіз өлеңнің өзегіне итере салмайды, соған әкелген жағдай мен ... пен ... ... ... бір өмір келбетін жасайды. Айтар ой,
айшықты сезім кейіпкер тағдырымен, ақынның өз ... ... ... Ол ой маржанын бүкіл әлемнен, ал ... ... ... ... ...... ... дейін ұлттық ақын. Иран-
Ғайыптың  «Ана аманаты» спектакліндегі Ананың ... — өте ... ... Ол бір ғана ... ... ... бір ... ұлы тайпаның, былай
айтқанда бір елдің, ұлттың намысын қорғаушы, өмірдің ащы ... Ұлы Ана. Үш  ... ... ... ... ... Ананың соңғы кезде балалары ержетіп, билікке, ... ... ... жанын жегідей жеп аласұрады. Қасиетті шаңырақтың  діңгегі
бірлікте, оны құлатып алмаңдар, бірің аға, ... іні, ... ... ... тату ... Сонда ғана жау шаба алмас, дұшпан ала алмас, дос ... ... ... ... елге ... деп ... перзенттерін.
Қоюшы режиссер Мұрат Ахмановтың ұшқыр ойы, кәсіптік шеберлігі Қазақтың үш
жүзінің басын қоса алмай кеткен ұлы ... ізгі ... ... ... ... ... шаңырағы арқылы, оның үш тізгіні үш жүздің ауыз
бірлігіне тиісті екенін ... ... ... ... қызыққан
үш ағайынды бірін-бірі өлтіріп тынды. Шаңырақ қирады, ел ыдырады, Отан –
боданға айналды деген сөз бұл. ... ... ... ... ... ... «Киелі Күнә» трагедиялық драмасы ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... заманның ең маңызды
шығармаларының бірі, философиялық көркем ойдың қол ... ... ... ... ... ... ... жауыздардың –жауыздық феноменімен
толық ашылған шығарма. Иран-Ғайып ... ... ... және болжалды фактілерін шебер пайдалана отырып, сондай-ақ,
этникалық түсініктердің негізінде жауыздықтың жақсылықпен күресінің ... ... жеке ... ... рөлін ұғынуға итермелейді.
Дегенмен де мынадай сұрақ ... ... ... ... ... ... ... жауыздықтан жеңіліс табады? Неліктен адам адам болған
сайын соншалықты әлсіз болады?
Мұхтар Әуезов бейнесі Иран-Ғайыптың жазуға ... ... ... ... ... Әуезов Абайтанушы, Ұлы Абай Иран-Ғайыптың шығармалары
дәлел, ақынның поэзиядағы ұстазы, сырын шертер адамы . Ахмет Байтұрсынов
бейнесі ... ... ... бар арманы халқының бақыты, тәуелді
өмір сүруі еді. ... ... ... ... шындықты білетін өзіндей
ірі тұлға керек. Онсыз ісіміз ... ... Мына ... ...... ... ... өткен ізімді айыптаймын» деп
үкімет ... ашық хат ... ... Жазу ... ... ... ... - күнә ... Халқыңа – қызмет! Алда-жалда, күнә бола ...... ... үшін ... ... қандайын болмасын, құдай кешіреді!
Күнәһар ... ... деп ... Әуезовке Ахмет Байтұрсыновтың
жалынуы қазақ халқының болашағы. Қазақ әдеб ... Ұлы ... ... еді. Қазіргі таңда арманы орындалды дей аламыз. Жалпы алғанда,
әрбір адам жасы ... ... ... жас ... ... ... еске ... сияқты суреткер де кемелдене келе тарихтың жастық шағына - өткен
замандарға ақыл көзін ... ... ... ... ... ... мұңы мен мақтанышына ортақтаса береді екен. ... өз ... ... да ... ... ... ... куә
болған мезгіл қоңырауларының күмбірі ең аяулы деген сезімдерге қозғау
салған шақтарда ақын ... ... ... қағып, дауыс қосады. Сондықтан да
Иран-Ғайып тарихи шығармаларына қосымша «Киелі Күнә» шғармасымен тарихты
ашуға тырысқан. Өткенді ... ... ... ... - ... борышы.
Поэма бірден драмалық қуатпен басталады: «Киелі күнә» Пьесадағы оқиға
небәрі екі-үш кейіпкер арасындағы диалог арқылы ... ... ... өзі тартыстың жылдам дамып, ширақ жүруіне әсер ететіні сөзсіз. Пьеса
ойға, оқиғаға қүрылған.
«Алашорда» ұлтшылдары өзіндік ... ... ... ойы, тіпті жеке
философиясы бар тұлғалар ретінде көрсетілген.. Белсенділерлің де ... ... нені ... да – достықты ма, махаббатты ма, табиғатты ма ... ... ... байламдар жасау – Иран-Ғайып творчествосына
тән бір ... ... ол үшін тек қана екі ... ... ... ... ол тіршіліктің негізгі мәні және өмір ... ... ... себепті біреуді мұқатқысы келгендер оны емес, оның рухани тірлігі
–ахиреттік досын аяқтан ... ... ... бір ... – оның адам жанына
пайдалы рухани витамин секілді, халыққа қажеттілігі мен ... ... ... ...... ... ақылды сөз болады – кәдеңе
жарамайтын, түрге, ... ... бай ... ...... ... ... олардың тек атына мәз. Иран-Ғайыптың шығармашылық
кредосы мүлде ... Мен оны ... бір ... ... ... бір француз балауыздан жасалған Париж кварталының моделін
асқан шеберлікпен жасапты. ... ұзақ ... ... ... ... ... – тік ... қатал кісі екен – бәлен деп жауап
бермепті. Армияны ... ... ... аш тұрғындарын тамақтандыру
керек, коалицияға қарсы қорғаныс жұмысын ұйымдастыру ...... ... ... ... Ақыры модельді дұрыстап көруге қолы ... ... ... ғажап екенін мойындамауға болмас, бірақ осыны жасаған ... ай ... ... – деп үкім ... ... – деп ... қауіпті жағдайда тұрғанда осындай пайдасыз іспен шұғылданғаны ... – деп ... ... де, ... да, ... ... істе ... басымызда
осы пиғыл, осы шарт болса, жалпы адамзат, оның ішінде біздің халық ұшпаққа
баяғыда жеткен болар ... ... ... ... ... ... ... өзінің кейбір әріптесіндей салулы төсек, салқын үйде
алаңсыз өлең ... ... ... ол да біледі.
Біз – ақындықтың тек қана ақиқатты айтуға ұмтылған қалам иесінің ғана
санасында сәуле шашып тұратынын әсте аңғара ... ... Мың ... мен ... ... ... ... қасиетті ғұмыр бойы адал
арқалап өту де жаны таза пендеге ғана ... ... Ақын ... туу ... ақын болып қалу бар. Өкінішке қарай біз бүгінгідей жаһанданған дәуірде
мәртебелі поэзия ... ... ... жайында сөз қозғауды қойдық.
Әдебиеттің тамырын басатын талғампаз ... де ... ... ... ... ... жоқ. ... сөз бен жөнді талдау
болмаған соң, ... ... кім ... ... ... айтып, керек
қаламгерді мақтап, керек емесін даттай беретін болдық. Осы төңіректегі ұзын
сонар ... ... ... ... келтіре беруге болады. «Жақсының
жақсылығын айт, нұры тасысын» демекші, шындығында, біз ұлт әдебиетінде ... ... ... ... мен ... ... аса мән ... алдық. Болмаса қазақта мақтауға тұрарлық қалам иесі аз ба ... ... жыл ... ... ... 2006 жылы ... ақын, драматург
Иран-Ғайыптың он үш томдық таңдамалысы жарық көрді. Бұл, ... ... бір ... ... ... Көзге ілінгені тек сыншы
Амангелді Кеңшілікұлының ақын шығармашылығы жайында жазған тұшымды толғаныс-
мақаласы болды. ... ақын ... ... оқырманның қолына
тигенімен, таңдамалы томдарды парақтап, зерделеп ... өзге ... ... ... жоқ. Бұл ... – басқа да көптомдықтары жарық
көрген ақын-жазушыларға да қатысты дүние. Есесіне, қазақ әдебиетіне ... ... ... өрге ... ... ... ... салатын ақынның
артына шам алып жүруге әуес-ақпыз. Иран-Ғайып десе, жиырылып ... ... ... оның ... ... болмай жатып, тік мінезіне
қарап, сыртынан «бунтарь ақын» деп бойын ... ... ... ... жасырын емес. Бір кездері бұл ақынның драмалық туындыларына ... ... ... ... ... орын ... оның
пъесаларын сахналаған жас режиссерлер ... ... ... ... ... ақпарат құралдарында бірнеше мәрте жазылды да. ... сөз ... ... ... ... ... қай ... қай қоғамда
болмасын, өз оқырманын алдаған емес. Көнеден ... ... ... ... сал-сері ақындары қай кезде де қоғамдық ойды қозғаушы,
ішкі рухты оятушы, әділетсіздікті ... әрі ... сөз ... ... ... ... өткен хан Абылай да Бұқарлардың бәтуалы
сөздерінің мәйегінен мән ... ... ... ... ... ... ... бұл – өткен ғасыр бедерінде орын алған құбылыстар.
Қазір ... сөзі ... ... замандар көзден бұл-бұл ұшқандай.
Негізінен ақынның барлық шығармаларында - ... ... ... ... ... таныған сайын қоғамдардың қатыгезденіп , ... ... бара ... ... ... ... толғаныстан
тегеурінді шығарма туған. Ол енді сіз бен ... ... ... ... біз сол үшін де қарыздармыз.
Бүгінгі ұрпақ - ... көп, өзін ... ... үлгермеген,
қызылды, жасылды әлемішке көп қызығатын ұрпақ.Осылай жүріп қоғамды, әлемді
тани алмай қала ма, ... да кеш ... ... ... ... жер
алдындағы парызын өтеп үлгере алмай қалар ма екен деп те ... ... ... ... түседі. Ақынның қай шығармасын оқып қарасаңыз да
олардағы алтын өзек ой - ... ... ... ... ... болып келеді.
Оның өлеңдерінде үнемі қырандар мен торғайлар, ... мен ... мен ... ... мен ... өзара салыстырылып отырады. Қыран
– текті, торғай – тексіздік, тұлпар санаулы, жабы – көп, текті ... көп ... ... – кім ... Кім ұтылады? Ақын жүрегін
кернейтін ыза, кек осыдан туады. Қайратты, ... ... ... ... ... ұрпақты тектілікке шақырады. Үш мың жылдық қор
өмірден үш ... ... ... ... ... ... тышқан
тірліктен бір сәт те болса самғау кешетін қыран ... ... ... ... адам атудан тайынбасын, ерлік жасаудан гөрі оны бағалаудың
(бағасына жету) қиын екенін бар ... ... ... сүю, ...... бар ... ортақ алтын өзек десек жарасады.
Бүгінгі күні аңсап ... ... ...... идеология
қалыптастыруда осындай дәуір дауылпазы дерлік ақын жырларының ролі ... орыс ... ... «Ақын болу - өз еркің, ... ... ... ... ... ... екі жол ... көпке мәлім. Бұл тұп-
тура біздің Иран-Ғайып үшін ... жыр ... әсер ... Иран-
Ғайыптың ақындығын азаматтығынан бөліп алуға болмайды.
Ел басына күн туған – ... мұз ... ... ... ... ауыз ... ... басын бәйгеге тігіп, қызыл
империяның Отаны – Мәскеуде аса ... ... ... ... сөз ...
Иран-Ғайыптың ақындық пен азаматтықты бір кеудеге біріктіріп жасаған аса
ірі ерлігі. Ол – дауылпаз ... ... ... ... ... ірі ... ... ісі. Тарихта таңбаланып қалған ол істі
ұрпақтарға ұлағат етіп ... ... ... ... ... ... – заңды құбылыс.
Бүгінгі «коммунизмнен» капитализмге өтетін кезеңде өмір сүруді тағдыр
біздің ... ... ... Кешегі кеңестік кезеңде ырду-дырду
тартысып жататын ақын жазушылар үні бүгінде көп естіле ... ... тым ... ... көбең. Көз үйреніп, құлақ сарсылар жағдайдың
бойға сіңісті болғаны соншалық, кейде оларды іздеп елеңдейсің. «Оу, ... кеше ... өтіп ... құбылыстарға көңілі толмай айқай-шу шығарып
жататын беймаза ақындарымыз қайда?»дейсің сондайда.
Дәл осы ... ел ... ... қарай алмай, тіл, діл,
рухымыздың құрып бара жатқанына ... ... ... ... ... ... құлазып, әлдебір дабылды іздейтін бір сен емессің. Әлемнің екінші
бір қапталында тірлік кешіп жатқан, Адамзат баласының ... ... ... тағы бір ... да ... ғалам үніне түріп отырады.
Кенет оның да құлағына бір ... ... Ол ... ... тіпті басқа
құрлықтан болуы мүмкін. Қашық бола тұра анық ... үн – ... ... ... ... ... шығады.
Міне, бұған бар жан-тәніңмен таң қаласың. Қайран қалатының әлемнің
әлдебір шалғайында тірлік кешіп жатқан, түр-түсі де ... де ... ... ... ... пен сенің жан-дүниеңдегі арпалыс, рухани
сұраныстың бір жерден ... ... бір ... ... ... ... ұқсас шыққанына таңданасың. Олай болуы заңды. Бір ақын
айтқан, адал ниетті адам жаны дауыл ... ... ... ... деп. Тіпті Марк Твен өз өмір-тіршілігіңе көңілің тола бастаса,
тез, өте тез өзгертуге тырыс. Өйткені , бұл ...... ... ... ... ... Кім ... да мейлі, өмірді құштарлана
сүйетін әрбір азамат жаны әрдайым әрдайым жаңа рухани сұраныстар ... Сол жан ... ... - әр ... ... кешіп жатқаныңа
қарамай, күтерің, ... ... ... ... ... ... бар жан-тәніңмен мақтанасың.
Қандай тақырыпта ой қозғаса да екі азаматтың ойы ... ... ... ... келіп тіреледі. Терең толғанған екі қайраткер
қоғам ... үшін – адам жаны ... ... ... ... кім-кім үшін де сабақ. Мейлі ... ... ... ... әрбіріміз есте ұстар жағдай. Ең бастысы, әрбіріміз тәрбие сабағын
өзімізден бастасақ ләзім. Өз ішіңе ... ... ... ... ... дауылпаз ақындар қажет. Бұл – аксиома. Тап қазіргі
кезеңде дауылпаз ақын ... ... тың ... хақ. ... ұлықтап жыр толғап, қазақ-қырғыз бауырлас екі халықтың рухани
байлансына ... ... ... ... ... ... әдебиетінде ғана емес, қазақ
мәдениетінде, жалпы өркениетінде мүлде ... ... ... ... ... кез-келген шығармасын: мейлі сезім ... ... ... ой ... әлеуметтік поэмаларын, шер ... ... ... да ... ... ... қай-
қайсысын да алып қарасаңыз, мүлде өзгеше, ерекше күйге бөленесіз. Басқа
ешкімге ол, оған ... де ... ... ... ... ... айтылып жүрген терең де
тебіренген ой-пікірлер, шүкір, молшылық. Оған беріліп жүрген ... ... баға мен ... атақ-даңққа қазақ поэзиясында бұрын
соңды қол жеткізгендер әлі бола қойған жоқ. Дегенмен ол ... ... сөз, ... терең зерттеулер келешектің үлесі болары сөзсіз.
2 ТАРАУ. ИРАН-ҒАЙЫП ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ... ... ... негізгі көзі болған қара өлең жанрынан әр
алып, кең ... ... ... ... ... ... ... берді. Бұл кезең ақындар лирикасы мен эпикалық еркін ... ... әрі ... кең, ... ... мен өлең
романдардың көркемдік - эстетикалық тұтастығы ... ... ... ... нәр ... жаңа өң беріп, өзінше өлең құпиясын ашуға ... тіл және ... ... ... ... ... ... айту,
екпін, сөз қолдану т.б.) меңгеру және тілдің мәнерлеу құралдарын қатынастың
әртүрлі жағдайларында олардың мақсаттары мен ... ... ... ... ... әсер ету сипаты адамды эстетикалық әр түрлі күйге ... ... ... ... ол үшін поэтикалық мәтіннің қызығушылығын
арттыру мақсатында сөйлеу формаларын қолдануға болады. Демек ... ... ... ... т.б. арқылы түрлілікке жетіп, әрбір поэтикалық
сөздің көркемдікке (эпитет, метафора, ... ... және ... ... ... ... туралы белгілермен (ым, бас
изеу, эллипнесис, эвфемизм т.б.) танылуын ықпал ... ... ... ... ... ... ... идеялық-эстетикалық көзқарасын, алға қойған мұрат-мақсатын, азаматтық
позициясын таныта отырып, шығарманың ішкі құрылымы  мен  сыртқы  сымбатын
түгел ... ... тән өлең ... ... ... ақындық сезімін сан қырынан көрсетеді. Осындай ақындық
шеберлік туралы академик ... ... ... «Әдемі айтылған шоқ боп
маздау, көп-көп ... ... ... ... не? ... ... ... ма? Осы арадағы әр ұғымның арғы жағында әр алуан қызық құпиялар
жатыр»[2]. ... ... ... ... ... ... анықтай отырып, әдеби  тілдің  әсемдігі  мен ... ... ... тәсілдердің, фигуралардың түрлерін 
қолдауындағы, ақындық ... ... ... ... ... ... Ақынның өзіне кезек берейік:
Табаныма тас батып, шөңге кіріп,
Шегеленсем –
Шаршаттың сен де егіліп.
Бақыт – ...... ... ... өңгеріліп-, 
Ақын матафораны тек ауыстыру мағынасында ғана емес, логикалық-
мағыналық, ұқсастықтары ... да ... ... ... ... мағынада баламаланып, эмоционалды, экспрессивті сөз тіркестерінен
құралған.
Иран-Ғайып поэзиясындағы көркемдіктің басты ... бұл ... және жай ... емес ... топтасып келуінде дер ... ... бір ғана ... ... ... ... ... топтасуын — ерекшелігі деп тануға болады. Мысалы:
… Күтейін – ... ... ... ... туар, күрмеген мұң ұмтылар –
Қомданған Қыран-Шабыт
Құзарды орап, Әлдилеп,
Ақша бұлтты үнім тұнар!..
Немесе:
Әке – бағбан, екеуіміз – гүл-бүлдірген,
Әр мүліктен жиған ...... ... ... деп құр ... тартты ұзын сапты бір қасық...
Иран-Ғайып поэзиясы ... ... өте ... сөз ойнатуда, көркем образдарды сөз тіркестерін жаңаша тауып,
өзінше тың ... оның ... ... ... ... сөз ... Көзге түсіп, қазақ поэзиясында белгілі орынды иеленеді. Әдеби
процестің көркемдік сипатына өз үлесін қосады деп сенеміз.
Иран-Ғайып поэзиясының тағы бір ...... ... ... көзі ... қара өлең ... нәр ... кең тынысы, серпінмен
еркін игеріп көркемдік шеберлікпен соны ... ... ... ... ... ... тынысты, ерен құлашты, әрі өрісі кең. ... мен ... ...... ... ... ... поэзиясынан нәр алып, жаңа өң ... ... өлең ... ... ... да ... да – назарымда,
Базарым да.
Тірі екем деп қуанам жазарымда.
Жаны сұлу жадында жырым қалса –
Қорқытпайды ауру да,
Ажалың да! — дейді.
Иран-Ғайып ... тіл және ... ... ... қалыптарын, яғни
сөздерді дыбыстап айту, екпін, сөз ... ... ... ... ... ... ... Әрбір өлеңі оқырманының жүрегіне ой
салып, әр түрлі эстетикалық күйге бөлейді. Ақын ... ... ... ... ... ... мәнге ие.  
Мысалы:
Білдің анық кімге сенім артуды,
Білдің анық ... ішті ... анық ... тон ... анық ... ... ... менмін жетіміңді өксіткен,
Рас, менмін тандырыңды кепсіткен.
Рас, менімін тынышын алған кәрінің...
Бүгін орны ... емес пе ... ... ... ... ... шалғыныңды жайпаған.
Өлеңдегі дыбыстық қайталаулардың ерекшелігі олардың ішкі әуездік
сипатына ... ... жаңа мән ... ... ... ... өлең
сөздерінде қандай да бір дауысты дыбыстардың (ассонанс) немесе дауыссыз
дыбыстардың (аллитерация), сөздердің қайталануы, ... ... ... ... ... ... танытады.  
Академик Зәки Ахметов: «Лирикалық шығармада негізінен алғанда ... ... ... ... ... ... туындылар жеке
адамның жан-дүниесін, толғанысын, ... ... сол ... ... ... ... ... береді»,[4] – дейді. Демек, Иран-Ғайып
лирикасының өзегі – қоршаған орта, ... ... ... ... отырады.
Көркем әдебиетке тән сөз қолдану заңдылықтары суреткердің ... ... ... ... жатады.Сонымен қатар ақынның
поэтикалық тіліне тән ... – ең ... оның ... ... идеялық-көркемдік мазмұнға толы.
Ақын  поэзиясының көркемдігі тігісі жатық сөздер мен сөз ... ... ... аңғарылады. Өлеңдерінің айтылу сазы, ырғақты
әуені, оның жеке өзіне ғана лайықты үнін танытады. Мысалы:
Ес болса:
Дәуір – ...... –  ...... – жаңа.
Түкте емес Құдайың да,
Құдіретің де,
Тірліктің Тәңір–Иесі–
АДАМ ғана!
Өлеңнің ... ... ... ... ... ... жеке басының
сезім иірімдерін, көңіл-күйін жырлаумен шектелмей, қоғамға тән құбылыстар
мен адамға тән мінез-құлықтардың табиғатын ... ... қиын да ... зерделеуге, адам санасы мен ғалам байланысының сырлы жұмбақтарын
тануға көмектеседі. Ақын заманның ащы ... ... ... ... еркін жырлайды, көркем суреттейді.
Поэтикалық тіл жалпы сөз өрнегі белгілі бір халықтың тыныс-тіршілігін,
тұрмыстық сипатын, ұлттық ... ... ... ... бәрі бір ғана тіл, сөз арқылы көрініс бермек. Ал ... ... даму сол ... ... сөз өнеріне оның ... ... ... ... ... міндетті түрде
әсер етеді. Тіпті кейбір сөздердің қолданылу ерекшелігі белгілі бір ұлттың
белгілерін айқын ... ... ... ... ... ... сөздер, теңеу, метафора, метанимия, символ, гипербола
т.б. көркемдеу құралдарын ... ... ... бәрінің атқаратын
қызметі бірдей екендігін көреміз. Ол сөздің ең шұрайын келтіріп тұратын
элементтерден (ой, ... ... ... ... ... т.с.с) тұтасып
бейнелі, суретті сөз тіркестерін жасауы тиіс.
Қазіргі қазақ ... ... ... мен ... ... ... олардың барлығына ортақ сипат-
неғұрлым күрделілік интеллектуалдық ... тән ... ... ... өлеңдеріндегі көркемдік құралдардың бір-бірімен араласып және
бір мақсатқа қызмет ету сипатымен ... ... ... ... ... түрлері араласып келіп әдеби тілдің соны үлгісін жасауға
тырысады. ... ... ... тән ... ... ұғымдарды өлеңге айналдырып мән-мағынасын ашуға тырысады.
Көркемдік бейнелеу құралдары, поэтикалық тіл - өте күрделі құбылыс. Оны
қолданудың өз заңдылығы, ... ... ... ... біле бермейтін көп
қыры, көп сыры бар. Мәселен, сөздердің заттың, құбылыстың атын, ... ... ... ... ... білдіретін арнайы мағынасы –
атау күйі бар. Тіл білімінде олар ... қай ... ... ... зат ... сын ... сан есім, есімдік, етістік, демеу, шылау тағы
басқа әдеби ... ... қоса ... ... ... міндет қойып, үлкен идеяны нысана еткен ақынның таптаурын
дәстүрді місе ... ... ... ... ... болар еді. Себебі жаңа мазмұн өзімен бірге жаңа түр
ала келетіндігі мәлім. Ойдың жаңалығы ... ... ... ... бөліктері ырғақтық, ұйқастық, өлең құрылымы, өлшем-өрнектерінің
өзгешелігін ... ... – [13, 108 б.] ... С. ... Қазіргі
қазақ поэзиясындағы көркемдік тәсілдері мен бейнелеу құралдарының
қолданылуындағы ... ... ... ортақ сипат-неғұрлым
күрделілік интеллектуалдық поэзияға тән көпқырлылықпен өлшенеді. ... ... ... ... ... араласып және бір
мақсатқа қызмет ету сипатымен ерекшеленеді. Тіпті күрделі ... ... ... ... ... ... тілдің соны үлгісін жасауға
тырысады.
Көркемдік бейнелеу құралдары, поэтикалық тіл - өте күрделі ... ... өз ... ... ... ... ... біле бермейтін көп
қыры, көп сыры бар. Мәселен, сөздердің заттың, құбылыстың ... ... ... ... ... бояуын білдіретін арнайы мағынасы –
атау күйі бар. Тіл ... олар ... қай ... ... қарай
топталып, зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, демеу, шылау тағы
басқа әдеби тілдік мүмкіндіктердің қоса ... ... ... ... ... көркемдік бейнелеу құралдарының қолданылуының
ерекшеліктері көп: түрлі бейнелеу әдістері мен көркемдік құралдарының ... ... ... ... қазіргі теңеулердің интеллектуалдық
ақпарат жүктеген күрделі, мазмұнды сипатқа ие екендігі; ... және ... жан, тіл ... кейіптеу әдісінің жаңа тәсілдерінің пайда ... ... ... ... құралдары, бейнелеу тәсілдері, ... адам ... ... ... ... суреттеуге мүмкіндік
беретініне ақын өлеңдерін дәлел етуге ... ... жан ... ... ... ... қолдану тәсілін ... ... ... қай ... ... ... өзінің бейнесі, ойы, сезімі
арқылы ұлттық мінез бен ... ... ... ... мол ... ... ... сезім әлеміне жетелей жөнелетін Ф. Оңғарсынова
өлеңдеріндегі ұлттық бояу, ұлттық характер ... ... ... ... адамның ішкі әлеміне үңілгенде барынша айқындала түседі.
Иран-Ғайыптың поэзияға тыңнан қосқан кейбір өлең өрнектері жеті-сегіз
буынды өлшемдегі ырғағы 4 буын + 3 буын ... ... ... екі ... ... ... жасалған. Ал соңғы екі тармағын 8 ... ... ... ... ... ... ... ең қарапайым сипаты
Иран-Ғайыптың мына өлеңінде көрініс береді:
Далада – қыс
Үйде - жаз,
Күрсінемін күйде мәз-
Жан ... ... ... іш ... өңің ... аппақ-
Түтін тыста будақтап... [14, 44 б.]
Иран-Ғайыптың тағы бір қазақ өлеңіндегі өзгеше өріммен ... ... ... өте ... ... өтем ... болсам дүниеге келгенім бе бекерге!...
Шынымен-ақ өмірің менен бетер бекем бе?
Шынымен-ақ тірлігім күлік емес ... ... мен бе ... ... ... ... алғам жоқ,
Берерімді бергем жоқ!-
Мен өмірден өтпеймін-
Кеншім ұям-көр мен көк!-
Өмір менен өтеді-
Көз жұмамын өлген боп...
Мен бе?
Өмір ме өксіген?...
Өмір болса бұл қалай?-
Зар ... ... ... жас ... Меніменен Өмірдің ара-жігін аша алмай,
Жер мен Аспан ... ... ... ... [14, 37 ... үшін өлеңді толық алуға тура келді. Өйткені өлең тармақтарының
буын санының әркелкілігі ... ... ... ... ... алғашқы
14 буынды екі жолға бөліп жеті-жетіден бөлшектесе, үшінші тармақ-15 буынды
құраса қалғандары-14 буынды құрайды. ... ... ... 7 ... Ал үшінші тармақ бірінші шумақтағыдай әркелкі буынды құрайды: -8
буынды екі тармаққа-2-6; ұшінші тамақ-7 буын, төтіншісі-14 буын, ... ... ... ... ... ... өлеңнің не мазмұнына
немесе құрылымының интонациялық ырғағына еш әсер етіп ... жоқ. ... ... ... ... ішкі ... ... береді.
Ақынның бұлай еткендегі мақсаты, бұл өрнектің өзіндік өзгешелігі бар
екенін жоққа шығармақ емес, оның ... ... ... ... Қалайда сұрақ-жауапқа құрылып, ортасындағы шумақты біріңғай жеті
буынға топтастырып келтіру өлең ... ... ... ... ... ... ... жүрегіңе де,
Бауырға!
Өкпесі таза,
Бүйрегі бүтін жан керек
Қарсы тұратын жауынға,
Дүлей дауылға!...
Жақын мен жуық ... ... ... ... ... тәніңнің дерттің теңшесін.
Сен ауырғасын-онсыз да дімкәс дүние,
Келеге елмес, көтермес түскен еңсесін... [14, 217 б.]
Алғашқыда аралас буынға негізделгендей болып ... ... ... толық тірескен - 13 буынды ... ... ... ... ... ... сәйкес тармақпен үйлесіп отырады. Мұндағы тізілген
сөздерді жаңа тармаққа бөлу, ойнақы қозғалыс-ырғағын өлең ... ... ... түсу тілегіне сай алынған. Бірақ бұл жерде поэзияда қандай ... өмір ... ... ішінде қимыл-әрекетті, қозғалысты айқын
елестететін алдымен сөздің мағынасы, баяндаудың, ... ... ... ... ... керек. Айтылатын ой мен өлең ... ... ... тікелей байланыс жоқ. Сондықтан өмірдегі
белгілі бір заттың қимыл-қозғалысына орайлас өлең ... ... ... ... ғана болмаса, жақсы шыға бермейді. Төрт буынды тармақтар да,
басқа ырғақ-өрнектер ... сан ... ... бере ... ... ... ... өлеңінде Иран-Ғайып шумақтың құрылысын және
тармақтардың ... ... ... ... ... ... толғар келді хақтық кезегің.
Алма-ғайып жел өтінде заманның,
Өн бойында өрт шалғанын сеземін.
Он бір ... ... 4+4+3 үш ... ... он бір буынды
тармақтармен толықтырып отырады. Алдыңғы ... ... ... осы төрт ... тармақтардың қатарында үш буынды тармақ
та жасанды сезіледі. Бұлардың бәрін қосқанда он бір ... ... ... ... ... ... ... + 4буын + 3буын), осы шумақта
аралас буынды тармақ пен он бір ... ... ... ... деп қарау да
қисынсыз емес.
Пушкин...
Дуэль...
Дантес...
Қан...
Сабақ маған,
Дуэль-жоқ,
Қан жоқ па деп қарап бағам.
Қайда ... ... қыр ... ... боз атты алақтаған.
Иран-Ғайып қазақ поэзиясында тыныс белгілік сипаттарды көп қолданған.
Дауыс ырғағының ұтымды шығуына көптен-көп әсер ... бұл ... ... жазылу, тармақ құрау сипатында да байқалады. ... ... ... қысқа-қысқа сұрақтармен берілуі немесе
терең пәлсапаның жауабы мен ... ... алып жүру ... ... ... ... осы пікірімізге дәлел. Тіпті халықтық үлгілерінің ... де ... өлең ... әр ... ... ... ... сипаттарын да кездестіреміз:
Бірі-ерте туылып,
Бірі-кештеу буынып-
Қоғамынан түңіліп,
Қызметтен қуылып.
Бірі-әуре баспенен,
Бірі-араз аспенен.
Бірі-мешеу, мүгедек,
Бірі-мылқау, таскерең [14, 414 б.].
Мұның өзі өлеңнің көтеріңкі ... ... ... ... ... ... ... борат?!-
Табанының бүрі жоқ-
Жүре алмасын тайғанап!
Жарыл-
Жанды жарадай,
Қозғал,
Қорын,
Сілкін,
Жер?!-
Алды-артына қарамай
Кетсін зытып шіркіндер!
«Шоқ түкіріп» сияқты өлең-өрнегі – шумақтағы әр ... ... ... үйлесімі – оның идеялық мазмұнына тән сонылық сипат-
белгілерді тануға лайық. Ақын жаңа ... ... ... ... ... ... өлең өлшемінің ырғағы ширақ, орамды ... ... ... ... көреді-
Ол-
Сені-...
Жек көреді-
Өзін...
Иттің көтінен!
Бұл өрнектің ырғағы 4 буын + 4 буын + 3 буын ... ... он ... ... ... ... байқау қиын емес. Тек үшінші тармақтың
әр бунағы жеке жолға қойылғанда, осы ... ... ... бірыңғай
етіп, күшейте түсу мақсатымен ... ... үш буын ... ең соңғы
тармақтары екі, бес буын болып алынған. Олай етіп шумақ ішінде ұзын жолдар
мен ... ... ... алу өлең ... ... ... ... сипат дарытқан. Өлең ырғағының мұндай ықшам, жедел
екпінін үстей түсу мақсатымен ақын ... ... ... айтылатын, бірді-
екілі сөзден ғана құралатын қысқа үш ... ... ... келтіретіні
де бар. Мысалы:
Жандай-
Қымбат...
Қадірлі,
Әз қалауы-
Көңілдің
Қарапайым...
Кәдімгі
Өзіндейсің-
Өмірдің [14, 238 б.].
Иран-Ғайып он бір буынды өлшеммен жазылған ... ... ... ... бес ... 7 буын ... сол ... күшті пауза
туғызып, өлеңнің ырғақ-интонациясын құбылта түскен.
Өлең ... ... ... тән интонациялық ... ... оның ... ... ... ... ... байланысты. Ауызша шығарылып, әуендете ... ... ... мен ... шегі ... ... келетін болса,
жазып шығарылған, сөйлеп оқуға ... ... ... ... ... ... болса да сөйлем мен тармақтың шегі қысқалау, біртұтас
сөз тіркесі мен ... шегі ... ... ... өлең ... өзгеріп шыға келеді. Сондықтан үнемі белгілі бір өлең ... ... ... ... ... сақтамай, ара-
тұра болса да, сөйлемдерді реті ... ... ... ... етіп,
еркін құрудың мәні бар.
Қазақ поэзиясындағы қалыптасқан дәстүр бойынша өлеңде әр жолдағы сөздер
біріне-бірі шешуші, біріне-бірі байланысты, бір ... ... ... ... тән нәрсе. Сондықтан жаңалық кіргізуге ұмтылған
ақын оны тақпақтап оқуға лайықтап жазуды маңызды міндетке алса керек.
Иран-Ғайыптың қаламынан ... ... ... ... айрықша
күшті сезілетін кейбір өлең жолдарын көреміз:
Күз-
Келмесін!
Қажеті-
Жоқ!
Қыс-
Келсін?!
Келсін де-
Қыс-
Бар білгенін істесін:
Қара Өлеңнің Обасы
Мұз құрсансын-
Шаңырағы
Ортасына түскесін
Күз
Келмесін
Керегі-
Жоқ!
Керегі!
Өледі-
Ол...
Келмесе ... ... ... ... көмеді... [14, 145 б.]
Бұл өлеңді үйреншікті ырғақ-әуеннің сарынымен, әндетіңкірей түсіп, оқып
кетуге ... Бұл - әр ... ... ... ... ... сөйлеп оқитын, тақпақтап оқитын нағыз декламациялы өлең. Мұнда
ақын жеке сөздердің көп ... ... ... ... ... ... мен сөз тіркестерін барынша оқшауландырып, олардың мағынасы жағынан
да, синтаксистік құрылысы жағынан да ... ... ... тұруын
көздеген. « Күз келмесін» деген сөйлемнің зат есімнен басталып баяндауыштан
(етістік) аяқталуы өлеңнің нық, ... ... ... болып нығырлы,
қайсарлы, өктем сөздердің лебімен жазылған. Ақын зат ... ... өте ... болатыны қандай болса, осы сөз тіркесін ақын мезгілге
арналған арнаулық ... орай ... ... де, үш ... ... де ... айтылатын етіп қойған. Дегенмен де ... ... ... ... ... ... қосып, сырғытып Қара Өлеңнің ... ... ... ... ... оқып ... ... Әр сөз, сөз
тіркесін салмақпен, ерекше екпінді үнмен келтіріп отырады.
Ақынның өлең тілін күнделікті ... ... ... ... ... ... ұстарту тәсілін «Жастық жыры» атты ... де ... Он бір ... ... ... осы көркем туындыда сөздің
интонациясын әндетіңкірей айтылатын өлеңнің шеберлігінен ... ... ... ... ... ... ... ұмтылғандықты
байқаймыз. Сөйлемдер де бұрынғыдай біркелкі тармақтардың бойына үнемі
шақталып құрылмай, ... ... ... асып ... ... тармаққа
ауысып, бірде тармақтың ортасында аяқталып жатады. Мысалы:
Еркімде!-Өмірімде!-Достығымда!-
Сынымда!-Шөлдерімде!-Құмдарымда!-
Шыңымда!-Белдерімде!-Тыңдарымда!-
Бойымда!-Дауылымда!-Ызғарымда!-
Ойымда!-Ауырымда!-Құздарымда!-
... Бейбіт таңның тынысын ән қыласың!-
Мәңгілікке сайрайсың, сән құрасың!!-
Мәңгілікке жайнайсың, жаңғырасың!!!-
Құйттай құсым-құрбаным-қазақ ... ... [14, 224 ... ... ... ... он бір буынды өлеңде сөздердің
тиянақты бөлшегінің (сөйлемшенің – фразаның) шекарасын толтырып ... ... ... ... ... ... ... себепкер болған.
Мұндай әрқайсысы өзінше тұтас ... ... өлең ... ... қиын болса да сонымен бірге өлеңнің құрастырмалы, қисынсыз қолдан
қоя салған сөз ... ... қиуы ... де рас. ... мына өлеңде
әрбір сөздің мағынасы айқын ақын көңіліне орамды жодарды тудырып өзінің
тосындығын танытып отыр. Осы ... ... он бір ... ... ... ... безіну емес. Өлең сөздің интонациялық
жағынан мейлінше түрленіп, дауыс толқынының сан қилы ... ... ... ... ... көздегенде, ақын өлеңінің өлшемділігін,
тармақтардың ішкі өрнегін жоқққа шығармайды. Тек сөйлемдердің интонациялық-
синтаксистік құрылысын ... ... ... үнемі матап-
байланыстырып қоймай, ара-тұра сөйлемдердің, оның дербес ... ... ... бунақ шегімен дөп түсірмей, алшақтатып әкететін тәсіл
қолданады. Әрине, мұны сирек, өлеңнің әр ... ғана ... ... жіберсе, онда өлең ... ... ... ... ... болар еді. Ал орнымен, ... ... ... құрылысы мағынаға толық бағындырылып, өлең интонациялық
жағынан мейлінше еркін шыққандай әсер ... ... ... ... ерекшеліктері айрықша
зор. Құбылтудың, әрі айшықтаудың тобына жататын көркемдегіш ... мен ... ... ... ... ... еш ақыннан кем
емес, керісінше өзіндік бояуы қанық. Әрине, мұндай образ ... ... – сөз. Олай ... сөздің мағыналық тереңдігі мен сыр-сипатының шегі
болмайды. Осы сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... келген сөз екінші сөзбен үйлесіп, үндесіп, сөз-
тіркестерімен көркемдік мағынаға, әсерге бөленіп құлпырады емес пе? ... ... сөз ... ... ... компоненттерді қолданғанда
бір заттың немесе құбылыстың ұқсастығын, сипатын екінші бір ... ... ... бір-бірімен салыстыра отырып суреттеуден,
бейнелеуден туады десек, ... өз ... ... ... ... сөз ... ... көркемдегіш құралдары арқылы
эстетикалық тұтастыққа негіздеп өзгеше бір сәулетті көркем әлем жасайтынын
көреміз.
Мысалы:
Жыр ... жат ... ... ... ... ... ... жүремін көппен бірге,
Түнде сары сүйегім сырқыраған –
Кезін аңсап табысқан, шұрқырағын.
Ақын поэзиясындағы бейнелеу тәсілдері көркемдегіш ... ... ... көзқарасын, алға қойған мұрат-мақсатын, азаматтық
позициясын таныта отырып, шығарманың ішкі құрылымы мен сыртқы ... ... ... тән өлең ... ерекшеленген суреткерлік
шеберлігін, ақындық сезімін сан қырынан көрсетеді. Осындай ақындық шеберлік
туралы академик З.Қабдолов былай дейді: ... ... шоқ боп ... ... ... ... ... Бұлар не? Ақынға керек айрықша сипаттар ма? Осы
арадағы әр ... арғы ... әр ... ... құпиялар жатыр». Демек,
ақындық тілдің даралығын, сөзді қолданудағы ерекшеліктерін анықтай ... ... ... мен ... үшін ... ... ... түрлерін қолдауындағы, ақындық шеберлікті, ешкімге ұқсамайтын
өзіндік дара ерекшеліктерді байқаймыз. Ақынның өзіне кезек ... тас ... ... кіріп,
Шегеленсем –
Шаршаттың сен де егіліп.
Бақыт – Бағылан
Уақыт – Шабандоздың,
Бара жатыр алдында өңгеріліп-,
Ақын матафораны тек ... ... ғана ... ... ... тұрғысында да қолданады. Өлеңде астарлы ... ... ... ... ... сөз тіркестерінен
құралған.
Иран-Ғайып поэзиясындағы ... ... ... ... ... және жай тоғысу емес жиналып, топтасып келуінде дер
едік. Ақын шығармашылығында бір ғана өлеңнің өзегінен бірнеше ... ... ...... деп ... болады.
Мысалы:
… Күтейін – күлім қағап күнім туар,
Күнім туар, күрмеген мұң ұмтылар –
Қомданған Қыран-Шабыт
Құзарды орап, Әлдилеп,
Ақша ... үнім ...... ...... ... ... дүние – бір-бірден.
Бұл өмірге болмасын деп құр масыл,
Сыйға тартты ұзын сапты бір қасық...
Иран-Ғайып поэзиясы ... ... өте ... сөз ойнатуда, көркем образдарды сөз тіркестерін ... ... тың ... оның ... ... ... игеріп, сөз қолдануда
ерекшелейді. Көзге ... ... ... белгілі орынды иеленеді. Әдеби
процестің көркемдік сипатына өз ... ... деп ... поэзиясының тағы бір ерекшелігі – ... ... ... көзі ... қара өлең ... нәр ... кең ... еркін игеріп көркемдік шеберлікпен соны туындылар берді. Ақынның
лирикасы – эпикалық еркін тынысты, ерен құлашты, әрі ... кең. ... ... мен дастандарының көркемдік — эстетикалық тұтастығы
мол. Ақын Абай поэзиясынан нәр ... жаңа өң ... ... өлең ... ... ... да жүр,
Жаман да – назарымда,
Базарым да.
Тірі екем деп қуанам жазарымда.
Жаны сұлу жадында жырым қалса –
Қорқытпайды ауру да,
Ажалың да! — ... ... тіл және ... ... тілдің қалыптарын, яғни
сөздерді дыбыстап айту, екпін, сөз қолдану және тілдің мәнерлеу құралдарын
еркін меңгерген ... ... ... ... ... ой ... әр ... күйге бөлейді. Ақын өлеңдеріндегі арнау, ... ... ... ... ... ... анық кімге сенім артуды,
Білдің анық кімнен ішті тартуды.
Білдің анық тозбайтын тон табуды,
Білдің анық кімге шапан жабуды.
Немесе:
Рас, менмін жетіміңді өксіткен,
Рас, менмін ... ... ... ... ... ... орны толды емес пе бәрінің?!
Рас, менмін шаруаңды шайқалтқан,
Рас, ... ... ... ... ... ... ... ішкі әуездік
сипатына мән-мағына үстеп, жаңа мән ... ... ... ... ... ... да бір дауысты дыбыстардың (ассонанс) немесе дауыссыз
дыбыстардың (аллитерация), сөздердің қайталануы, ... ... ... ... ... ... танытады.
Академик Зәки Ахметов: «Лирикалық шығармада негізінен алғанда жеке
адамның көңіл-күйі, ... ... ... ... туындылар жеке
адамның жан-дүниесін, толғанысын, ... ... сол ... ... ... ... ... береді», – дейді. Демек, Иран-Ғайып
лирикасының ...... ... ... ағымымен тығыз байланысып отырады.
Көркем әдебиетке тән сөз қолдану заңдылықтары суреткердің шығармаларында
көздеген тақырыптық ... ... ... ... ... ... тән қасиет – ең алдымен оның шығармаларының эстетикалық
мән-мағынасы идеялық-көркемдік мазмұнға толы.
Ақын поэзиясының көркемдігі тігісі жатық ... мен сөз ... ... ... ... Өлеңдерінің айтылу сазы, ырғақты
әуені, оның жеке өзіне ғана ... үнін ... ............... – жаңа.
Түкте емес Құдайың да,
Құдіретің де,
Тірліктің Тәңір–Иесі–
АДАМ ғана!
Өлеңнің көркемдік әсері күшті. ... ... ... жеке ... ... ... ... шектелмей, қоғамға тән құбылыстар
мен адамға тән ... ... ... ... қиын да ... ... адам санасы мен ғалам байланысының сырлы жұмбақтарын
тануға көмектеседі. Ақын ... ащы ... ... ... ... ... ... көркем суреттейді.
Ақын шығармаларында гуманистік сарын әсте босап көрген емес. ... ... да, ... ... ... да, ... күннің бейнесін
жасауға ұмтылса да – жаңалықты табуға, шындықты ... ... ... қатігез сабақтарын қайталамай сараптау, қазіргі шындықты
аңыздағы қағида ақиқатпен ... ... ... ... арқылы осы
заман қайшылықтарын ашуға ұмтылыс – Иран-Ғайыптың поэтикалық қиял ... ... Осы ... ... ... ... «Хайуандық комедия»
Шыңғыс хан туралы, «Күшігінен таланған» Ақсақ Темір жайлы атты драмалық
трагедиялары ... ... ... ... резононс тудырды. Сондай-ақ
тарихи драмалары «Махамбет», «Тың құрбаны», «Естайдың Қорланы» драмалары
өткен ғасырлардан шер тартқан, ... орны ... ... ... ... ... ... бейім тақырыптарының бірі
сияқты. Себебі Мұхтар Әуезов ... Ұлы Абай ... ... ақынның поэзиядағы ұстазы, сырын шертер адамы . ... ... ... ... ... бар ... ... бақыты, тәуелді
өмір сүруі еді. «Мұхтар, кейінгі өмірге тарихты, шындықты білетін өзіндей
ірі тұлға керек. ... ... ... ... Мына тажал қармағанан
құтылуымыз – екіталай. «Қателік ... ... ... ... деп
үкімет басшыларына ашық хат жаз... ... Жазу керек. Солай... Ақылға сал?!
Бұл - күнә ... ...... ... күнә бола қалса – Киелі
Күнә! Халық үшін жасалынған күнәнің, қандайын болмасын, ... ... ... ....» деп ... ... ... ... жалынуы
қазақ халқының болашағы. Қазақ әдеб иетіне Ұлы жазушыны сақтап қалғаны еді.
Қазіргі таңда арманы орындалды дей аламыз. Жалпы ... ... адам ... ... ... жас күніне қарайлап, аңсай еске алып отыратыны сияқты
суреткер де кемелдене келе тарихтың жастық шағына - өткен ... ... ... жақсылығын сағынып, жамандығының себебін іздеп, халықтың
мұңы мен мақтанышына ортақтаса ... ... ... ... өз
өмірбаянындай жақын да ыстық сезіліп, тарих көшіне куә ... ... ... ең аяулы деген сезімдерге қозғау ... ... ... ... ... қағып, дауыс қосады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... тарихты ашуға
тырысқан. Өткенді құрметтей отырып, келешекке бастау - өнерлінің үлкен
борышы.
Поэма бірден ... ... ... ... күнә» Пьесадағы оқиға
небәрі екі-үш кейіпкер арасындағы диалог арқылы ... ... ... өзі ... жылдам дамып, ширақ жүруіне әсер ететіні сөзсіз. ... ... ... ұлтшылдары өзіндік бет-бағдары, мінезі, айтар ойы, тіпті жеке
философиясы бар тұлғалар ретінде ... ... де ... ...... тек қана ақиқатты айтуға ұмтылған қалам иесінің ғана
санасында сәуле шашып ... әсте ... ... ... Мың ... мен ... ғажабы араласқан ақындық қасиетті ғұмыр бойы адал
арқалап өту де жаны таза пендеге ғана бұйыратын нәсіп. Ақын ... туу ... ақын ... қалу бар. ... ... біз ... ... дәуірде
мәртебелі поэзия туралы, тамаша ақындар ... сөз ... ... тамырын басатын талғампаз сыншы-әдебиетшілер де қазіргі қазақ
өлеңінің ... ... ... жоқ. ... сөз бен ... талдау
болмаған соң, әдебиет хақында кім көрінген кесімді пікір айтып, керек
қаламгерді ... ... ... даттай беретін болдық. Осы төңіректегі ұзын
сонар әңгімелерді өрбітіп, ... ... ... ... ... ... айт, нұры тасысын» демекші, шындығында, біз ұлт әдебиетінде орын
алып жатқан жағымды жаңалықтар мен жақсы ... аса мән ... ... ... ... мақтауға тұрарлық қалам иесі аз ба еді?!
Осыдан біраз жыл бұрын, дәлірек айтсақ, 2006 жылы ... ... ... он үш ... таңдамалысы жарық көрді. Бұл, сөзсіз,
әдебиетімізге ... бір ... ... ... ... ... тек сыншы
Амангелді Кеңшілікұлының ақын шығармашылығы жайында жазған тұшымды толғаныс-
мақаласы болды. Алайда ақын ... ... ... қолына
тигенімен, таңдамалы томдарды ... ... ... өзге ... ... ... жоқ. Бұл сөзіміз – басқа да көптомдықтары жарық
көрген ақын-жазушыларға да қатысты дүние. Есесіне, қазақ ... ... ... өлеңді өрге сүйреп, имандай шындығын жайып салатын ақынның
артына шам алып жүруге әуес-ақпыз. Иран-Ғайып десе, ... ... ... ... оның шығармашылығымен таныс болмай жатып, тік мінезіне
қарап, сыртынан «бунтарь ақын» деп ... ... ... бейілді болып
жүретіні жасырын емес. Бір кездері бұл ақынның драмалық ... ... ... сахналардан белгісіз себептермен орын табылмай, оның
пъесаларын сахналаған жас ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарында бірнеше мәрте жазылды да. ... сөз ... ... ... қазақ өлеңі қай уақытта, қай қоғамда
болмасын, өз ... ... ... ... ... ... қазақтың
мәшһүр жыраулары, сал-сері ақындары қай кезде де қоғамдық ойды ... ... ... әділетсіздікті әшкерелеуші әрі «иманды сөз иесінің»
рөлін атқарған. Мысалы, кешегі өткен хан ... да ... ... ... мән ... ... ... шешімдер қабылдағаны
тарихтан белгілі. Бірақ бұл – өткен ғасыр бедерінде орын алған құбылыстар.
Қазір ақынның сөзі ... ... ... ... бұл-бұл ұшқандай.
Негізінен ақынның барлық шығармаларында - жалпы ... ... ... ... таныған сайын қоғамдардың қатыгезденіп , адам
жанының жадағайланып бара ... ... ... Терең толғаныстан
тегеурінді шығарма туған. Ол енді сіз бен ... ... ... Ақынға біз сол үшін де қарыздармыз.
Бүгінгі ұрпақ - ... көп, өзін ... ... үлгермеген,
қызылды, жасылды әлемішке көп қызығатын ұрпақ.Осылай жүріп қоғамды, әлемді
тани ... қала ма, ... да кеш ... өздерінің Отан, туған жер
алдындағы парызын өтеп ... ... ... ма екен деп те ... ... Иран-Ғайып жырлары түседі. Ақынның қай шығармасын оқып қарасаңыз ... ... өзек ой - ... ... ... ... үндеу болып келеді.
Оның өлеңдерінде үнемі қырандар мен торғайлар, тұлпарлар мен жабылар,
бұлбұл мен шымшық, еркектер мен ... ... ... ... ... ... торғай – тексіздік, тұлпар санаулы, жабы – көп, текті тектілігін
істейді, көп көптігін істейді – кім ... Кім ... Ақын ... ыза, кек ... ... ... ... ойдың ақыны қоғамды
тексіздіктен сақтандырып, ұрпақты тектілікке шақырады. Үш мың жылдық ... үш ... ... өмірді артық қояды, күйбең-күйбең тышқан
тірліктен бір сәт те болса ... ... ... ғұмырды асқақ тұтады.
Аққуды атқан, адам атудан тайынбасын, ерлік жасаудан гөрі оны ... ... қиын ... бар ... ... ... сүю, Адалдық,
Ізгілік – ақынның бар шығармасына ортақ алтын өзек десек жарасады.
Бүгінгі күні аңсап отырған, ... ...... идеология
қалыптастыруда осындай дәуір дауылпазы дерлік ақын жырларының ролі ... орыс ... ... ... болу - өз ... ... ... деген қанатты сөзге айналған екі жол өлеңі көпке мәлім. Бұл ... ... ... үшін жаралған жыр жолдарындай әсер етеді. Иран-
Ғайыптың ақындығын азаматтығынан бөліп алуға болмайды.
Ел басына күн ...... мұз ... ... ... дуалы ауыз табылмай қиналғанда басын бәйгеге тігіп, қызыл
империяның Отаны – ... аса ... ... ақиқатын айтып сөз сөйлеуі –
Иран-Ғайыптың ақындық пен азаматтықты бір кеудеге ... ... ... ... Ол – ... ... ... азаматымыздың тәуелсіз Қазақстан
тарихында ірі әріппен жазылар ісі. Тарихта таңбаланып ... ол ... ... етіп ... жарасады.
Уақыттың өзгеріп, ұрпақтардың алмасып отыруы – заңды құбылыс.
Бүгінгі «коммунизмнен» капитализмге өтетін кезеңде өмір ... ... ... ... жазыпты. Кешегі кеңестік кезеңде ырду-дырду
тартысып жататын ақын ... үні ... көп ... ... ... тым ... ... көбең. Көз үйреніп, құлақ сарсылар жағдайдың
бойға сіңісті болғаны соншалық, ... ... ... ... «Оу, ... кеше ... өтіп ... құбылыстарға көңілі толмай айқай-шу шығарып
жататын ... ... ... ... осы ... ел ... бей-жай қарай алмай, тіл, ... ... бара ... ... шарасыз дауыс шығады. Бұл,
әлбетте, Иран-Ғайып.
Жаны құлазып, әлдебір дабылды іздейтін бір сен ... ... ... қапталында тірлік кешіп жатқан, Адамзат баласының тағдырына алаңдамай
тұра алмайтын тағы бір замандасың да ... ... ... түріп отырады.
Кенет оның да құлағына бір дабыл жетеді. Ол бірақ алыстан, тіпті ... ... ... ... бола тұра анық ... үн – Мұқаң үні,
біздің Иран-Ғайыптың ... ... ... ... бар ... таң ... ... қалатының әлемнің
әлдебір шалғайында тірлік кешіп жатқан, ... де ... де ... ... ... ... пен ... жан-дүниеңдегі арпалыс, рухани
сұраныстың бір ... ... ... бір ... ... ... соншалық ұқсас шыққанына таңданасың. Олай болуы ... Бір ... адал ... адам жаны ... ... үнемі жаңалыққа, жақсылыққа
ұмтылады деп. Тіпті Марк Твен өз ... ... тола ... өте тез ... ... Өйткені , бұл көңіл-күйің – сенің марғау
тарта бастағаныңның белгісі ... Кім ... да ... ... құштарлана
сүйетін әрбір азамат жаны әрдайым әрдайым жаңа ... ... ... Сол жан ... ... - әр ... тіршілік кешіп жатқаныңа
қарамай, күтерің, табарың Иран-Ғайыптай ... ... ... болып
шығарына бар жан-тәніңмен мақтанасың.
Қандай тақырыпта ой қозғаса да екі азаматтың ойы ... ... ... ... ... ... ... екі қайраткер
қоғам ізгіленуі үшін – адам жаны ізгіленуге ... ... ... ... үшін де ... ... басшы, мейлі қосшы болайық,
бәріміз, әрбіріміз есте ... ... Ең ... әрбіріміз тәрбие сабағын
өзімізден бастасақ ләзім. Өз ішіңе үңіл. Тазар. Ізгілікке ұмтыл. ... ... ... қажет. Бұл – аксиома. Тап қазіргі
кезеңде дауылпаз ақын ... ... тың ... хақ. ... ... жыр ... қазақ-қырғыз бауырлас екі халықтың рухани
байлансына дәнекер ... ... ... ... әдебиетінде, әдебиетінде ғана емес, қазақ
мәдениетінде, ... ... ... ... ... құбылыс,. Оның
қаламынан ... ... ... ... сезім буған ... ... ой ... ... ... шер толқытқан
философиялық жырларын, астарлы да асқаралы монолог- ... ... да алып ... ... ... ... күйге бөленесіз. Басқа
ешкімге ол, оған ешкім де ұқсамайды.
Әрине, Иран-Ғайып туралы ... ... ... ... ... де
тебіренген ой-пікірлер, шүкір, молшылық. Оған беріліп жүрген ... ... баға мен ... ... қазақ поэзиясында бұрын
соңды қол жеткізгендер әлі бола қойған жоқ. Дегенмен ол ... ... сөз, ... ... ... ... ... болары сөзсіз.
Қорыта айтқанда, Иран-Ғайып поэзиясының ... ... әр ... ... ... өлең өрісі мен ондағы өмір
өнегелері, кеңінен ... ... Ең ... оның ... ... ... ... құштарлықтан өмір уақыт тынысын сезініп
отырады. Демек, ақын ... ... ... ... ... көріністері бар сыр-сипаттарымен даралана түседі. Осындай ізденістер
ақынның он үш томдық ... ... өн ... көрінеді. Ақын
өлеңдердің алтын қазығы біреу ... ... ... ... ... жайынан
ой ұқтырып, қоғамның ... ... ... ... жырлаған
сыншылдық сарын әсте қалмай өлең өрімінде ... ... ... ... ... ... ... жүйесінен тақырып әр
алуандығы, ізденіс мұраттары,  өлең өрісі мен ондағы өмір ... ... ... Ең ... оның ... ... ... ізгілікке құштарлықтан өмір уықыт тынысын сезініп ... ақын ... ... ... ... қоғам, кезең
көріністері бар ... ... ... ... ... он үш ... шығармалар жинағының өн бойынан көрінеді. Ақын
өлеңдердің ... ... ... ... ... ... ... замана жайынан
ой ұқтырып, қоғамның әлеуметтік жағдайын шыншылдықпен ... ... ... әсте ... өлең ... ... ... отырады.
3 ТАРАУ. ИРАН-ҒАЙЫП ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ... сөз ... ... ішкі ... суреттілігімен,бейнелілік мәнімен
ғана емес, айтылу қалпы, әсем үнділігімен де әсер етеді. ... ... ... ... бейнелі мағынасын оның ... ... ... сан ... рең ... ... түседі. Тіпті, өлеңді сөйлеп
айтпай, іштей ... да, оның үні, ... ... адам ... ... да ... ... қоймайды. Мұны қандай
ақын болсын тәжірибе жүзінде-ақ анық ... ... олар ... Абай ... «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, айналасы теп-
тегіс, жұмыр» келуін қалайда құнттайды.
Әрине, өлең ... ... ... ... – құр ... ... Ол үшін өлең сөздің ырғағын мөлшерден тыс ... ... ... қуып ... де ... Бұл ... өлең ... мүмкіншілігін, мағыналық, бейнелілік, ырғақ-интонациялық, дыбыстық
байлығын бір-бірімен сабақтас, жалғас алып пайдаланағанда ғана, ... ... ... ... ғана ... ... ... асады.
Өлең сөздің қара сөзден құрылыс жағынан айырмасы-онда ... ... Және ол қара ... де бола ... ... ... біткен жеріндегі тыныс алу ... ... ... өзгеріп, тиянақталып отыруынан туатын ырғақ қана емес. Өлең
сөзге тән ... ... ... ғана ... ... өлең ырғағы – поэзияның өз еншісіне тиген сипат, өлең ... ... ... ... ... ... әрбір өлең
тармағының көлемінде мөлшерлі шек болатындықтан туатын ырғақ. ... ... ... сөз ... бірге айтылуындағы ырғағына
қарай да ... ... өлең ... сай алынып
қолданылады. Мұны аңғару үшін әр ... ... ... санап жату
қажет емес, оның ... ... ... ... бұдан өлеңнің құрылыс-жүйесін ... ... ... зерттеп, бажайлап талдаудың қажеті аз ... ... ... Өлең ... ... қанша білгенмен, ол ... ... бола ... себі ... деген пікір жиі ... мұны өлең ... ... ... іс ... ... дәлелі деп ойлау теріс. Ал осындай ... ұғым ... ... ... сөздерінен де байқалып қалады. Ән-күйді де
тек музыканың теориясына ғана ... ... ... Сондай-ақ,
грамматиканы білмей де, жақсы сөйлеуге болатыны ... Тіл ... ... ... ғана асқан шешен ... кету ... ... де ... Осының бәрінен музыканың, тілдің, өлеңнің
теориясын зерттеу, білудің керегі ... ... ... ... ма? Не ... ... сезім арқылы қабылдап түсіну бар да, ... ... ... ... бар. ... ... ... артықшылығы болатыны күмәнсіз.
Тереңдеп зерттеп, байыбына ... ұға ... өлең ... ... ... творчестволық-жасампаздық қабілетінің
шексіздігін, эстетикалық-көркемдік ... ... ... ... ... мол.
Өлең сөздің табиғаты, оның қара ... ... ... ырғақ,
өрнегі болатыны, осындай өлшеуліліктің сыры, қажеттілігі ... ... ... ... ... ... әдебиетші,
жазушылардың күнделікті сөйлеу тілінің қалпын өзгертудің, өлшеулі
тармақ, ... ... өлең ... өлең ... ... ... ... шығармай қоюдың қандай қажеті бар деп
шүбәланған кездері де жоқ ... ... ... –Щедринніңң мынандай
белгілі сөзі бар: «Еркін, табиғи қалпында ... ... ... ... ... үйлестіремін деп бас қатыруды дені дұрыс адамның
істейтін ісі деуге болар ма ... ... өзі ... ... ... ... үстімен шайқалақтап ... жүру ... ... ... ... Л.Толстой сөздерінде де кездесіп отырады. Кейде ол ... ... да ... ... ... шындықты білдіріп, рухын танытатындықтан, ол
өте маңызды ... ал енді оған ... ... ... ... кіргізуге
тырысу, сөйтіп сөздің айқындығы мен қарапайымдылығына ... ... ... кетірушілік түзі жүрмеу секілді жөнсіз қылық»-дейді[18,
147б].
Өлең жүйесі тіл ... ... ... мүлде жаңа сапа,
қасиетке ие болады. Өлең сөздің өзіне ғана тән ... ... ... ... буын ... ... қолдану, мөлшерлі буын
сақтау өлеңде ғана бар. Ал қара ... ... ... жоқ. Өлең сөздегі
кейбір қарапайым ырғақ- өрнектер жай сөйлеу ... де ... ... ... өлең ... ... ... дайын қалпында
көзге түспеййді. Өлең құрылысының, өрнектерінің әр түрлі ... ... ... бар. ... тілмен қатынасы да біркелкі емес. Ұйқастың
құрылысы тілдің дыбыстық құрылысымен, ал ... ... ... ... құрылысымен көбірек ... ... ... ... ... ... ... Айталық, орыс поэзиясы мен қазақ
поэзиясындағы ұйқастың ... ... ... ... ... ... Ал
бірақ ұйқастың кезектесу реті кейде бір-бірімен жақын бола ... ... ... - абаб орыс поэзиясында да, қазақ поэзиясында да
(әсіресе, аса ұзын емес ... көп ... ... ... ... ... талаптар қоятыны рас. Бірақ
ол талаптарды қол ... ... ... ... деп түсінбеу
керек. Керісінше, өлшем-өрнектер қисынымен шебер ... өлең ... ... ... құрал бола алады. Үйткені ... ... ... өлең ... әкеп ... ... ... емес.
Олар сөздің өзінде көп ... ... ең ... ... ... жинақтап, жүйеге салып, өңдеп-толықтыру,
орнықтыру ... ... ... ... болсын өлеңдегі ырғақты туғызатын - ... ... ... ... ... ... десек, қазақ
поэзиясында ырғақ туғызатын - өлең ... буын саны ... ... негізгісі, бастысы – тармақ, яғни өлең ... ... ... әр ... үзіп-үзіп, шашыратып жіберетін қысқа
«жолдарды» емес, белгілі ... бар ... ... –тармақты айтып
отырмыз).
Өлеңді сөзді оқып, айтып ... ... ... шегі ... ерекше көзге түседі. Тармақтың бірлік-тұтастық тауып, оқшауланып,
бөлініп ... ... ... Оның шегі ... ... ... ... отырады. Әрбір тармақ көбінесе тиянақты ойды не оның ... ... ... ... ... құрылысы жағынан да бөлекше
болып келеді. Ал ... ... бөлу ... ... ... синтаксистік (сөйлем құрылысы), интонациялық (дауыс толқыны)
жағынан көзге түсе ... ... ... ... мысалы, тармақтар
төрт-төрттен топтасса да, не алты-алтыдан ... да ... ... ... ... ... сәйкестелініп алынады.
Өлең өлшемдері, әдетте, тармақтағы буын санына қарап ажыратылады.
Мысалы, он бір буынды ... алты ... ... ... ... ... т.б. Тармақ ішінде өлең ... ... ... ... ... ... толықтыра түсетіндер –шумақ, ұйқас.
Қазақ поэзиясында өлең ырғағының тірегі -буын, яғни ... ... ... ... қазақ өлеңі силлабикалық (силлабо-грекше
буын деген сөз) жүйеге ... Буын ... ... ... ... ... поэзиясында, басқа түркі тілдес қырғыз, өзбек, татар,
түрікмен, ... ... ... халықтардың тілінде, сонымен
бірге, француз, чех сияқты ... ... де ... өлең жүйесінде буындардың өлең ырғағын туғызуға,
белгілеуге ... ... ... ... ... әрине, тіл
құрылысының түпкі, ... ... ... ... ... ... буын мен екпінсіз буын арасында орыс ... ... ... зор ... жоқ. Орыс ... ... ... көтеріңкі, неғұрлым күштірек айтылса, екпінсіз буын ... ... ... (Ал ... парсы тілдерінде созылыңқы ... ... ... ... ... екі есе ұзақ ... да,
өлеңде бір ұзын буын екі ... ... тең ... өлең ... орыс поэзиясындағы силлабикалық-тоникалық
өлеңнен өзгешелігі, алдымен, қазақ тіліндегі ... орыс ... ... болмауына байланысты. Ал қазақ тілінде екпіннің орыс
тіліндегідей ... ... ... ... ... буынына түсетінін
басты айырмашылық деп қарауға болмайды. ... ... орыс ... ... ... ... ал ... буынды әлсіретіп, тым бәсең
айту тән нәрсе емес. Мұның, сөзсіз, үлкен мәні бар. ... ... ... құрамын алсақ, бір буында бір дауысты дыбысқа ... бір не екі ... ... ... үш ... ... ... өте
сирек. Қатарынан екі дауыссыз дыбыс келуі де ... және ... ... ... ... мұның өзі де буынның басында емес, тек
соңында, аяғында ғана кездеседі.
Осының бәрі де ... ... ... ... ... ... ... тең болуына себепші жағдайлар.
Кейбір әдебиетшілер қазақ өлеңінің силлабикалық жүйеге ... ... ... ... ... ... буынға түседі дегенді
тірек етіп келді. Қазақ тіліндегі екпін орыс тіліндегідей ... ... ... да түсе ... ... емес, көбінесе соңғы буынға
түседі деуде, әрине, қателік жоқ. Мұны ... біз де атап ... ... ғана ... өлең жүйесі жайлы байлам пікір айтудың ағат
жері бар. Бұл ағаттық қазақ тілі мен орыс ... ... ... ғана ... ... ... осы екі тілде екпіннің күші
бірдей ме, жоқ па ... мән ... ... Орыс ... ... екпін түспеген буынмен салыстырғанда айрықша көтеріңкі, күшті
естілуінің ... ... ... тән ... емес ... ... ... келіп орыс тілінде екпін жылжымалы, ... ... ... силлабикалық-тоникалық жүйемен шығарылады,
яғни екпінді буын мен екпінсіз буындардың ... ... ... ал ... ... ... тұрақты болуы, үнемі соңғы буынға
түсуі ... ... ... ... ... ... ... жобаға келетін пікір екпіннің сөздегі орналасу ретіне ... ... ... ... ... шықпайды. Сонымен
қатар,біраз зерттеушілер қазақ тілінде ... ... ... дәл
соңы буынға түспеуі, басқа буынға да түсуі ... ... ... де, ... поэзиясында силлабикалық-тоникалық өлшемдерді
қолдануға ... ... ... Бірақ бұл тұжырымның да дәлелі
жеткіліксіз. ... ... да өлең ... ... я ... туралы мәселеге тек екпіннің ... ... ... ал ... ... қасиеті мүлде ескерілмеген.
Өлең құрылысының тіл табиғатына сәйкес ... ... ... ... ... байып отыратындығының кепілі. ... ... ... ... өлең ... жылдар бойы
қалыптасып, шыңдалған, өрнектері мол өлең ... Бұл ... он бір ... жеті-сегіз буынды, тағы сондай ... ... тән ... ... сөз бен ... ... қиюластырып
байланыстырғанда туатын жарасымды гармонияны бойына барынша ... ... ... ... ... ұтымды
қолданылғанда өлең сөзге бейне бір жан ... ... ... әрі ... ... ... сөздің сыңғырлаған үнділігі мен
әуенділігі мен көркі неғұрлым мол ... ... ... ... ең көп ... өлең өлшемдері –жеті буынды,
жеті-сегіз буынды, он бір буынды. Алты ... ... одан да ... ... өлең сиректеу кездеседі. Он төрт, он бес ... ... ... ... ... яғни жеті буынды екі тармақтан,не жеті,
сегіз буынды екі тармақтан құралған болады. ... ... ... жеті ... ... ... он бір буынды екі-үш-ақ түрлі
өлшем ... деп ... ... ... ... жоқ. ... ... ғана емес, тіпті дүние жүзі ... ... ... орын ... ... ... ... он бір буынға дейінгі
өлшемдер болғанын көреміз.
Он бір ... ... ... тек үш ... төрт ... отыруы өте қисынды. Ұзын ... одан ... ... ... ... қолданудың қажеті жоқ. Өлең ырғағына ширақтық, жеңілдің
дарыту ... үш ... бір ... ... ... ... жеткілікті.
Оның өзі тармақтың бас жағында келіп, төрт ... ... ... ... ... және ескерсек, бұл өлшемнің ырғақтық
өлең тармағында ... ... төрт буын ... өте ... өзіне тән ырғағын ... тек ... ... саны ғана ... Буындар белгілі ретпен, белгілі мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... береді.
Тармақтың осындай ырғақтық құрылысы ... ... бір ... ... тобын бунақ дейміз. Тармақта неше буын бар, ол буындар
қалай топтасқан, яки, тармақ неше және ... ... ...
міне осы екі түрлі өзгешелік ... ... ... ... екі ... екі ... ... дейтініміз,оның
бірі тармақтың сырт қалпын, яғни өлең жолының ұзын-қысқалығын белгілесе,
яғни оның ... ... ... ... ... өлең ... тармақтар буынға негізделетіні
секілді, әр тармақтың ішіндегі бунақтар да буын ... ... әр ... екі, үш, төрт ... ... ... бір ... тармақ үш бунақтан құралады:
4 буын 3 буын 4 ... ... ... ... ... буын 4 буын 4 ... жұрттың бәрі/ болд(ы) аларман.
Жеті буынды тармақ екі бунақтан түседі:
4 буын 3 ... ... бола ... буын 3 ... қылығы/ жаққанға?
Жыр өлшемінде тармақ жеті буынды ... ... ... ... ... ... буынды болса, бунақ кестесі 3 буын+2 буын болады.
4 буын 3 буын
Базарбайдың/ ... буын 2 буын 3 ... / еріп / ... бір ... өлеңде алғашқы екі бунақтың орны ауысып, тармақ үш
буыннан басталып, екінші ... төрт ... ... ... ... ... ... екінші бунақ үш буынды болып келе береді. ... ... ... буын саны ... өзгермейді, үнемі төрт буынды
болады. Жыр ... де ... ... ... ... үш буынды болып
келеді.
Әр тармақтың бірнеше бунаққа бөлінуі қазақ тілінде өлең ... ... ... ... ... ең табиғи
және қарапайым тәіл екендігі күмәнсіз.
Тармақ бунақ-бунаққа бөлініп, ырғақтық құрылысы ... ... ... де, ... ... жігі ... жымдасып кетеді,
тек тармақтың ырғағы барынша ширап, өз өрнегіне орай ... ... ... ... Ал тармақ пен тармақтың шекарасы әлдеқайда ... ... ... да ... ... аз не көп ажырауы олардың
мағыналық тұтастық не ... ... ... ... толқынының
өзгеріп, құбылуына байланысты келеді. Бунақ өрнегі осы дауыс толқынының
белгілі ... ... ... ... ... өзі-ақ
түсінікті.
Өлең жолының, тармағының осындай бірнеше буыннан тұратын ... ... ... ... ... ... қазақ өлеңімен
бірге қырғыз, өзбек, түрікмен, татар ... ... ... ... кең ... ... ... бір ғасыр бұрын айтқан
болатын.
Қазақпен ... осы ... ... ... ... осы ... әдебиетте де негізінен сақталып, толығып, өрістеп
келе жатқаны әдебиет ... ... әр ... яғни ... үштен, төрттен топтасқан буын ... ... ... ... –сөз бен сөздің арасындағы жік, сөз айырымы.
Қазақ өлеңінде сөз бен ... ... жік ... ... орай ... өзінің тиісті орнына бекітіледі. Мысалы, жеті ... ... ... 4 буын +3 буын ... ... ... сөз жігі ылғи
алғашқы 4 буыннан кейін орналасады. Ал он бір ... ... ... сөз бен ... ... шек ... төрт буыннан не үш
буыннан кейін келеді.
Өлеңдегі бунақ кестесін талдағанда, ... ... ... ... ... жіктің бәрі бірдей еске ... ... ... ... ... жік тек тиісті орында үнемі қайталанып
отыратын,бунақ пен бунақтың шекарасын ... ... сөз ... сөз бен ... аралық шегін белгілі орынға тұрақтату
әдісі басқа елдердің өлең ... да ... ... бірталай
халықтардың поэзиясында, соның ішінде орыс поэзиясында, ... ... ... да ... сөз ... ... ғалымдардың
(Радловтан бастап) қазақ өлеңіне де цензура терминін қолданып ... ... мұны ... ... ... деуге болмайды. Өйткені
цензура деп өлең ... екі ... ... ... ... ... арасын белгілейтін кідірісті (паузаны) айтады. Ал ... ... сөз жігі ... шегін белгілейді, сол себепті
оның ... ... ... ... ... ... ырғақтық жүйесінде тұрақталған сөз жігінің, сөз
айырымының үлкен мәні ... ... ... ... ... ... құрылысындағы өзгешеліктерге негізделеді.
Қазақ ... ... ... ерекшеліктері, яғни оның
грамматикалық құрылысы жағынан ... ... ... сөз
түбірі өзгермей, оған ... ... ... ... ... дыбысытық құрылысы жағынан алғанда тілге дыбыс үндестігі
(сингормонизм) тән екендігі, ... қоса ... ... ... ... екпінннің аса күшті еместігі –міне осының бәрі
сөздегі дыбыстардың ... ... және сөз бен ... ... ... ажырамай, қатар сөздер кірігіп, жалғасып айтылуына ... ... ... ... қатар тұрған мағынасы жағынан
бірлес сөздердің жігі ажырамайды ... ... ... ... ас ... ба-сұ-рып болады). Сондай-ақ сен келгенде, қара қарға
деген секілді тіркестердің сен гелгенде, қара ... ... ... ... ... ... бай деген тіркестерде соңғы сөздерге жалғау жалғанғанда
алғашқы сөздердің өзгермеуі тіркестегі ... ... ... ... Осының бәрін есепке алсақ, сөз жігінің белгілі орында
тұрақталып, үнемі қайтланып отыруында үлкен мән бар ... ... ... шегіндегі сөздердің ара жігі неғұрлым айқындай түсуге себепші
болады. Тұрақты сөз жігі ... ... ... сөз ... ... ғана ... әлдеқайда анық сезіледі. Себебі сөз ... ... бір ... ... ... ... ... пайда болған өзгеріс бірден байқалады да, содан ... жігі ... ... ... ... дербестік-
бөлектігі анық білінеді.
Қазақ өлеңінің бунақ кестесінің құрылысына сәйкес ... жеке ... буын ... да ... ... ... ақындар өз өлеңдерінде буын саны төрттен көп бірлі-жарым
сөзді қолдануға ұмтылғанымен, жалпы ... бұл ... өлең ... ... деп ... ... Үйткені қазақ поэзиясында буын саны
төрттен артық сөздер қолданылмауы ... ... ... ... емес,
қазақ өлеңінде әр тармақты бунаққа ... ... ... ... бар өзгешелік. Айталық, сөздің ... ... төрт ... ... өлең ... төрт ... бунақ қолданылатындықтан.
Бунақ кестесі ... +3 буын ... ... алты буынды өлең ... ... ... қарасы»). Мұнда құрамы үш буыннан артық ... ... ... ... ... дауыс толқынының белгілі
дәрежеде тиянақталуы ... да ... ... ... ... ... белгілі мөлшер, өлшеулілік барлығы, тармақтардың
қайталанып ... ... ... ырғақтың интонацияға, дауыс
қозғалыына, оның күшейіп-баяулап отыруына ... әсер ... ... ... ... бітпесе де, тармақ аяқталғандықтан дауыс толқыны
соған орай ... ... ... дауыстың өзгеріп-құбылуы
айтылатын сөздердің ... ... ... қалай
құрылатынына сәйкес болса, ... ... ... ырғақ-
өлшеммен, соның ішінде, әсересе, тармақтың ... ... ... ... өлең ... ... ... толқынына бір жағынан
тіке әсер етсе, екінші ... ... ... ... ... арқылы тағы әсер етеді. Он бір буынды өлеңде ... ... бір ... ... екі ... ... бір ... сөйлем құрайды.
Ал жеті-сегіз буынды ... әр ... жеке ... ... ... тармақ көпшілік жағдайда не сөйлем, не ... ... ... деп өлеңде бірнеше қатар тармақтардың белгілі мөлшерде
топтасуын айтатыны ... ... ... ... ... ... Шумақталған тармақтардың жекеленіп, ... ... ... ... ... ... күшейтіп, жекеленіп-бөлінуіне себін
тигізетіндер –айтылатын ойдың белгілі дәрежеде тиянақталуы, ... ... ... ... толық аяқталып, дауыс толқынының
(интонацияның) тынуы. Сонымен бірге, ... ... ... ... тармақ санының тұрақтылығы. Басқаша айтқанда, өлеңде шумақ
болу үшін тармақтардың белгілі мөлшерде ... ... ... үнемі
қайталанып отыруы қажет. Шумақты құрайтын тармақтардың ... ... ... ... та ... өрнегін белгілеуге, жекеленіп
бөлінуіне күшті әсер етеді.
Шумақтың ой, мағына ... ... ... ... ... ... Бұл алдыңғы шумақтағы ой мен келесі шумақтағы ... ... ... ... деген мағынаны білдірмейді. Ондай
жалғастық, ... бола ... ... бір ... пен ... ... мағына-
ой жағынан қте тығыз байланысты болып келуі де ... Ой ... де ... ... ... ... Түйін-түйін болып, үзіліп,
аяқталып, ... ... ... ... ... әр ... ... бір түйін ой не ... не ... ... ... ішінде тармақтар белгілі ретпен топтасып келетіндіктен
интонациялық ... ... ... 7-8 ... төрт ... ... оның әр ... ырғақтың интонацияға әсері бірдей емес.
Үйткені әр ... ... ... ... тигізетін әсері
тармақтың шумақтағы орнына, ... ... де ... ... ... төрт тармақты, ұйқасы абаб болып ... ... ... бір жер бар ... ... ... бір көл бар ... кесе аясы.
(Сәкен).
Мұнда бірінші тармақтан гөрі екінші тармақта ... ... ... ... ... ... толқынының тиянақтылығы
шумақтың соңында, төртінші тармақта айрықша күшті. ... ... ... ... ... ... ... екпін-күші, тиянақталуы
көбінесе біркелкі, жуық келетінін ескеру керек.
Шығысты зерттеуші Т.Ковальский ... ... ... ... көне заманда-ақ қалыптасып, өзінше бөлек сипат алып, содан ... ... ... ... ... 58б]. Осыған ұқсас пікірлерді
Е.Э.Бертельс, ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясында тіпті суырып ... ... ... өлең шығармайтынын атап айтады.
Кейбір тілдерде бірімен-бірі үйлесетін ... аса мол ... ... бір ... ... ... саны ... болады, оларды тауып
қолдану қиынға ... ... орыс ... кез ... ... ... ал француз тілінде үйлесетін сөздер әлдеқайда көп. Қазақ тілінде
өзара үйлесетін ... мол ... ... қиын ... Бұл ... байланысты. Қазақ поэзиясында ұйқастың осы мүмкіншілігін ... ... ... ... бір ... 50-60 жолға дейін, тіпті
онан да ұзақ қайталап ... ... ... өлең ... ... ... ... бар мұндай өлең үлгісін ... ... да ... тіл ... ... ... әрекет деп санауға болмайды.
Қазақ поэзиясында кең тараған ұйқастың ... ... ... ... ... егіз ... –аа, шалыс ұйқас не кезекті ұйқас
–абаб, ақсақ ұйқас –ааба, ... ... не ... ... ... ... ... шұбыртпалы ұйқас деп жіктеу, саралау ... ... сын ... көптен бері қалыптасып келеді.
Ұйқастың үндестік сапасы, қандай дыбыстардың ... ... ... ... ... қзақ ... жазылған еңбектерде мүлде
талданбайды. Аздап айтылған нәрсе –ұйқасты үндестік ... ... ... деп екіге бөлу ғана.
Ұйқас деп, әдетте, өлең жолдарындағы соңғы сөздердің бір-бірімен
үйлес, ... ... ... ... белгілі. Өзара қиыстырылған
сөздердегі сәйкес дыбыстардың, әсіресе дауысты дыбыстардың, бірдей ... ... ... ... ... ... Бірақ ұйқас тек қана дыбыс
үндестігі емес, ол сонымен қатар бір не ... ... ... ... ... айтқанда, өлең ұйқасы бірімен-бірі қиыстырылған ... не ... ... ... буынның дыбыс үндестігінен туады.
Орыс поэзиясында, силлабикалық-тоникалық өлең жүйесінде ұйқас
екпінге байланысты. ... ... ... аяққы бөлшегі соңғы
екпінді ... ... ... ... ... ... мұнда ұйқастың жасалуы басқаша болып келеді. Ұйқастың
қанша буыннан құралатыны, буын ... ... ... өзара
үйлесетіні қазақ өлең құрылысының аса маңызды ... ... буын саны ... алғанда, әдетте, өлеңнің соңғы бунағының
буындық құрамынан аспайды. Сонымен ... ... ... буын саны
аз қысқа ұйқастар, әсіресе, бір ... ... ... кездеседі. Қазақ
өлеңінде буын саны толық үш-төрт буынды ұйқастар өте мол қолданылады. Ал
мұның өзі ... ... ... ... ... заңымен
тығыз байланысты нәрсе, жоғарыда айтылған ... тең ... ... да, ... буын саны ... ... ... көп
қолдануға ұмтылу да, түптеп келгенде, осы ерекшеліктен туады. Қазақ
өлеңдерінде көп ... ... ... үш буынды ұйқастардың ... ... көз ... қиын ... ... ... ... үнемі үш буынды болғандықтан, ұйқасы
да ... үш ... ... ... ... үш буынды ұйқасатын
үнділік, әуезділігі күшті сөздерді қолдану өте жиі ... ... бір ... өлең ... ... ... ... бунағы төрт буынды
ұйқастарды ... ... ... ... бұрынғы ауызша айтылатын өлеңнен
айтарлықтай ... ... бар. ... ... шумақтағы өлең тармақтарының ... ... ... тармақтарға қысқа тармақтарды алмастыру кең орын алып ... ... ... ... ... ... Жаңалықтың түп-
негізі өлең-жырды бұрынғыдай белгілі әуенге ... ... ... ... тақпақтап оқуға, сөйлеу интонациясына лайықтап ... ... ... ... ... ... ... ұқсастық, біркелкілілік басым
болса, енді өлең ... ... ... ... ... ... ... әр қилы етіп келтіру қажеттігі
туып отыр. ... ұзын ... мен ... ... ... сол
секілді кейде ұзын тармақтарды бірнеше бөлшекке бөлу де осы ... ... ... ... бірі ... Ал ... бөлшегін бір тармақтан екінші тармаққа тасымалдап, екі
сөйлемнің ... ... ... ... орта ... ... сөз, қысқа сөйлемшені күшті пауза –дауыс кідірісі арқылы үзіп ... ... ... ... сөйлеу интонациясының ерекшеліктерін
барынша толық жеткізу мүмкіндіктері мол екенін аңғарамыз.
Өлең ырғағын ... ... оңай ... ... өлеңдерін
аударғанда қазақ ақындары көібнше он бір буынды ... ... ... бөлшектеу тәсілін қолданып келді. Осының өзі, оқта-текте ... ... шыға ... ... мәселе тармақты құр ұсақтап,
бөлшектеуде еместігі, жеке сөз қысқа ... ... ... ... өлеңде сөйлеу интонациясының өзіндік ... ... ... ... толық ескерілмеді. Өлең өрнегіне жаңалық
енгізу, ... ... ... ... ... ... ... табиғатын,берлікті қажет етеді. Кейбір
ақындардың бұрын ... ... ... ... ... таңырқату ниетінен туатын жасанды шумақ, өлшем, ұйқастарының
поэзияда орнығып, тұрақтай алмайтыны да ... ... өлең ... ... - өзекті
мәселелердің бірі. Өлеңнің ... жеке ... ... қай ... ... ... ... деген мәселе жан-
жақты зерттеуді, байсалды ойласуды ... ... ... ... да бір тың ... ... ... белгілі өлшемдерді
жоққа шығарғандық деп қарайтын ... ... тер ... бой көрсетіп
қап жүреді. Бұл тұста бірнеше жәйт ескерілмейді. ... сол ... ... өлең ... ... ... ... болады;
өзгеше өріліп, мүлде бөлекше сипат алғанымен, ... өлең ... ... ... ... жаңа үлгідегі өлең неғұрлым
күрделірек құрылса, даралық ... де ... ... ... ... жерін тауып қолдану керек. Үшіншіден, әдебиетке бір тың үлгі-өрнек
енгізу үшін, әбден ... ... кең ... ... ... ... ешбір қажеттігі жоқ. Біреулер ұнатып, біреулер мүлде
қабылдамайтын кейбір ... ... ... ... ... ақын да соқпай кете алмайтын поэзияда белді орын ... ... орны ... ... де ... ... он бір ... жеті-сегіз
буынды өлшемдер, төрт тармақты шумақ т.б. ... үлгі ... ... әдебиетте суреттеу тәсілдерін, тіл құралдарын,
өлең өрнектерін байыту, молықтыру қажет екені ... Ал бір ақын ... ... ... ... ... ас тартуға
міндетті емес. Бір ақын ... ... ... құнттап, жиірек
пайдаланса, өзге ақындар тағы бір үлгі -өрнектерге ... мән ... ... ... Қазақ поэзиясындағы он бір буынды, алты буынды ... ... ... тең ... өлең түрлерінің өзгешелігін, өзіндік
сыр-сипатын ... ... ... ... Өлең ... буын ... болса-ақ болғаны, ол қалайда бір ... ... деп ... Бірақ осындай оғаш пікір айтылмай жүрген жоқ. Мұның өзі өлең
өлшемдерінде буын саны бірдей ... ... ... ... ... ... бар, оның құрылысы буынға, буын ... ... өлең ... ... ... ... оған
тұсау болады деумен барабар.
Өлең ... ... ... ... біркелкі болуы барлық
тілдерде ... бола ... ... Бурақ қандай да болмасын өлең
жүйесіне басқа тілдің ... ... ... ... қаруға болмайды. Өлең құрылысы халық тілінің ... ... ... ... ол ... ... қуатын, әуезділік-
үнділігін бойына сіңіре алса ғана, берік ... ... ... ... өлшемдердің, шумақ түрлерінің, ... ... ... ... не ... қалыптасып, таралуы тарихи-әдеби
процеске, соның ішінде жазба әдебиеттің қай ... ... ... ... Көп ... тағы бір ағат түсінік-силлабикалық өлең
жүйесінде, яғни ... ... ... өлеңде қолданылатын
өлшемдердің тармақтары ... ... ... деп ... ... ... өлеңнің бір өлшемінде біркелкі емес, бірі ұзын, бірі
қысқлау ... ... ... Ал ... өлеңнің буынға
негізделіп құрылуы дегеніміз ... ... ... буын ... ... ... шарт ... сөз емес. Қазақ поэзиясында ежелден ең
жиі қолданылып келе ... екі ... –он бір ... өлең мен ... ... жыр ... алсақ, бұлардың біреуінде тармақтардың
көлемі, буын саны ... де, ал ... бір, жеті ... бірде
сегіз буын болып ауысып ... ... Он бір ... ... жалпы саны үнемі бірдей ... ... ішкі ... ... ... да (3 буын +4 буын +4 буын ... 4 буын ... +4 буын), сөз жоқ, үлкен мән бар.
Ал енді кейінгі ... ... ... ... ... қолданылатын өлшемдер аз емес екені ... ... ... ... ... ... ... осыған дәлел бола алады.
Он бір не алты буынды өлеңдер де, тағы басқа тең ... ... ... ... буынды өлшем немесе бес,жеті-сегіз буынды
«Сегіз аяқ» ... ... ... өлең ... де бір ... ... ... болсын, буын саны, бунақ өрнегі тұрақты ... бір ... ... ... буынды жыр ... ... ұзақ ... бойы ауыз ... ... айтылатын өлең-жырларда
шыңдалғаны рас. Оларды жазба әдебиет ... ... ... суырып
салып айтатын ақындар бүгінге дейін қолданып келе жатқаны белгілі. Осы
айтылған ... ... ... ... авторлар он бір буынды өлшемді,
әсіресе «жыр» өлшемін ауызша айтылатын өлең үлгісі ғана деп ... ... ... өлең ... байыт түсу, бұл салада
маңызды жаңалық табуға талпыну ... –ақ. Өлең ... ... ... жақындата түсу, өлең ырғағын оралымды, икемді
ету үшін өлеңнің шумақ, тармақ, ұйқас ... ... ... ... ... ... ... көбірек қолдану,
поэзияға жаңа, өнімді өлшем-өрнектер енгізіп, оларды ... ... ... ... ... ... ... поэзиясында қазіргі кезде өркендеп-дамуын
сөз еткенде басын ашып ... ... бір ... бар. Ол ... ... өлең түрі ... ба, қалыптасқан болса, оның
басты өзгешеліктері ... қай өлең ... осы өлең ... ... ... соны ... поэзиясындағы ертеден қалыптасқан, кең ... ... буын саны ... ... ... яғни ... силлабикалық болуы сырттай қарағанда ... өлең ... ... ... ... ... Ал ... ерікті
өлең түрін ұлттық өлең құрылысына, поэзиядағы ... өлең ... ... ... Ерікті өлең түрін қолдану –силлабикалық өлең
жүйесін бұзу, буын санын ... ... ... ... жоққа шығару
деп ойлау ағаттық болар еді. Үйткені бірлі –екілі шығармаларында ... ... ... ақын ... шығармаларын белгілі, ... ... ... жаза береді. Кейбір ақындар ерікті өлең ... ... ... ... ... ... ... ұлттық поэзиямыз
қалыптасқан өлең өлшемдерінен безіну керек ... ... ... ... өлең ... өріс ... ... поэзиясына көз салсақ,
бұл өлең түрі мен қалыптасқан өлең ... өлең ... ... ... ... Ендеше бұлар бірін-бірі ығыстыратын, бір-
бірімен сыйыспайтын ... ... ... ... ... ... ... бар. Ерікті өлеңнің ұлттық өлең
жүйесінен мүлде ... ... ... ешқандай жанасымы жоқ томаға-
тұйық құбылыс бол ... ... да. ... ... өлең ... ... ... ұтымды тәсілдерін тірек етеді.
Айталық, ... ... ... ... ... ... Шумақ өрнегі, үнемі ... да ... ... да, ... тармақтар қолданылады. ... өзі ... мәні ... ... ... ... да аз ... Түгелдей
болмағанмен, өлең тармақтарының бірқатарын ... ... ... ... ... құбылмалы келетін ерікті өлең ... ... ... ... ... Әзірше азырақ
тарап келе жатқан осы бір үлгіні шебер қолданған өлең ... ... ... ... ... ... еркін өлеңнің әлдеқайда молырақ
орын тебу мүмкіншілігі бар екенін байқар едік.
Мұндай үлгі ... ... ... ... ... ... ... кездесетін. Қолма-қол ауызша шығарылып
айтылатын, ерекше тапқырлықтан туатын, ойнақы, ... ... ... ... ... жеңілдігімен де тақпақтап, еселеп,
екпіндетіп айтуға лайық болған. Сәбит, ... ... ... ... ... ... ... пайдаланды. Сонымен қатар
осы бағытта іздену нәтижесінде туған айтуға ... ... ... да бар ... ... ... келтіріп дәлелдуге болады.
Ерікті өлеңнің ... ... ... Мұқановтың «Шоқпыттың шаруасы»,
«Ілиястың «Қазақы қорытынды», «Ала бие», Бейімбеттің «Ыбыраймыз,Ыбыраймын»
тәрізді өлеңдерін ... ... ... ... атты ... ... ... көз тартарлық. Бұл өлең-ырғағы, интонациялық, синтаксистік
құрылысы жағынан халықтың ... сөз, ... ... мысал өлеңдерде кеңінен тарап, қазіргі кезде әбден орныққан
ерікті өлең ... ... ... ұзақ ... ... ғана ... күні нашар болды,
Бар малы бір қашар ... үйі ... ... қорасы осал болды...
Бір қызы байдың бесігін тербетті,
Екі ұлы ... ... ... жаны ... ... ... ... көп ісін дендетті...
Қоғамнан сиыр алды,
Кооперациядан бұйым алды.
Қарыз серіктерінен сепаратор алуға
Жетпіс сом сексен тиын алды.
Мұны біз ... ... ... қара сөз бен ... ... жартылай өлең түрінде келетін үлгі ... те ... ... ... ... ... ... болмаса да, мүлде шек-
шеңберсіз емес, қайталанып отыратын бірнеше ... ... да ... Буын саны әр ... болып келе беретін (негізінен
алғанда жетіден он бір, он ... ... ... ырғақ-интонациясы
жағынан оқшауланып, дербестік сипат алатын екі ... ... ... Шоқпыттың күні/ нашар болды). Сөйлемдердің құрылысын
алсақ, ... бір ... жиі ... ... ... ... етістік келіп, әр ұйқас ішінде алдыңғы сөздердің ... ... ... ... ... ... ... төрт буыннан артық сөздер
қолданылмайтыны ... Егер ... ... ... ... ... орайлас ондай сөздер ырғақ –интонациясы жағынан көбінесе
екі бөлініп айтылатын. Ал ... олай ... да, ... ... ... ... ... көзге түсетін. Сөйлеп оқуға арналған ерікті
өлең түрінде мұндай ... ... ... шек ... ... ... толық сақтап, дауыстың толқын-ырғағын өзгертпей-ақ
айтуға болатынын көреміз. Бұлардың ... ... өзі де осы ... сөйлеу интонациясына неғұрлым жақын екендігін айқын ... ... ... келе ... ... бәрі ... не тоғыз болмаса, он екі не он бес ... ... ... ерекше түрлендіріп тұрған осы. ... ... ... үнемі үш буыннан бунақталған. Бұл өлең ырғағына тірек болып
тұр. Өлең сөз ... осы үш ... ... әр ... ... Тек анда ... ғана екі ... немесе төрт буынды бунақ
кездесіп қалады.
Ерікті өлең ... ... ... те ұтымды, шебер
қолданады. ... ... ... ... ... алсақ, онда буын саны
әркелкі ... ... өлең ... ... ... ... да, тақпаққа, шешендік сөзге тән ... ... ... жеп,
Жұрт ішпегенді ішкендей;
Алла тағаланың
Кіндігінен
Домалап түскендей
Неге астам сөйлейсің?
Бұл байлық
Қай ... ... ... атаң
Мұның бәін
Үрім мен Қырымнан
Алып еді?
Басқаны көзіңе ілмей
Адыраң-адыраң қарап,
Одыраң-одыраң етесің.
Бұтыңды бұт,
Қолыңды қол ... ... ... ... кетесің.
Көзіңе қара!
Жоғарыда аталған, талданған шығармалар осы бағыттағы ... ... ... ... ... өлеі ... ... орнығу, өркендеу мүмкіндігі, келешегі бар екенін танытатын
жеке нұсқалар деп қарау ... ... ... ... ... ... бас ... сөз үйреншікті жеңіл ырғақ, қалыпты әуезділігін жоғалтады да, оның
орнын толтыру оңайға ... ... өлең ... ... шығу үшін әр
сөз орамы ерекше мағыналы, ... ... ... ... ... әр сөйлем, қысқа сөйлемшелер ширақ, жинақы, оралымды ... Ал ... жай қара ... ... ... сөз ырғағын ширақ
етіп келтіре білу, өлеңге әр сөзін салмақтап, айрықша ... ... ... ... –бұл үлкен ақындық шеберлікті талап етеді. Ерікті
өлеңнің ... ... ... бар ... бәрін бірдей толық
жетілген, кемеліне келген деп айта ... Және бұл өлең ... ... ... әлі де жиі ... бермейді, олар
қалыптасқан өлшем өрнектермен жазылып жүрген өлең –жырларға ... аз. ... ... оның ... ... ... өлең ... көбейте беруге шақыру орынды болады дей алмаймыз. Бұл ... ... ... шебер пайдаланса ғана, қазақ өлеңінің ырғақ-
әуезділік байлығын, интонациялық ... ... ... шын ... ... ... өлең түрін әлі де өрістетіп, жетілдіру, оны ... ... ... ... –аса маңызды міндеттің бірі.
Қорытынды
Ақын Иран-Ғайып туралы жазылған бұл еңбегімізде біз негізінен оның
лирикасы мен поэмаларын, ... ... әлем ... тарапынан жоғары баға
алған поэмаларын өз пайымымыз ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясында
бұрыннан қалыптасқан сөз өнеріндегі ... ... ... ... ... тән ... ... жаңа мазмұнмен байытып, еңселі бір
белеске көтерілген ақын.
Иран-Ғайыптың қай өлеңін ... да кең ... ... ... ... ... ... сипаттағы ақынды көресіз. Ол жаны
қалаған тақырыпты беріле, ... ... ... ... ... ... интонациялық қызуына қарап, айырып алу қиын
емес. Яғни, ол өзіндік ... ... ... ... ... ... ... биік қаламгер. Автор нені жырламасын өнердің өмір танытушылық
қасиетін есінде берік ұстап, шыншылдық биігінен батыл да ... ... ... кең ... ... ... ақын
шығармашылығы туралы мерзімді басылымдарда жрияланған шығармаларды талдаған
сыншы, әдебиетші ғалымдардың пікірін ... ... ... ... тек лирикалық шағын өлеңдерінен бастауды міндетке алдық.
Әрине, ақын ... кең ... ... ... өте мол. ... ақынның айтатыны- ақиқат, жазатыны-шындық. Ақын ... ... ең ... деген мәселелерін қозғауға тырысады. Ол ақынның
қоғамның әрбір мүшесі айта алмаған ... ... ... ... ... ақын ... ... қана қоймай өзіндік
жаңалығын ала келген суреткер. Жай суреткер емес, ... ... ... ... тиіс ... қолтаңбалық ерекшелігі бар ақын. Ақын
шығармаларының құрылымдық, өлеңдік ... ... ... ғылыми зерттеу жоқ. Біз жұмысымызда ... ... ғана ... ... ... ақын өлеңдерінің құрылымына кеңірек тоқталуды ... ... ... поэзиясының өлеңдік өлшеміне бірнеше ұйқас ... ... ... атауын әлі де теориялық тұрғыда дәлелдеп,
жаңалығын танытамыз деген ... ... ... ... ... ... ... тез есейді. Сондықтан да ол поэзиясында өршіл оймен мөлдір сезім
рухының қиыннан қиысқан жанды ... ... ... ... тағдырлас
өлмес туындысын сомдады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Белинский В.Г. Шығармалар ... ... ... З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
3. Шаханов М. Шындықтың жыршысы. Жас Алаш ... ... З. ... шыңы – ...... ... 2002. – 408 ... Иран-Ғайып. Сөз патшалығы Т.2 (Он үш томдық ...... – 429 ... С. ... ... қазақ поэзиясы.А-Білім-2010ж
7. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі: Әдеби мақалалар. –
Алматы: Жазушы, 1989. – 210 б.
8. ... С. Ақын және ... ... Құран-Кәрім.Нисса сүресі. А,-Арыс-2007ж
10. Қайырбеков Ә. Санадағы сәулелер. «Алматы ақшамы»№12(98)-2004ж
11. Мақатаев.М. Жырлайды жүрек.А-Жазушы-2006ж
12.Әуезов М. Әр ... ... ... ... ... 1987ж
14. Иран-Ғайып. Киелі Күнә Т.9 (Он үш томдық ...... ... 429 ... ... және ... Монографиялық жинақ. – Алматы: Ғылым, 1980.
– 215 ... ... М. ... ... ... – Алматы: Жалын, 2002. – 3
т. – 280 б.
17. Сапарбай И. Түнгі әуендер. – Алматы: Жазушы, 2006. – 280 ... ... Ұ. ... ... Көп томдық шығармалар. – ... 2006. – 2 т. – 296 ... ... Е. ... ода // ... – 1999. – № 7. – 85 б.
20.Иран-Ғайып. Он үш томдық шығ.жин.-А:2006-Том-3
 21. ... Сөз ... ... Сөз ... ... М. ... мазмұн мен форманың бірлігі. Алматы, 1982 ж.
Жүнісбекова К. Ә. Абайділданов поэзиясындағы көркемдік ізденістер: Филол.
ғыл. канд. дис. – ... 2004. – 140 ... ... А. З. ... ... ... ... ерекшеліктері . (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... Қара өлең ( ... Оразақын Асқрар) жазушы. 1989ж. 320 б.
26. Қаратаев М. Социалистік ... туы ... ... ... ... С. ... Екі томдық. – Алматы: Жазушы, 1984, 1 том.
28. Қуандық Ж. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік “ЭКО” ҒӨФ, ... ... ... М.. Күнделік. Алматы: Жалын, 1991ж., 48 б.
30. Мақатаев М. Аққудың ... ... жыр. – ... ... 2001. ... б.
31. Мұқағалидастан. Құрастырған А. Әбдіқалов - Алматы: ... ... ... ... ... ... ... конференций
Алматы,2000 ж.).
33. Мырзалиев Қ. Көкейкесті. – Алматы. – Атамұра, 2003. – 280 б.
34. Нәжімеденов Ж. Мезгіл әуендері. – ... ... 1968. – 112 ... ... Ф. Сөз сыры // 10 ... ... ...... 2004. – 8 т. – 312 ... ... О. ... поэзиясының көркемдік ерекшелігі. (Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... ... 2005 ... ... И. С. ... собрание сочинений и писем. Сочинение, т. XII М-
Л, 1966, с 303.
38. Сейдімбеков А. // Жас алаш. 1997 ... ... К. ... Мақатаевтың ақындық шеберлігі. (Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның авторефераты) Алматы 1993. 187 ... ... М. Б. ... ... т. III ... 1981.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түс көрудің поэзиядағы рөлі37 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь