Асан Қайғының танымындағы дүниге көзқарасы

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

2.1 Асан Қайғының танымындағы дүниге көзқарасы.

2.2 Асан Қайғының «Жерұйықты» іздеуі.
«Утопиямен» өзара ұқсастығы мен айырмашылығы

ІІІ. Қорытынды бөлім
Пайдаланған әдебиеттер
Біз білеміз, қазақ философиясы сонау үш мыңжылдықтан бері бес кезеңді қамтиды. Ежелгі Тұран даласынан шыққан Заратуштра және де Ишпақай, Анарыс, Майқы би бабаларымыздан бері, Қорқыт, Асан Қайғы, қазақтың үш биі, Абай, Алтынсарин аталарымыз, Мағжан ағаларымыздан бері Қазақ философиясының негізі құрылып келуде. Бұл дана, философтардың әрқ айсысы дүниенің бастамасын, философияның негізгі мәселесін әр түрі зерттеп, әр түрлі түсінген. Соның ішінде Асан Қайғы философиясының қазақ философиясында алатын орны бөлек әрі ерекше. XV ғасырда өмір сүрген Асан көшпелі қоғамның ішкі қажеттіліктерінен туындаған толғаныстар мен күйзелістер әр түрлі психофилософиялық болжамдарға итермелеп, оның ой кешу қабілеттері дала құбылыстарымен әлем, дүние көріністерімен қабысып отырады. Оның «қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған» жағдайдағы өзінің еліне, жұртына, халқына мәңгілік тыныш, бейбіт өмір, яғни «Жерұйықты» іздегені Томас Мордың Утопиясымен сәйкес келеді. Бірақ олардың өзара айырмашылығы да бар. Оны келесі беттерде қарастырамыз.
Асанның дүниеге көзқарасы өзгеше. «Бұл дүниенің алды бірығай үміт, арты – ылғи өкініш», «бұл дүние бір кісіге көп, екі кісіге аз болады». Осы сөздерден оның дүниеге көзқарасы күрделі екенін байқаймыз. Ал енді оларды келесі беттерде тереңірек қарастырайық.
1. Қазақ даласының ойшылдары . IX - XII ғасырлар
Алматы: Ғылым, 1995 жыл 4б.
2. Қазақстан тарихы 2 том. Алматы: Атамұра 1998ж. 171б.
3. Қазақ даласының ойшылдары: Алматы. Ғылым. 1995ж. 139б.
4. ҚР ҰҒА Сирек қол жазбалар қоры. №333 бума, 11 дәптер
5. Маркс К., Энгельс Ф. Шығармалары 2 том.
Алматы Қазақстан, 1976. 120б.
6. ҚР ҰҒА Сирек қол жазбалар қоры. №333 бума,6 дәптер 5-6б.
7. ҚР ҰҒА Сирек қол жазбалар қоры. №333 бума, 15дәптер 3б.
8. ҚР ҰҒА Сирек қол жазбалар қоры. №333 бума, 15 дәптер
9. Қасабек А., Касабек С. Искание истины.
Алматы Наука. 1998ж. 64б.
        
        Жоспар.
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
2.1 Асан Қайғының танымындағы дүниге көзқарасы.
2.2 Асан Қайғының «Жерұйықты» іздеуі.
«Утопиямен» ... ... мен ... ... ... ... ... қазақ философиясы сонау үш мыңжылдықтан бері бес кезеңді
қамтиды. Ежелгі Тұран даласынан шыққан Заратуштра және де Ишпақай, ... би ... ... Қорқыт, Асан Қайғы, қазақтың үш биі, Абай,
Алтынсарин ... ... ... бері ... ... ... ... Бұл дана, философтардың әрқ айсысы ... ... ... ... әр түрі ... әр ... ... ішінде Асан Қайғы философиясының ... ... орны ... әрі ... XV ... өмір ... Асан ... қоғамның
ішкі қажеттіліктерінен туындаған толғаныстар мен күйзелістер әр түрлі
психофилософиялық ... ... оның ой кешу ... дала
құбылыстарымен әлем, дүние көріністерімен қабысып ... Оның ... ... ... ... өзінің еліне, жұртына, халқына
мәңгілік тыныш, бейбіт өмір, яғни «Жерұйықты» ... ... ... ... ... ... олардың өзара айырмашылығы да бар. Оны
келесі беттерде ... ... ... ... «Бұл ... алды ... ... – ылғи өкініш», «бұл дүние бір кісіге көп, екі кісіге аз болады». Осы
сөздерден оның ... ... ... ... ... Ал енді ... ... тереңірек қарастырайық.
Деректі болжамдарға сүйеніп, салыстыра қарайтын болсақ, Асан Қайғының
өмір сүру кезеңі ХV ғасырдың 20-30-шы жылдары мен ХVІ ... І ... ... Асан ... ... ұстанымдары оның ұзақ ғұмыры
бойында қалыптасып, әр түрлі қоғамдық құбылыстардың өзгеруіне байланысты
тынымсыз біркелкі жүйелі қалыпқа ... ... ... ... перзенті, ұлы ойшылы, дала данышпаны.
Егемендік алған кездегі тарихи ... ... ... ... ... ... ... мәдени өмірінде Асан Қайғы Сәбитұлы елеулі рөл
атқарады. Білім мен ... ... оның ... ... ... ... және билеушілер сарайына кіргізді делінген»[2]
Асан Қайғының саяси-әлеуметтік философиялық ойлау болжамдары көбіне Әз-
Жәнібек тұсында айтылған. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... ... қайшылық жоқ. Асан мұраларын
жинаушылар, зерттеушілер, әдебиетшілер қысқа мәліметтермен ғана ... ... ... ... ... хандары басқа Орта Азия елдеріндегі
қалыптасқан дәстүрге бой ұрмай, хан ордаларында тарихшы, арнайы ... ... деп ... ... Асан ... ... біз оның ... ... ... болжам-ойларына,
қағидаларына, әлеуметтік сарындарын, онтологиялық сипат ... тап ... ... оның ерекшеліктері мен орта ғасырдағы философиялық
дүниетанымның бағыттары туралы ықшамды ... ... бар ... ... ... атап ... Философ Ә.Нысанбаев «Түркі тарихына назар
аударатын болсақ, ол басынан аяғына дейін гуманизм мен ... ... - дей ... ... ... сену және оны ... адам өзін-өзі тануы ортағасырлық мәдениеттің басты идеясы болды.»[3]
Бұл ... ... ... Асан ... ... да тән құбылыс.
Асанның дүние туралы танымы, оның басты идеясы – ел ... ... Дана ... «Жеті өзенге шейін барғанша ел тоқтамас» дегені
дүниенің шексіздігіне кәміл сену арқылы ел тағдырымен ... ... ... ... ... ... бір кісіге көп, екі кісіге аз болады». Дүниені бір кісіге
көп дегені – адамның дүниеге қызығушылығы басым ... да, ... ... ал сол дүние екі кісіге аз болады дегені ол ... ... ... ... ... ... ... көп болса да, аз болса
да ол түпінде опа бермейді ... ойға ... Асан : «Бұл ... алды
бірығай үміт, арты – ылғи өкініш»- дегені ұлы Абайдың «Тірі ... ... ... қағидасымен рухани туыстық арнаға түсіп жатыр. Асан үшін
дүниеден үміт күту оның ... мәні мен рөлі ... ... өмір дүниемен
қабаттаса, дүниесіз өмір жоқ, өмірсіз дүние бос, қуыс болатынын білдіреді.
Дүниеден өткен ... ... ... ... белгісі, өкініш әр
уақытта дүниеде өткен өміріндегі ... ... ... Асан
Қайғы, оның іс қимылын, әрекеттерін бір хандық ... ... бір ... ... жатқызу мүмкін емес.[4]
XV ғасыр түркі-тілдес халықтардың өз алдына ... ел ... ... ... ... ... ... ғасыры болды. ... ... ... қалыптасқан жүйесі бұзылып, әрбір халық өз
тағдарын күн тәртібіне қойған ғасы болды. Сол себепті де Асан ... ... ... қош ... куәгері болып өз төл жұртының,
елінің келешегін күні бұрын ойлаған тұлға.
Асан ... ... ... оның ... көзқарасының
мәнділігін анықтайды. Адам, қоғам, табиғат Асан үшін мызғымас ... ... ... ... Асан ... ... айқындалады.
Дүниенің жаратылысын Асан Қайғы ақыл ... ... Адам ... ... ... Асан ... мәні немесе Карл Маркстің
сөзімен айтқанда «нақты тіршіліктің процесі»[5] халықтың ... ... оның ... ... ... ... жатады.
Қазақ даласының табиғатына, жер-суына, тау өзеніне, тағы ... ... ... ... ... күні ... ... тараған. Асан сол заманның
танымдық мәні бар ұғымдарды, түсініктерді кеңінен ... ... ... ... тілегіне, мұратына сай келетін ықшам толғаулар Асан Қайғы
танымында табиғатпен, ... ... ... біте ... ... ... арналған. Асан дүние көрінісін суреттеуі көбіне көркемдік
мәнге ие. Оның санасындағы ақиқат – адамның тіршілік болмысын қоршаған ... ... ... ... адам ... ... ... Асан Қайғы табиғаттың адамға қатысты фактор екендігіне ерекше мән
береді. Мысалы: ... ... ... «Шіркіннің шөбі көп, қоныс қылған
елдің уайымы жоқ жер екен» ... ... ... тануда Асан Қайғы
танымында көп ұшырасатын ұғымдар – білу мен білмеу. Білу ұғымына көп ... ... ... ... ... шығару, сайып келгенде білу
ұғымының ... ... Ал ... ... адам ... ... ... Поэтикалық тәсіл жыраулардың тағдырына Тәңір тарту
еткен билік ... ... ... ... ... Несібе табиғатты, қоғамды,
дүниені адамның ара-қатынастарын астастыра айшықтап, ... ... ... жасайды. Асан Қайғының қоғамды қоршаған табиғатты,
жалпы дүниені тануда, олардың қастерлі қасиеттерін білуде, адам ... ... ... ерекшеленеді. Салыстырмалы түрде берілетін
бұл ... Асан ... ақыл ... ... күшіне зор мән берген.
Дүниенің сырын, мәнін сезіну, әр құбылысқа зердемен талдау жасап, ... ... ... ... ... ... ... түю
Асан Қайғы танымын мөлшерлейтін барометр тәрізді. Дүниенің дамуында табиғат
, қоғам бірлікте, ... ... ... ... Асан ... «Ол
сахараның атасы, табиғатқа ең жақын тұрған - әр нәрсені оқып еме, ... ... ... ... ... ... солардан түрлі мағыналар шығарған»
делінген[7] Бұл тұжырымға мән берсек, ғұлама әл-Фарабидің «... жүре ... ... ... басқа туа біткен апорийлік білімдер ... ... ... келетін секілді.
Асан ұғымында «дүние» - ... ... ... дамылсыз жылжиды,
өзгереді. Дүниенің өзгеруі көшпелі ... ... ... ... ... ... екі ... ағысы «жалған дүние» ырғағында өтіп
жатады. Дүниенің өзгеруі, ағымы, ... ... ... ... ... заңдылықтар адам, қоғам өміріндегі ұшырасатын құбылыстармен
тығыз ... ... ... ... ... Асан Қайғы дүниеге
көшпелі өркениеттің ... ... ... Оған ... ... Жан-
жануарлар дүниесі, жер-су, аспан әлемі, ... да ... ... ... Асан ойынша үйлесімділік заңы бұзылса, онда ... ... ... ... ... ... ... қорытындылай келе мынадай
тұжырымдарға тоқталамыз.
Асан Қайғының дүниеге көзқарасы қазақ қоғамының XVI ... ... ... ... Орда ... ... ұсақ ... ұзақ
өмір сүрмеуі, саяси бытыраңқылық елең ... ... ... ... мен ... Асан ... сана-сезіміне үлкен әсер етті.
Асанның дүниетануы, оның табиғатпен тікелей араласуы, тілдесуі,
табиғаттағы заттардың қатынасын адам ... ... ... ... оған иланып, адам өмірін дүнеи заңдылықтарына бейімдеуі оның астарлы
сырлары мен адами ... ... ... ... ... ... болу, дүниеге көзқарасының басты идеялық мазмұнды күш
халқына жайлы, тыныш өмір беретін қоныс ... оны табу ... ... ... ... көрінісін сезінуі, толғануы оның ... ... ... ... ... ... тану ... тоқталсақ. Қазақ
ойшылдарын ортақ танымдық әдістер: сезім, түсінік, шамалау, байыптау, ойды
оймен тиянақтау. Ал, Асан ... үшін ... ... ... яғни ... ғана емес, сонымен бірге ... ... ... байланысы. Соның ішінде Асан өзін де сол байланыстың бір нүктесі ... Ол өзін ... ... ... ... бұл оның ... ... Дүниедегі басты ... Асан ... – Жер Ана! Жер ... ... ... Асанға ашатын тәрізді. Жердің
киесінен, қасиетінен – адам ... ... нәр алып ... Осындай
тылсымдық мәндегі қарым-қатынасты Асан адам мен Жердің байланысын ... ... ... ... ... жеке пікіріміз бойынша, бұл
қатынастың мәні немесе ... ... сыры ... ... ғарыштық
санаға қатысты болуы мүмкін. Ғарыштық сана дегеніміз – көне тілмен айтқанда
көріпкелділік қасиет. Орысша айтқвнда ... ... ... арасында кеңінен тарағаны белгілі.
Асан Қайғының Жерге берген анықтамаларының ... сол ... ізі ... ... Дүние құбылыстарын Асанның бұлжытпай
өзгертпей қабылдауының сыры да ... ... ... Бұл ... сана»
Асанның азабынан, қайғылануынан да байқалады. Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... тән ұғым ... Асан
«Қайғысының» сыры «ғарыштық санамен» байланысты болған тәрізді. Осы
ерекшелікті ... Асан ... оның ... ... санасында ұзақ
сақталуының себебін терең тануға басты шарт болатын тәрізді.
Қоныс іздеу - Асан ... ... ең ... ... Оны ... жер-суларға қойған танымдық мәні зор қағидалар, ... ... ... ... ел үшін өте ... болатын. Көшпелі ру-тайпалар
қайымының дәстүрі ... осы неше ... ... ... оның ... ... даңқын асырып, беделін көтеріп отырған.
Алайда Асанның өз ойы алыста, ... ... Асан ... ... ... сол өркениетті сақтап қалу жолында
күреседі. Бүкіл ... ... қуат ... осы ... біржолата
арнайды. Асанның танымдық қабілеті табиғаттағы ... ... ... ... деген қатынасын мөлшерлеуге бағытталады. Қоршаған
табиғаттағы заттық мәндерден олардың адамға, өмірге тигізетін ... ... ... ... Асан көшпелі қоғамның әлеуметтік
қайшылықтарын өзіндік «әрекеттік» ... шеше ... Әр ... ... болады десек, бұл сол заманның алдыңғы қатарлы ... ... ... Асан әлеуметтік-философия мәселелерін шешуге ден
қояды. Асанның сын-болжаулары оның жерұйықты іздеудегі ... ... «Осы ... ... ... әр түрлі әдебиеттерде, тарихи
шығармаларда, аңыз-әңгімелерде кеңінен ... ... Біз ... ... ... ден ... Жерұйық немесе Жиделі Байсын түсінігінде
бүгінгі күні «утопия» деген ұғымға ... яғни «еш ... жоқ ... ... ... Утопия ұғымын алғаш рет қолданған және енгізген ағылшын
утописі Томас Мор болған. «Асан Қайғыға Жерұйық не үшін ... ... ... әбден мүмкін.
Жауапты фольклёр деректерінен табамыз[8]
Асан Қайғы өмірінің басты идеясы қазақ жұртының, елінің өмірін қауіп-
қатерден, өлім мен ... ... ... кету, қаупінен сақтау және ел
бірлігі болып табылады. Қайткенде де осы Мақсатқа жету Асан ... ... ... ... құлақ құнарлы зердесі» арқылы тарихи
дәуірлерді «арқалап» бізге ... ... ... куәсі болады. Асанның
бүкіл дүниетанымы осы Жерұйықты іздеу, табу, арманына ... яғни ... ету ... ... Асан ... ... ... Ақ Ордадан бастап, жеті өзенге дейін сапар шегеді.
Түркі халықтарының көшпелі қоғам өркениетінің өкілдері ... Асан ... тең ... ... тұлға жоқ. Асан Қайғыға тең келетін
тарихи тұлға жоқ. Асан ... ... ... ... ... айтпайды.
Ол мекенге жету үшін желмаяға мініп ұзақ жылдар бойы жер ... ... ... ... Бұл азап шегудің астарлы мәні де бар еді. ... ... ... барысында туындап, адам мен табиғат ... ... ... ... және оның ... дүниемен
сұхбаттасуы оған тақуалық қасиетті дарытады. Асан Қайғының азап шегуі ... ... ... мәнде болды. Ел қамын, келешек тіршілігін, жайлы
қонысты ол қиындықпен іздейді. Оның ... ... ... азабымен
қабысып жатады. Ол көрген азапқа қиналып, оны құтқару үшін өз ... ... ... ... оның ... ... ... субъективтік
сипатымен құнды тәрізді. Бұл мекен ... ... «қой ... ... ... ... болып көрінгенімен, Асан қалауы басқа
сыңайлы. Жерұйықты мекен етушілер ... ... ... ... ... ... ... Сонда адам-әлем үйлесімділігі
сақталады. Демек, адамның сезімдік ... ... мән ... ... ... кеми ... оған ... сезімін дарытады. Жерұйықтың
тылсымдық сипаты мен мәні осыған саяды деуге болады. Бұл тарихта ... ... Бұл ... ... жан ... тартудың екінші жағы оны
қиындықтан құтқарып отырады. Ол өзінің ... ... ... азап ... ... ... алады. Бұл – қайырымдылық пен
ізгіліктің белгісі.
Асан Қайғы дәуірінде өмір сүрген ағылшын ойшылы, утопист Мор ... ... ... құрлығындағы шіркеулік қанаудан шығу жолдарын
зерттеп, жалпы тапсыз қоғамның ... ... ... Асан ... оның ... ... ... «қалалардың одағы» ретінде
баяндалып, «утопия» қоғамының адамдары Құдай заңымен өмір ... ... ... еш ... ... Т.Мор қағаз жүзінде теориялық негізбен
өзінің қайырымдылық қоғамын дәлелдеп берсе, Асан ... іс ... ... «қиял мекенін» дәлелдеуге ұмтылады. Асан Қайғы
көшпелі қазақ қоғамының ... ... ... ... мазмұн дарытып,
өзінің атамекенін тарихта сақтап қалу ... ... өзі оның ... ... ... ... ... социализмнің» негізін қалаған Мор
ілімінің негізгі сарындары: тапсыз ... ... ... жою,
адамдардың құдай жолымен өмір сүруі т.б. Демек ол Асан ... ... ... ... ... тарихи сабақтастық
танытады. Асан Қйғы Ұлы ... ... ... түркі тілдес халықтардың
ортасында желмаямен жүріп үн қатып, болашақ ... ... ... ... ... ... Т.Мор кішкене аралдағы мемлекеттің
құрылымын таптық қоғамның ішінде өмір сүріп дәлелдеуге тырысқан.
Утопиялық ілімдердің тарихында Асаннан ... өмір ... ... «Күн ... атты ... мәні де құнды. «Ортағасырлық
философ утопистері» ойдан шығарып іздеген ... ... ... өмір ... ... үшін қызғылықты[9] деп жазды ғалым А.Қасабек.
«Күн қаласынд» жекеменшік иесі жоқ, саяси-экономикалық құрылымы ... Бұл ... ... ... ... ... ... білуде өз
түйсіктеріне аса зор мән беру ... ... үшін ... ... шындық тұрғысынан танудың кілті – түйсікте[10]. Ал Асан Қайғы болса
сезімдік таным мен түйсіктердің ... жаңа ... ... ... пайдалы жағын есептеп, елге ырыс әкелетін мекен қоныстарға
болжам, баға беру ... ... ... ... қызмет етуін тез де
нақтылы шешу арқылы көшпелі қоғамның әлеуметтік қайшылықтарын ... ... ... Қазақ хандығының атасы атанған Асан Қайғы дүниетанымында
көшпелі қоғамның құбылыстары бағамдалып, қазақ ... ... ... ... ... ... үлес қойқандығы байқалады. Асан ата өзінің
ұзақ өмірінде ... ... ... үшін ... қайшылықтарды
тежеу мақсатында елінің, жұртының тұрмыстық,ал-ахуалын ... ... ... ... келу ... хан алдында ұсынып ... ... ... толғанып, оның келешегі адамдар арасындағы қарым-
қатынастардың дұрыс құрылуынан басталмағанын айтады. Қоғамда ... ... ... Асан ... ... ... ... Бұл ұлы
Дешті Қыпшақ даласында бұныр болып көрмеген ... ... ... ... мал шаруашылығының «еуразиялық» деп аталатын ... ... ... деп ... Асан сол даланың перзенті ... ... ... оның ... ... ... ... дамуының,
іргеленуінің бағыттарын өлшемдерін ойластырды.
Көшпелі қоғамның ішкі ... ... ... ... Асан ... әр ... ... болжамдарға
итермелеп, оның ой кешу ... дала ... ... ... ... ... Асан ... мұраларының фольклорлық
жанрлар түрінде сақталып жетуі халықтың дүниетанымның жетекші идеяларымен
астасып ... ... Оның ... ... ... ... тұстары жағынан ақиқат өлшемдеріне
сәйкес келіп жатады.
Асан Қайғы философиясында дүние ... ... ... ... ... Әрбір адамның әлеуметтік тұтастықпен,
үйлесімділікпен өзінің бірге екенін сезіну, ... ... ... ... тектес ойшылдарымыздың мәдени философиялық мұраларының
негізі идеяларын жаңғырту арқылы ... ... ... ... рухани дамуының шарттары болып саналады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Қазақ даласының ... . IX - XII ... ... 1995 жыл
4б.
2. Қазақстан тарихы 2 том. Алматы: Атамұра 1998ж. 171б.
3. Қазақ даласының ойшылдары: Алматы. ... 1995ж. ... ҚР ҰҒА ... қол жазбалар қоры. №333 бума, 11 дәптер
5. Маркс К., ... Ф. ... 2 ... ... ... ҚР ҰҒА ... қол жазбалар қоры. №333 бума,6 дәптер 5-6б.
7. ҚР ҰҒА Сирек қол жазбалар қоры. №333 ... ... ... ҚР ҰҒА ... қол ... қоры. №333 бума, 15 дәптер
9. Қасабек А., ... С. ... ... ... 1998ж. 64б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР Ассамблеясы5 бет
Асан қайғы философиясы13 бет
Асан қайғының қоғам туралы философиясы3 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам туралы ой-пікірлері15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы7 бет
Абайдың Алла тағалаға көзқарасы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь