Өндірісі және талап

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ТАЛАП ӨНДІРІСІ ЖӘНЕ ТАЛАПТЫҢ ТҮСІНІГІ
1.1 Талап өндірісінің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Талап түсінігі және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3 Талап элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

2 ТАЛАП ҚОЮҒА ҚҰҚЫҚ ЖӘНЕ ТАЛАП ТӘСІЛДЕРІН ПАЙДАЛАНУ НЫСАНДАРЫ
2.1 Талапқа құқық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.2 Талап қою құқығының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27

3 ТАЛАП АРЫЗ ТҮСІНІГІ МЕН НЫСАНЫНЫҢ ТҮСІНІГІ, ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Талап арыздың нысаны мен мазмұнының заңға сәйкестігі ... ... ... ... ... ... 35
3.2 Талап арыздың реквизиттері, оның іс жүргізушілік маңызы мен мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
3.3 Талап арыздағы талаптың құны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
3.4 Талап арызда жіберілген кемшіліктерді түзету жолдары ... ... ... ... ... ... ... 45
3.5 Аралық сотта талаптық істердің қаралуы мен өзгешелігі, ондағы талап арыздың ерекшелігі мен құқықтық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ҚАЙНАР КӨЗДЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
Диплом жұмысының өзектілігі. Жалпы азаматтық iс жүргiзу бұл Қазақстан Республикасының азаматтық iс жүргiзу заңдарымен өз құзыретiне жатқызылған талап қою және өзге iстердi қарау мен шешу барысында сот төрелiгiн атқару кезiнде туындайтын қоғамдық қатынастар.
Кез келген демократиялық, құқықтық мемлекет құруды басты бағыт ретінде ұстанған мемлекет пен қоғамды басты құндылық адам және оның өмірі, құқығы мен бостандығы екендігі белгілі. Ал адам құқығын қорғаудың ең басты көрсеткіші оны қорғаудың мемлекеттік механизімі мен қоғам мүшелерінің өздеріне берілетін мүмкіншіліктің деңгейімен анықталады. Мемлекет тиісті жағдайда мәжбүрлеу әдісін қолдана отырып қажетті шараларды қолдануды міндетіне алса, қоғам мүшелері нормативтік-құқықтық актілерде көзделген өз құқықтарын пайдалана отырып тиісті қадамдарды жасауы қажет болады. Ал белгілі бір топтардың, яғни өз құқығын қорғауға мүмкіндігі жоқ адамдардың мүддесін қорғайтын әртүрлі мемлекеттік, қоғамдық ұйымдардың өкілеттігі шеңберінде жүзеге асырылады.
Құқық пен мүддені қорғаудың сәтті де тиімді жүзеге асырылуы мемлекет бекіткен құқықтық тетіктердің тиімділігі мен икемділігі, сапалылығы мен қоғамдық өмірдің деңгейі мен сәйкестігіне байланысты болады.
Нарықтық қатынастардың қалыбы орныққан демократиялық қоғамда меншік және өзге де мүліктік құқықтар қасиетті ұғым болап саналады, әрі оны қорғау да мемлекеттің ең басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Белгілі бір құқықтар мен заңды мүдделерін қорғау үшін адамдар оның қорғаудың сан түрлі тетіктерін қолданады және қорғау тәсілін таңдай құқығы олардың өздеріне қалдырылады. Яғни құқықтар мен бостандықтарды мемлекеттік немесе қоғамдық тәртпте қорғауды жүзеге асырады. Азаматтар мен ұйымдар даулы құқықтарын жүйелеп көбінше соттарға халықаралық төреліктерге жүгінеді.
Жалпы алғанда соттық тәртіпте қаралатын істердің түгелге жуығы талап қою тәртібімен жүзеге асырылады. Талап және оның элементтерінің ұғымы мен түрлеріне теориялық тұрғыда салыстырмалы саралау жүргізе отырып талдам жасау мәселенің құндылығын айқындай түсетіндігі анық жағдай. Талап нысаны мен негізінің өзекті мәселелері, мазмұны мен субъектісіне, талаптың объектісіне тәжірилік сараптама жасау нәтижесінде белгілі бір кемшіліктерді айқындай отырып, оны шешудің жолдарын ұсыну көзделеді. Талап өндірісіндегі қолданыстағы терминдердің қазақша атауларының жай-күйі мен құқықтық ахуалы туралы тезден өткізілуге жататын терминдердің мәселелері мен аудармалық қателіктердің негізін ашып көрсетіп, ұсыныстар әзірлеу.
1 Қазақстан Республикасының 2000ж. 25-желтоқсандағы «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесi мен судьялардың мәртебесi туралы» Конституциялық заңы.
2 Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 жылғы 30-тамызда респубикалық референдумда қабылданған (2007.21.05. берілген өзгерістер мен толықтыруларымен).
3 ҚР-ң Азаматтық Кодексі. Алматы 2000 ж. (2013.06.03. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).
4 Антонов А.П. Административное право и административный процесс: старые и новые проблемы.
5 Гурвич М.А. Учение об иске, состав, виды. М., 1981. – С.145.
6 Абрамов С.М. Гражданский процесс. М., 1950. – С.178.
7 Добровольский А.А., Иванова С.А. Исковые формы прав. М.. 1965. -С. 277.
8 Гурвич М.А. Учение об иске, состав, виды. М., 1981. – С.145.
9 Добровольский А.А., Иванова С.А. Исковые формы прав. М.. 1965, -С. 277.
10 Зейдер Н.Б. Гражданские процессуальные отношения. – Саратов: Саратовск. Гос. Универститет 1965. –С. 257.
11 Юдельсон К.С. Советский гражданский процесс. М., 1956. – С.181.
12 Гурвич М.А. Учение об иске, состав, виды. М., 1981. – С.145.
13 Елисейкина Г.Ф. Защита судебных прав и советское гражданское судопроизводство М., 1974. –С.274.
14 Васьковский
15 Осокина Г.А. Проблемы иска и права на иск. Томск 1989 г. – С. 252.
16 Осокина Г.А. Проблемы иска и права на иск. Томск 1989 г. – С. 252.
17 Клейнман А.Ф. Советский гражданский процесс: Учебник- М: Госюриздат 1954 г. – С.144.
18 Чечина Н.А. Гражданские процессуальные отношения. – Л: ЛГУ; 1962. – С.63.
19 Осокина Г.А. Права на защиту исковом судопроизводстве. Томск, 1990. – С. 132.
20 Гражданское процессуальное право РК: Учебник/под ред. М.С. Шакарян, Былина. 1998. –С. 504.
21 Викут М.А. Субъективные гражданские процессуальные права (понятие и виды) Вопросы теорий ипрактики Гражданского процесса. – Саратов. СГУ. 1984. -122 с.
22 Гражданское право. Т. 1. Учебник для вузов (Академический курс). Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. Алматы: КазГЮА, 2000. – С.244.
23 Гурвич М.А. Учение об иске, состав, виды. М., 1981. – С.145.
24 Чечина.Н.А.,Чечот.Д.М. Гражданская процессуальная форма и производства. М.Юрид.литература. 1979. – С. 157.
25 Виндшайд. Иск римского права сточки зрения сегодняшнего дня. 1856.
26 Баймолдина З.Х. Гражданско-процессуальное право РК. Учебник. 2 том. Станции. Алматы 2001. - 128-135 бб.
27 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ж. (2012.24.12. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).
28 Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. 30-маусымдағы №9 «Соттардың азаматтық iс жүргiзу заңдарының кейбiр нормаларын қолдануы туралы» қаулысы.
29 Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. 30-қазандағы №15 «Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының «Соттардың азаматтық iс жүргiзу заңдарының кейбiр нормаларын қолдануы туралы» 2000 жылғы 30 маусымдағы №9 қаулысына өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы» қаулысы.
30 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ж. (2012.24.12. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).
31 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ж. (2012.24.12. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).
32 Гражданское право. Т. 1. Учебник для вузов (Академический курс). Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. Алматы: КазГЮА, 2000. – С.244.
33 Добровольский А.А., Иванова С.А. Исковые формы прав. М.. 1965. -С. 277.
34 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ж. (2012.24.12. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).
35 Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. 30-қазандағы №15 «Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының «Соттардың азаматтық iс жүргiзу заңдарының кейбiр нормаларын қолдануы туралы» 2000 жылғы 30 маусымдағы №9 қаулысына өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы» қаулысы.
36 Қазақстан Республикасының 2001ж. 12-маусымдағы Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы (Салық кодексi). Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 12 маусымдағы N 210-II Заңы. Күшi жойылды - Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 10 желтоқсандағы N 100-IV Заңымен, 5-3-бабын қоспағанда("Егемен Қазақстан" 2001 жылғы 20 маусым N 123-126).
37 Треушников М.К. Гражданский процесс. 2-е изд., переработанное и дополненное — М.: ОАО «Издательский Дом «Городец», 2007 г. - С.160.
38 Семенов.В.М. Конституционные принципы судопроизводства М 1982. – С. 122.
39 Щеглов В.Н. Законность и обоснованность судебного решения по гражданско-правовому спору. Новосибирск, 1958. – С. 8.
40 Воронков Г.В. Определение суда первой инстанции в советском гражданском процессе. Саратов, 1967.2 - С. 6.4
41 Гражданское право. Т. 1. Учебник для вузов (Академический курс). Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. Алматы: КазГЮА, 2000. – С.244.
42 Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. 30-қазандағы №15 «Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының «Соттардың азаматтық iс жүргiзу заңдарының кейбiр нормаларын қолдануы туралы» 2000 жылғы 30 маусымдағы №9 қаулысына өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы» қаулысы.
43 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесс. М. 1968. - С.136
44 Касенова А.Ж. Қарсы талап азаматтық іс жүргізу құқығының институты ретінде “Ұлттық құқық жүйесін қалыптастырудың өзекті мәселелері”. Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Алматы: ҚазГЗУ, 2002-123-131 беттер. Афтореферат.
45 Гордон В.М. Основание иска в составе изменений исковых требований. Ярославль. – 1902.
46 Викут М.А. Субъективные гражданские процессуальные права (понятие и виды) Вопросы теорий ипрактики Гражданского процесса. – Саратов. СГУ. 1984. -122 с.
47 Авдеенко Н.И. Иск и его виды в советском гражданском процессуальном праве: Автореф. дис. канд юрид наук. Л. – 1951.
48 Гражданское право. Т. 1. Учебник для вузов.(Академический курс) Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. Алматы: КазГЮА, 2000. – С.244.
49 Виндшайд. Иск римского права сточки зрения сегодняшнего дня. 1856.
50 Энгельман И.Е. Курс русского гражданского судопройзводства. - Юрев 1912.
51 Учебник гражданского процесса. - М: Спарк, 1996. –с.146.
52 Комментарий к гражданскому кодексу РСФСР ( научно-практический) Под. Ред. М.С. Шакарян-М.Юрист. 2000. –с.311.
53 Щеглов В. Н. Гражданское процессуальное право.Томск. 1981. – С. 143.
54 Чечина.Н.А.,Чечот.Д.М. Гражданская процессуальная форма и производства . М.Юрид.литература. 1979. – С. 157.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
1 ТАЛАП ӨНДІРІСІ ЖӘНЕ ТАЛАПТЫҢ ТҮСІНІГІ
1.1 Талап өндірісінің жалпы
сипаттамасы............................................................6
1.2 Талап түсінігі және
түрлері.....................................................................
.......11
1.3 Талап
элементтері.................................................................
...........................13
2 ТАЛАП ҚОЮҒА ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... Талап қою құқығының жалпы
сипаттамасы.................................................27
3 ТАЛАП АРЫЗ ТҮСІНІГІ МЕН НЫСАНЫНЫҢ ТҮСІНІГІ, ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Талап арыздың нысаны мен ... ... ... реквизиттері, оның іс жүргізушілік 
маңызы мен мәселелері.......................................................
..................................38
3.3 Талап арыздағы талаптың
құны.....................................................................42
3.4 Талап арызда жіберілген кемшіліктерді түзету
жолдары............................45
3.5 Аралық сотта  талаптық  істердің қаралуы мен  өзгешелігі, ондағы талап
арыздың ерекшелігі мен ... ... ... | ... жұмысының өзектілігі. Жалпы азаматтық iс жүргiзу ... ... ... iс жүргiзу заңдарымен өз ... ... қою және өзге ... ... мен шешу ... ... ... кезiнде туындайтын қоғамдық қатынастар.
Кез келген демократиялық, құқықтық  мемлекет құруды басты бағыт 
ретінде ұстанған мемлекет пен  қоғамды басты құндылық адам  және ... ... мен ... ... ... Ал адам ... ... ең
басты көрсеткіші оны қорғаудың мемлекеттік механизімі мен қоғам мүшелерінің
өздеріне ... ... ... анықталады. Мемлекет тиісті
жағдайда мәжбүрлеу ... ... ... қажетті шараларды қолдануды
міндетіне алса, қоғам мүшелері ... ... ... ... ... отырып тиісті қадамдарды жасауы қажет болады. Ал
белгілі бір ... яғни өз ... ... ... жоқ ... ... ... мемлекеттік, қоғамдық ұйымдардың ... ... ... пен ... ... ... де тиімді жүзеге асырылуы мемлекет
бекіткен құқықтық тетіктердің тиімділігі мен ... ... ... ... ... мен ... байланысты болады.
        Нарықтық қатынастардың қалыбы орныққан демократиялық қоғамда меншік
және өзге де мүліктік құқықтар қасиетті ұғым болап ... әрі оны ... ... ең басты міндеттерінің бірі болып табылады.
        Белгілі бір құқықтар мен заңды мүдделерін ... үшін ... ... сан түрлі тетіктерін қолданады және қорғау тәсілін ... ... ... ... Яғни ... мен ... немесе қоғамдық тәртпте қорғауды жүзеге асырады. Азаматтар мен
ұйымдар даулы құқықтарын жүйелеп көбінше ... ... ... ... ... элементтерінің
ұғымы мен түрлеріне теориялық тұрғыда салыстырмалы саралау жүргізе отырып
талдам жасау мәселенің құндылығын ... ... анық ... Талап
нысаны мен негізінің өзекті мәселелері, мазмұны мен ... ... ... ... жасау нәтижесінде белгілі бір кемшіліктерді
айқындай отырып, оны шешудің ... ... ... ... ... ... қазақша атауларының жай-күйі мен құқықтық ахуалы
туралы тезден өткізілуге жататын терминдердің мәселелері мен ... ... ашып ... ... ... қою ... іс жүргізу құқықғының ең бір күрделі де ... ... ... Талап ұғымы, оның түрлері, талап арыздың теориялық
мәселесі, талаптың құрамдас бөліктерінің құқықтық ... ... ... ... ... еңбектерінің объектісіне
айналды. Талаптың ... мен ... ... мен ... қазақстандық та, ресейлік те ғалымдар қалам тартуда. Атап өтетін
болсақ, олар Ю.Г. Басин, З.Х. ... З.К. ... А.Ж. ... ... Г.А. ... және т.б. ... ғалымдарды атап өтсек:
 - Осокина Г.А., Филиппов П.М., Чечот Д.М., Анисимова Л.И., Арапов
Н.Т., Абрамов С.М., Башкатов Н., ... Т.Т., ... К.М., ... ... М.А., ... М.А., Добровольский А.А., Иванова С.А., Джалипов
В.Г., Елисейкина Г.Ф., Иванов О.В., Кожухарь А.Н., ... Л.И., ... ... Н.И., ... Ю.Н., ... С.В., Треушников М.К., Пушкарь
Е.Г., Пятиллетов И.М., Шакарян М.С., Швейцарь Д.В., Юдельсон К.С. ... да ... ... ... ... көрсетіп кеткен.
Аталған ғалымдардың еңбектерінде таоаптың құрамдас бөліктерінің ұғымы
мен түрлеріне маңыздылығы мен ғылыми ... ... ... теориялық
және тәжірибелік сипатта зерттеу жүргізілген.
        Диплом жұмысының ... ... ... ... таоап
ұғымынан бастап таоап арыздың құрылымы мен нысанының құқықтық маңызына
тоқталып, талап ... жеке ... ... ... ... ... ... барысында, сонымен қатар әртүрлі ғылыми монографиялар мен
кітап, оқу ... ... ... ... пайдаланылды.
Диплом жұмысында зерттеу тақырыбының қайнар көздеріне жалпылай сараптам
алық  талдама жасай отырып талаптың құрамдас бөліктерінің ... ... ... жеке ... ... ... ашып заңнамалық кемшіліктерге саралау жүргізу, талап
институтындағы терминдер мәселесіне талдау жасай отырып
     Ұсыныстарын ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты Қазақстан Республикасы азаматтық іс жүргізу
заңнамасындағы талап ... ... ... және ... ... талап өндірісінің маңыздылығы және талап ... ... ... ... ... ... істі ... ерекшеліктері және өзге
де талаптардың сақталуы мәселелерінің тәжірибесін зерттеу болып табылады.
Бұл ... ... іс ... ... және оның қолдану тәжірибесін
жетілдіру үшін осы тақырып көлеміндегі теориялық ... ... ... ... ... және дұрыс бағыттағы шешім ұсыну, ... ... ... ... ұштасады. Жұмыстың мақсаты
азаматтық іс жүргізу заңнамасының мақсатына ... ... ... ... ... ... үлес ... яғни сот шешімінің заңдылық
және негізділік ережелерін және оның ... ... ... ... ... ... анықтауды да көздейді.
    Диплом жұмысының негізгі мақсаттары:
• талап қою ұғымының теориялық аспектілеріне талдама ... ... ... құқықтық мәнін ашу,
• талап арыздың құқықтық табиғаты мен ұғымына сипаттама беру,
• талаптың элементі мәселесіне құқықтық сипаттама жасау,
• талап ... ... ара ... ... және ... жасау,
• талаптық терминдердің қазақша мәтінінің жүйесін қалыптастыру, осы
мақсатта заңнамадағы кемшіліктер мен ... ашып ... ... ... ... ... табылады.
Диплом жұмысының жазылу барысында тарихи-салыстырмалы, логикалық жүйелі
құрылымдық, статистикалық, тарихи, формальды ойлау түрі, ... ... ... ... ... зерттеудің міндеттерін алға қойылған мақсаттар
айқындайды және олардың қатары төмендегідей түрде анықталады:
- талап ... ... сот ... ... ... ... оның
құқықтық табиғатын ашып, айқындау;
- талап арызға қойылатын негізгі талаптардың мәнін ашып көрсету және
олардың азаматтардың ... мен ... ... ... ... әсер ... ескеру;
- талап арызды қабылдау, оны қабылдаудан бас ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын ашып көрсету.
Зерттеудің объектісі болып азаматтық іс жүргізу құқығының талап
өндірісі институтының ...... арыз ... ... істі
қозғау мәселелерін реттейтін құқықтық қатынастарды қамтиды.
Зерттеудің пәнін Қазақстан Республикасы Азаматтық іс ... ... арыз ... ... істі ... тәртібін реттеуге
арналған 150-250 баптары, сондай-ақ осы заң ... ... мен ... ... ... қатар осы тақырып көлеміндегі азаматтық іс
жүргізу заңдардың негізінде құқық ... ... ... амалдары мен
азаматтық іс жүргізу заңнамасын қолдану ... ... ... ... ... ... ... үш тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған қайнар көздері тізімінен ... ... ... ЖӘНЕ ... ТҮСІНІГІ
1.1 Талап өндірісінің жалпы сипаттамасы
Азаматтық іс жүргізу құқығы сотпен азаматтық істерді қарау ... ... ... ... ... яғни ... іс бойынша сот
әділдігін жүзеге асыру, сонымен қатар сот ... ... ... қарастырады.
Азаматтық іс жүргізу құқығының пәні ... ... ... ... сот ... яғни соттың және басқа да іске
қатысушылардың қызметі болып табылады.
Азаматтық іс жүргізу құқығының әдісі: ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның бостандығымен және тек
құқықтармен ... ... ... ... 2 ... ... ... Азаматтық іс жүргізуді реттеу бойынша
2) Міндетті және шешуші субъектілері ретінде ... ... ... ... ... шешім қажетті жағдайларда күштеп орындауға жатады. Азаматтық іс
жүргізу ... ... ... ... құқықтық қатынаста болады. Ең
алдымен ол материалдық құқықпен байланысты, яғни ... ... ... ... ... ... ... арқылы орындау формасы болып
табылады. Еңбек міндеттерді орындату егер де аталған құқықтық ... ... ... ... және олар ерікті түрде орындалмаса.
Азаматтық процессуалдық құқықтың реттеу пәні ... ... және ... ... ... ... ... субъектілердің жағдайына
басқарушылық және бағыныштылық қатынасымен реттелетінін көреміз. ... ... ... ... іс жүргізу құқығының ... ... ... ... ... және осы ... сот әділдігін
жүзеге асыру саласындағы құзыретін оқытады, ал 2-де осы нақты азаматтық ... ... және ... ... Азаматтық іс жүргізу құқығымен
көптеген қағидатің ұқсастығымен дәлелдеу саласындағы ... ... ... ара-қатынастарын көреміз, сонымен қатар азаматтық
және азаматтық процесстер істің ... ... ... ... ... яғни ... 1-ші ... іс қараудан бастап азаматтық іс
бойынша шешім шыққанға дейін ... ... ... және тағы ... ... ... ... көреміз.
Азаматтық істер бойынша сот төрелігін іске асыру барысында сот пен іске
қатысушылардың арасында туындайтын ... ... ... ... ... ... ... соттық нысанының басымдылығын,
құқық нормаларының оларды практикада қолданумен ... ... ... ... барлық негізгі іс жүргізушілік құбылыстар:
азаматтық іс ... ... ... ... ... ... қызметі
ретінде екендігі, іс жүргізушілік қатынастардың ерекшелігі, іске ... мен ... ... мен ... ... сатылары туралы, яғни
азаматтық іс жүргізу құқығы басшылыққа алатын ... ... ... ... ... азаматтық іс жүргізу құқығы» пәнінің негізгі
міндеттері: құқықтың қажетті қайнар ... бұл ... ... ... таныстыру, маңызды заң актілері мен Қазақстан
қатысатын азаматтық сот ісін жүргізуді реттейтін, ... іс ... бар ... ... меңгеру, әрбір іс жүргізу ... оның ... ... анық ... сот ... қағидатерін
білу, азаматтық процеске қатысушылардың құқықтары мен міндеттері туралы,
оларға ... ... және ... ... туралы нақты пікірді
орнықтыру.
Азаматтық іс жүргізу заңнамасының теориясы мен тәжірибеде қолданылуы
азаматтардың ар-намысы мен ... ... ... ... ... дауларды шешудің, моральдық және материалдық ... ... ... барлық субъектілерінің құқықтары мен заңды
мүдделерін қамтамасыз етудің тиімді құралы болуға бағытталған. ... ... үшін ... ... ... жүйе ... ... міндеттерді іске асыру судьялардың, прокурорлардың, адвокаттардың,
нотариустардың, заңгерлердің жұмысында біліктілікті ... ... ... және ... ... ... ... қоғам мен
мемлекеттің қазіргі құрылымын білетін судьялардың білікті ... ... ... ... ... іс ... саласында терең білім алуы ықпал етеді.
Азаматтық іс жүргізу құқығының пәні болып:
- ... іс ... ... ... негізгі кезеңдерін,
азаматтық іс жүргізу заңнамасын, Қазақстанның ... ... ... және ... ... ... іс жүргізу заңнамасының теориясы мен ... және ... ... ... іс ... ... ... дәлелдемелердің
түсінігі, дәлелдеу процесі, істердің ... ... ... ... ... тәртібімен қайта қаралу
және шешімдердің орындалу тәртібін қарастыру.
- процессуалдық мектептер мен бағыттарды ... ... іс ... ... ... ... ... және өзіндік ұстанымды
қалыптастыру.
- азаматтық іс жүргізу құқығының ... және ... өз ... ... ... ... іс жүргізу заңдарының нормаларына талдау жүргізу;
- азаматтық іс жүргізу заңнамасын тәжірибеде өз бетінше ... іс ...... іс ... ... тәртіптелген
азаматтық істердің бір сатыдан басқа біреуіне өте ... ... ...... ... ... мен ... қалпына келтіру болып
табылады.Мүдделі тұлға арызбен сотқа жүгіне отырып, өзінің талабын ... ол ... ... ... ... ... өндірісіне арыз болуы
мүмкін. Сот оларды тексере отырып, оның қарауына жататынын, ... сот бұл ... ... ... ... ... ... тапса, бұл істі өз
өндірісіне қабылдап, осы ... ... іс ... ... ... қатысушы тұлғалар (куә, эксперт, аудармашы өкілдер) іс жүргізуде
қарауда ... ... ... (сот ... қатысады,
түсініктемелер береді, дәлелдемелер тапсырады, т.б.).
а) Азаматтық іс жүргізу құқығы – ... бір ... ... ... ... ... ... іс жүргізу нормаларының жүйесінен
тұратын сот пен іске қатысушылар арасындағы азаматтық істі сот ... ... іске ... ... іс жүргізу ... ... іс ... ... мен ... бар. ... сот істі
қарау және шешу құқығына ие, ол басқа ... ... ... ие, сонымен қатар ол іске қатысушы тараптар мен басқа
қатысушылардың іс ... ... ... ... ... мен ... ... іс жүргізуге қатысуға, өтінімдер беруге,
өздерінің талаптарының негіздерін (қолдануға) дәлелдеуге сот ... ... ... ... ... ... Олар іс ... құқығымен
қатар, іс жүргізу міндеттерін алады. Іс ... ... ... сот ... ... сот ... ... дәлелдемелер
тапсыруға міндетті.
б) Азаматтық іс жүргізу пәні сот әділеттігін нақты азаматтық істерден
тұратын арнайы іс ... ... ... ал азаматтық іс жүргізудің
құқығының пәні – құқықтық сала ретінде азаматтық іс ... яғни ... ... іске ... ... мен сот ... орындайтын
органдардың әрекеті болып табылады.
в) Азаматтық іс жүргізу құқығы қоғамдық қатынастарды диспозитивті рұқсат
етілген әдіспен реттейді.
Бұл дегеніміз азаматтық істің пайда ... ... ... ... ... ... Сот ... инициативасымен азаматтық іс қозғамайды. Сот
құжаттарына шағым келтіруде іс жүргізудегі мүдделі тұлғалардың еркі болады.
Азаматтық іс ... ... ... тыйым салатын емес, рұқсат
етілетін нормалардан тұрады. Іске ... тек ... ... ... ... ие ... да тек солар бойынша әрекет етеді, құқыққа ие
болады.
Заңдылықты, қоғамдық тәртiптi қорғауды, азаматтар мен ұйымдардың ... ... және ... да ... мен ... ... қорғауды, қатал
сақтауды қамтамасыз етуде ... ... ... ... ... соттың мiндетi азаматтық iстердi дұрыс және тез қарау, шешу және
iс бойынша ... ... ... ... Соттың қызметiн ұйымдастыру,
iстердi қараудың тәртiбi, судьялардың жұмысының жоғарғы мәдени деңгейi
заңның ... ... ... ... ... ... ғана сот
төрелiгiнiң басты мақсаттарына қол жеткiзуге болады.
Сот өзiне ... ... ... ... ... сақтаған жағдайда сәттi жүзеге асырады. Бұл процессуалдық нысан ... ... ... ... ... және заңды, негiздi сот
шешiмiн шығаруға ... ... Сот iсiн ... ... ... ... ... емес шешiмдердi шығаруға, азаматтар мен заңды тұлғалардың,
мемлекеттiң құқықтары мен заңды ... ... ... сондай-ақ,
сот төрелiгiн жүзеге асыру зиян келтiредi.
Қазақстан Республикасының Конституциясы 13 бап 1 ... ... ... ... ... ... ... бар және
өзiнiң құқықтары мен бостандықтарын қажеттi қорғанысты қоса алғанда, заңға
қайшы келмейтiн барлық ... ... ... ... Яғни ... ... субъектiсi» санаты азаматтардың құқық қабiлеттiгi мен ... ... ... ... Республикасының Азаматтық кодексiнiң 13 бабында азаматтық
құқығы мен мiндеттiлiк жүктеу қабiлетi болудың барлық азаматтар үшiн ... ... ... ... ... ... ол туған
сәттен бастап болады және ол ... ... ... ... ... ... де, сондай-ақ шет елдерде де
мүлiкке, оның iшiнде шет ел валютасына меншiк ... ... ... және ... ... республика аумағында еркiн жүру және тұратын
орнын ... ... ... ... еркiн тастап шығу және оның аумағына
еркiн қайта оралуға; заң актiлерiмен тыйым салынбаған кез келген қызметпен
айналысуға, ... ... жеке ... ... ... және ... ... құруға; заң актiлерiмен тыйым салынбаған кез келген
мәмiле жасауға және мiндеттемелерге қатысуға; материалдық және ... орны ... ... ... басқа да мүлiктiк және жеке
құқықтарды иеленуге ... ... өз ... ... ... ... және оны жүзеге
асыру өз үшiн азаматтық мiндеттердi туғызу, оларды орындау оның кәмелеттiк
жасқа келуiмен, яғни жасының он ... ... ... ... ... ... қабiлеттiгi бiрдей болады.
Азаматтардың құқық қабiлеттiгi мен әрекет қабiлеттiгiнен айыру мен ... жол ... Және ... ... қоя алмайды.
Азаматтық құқықтарды қорғаудың тәсiлдерi: құқықтарды тану; құқық
бұзылғанға дейiнгi жағдайды ... ... ... ... немесе оның
бұзылуына қауiп төндiретiн iс-әрекеттердiң ... ... ... ... орындалуына үкiм ету; шығындарды, ... ... ... деп ... моральдық зардаптардың орнын ... ... ... немесе өзгерту; мемлекеттiк басқару немесе жергiлiктi
өкiлдi не атқарушы органдардың заңдарға сәйкес келмейтiн актiлерiн ... ... ... деп ... ... ... заңды тұлғаның құқық
иеленуiне немесе оны жүзеге асыруына кедергi келтiргенi үшiн ... ... ... ... айып ... жолымен, сондай-ақ заң
актiлерiмен көзделген өзге де ... сот ... ... сот ... ... ... көзделген реттерде азаматтық құқықтарды қорғау
құқығы ... жеке ... ... тұлғалардың тiкелей өздерi арқылы жүзеге
асырылады. Құқық бұзылған адам оған келтiрiлген зиянның толық өтелуiн ... ... адам ... ... ... ... ... немесе заңмен қорғалатын мүдделерiн ... үшiн ... ... ... ... ... ... немесе азаматтар
заңда көзделген жағдайларда өзге адамдардың немесе адамдардың белгiсiз ... ... және ... ... ... қорғау туралы сотқа
арыз берiп жүгiнуге құқылы.
Азаматтар мен ... ... сот ... ... ... екi ... сот арқылы қорғану үшiн сотқа шағымданудың процессуалдық құқығы,
демек азаматтық iстi қарау және iс ... ... ... ... ... және ... ... сот арқылы қанағаттандыру үшiн материалдық
құқық.
Мүдделi тұлға сотқа арызбен жүгiне ... ... ... ... ... ... ... ең негiзгi түрi, ал талап арыз өндiрiстiң
осы ... ... ... ... ... өндiрiсiнiң ерекше белгiлерi – құқық жөнiндегi дау және құқық
жөнiнде дауласып ... ... ... ... шеше ... талапкер мен жауапкердiң арасында дау
туындаған кезде және олар оны ... ... ... ... ... ... тапсырған кезде ғана талап iсi пайда болады. Осы ... ... құық ... арызына айналады. Сотқа берiлген кез келген
арызда ... яғни ... ... ... адамға, талап қойылу керек.
Талап арыз арқылы азаматтар мен заңды тұлғалардың бұзылған құқықтарын
қалпына келтiредi, материалдық, моральдық зиянды ... ...... ... арызды қабылдау туралы мәселенi ... ... Егер де ... ... қабылдамаса дәлелдi ұйғарым шығарады.
Прокурор азаматтардың құқықтарын, бостандықтарын және заңды ... ... мен ... ... ... және ... ... туралы сотқа талап қоюға, өтiнiш жасауға құқылы.
Азаматтарын және ... ... ... туралы, егер адам дәлелдi
себептермен өзi сотқа жүгiне алмаса, тек мүдделi ... ... ... талап қоя алады. Әрекетке қабiлетсiз азаматтың ... ... ... ... ... өтiнiшiне қарамастан талап қоя алады [4].
Талап қоюшы прокурор мәлiмдеген талапты ... егер ... ... бостандықтары және заңды мүдделерi қозғалмаса, онда
сот талап қоюды қараусыз қалдырады.
Талап қоюшы ... ... ... жасау құқығынан басқа, талап
қоюшының барлық iс жүргiзу құқықтарын пайдаланады., ... ... ... ... ... ... Прокурордың басқа тұлғаның мүдделерiн
қорғау үшiн талап қоюдан бас тартуы ал тұлғаны iстiң ... ... ... ету құқығынан айырмайды.
Мемлекеттiк органдар және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдары, ұйымдар
немесе жекелеген азаматтар олардың өтiнуiмен басқа ... ... және ... ... мүдделерiн, сол сияқты қоғамдық
немесе мемлекеттiк мүдделердi қорғау үшiн талап қойып ... ... ... ... азаматтың мүддесiне қорғау үшiн ... ... ... ... ... мүмкiн.
Бөгде мүдделердi қорғау үшiн талап қойған адамдар, бiтiмгершiлiк ... ... ... ... ... ...... құқықтарын
пайдаланады және барлық iс жүргiзу мiндеттерiн мойнына алады. ... мен ... ... ... бас ... мүдделерiне сай iс
қозғалған адамды iстi мәнi бойынша қарауды талап ету құқығынан айырмайды.
Егер ... сай iс ... адам ... ... қолдамаса, үшiншi
тұлғалардың құқықтарына қысым жасалмаса, сот талап арызды ... қою ... ... ... ... ... ... табылады.
Сондықтан азаматтық сот өндiрiсiнiң ережелерi ұқсас болып келедi.
1.2 Талап ... және ... іс ... ... бойынша әдебиеттерде талаптың түсінігіне
қатысты әртүрлі көзқарастар айтылады және олар белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ой-пікірлерін,
қстанымдарын білдіреді.
        Ғалымдар тобының бірінішісі талаптың ек жеке түсінігі, ... және іс ... ... ... ... ... М.А. ... қолдады [5, 45 б.].
Ол материалдық-құқықтық мағынадағы ... ... ... ... ... немесе заңды мүддені қорғау туралы талап
етуін ... ... бұл ... ... құқық институты деп
есептеді. Іс жүргізушілік мағынадағы ... ... ... ... ... үшін ... түсініліп, бұл мағынасында ол іс ... ... ... ... ... көзқарасты С.Н. Абрамов пен В.П.
Чапурский де келтіреді [6, 78 б.]. Екі ... да іс ... ...... ... қорғауды талап ету ... ал ...... ... сот ... ... талап
етуі, яғни сот қорғайтын азаматтық құқық ретінде түсінеді. С.Н. Абрамов
былай дейді: ... бұл ... ... құқықтық дау бойынша
әділтөрелікті жүзеге асыру үшін соттың қызметін қозғалысқа ... ... ... ... ... ... іс ... құқығының институты, ал
талап ету азаматтық қатынастан ... және ... ... ... ... жағынан азаматтық құқықтың институты немесе талап ... сот ... ... ... ... ... ... автор іс
жүргізушілік мағынадағы талап материалдық құқық институты ретіндегі
талаптың ... ... ... болып табылатыны жөнінде қорытындыға келеді.
        Келесі бір тобы (А.Ф. Клейнман, А.А. Добровольский, Н.И. Авдеенко,
Д.М. ... Н.А. ... ... екі жағы – іс ... және ... жақтары бар ортақ түсінікті білдіреді деген пікірді ұсынады. Сотқа
құқық қорғау туралы ... ... ету іс ... ... ... ... мәлімдеген талап етуі материалдық-құқықтық жағын
құрайды. Бұл ... ... екі ... ... ... ... ... бір
тұлғаның екіншісіне сотта белгілі бір іс жүргізу тәртібі мен ... ... ... даулы материалдық-құқықтық қатынастан туындайтын,
нақты заңды фактілерге ... ... ... ... ... ... ... түсінігінде негізгі өзек етіп талаптың материалдық
– құқықтық жағына алады.Сот талапкердің  жауапкерге мәлімдеген материалдық-
құқықтық талап етуіне жауап бере отырып, талапкердің ... ... ... ... ... ... туралы жүгінуіне де жауап ... ... ... етуі талаптың нысанасын құрайтындықтан, екеуі
бір-бірінсіз өмір сүре ... [7, 57 ... ... ... ... ... жүргізуді қозғау құралы болады және сот
қызметінің нысаны ... ... сот ... ... ... қойған
материалдық-құқықтық талабының заңдылығы мен негізділігін қарайды. Талаптың
тек материалдық-құқықтық жағының болуы, яғни ... ... ... ... талабын іс жургізудің талапты тану, ... бас ... ... ... ... іс жүргізу институттарын бар
екендігімен түсіндіруге болады. Е.В. Рябованың ... ... ... ... бір ғана ... бар, ол – ... іс ... сот
төрелігін жүзеге асыру бойынша соттың қызметін қозғайтын, бұзылған ... ... не ... ... ... туралы талап етіп сотқа жүгіну.
Екінші пікірді ... ... ... осы ... ... ... ішінен де кезіктіруге болады. Мысалы, М. Рожкова ... ... ... ... ... ету) ... тартылған тұлғаға
бағытталған мүдделі тұлғаның жеке материалдық-құқықтық талабынан тұратын
заңда ... ... ... арыз қалыбында рәсімделген мемлекеттік
мәжбүрлеу туралы сотқа жіберілген талап ету. А.А. ... ... қою ... ... ... сотта қорғалуға ғана тән емес, ... ... ... ... ... сот және ... да ... қараған кезде
де қолданылатынын көрсетіп, талаптың келесі анықтамасын береді: Құқықтың
бұзылуын жою жөніндегі бір тұлғаның екінші бір ... сот ... ... ... ... ... ... асыру үшін берген және белгілі бір ... ... ... ... ... етуді талап деп атаймыз.
1.3 Талап элементтері
Азаматтық іс ... ... оның ... ... ... орын ... ... злементтері деген ұғым
жөнінде өте өткір пікір ... орын ... ... ... ... ғана емес, көлемі жөнінде де тіпті элементтердің бар
жоқтығы ... де ... орын ... Бір ... ... үш ... нысаны, негізі және
мазмұны бар екендігін  дәлелдеуге тырысады. Бұл көзқарастар  ... ... ... ... ... бекітілді және Н.Б.
Зейдер, А.Ф.Клейнман сияқты ғалымдардың колдауына ие болды [5, 46 б.].
     Келесі  ... олар да ... үш ... конструкциясын
айтады, яғни олар нысаны, негізі және тараптары. Мұндай ... ... ... көрініс тапқан.
     Үшінші авторлар талап екі элементтен нысан  және негіз деп көрсетеді.
Бұндай пікірді А.А. ... ... [7, 78 б.]. Оның ... ... ... ... ... В.Н.Щегловтардың тарапынан
қолдау тапты.
     Төртіншілері  тіпті талапты элементтерге бөлудің  керегі жоқ, себебі
ол туралы заңшығарушы айтпайды деп ... ... ... ойынша
нысан, негіз және тараптар талапты оқшауландыратын белгілер, сол себепті
оны талаптың белгілері деп атаған ... деп ... ... ... ... ... ... өткен мәселелер талап элементі деген ұғымның ... ... ... ... ... ... және жиек -бұлар бір қатардағы  ұғымдар.
     Жиек-ерекшелікті  анықтайтын қасиет, ал касиет- ... ... ... ... белгі, белгі- яғни сол арқылы білуге болатын
көрсеткіш.
Философиялық категория ретінде бұл ... ... ... ... ... мен оның бас ... айырмашылығы немесе оларға деген
қатынасын айтамыз.
     «Элемент» сөзі ... ... ... ғана ... ... бір ... ... белгілер ретінде де қарастыруға
болады.
     ... да ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
     Сол себепті талап элементін талаптың құрамдас бөліктері ретінде,
талапты  сипаттайтын белгі ... ... Тек ... ... ғана ... ... ... болады [10, 57 б.].
    Мүдделі  тұлғалар   сотқа  жүгіне  отырып  тапсыратын   ... ... ... ... құрамдас  бөліктері,   яғни  
элементтері   арқылы ажыратамыз.
     Іс  жүргізушілік заңнамада көрсетілген  негізгі екі элемент- нысаны
мен  ... ... ... ... ... бар. Ол қызу ... ... айналған үшінші элемент теке-
тірестегі тараптар және сот ... ... ... ... ... әдісі деп
есептейді)
     М.Рожкованың   пікірінше   талаптың   төрт   элементі   ... ... ... ... ... ... ... мазмұны. 
       Талап негіздемесіне талаптық талап етуге ... ... ... ... жатады.Оған мысалы келтірсек, мәмілелер оның
ішінде келісім-шарттар, мерзімнің келу ... ... ... ... дәрежеде орындамау, зиян келтіру және т.б. ... ... бір емес ... ... ... тұратын
фактілік құрамнан тұрады.
Кейбір  авторлардың пайымдауынша фактілік кұрамға қоса ... ... ... ... ретінде «заң талап қоюшыдан
оның пікірінше бұзылған заң немесе құкық нормасына ... ... ... ... құқықтық негіздемесі болып табылады.
Талаптың  кұқықтық негіздемесі оның фактілік негіздемесімен кұралы
болмауы қажет.
Төрелік соттарда және кұзіретті соттар да өз ... ... ... ... ... тек ... қоюшыға тиесілі. Нәтижесінде
талапкер өзінің талабын қолданылуға жатпайтын құқық нормасына ... ... ... ... мен ... фактілік негіздемесі
құралы болғанда сот талаптың негізін өзгерту құқығының жоқтығы салдарынан
талаптық талап ... ... ... ... бас ... ... ... құқықтық дауды шешу-бұл соттың әрбір - ... ... ... нормативтік құқықтық актіні басшылыққа ала отырып
жүзеге асыратын құқық қолдану кызметі. Дауды шешу ... ... ... өзге ... ... бұны сот ... ... көрсете отырып, қолданған кезде сот талаптың негізін өзгертпейді.
керісінше тиісті нормативтік құқықтық актіні басшылыққа ала отырып ... ... Ал бұл ... ... толық
сай келеді.
Яғни  негіздеме деп – талап қоюшының жауапкерге ... ... ... ... ... бір заңды фактілер, яғни заңнамада көзделген ретте
құқықтың пайда ... ... ... ... алып ... нақтылы
мән-жайларды айтамыз. Талаптың негізі ретінде бір мән-жай емес бірнеше мән-
жайлардың жиынтығы құрайды.
Талап қоюшы:
- өзінің  бастапқы көрсеткен негіздемелік ... ... ... ... ... ... сот тәжірибесінде сирек
кездесетін жағдай. Бұл ... көп ... ... ... ... яғни ... алдымен негіздеме ретінде жылжымайтын мүлікке құқығын
дәлелдеу үшін сатып-алу сату шартын көрсетеді, кейінірек ... ... ... байланысты осы мән-жайды көрсетуі мүмкін;
- негіздеменің  бір бөлігін өзгертуі немесе фактілердің кейбіреуін
алып тастауы ... ... ... ... ... ... ... жалдау шарты
бойынша берілген мүлікті ерте алып қоюды көздейді, негіз ретінде берілген
мүліктің күйінің нашарлағанын ... ... ... ... ... ... ... басқа жағдайды, яғни жалға ... ... ... ... ... ... ... негіз ретінде көрсетеді. Мұндай өтінім қанағаттандырылуы
керек, себебі талапкер заңға сәйкес әрекет етіп отыр. ... ... ... заң  әдебиетіндегі даулы  тақырыптардың  бірі. 
Талаптың нысаны ретінде:
- талапкердің  жауапкерге қоятын материалдык  ... ... ... ... жататын субъективтік құқық;
-корғану;
-қорғану әдісі.
Талап (талаптық талап ету) міндетті екі кұрамадан: материалдық ... іс ... ... ... ... ... ... мақсатында жүреді. Яғни мемлекеттік сотқа жүгіну дегеніміз
материалдық ... ... өз ... ... салдарынан сот
билігінің күшіне арқа сүйей отырып жүзеге асыру. Талап қоюшының материалдық
талабы дегеніміз - өндіріп алуды, ... ... ... талап ету.
Осы жерде айта кететін бір нәрсе талапты ... және ... ... ... ғана ... Іс ... талап
материалдық талап жоқ жерде қойыла ... ол ... ... ... ... жоқ ... жай ғана ... талап қою жолымен кұқықты
қорғау болып табылады.
Сонымен қатар талаптық талап ету талапкердің ізденіп отырған игілігін
алуды көрсетеді. Бұл ... ақша ... ... бір ... мүліктік құқық
және т.б. Бұл талаптың ... ... ... ... ... ... талапты нақтылайды. Ал талаптық талап етуді үлкейту немесе ... ... бұл ... ... ... тек көлемі жөнінде сөз
болады. Бұны нысанның толық өзгеруі деуге ... ... ... ... ... ... ... талап сомасын өзгерту арқылы
жүргізіледі. Сонымен қатар талапкер (дау ... ... ... ... тұлға) мүліктің кайтарылуын талап еткен жағдайда мысалы
бірлік көлемін немесе тауар ... ... ... ... ... келіп мынадай қорытынды жасауға болады. Талаптың
нысанын талап субъектісімен материалдық талаптың жиынтығы құрайды. ... ... ... нақты акшалай сомадағы негізгі қарызды өндіріп алу
туралы талап немесе уақыты өткізілген әрбір күн үшін ... ... ... бір ... меншік құқығын тануды да талап ету,немесе
ортақ меншік құкығындағы үлесті сатып алудың ... ... ... ... тыс келтірілген зиянды өндіру ретіндегі ақша қаражатын
өндіру туралы ... ету ... ... ... ... ... ... ақша қаражатын өндіруді талап ету және т.б [11, ... ... ... ... (материалдық талап  және
талап объектісі) өзіндік маңызға ие әрі өзгертіле алады.
     Талап   нысанын   өзгерту   барысы   тек   міндетті   ... ... ... ... ... ... ... Талаптық талап
етуді:
-талап объектісін:
-талапкердің  жауапкерге қойған материалдық  талабын; 
     ... ... ... ... объектісін талаптың негізін өзгеріссіз калдыру шартының
нәтижесінде ғана және мына жағдайларда өзгерте алады:
- талап объектісінің ... ... ... Бұл ... алсак,
талап 
етіліп   отырған   ақша  сомасының   көлемін   азайту   ... ... ... ... ... көлемін азайту немесе көбейту 
және т.б.бастапқы объектіні баска ... ... ... объектіні
басқа объектіге ауыстыру егер де негіз өзгеріссіз қалдырылған жағдайда жол 
беріледі.   Мұндай   жайт   көбінше   мысалы   ... ... ... түрінде (затты сол күйінде және сол сапасымен, 
зақымдалған  затты жөндеу т.б.) ал кейіннен келген шығынды ақшалай 
беруді сұрауы мүмкін. Не ... ... ... ... ... тануды талап етеді, соңынан шаруашылық іс жүргізу кұқығын 
тануды сұрайды.
     - Талапкердің талап объектісін бірінен басқаға  ауыстыруы тәжірибеде
көптеген ... ... алып ... ... ... кезінде сот
бір нәрсені анықтауы тиіс, яғни объектінің ауысуы кезінде талапкердің
бастапқы ... ... ... ма. Осы ... шешу ... көптеген
судьялар қате жіберіп жатады. Ал жоғарғы инстанциядағы сот көп жағдайда ... ... ... корғалуға жататындығын түсіндірумен болады.
Талаптың келесі бір басқа бөлігін өзгертеу, яғни ... ... ... ... ... ... (мұнда да негіз өзгеріссіз қалуы тиіс):
     1. ... ... бір ... бас ... ... ... ... бірақ бұл істің қысқаруына және кұралы талап бойынша 
қайтадан талап берілгенде соттық қарауға жол бермейді.
Бұл жағдай ... ... ... ... немесе
талаптың белгілі бір бөлігінен бас тартқан ... ... ... бір ... бас ... егер ... ... күрделі болған
жағдайда, бірақ бір объектіге бағытталған ... ... ... ... ... жауапкерден алып қою және оны үшінші тұлғаға беру көзделген
ретте жүзеге асырылады. Талапкер талаптың бір бөлігінен бас ... ... ... ... затты беру міндетін талап етуін алып тастауы
мүмкін.
2. Талаптың бастапқы ... ... ... ... ... ... жоғарыда  аталған   мәселеге   біршама  
қарсы,   яғни мысалы ... ... ... ... бар екендігін
тануды сұрауы, артынан сол ... ... ... ... ... ... нысанының бөлігінен бас тарту. Бұндай бас тарту егер талап
құрамды талап болған кезде, яғни бір ... ... ... ... ... ... кезде жүзеге асырылады. Мысалы, негізгі қарызды өндіріп алу және
уақыттың өткізілуіне орай ... ... ... айыбын төлету.
     Егер  жауапкер өз еркімен негізгі қарызды төлеп ... ... ... бас ... ал сот ... осы ... қатысты істі
қысқартып тек тұрақсыздық айыбын өндіру мәселесін қарауы мүмкін.
2.Талап нысанын тұтастай өзгерту, егер бұл ... ... ... ... ... ... тұлғаның мүддесін қорғаудың көптеген баламалы
әдістері бар. Мысалы мердігерлік шарт бойынша ... ... ... ... ... ... тапсырыс беруші мердігерден, 1) кемшілікті
ақысыз жоюды. 2) ... ... ... ... ... 3) кемшілікті
өзі жоюына байланысты кеткен шығынын ... ... ... ... ... жағдайда талапкер жұмыстың кемшілігін ақысыз түзетіп
беруді сұраса, ал келесі жағдайда ... өзі ... ... кеткен
шығынын өндіріп алуды көксеп отыр,-талаптың нысаны тұтастай өзгеріп отыр.
     ... ... ... ... ... не ... ... өзгерту    талаптың    басқа   
түрге    ауысып    кетуін ... ... ... ... Тек осы ... арқылы яғни мазмұнмен-
сұралып отырған қорғану түрімен тараптарды ... ... [5, ... мынадай түрлерге бөлінеді:
    -кесу  талабы (присуждение)
    -тану  туралы талап -қайта құру талабы
     Кесу  талабы деп жауапкерге бір нәрсені ... ... ... ... ... ... [13, 74 б.].
     Кесу талабында корғау әдісі мен заңды  мүддесі талапкердің пайдасына
белгілі бір іс-әрекетті жасауды немесе бас ... ... ... Сол ... мұндай талаптарды орындату деп те атайды. ... ... ... сот іс ... ... өндірісімен
аяқталады.
     Кесу  талабына дәстүрлі түрде виндикациялық және ... ... ... ... ... ... ... талабы-бұл заңды қатынасты жоқ  деп немесе бар деп сот арқылы
бекіту, куәландыру ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша жауапкерді орындауға кеспес бұрын,
яғни оның соны кесу талабына алып келуі мүмкін ... ... ... ... кесу ... ... алушы, преюдициялық орнатушы
немесе тану талабы деп аталады [14, 66 б.]. Тану ... ... ... ... ... ... ... құқығын тану туралы талап, акті
жарамсыз деп тану туралы талабын жатқызамыз.
     ... ... ... ... ... іс ... «декларативтік талап» атты бірегей терминге біріккен. Осы талап
бойынша шығарылған сот шешімдері әрекеттегі ... ... ... құру ... сот ... кейін ол сот іс жүргізуіне дейін қалай
болса сол күйінде қалады, бірақ та ... ... ... ... сот ... жылжымасқа деген меншік құқығын ресми түрде таныса -
сот актісі бұл ... ... ... ... ... ... ... қарызын қайтаруға кесім айтса-сот ... ... ... және ... ... алып ... ... құру талабы деп тараптар арасындағы әрекеттегі құқықтық
қатынасқа қандай да бір жаңа ... ... сот ... қабылдауға
бағытталған талапты айтамыз. Мұндай шешімнің нәтижесінде ... ... ... ... ... Қайта құру талабы құқықтық қатынасты
өзгертуге немесе құқықтық ... ... ... ... қатнасқа
негіз болған мемлекеттік органның актісін не ... ... ... деп ... ... ... құру талабын конститутивтік немесе
қайта құру ... ... ... деп атайды. Мұндай талапқа шартты бұзу
туралы талаптарды жатқызуға болады.
     Кейбір  авторлар мазмұн сияқты ... ... ... ... емес,
себебі талаптың мазмұны талаптық іс ... ... сай ... талаптың барлық мазмұны оның нысаны мен негізімен бітеді.
     ... ... ... ... ... ... талаптың қос сипатымен
айшықталған (іс ... ... пен ... ... Талап субъектісі. Оларды  құрамдас бөліктер ретінде бөліп  шығару іс
жүзіндегі қажеттіліктен  туындап отыр. Яғни жалпы ... сот ... ... сол ... ... дау бойынша сол нысана ... сол ... ... ... ... заңды күшіне енген шешімі
немесе талап қоюшының ... ... бас ... байланысты іс бойынша сот
ісін жүргізуді ... ... ... ... бітімгершілік келісімін
бекіту туралы сот ұйғарымы болса бас тартады [15, 52 б.].
Заң тараптарды ... ... ... ... ... Яғни ... талаптар барлық үш элементі – талап
субъектісі, нысаны және негіздемесі ... сай ... ғана ... ... ... ... «талаптың субъектісі» ретіндегі элемент
даулы болуы мүмкін. Себебі заң тек тараптар турал көрсетеді. ... ... ... ... аясы тар: оған ... материалдық құқыққа билік ету құқығы бар ғана тұлғалар жатады. Талаптың
субъектілеріне талап қоюшы мен жауапкер, сондай-ақ дау ... ... ... ... ... ... Ал ... іс жүргізуге
қатысатын тұлғалар ... ... ... ... ... ... кұкығы талапқа қатысты емес және
олар даулы материалдық құқыққа ... ... ... ие емес.
Жоғарыда  аталғандарға негіздей отырып талап  субъектісі талапты 
оқшауландыратын элемент ретінде қарастыру дұрысырақ келеді. Өйткені 
тараптар терминінің ... ... ал ... ... кеңірек. Талапты 
бұрын берілген талапқа кұралпы деп бағалаған кезде тек ... ... ... ... ... ... талапты окшаулаушы элемент 
ретінде қарастырылмайды. Демек екі талаптың негіздемесі мен нысаны, cондай-
ақ ... мен ... ... ... ... куәлар мен өкілдер сай
келмесе талаптар құралпы құралпы болады және ... ... ... мәні ... ... жатпайды.
     Егер  талап арызды прокурор немесе өзге тұлғалардың құқығын қорғап
талап беру құқығына ие ... ... ... ... ... ... ... талап арыз берілген тұлға танылады.
     Егер  ... ... да ... ... ... ... ... қорғап жүгінсе ол талапкер деп танылады. Осылай болғанда
бірінші жағдайда мүддесіне қатысты ... ... ... ... ... ... ... оның сотпен қорғану құқығы жүзеге асырылып қойылды.
Екінші ... жеке ... ... ... дәл ... талаппен жүгінгенде
талап арызды құралпылығы үшін бас тартуға болмайды.
Ал келесі автор Г.Л. ... ... ... ... ... ... [15, 52 б.]. ... қалыптағы құқықты қорғау қарама-
қарсы заңды мүдделері бар тараптар арасындағы құқық немесе заңды ... ... ... ... Осы ... талаптың ішкі құрылымын
анықтау кезінде тараптарсыз айналып өтуге болмайды деп ... ... ... ... ... себебі талап үш элементпен нысан негіздеме
және тараптарымен оқшауланады. Дегенмен бұл ... ... ... ... пен ... қою ... іс жүргізу дәлме-де дәл құралпы ұғым
емес. Талап қою арқылы ... ... ... беру ... ... іс
бойынша жүргізілетін сот өндірісі. Бұл жағынан құқықты талап қою қалыпымен
қорғау дегеніміз талап қою аркылы іс жүргізу. ... ... ... өз
құқығын немесе заңды мүддесін ... ... ... ... ... ... бір ... талаптың белгілері бола алмайды.
     В.М. Гордон іс жүргізудің субъектісі талаптың кажетті элементі деген
пікірді жоққа шығара ... ... ... «іс ... ... өзі  ... іс жүргізудің элементі болып табылады. Іс ... ... ... емес ... ... байланысты». Тараптардың
ауысуымен іс жүргізу де жаңарады. Екіншіден Г.Л.Осокинаның сүйеніп отырған
азаматтык іс жүргізу заңнамасының ... ... емес ... ... оқшаулануын көрсетеді. Қ.Р. АІЖК-нің 153 ... ... ... ... «сол ... ... дау бойынша, сол
туралы және сол негіздер бойынша шығарылған соттың заңды ... ... ... ... ... ... қоюдан бас тартуына байланысты ... сот ісін ... ... ... ... тараптардын бітімгершілік
келісімін бекіту туралы сот ... ... бас ... ... ... ... 1) ... 5) тармақшасында «осы немесе басқа бір ... ... сол ... ... сол ... ... және сол негіздер
бойынша дау жөнінде іс бар  болса» деп көрсетілген жағдайлар  орын ... ... ... ... ... ... мен негізі талаптың материалдық  жағын бейнелейді.
(Өзара материалдық құқықтық қатынастан ... ... ... ... ... болатын заңды факт).
     Сонымен бірге мүдделі тұлғаның сотқа  жүгіне отырып қойған өкіметтік
тану, кесу немесе қайта құру ... ... - ... ... ... ... іс ... жағын сипаттайды.
     ҚР АІЖК 166 бабы ... ... тез, ... істі ... ... ... сатысында бірқатар іс
жүргізушілік әрекеттер ... ... іс ... істі шешу үшін ... мән-жайларды айқындау, тараптардың құқықтық қатынастарын ... ... ... заңды анықтау, іске қатысатын адамдардың құрамы
мен процесстің басқа да қатысушылары туралы мәселені ... ... ... ... ... үшін тиісті дәлелдемелерді анықтау.
     Мұндай  іс-әрекетті сот тек қорғану түрі берілген талапта анықталған
жағдайда ғана жасайды әрі соттық іс жүргізушілік ... ... ... ... соттың талаптың элементі ретінде мазмұнының бөліп шығаруына
талап емес процесс ықпал етеді. Ол ... ... сот ... және ... ... және ... анықтайды.
Мысалы, қайта құру талабы бойынша шешім, егер материалдық заңда құқықтық
қатынасты жою, тоқтату, ... ... ... ... ... құру талабы бойынша шешімдерді іс жүргізушілік тәртіпте шығарылған
декларативтік шешімдерден осы негізбен ажырата ... ... ... ... мазмұны сияқты талап элементін бөліп
шығару өте маңызды. Себебі ол сот зерттеуі мен сот ... ... ... және ... ... ... мүмкіндік береді.
      Талаптық  талап етумен жүгінген тұлға өзінің құқықтық ұстанымын
айқындауы және талап ... ... ... ... тиіс. (онын
материалдық жағы: нысан, негіз субъект). Өкінішке орай ... ... бұл ... ... ... ... ... талапта талапкоюшы негіз  ретінде
жауапкермен арадағы ... ... ... ... келтіреді.
Сонымен қатар талап қоюшы жасалған келісім-шарттың заңға сәйкестігіне
күмандана ... ... және ... ... ... ... деп ... жағдайда жауапкердің әрекетінен туындаған талап
қоюшының ... тыс ... ... беруін көрсетеді.
     Яғни ... ... ... ... бұзу және ... келтірілген зиянды) және екі объектіні
меңзейді (шартты тиісті түрде ... ... ... және ... тыс
зиянды өндіру бойынша шығын). Талап қоюшы бір ... екі ... ... әрі ол ... де бір ... көздейді және өзара бірін бірі
толыктырады (балама).
     Өзара бірін - бірі ... ... ... ету деп ... ... ... ... жоқ екендігін
көрсетеді. Себебі оның ... де бір ... ... Бүл ... бір ... ... да, соңынан берілетін талапқа да қатысты. Мысалы шарттан
тыс зиян келтіру кезінде бір ... ... ... натура түрінде
түзетуді және осындай түзетуге кеткен шығында ... ... ... ... ... ... жоқ ... алған кезде бір мезетте бұл затты тиісті
сапасы бар ... ... ... ... сату ... ... талап етуге
хақысы жок. Жалдау ақысын өндіру ... ... ... ... ... ... етуге болмайды.
     Бір процессте баламалы талаптарды біріктіріп қарап шешім шығарған
кезде оның ... ... ... ... ... ... бұл
шешімді сот іс жүргізушілік заңды бұза отырып, өз бастамашылығымен талап
нысанын ... ... ... ... ... ... шағымдана алады.
Мұндай жағдай судья талап арыздың сапасыз құрастырылғандығы жөнінде
қорытынды ... ... ... ... ету іс ... заңда
бекітілген талаптарға императивті түрде катаң бағынылуы тиісті сот талаптық
талап етуге «түсіндірме жасап оған басқаша түр беруге хақысы ... ... жою ... ... талап арыздың формулировкасының
мүмкіндігін факультативті түрде жою керек (мысалы, мүлікті меншікке беру,
ол онда болмаса, оның құнын ... ... ... Бүгін де мұндайға жол беріледі [17, 55 б.].
     Талаптық талап етудің ... ... ... шеңберін анықтауды және берілген дәлелдемелердің
қатыстылығы мен жіберілетіндігін тексеруді қиындатады, ал кей жағдайда ... ... ... ... мәселесін шешуді киындатады.
     Бір процессте сот іс жүзінде екі  талапты карайды, ал мемлекеттік баж
бір талапқа төленуі мүмкін.
Екіншіден, егер бір мезетте ... ... ... ... ... ... ... талап етуін нақтылауын ұсынуы тиіс. Яғни, ... ... ... бас ... сот ... ... ... беруі керек.
Үшіншіден, талап аррызды істі өндірісіне қабылдау кезінде қайтаруға
болмайды, керісінше талаптық талап ету мәні ... ... ... ... ... ... оны өндіріске қабылдаған соң белгілі болса дауды
дұрыс шешу үшін және заңды әрі ... ... ... үшін ... ... жою үшін ... берілуі тиіс. Олай болмаған ретте шешім
заң талаптарына сай болмайды.
 
 
 
 
 
 
 
2 ТАЛАП ҚОЮҒА ... ЖӘНЕ ... ... ... ... Талап қоюға құқық     
Азаматтық іс жүргізу құқығы ғылымында талаптың ... ... ... ... өз ... талапқа құқық проблемасының да
таласты сипатын көрсетеді.
Авторлардың бір тобы ... ... ... ... түсінігіне сәйкес
келетін ортақ түсінік ретінде қарастырады. Талаптың ортақ түсінік ... жағы ... ... ... да екі жағы ... ... және ... Басқаша айтқанда, талапқа құқық
ортақ түсінік ретінде ... екі ... ... ... ... және талаптың қанағаттандырылуына құқықтылық. Бұл ... ... ... ... ... жүгігенде өзінде процесті
қозғауға құқықтылық (талап қоюға құқықтылық) және ... ... ... ... ... бар ... ойда
болады, яғни талап қоюшы бір (екеу емес) талап қоя отырып, өзін талап қоюға
және қанағаттандыруға құқылы деп ... Бұл екі ... ... ... жүзеге асады, өйткені талап қою құндығы болмаса, талабының
қанағаттандырылуына ... та ... ... егер ... қоюшы
талабының қанағаттандырылуына құқылы болмаса, талап қоюға ... ... ... ... ... құқықты қорғаудың толық құралы бола алмас
еді. ... ... ... құрамындағы аталған екі құқықтылық белгілі ... ... ... табылады, өйткені талап қоюшыда бір жағдайда өз
қуынымын ... ... ... ... ... ... Ал басқа жағдайда мүдделі тұлғада талап қоюға құқықтылық
болғанымен, ... ... ... ... ... қоюға
құқықтылық мәні жағынан процеске ... ... ... қарау бойынша
қызметіне құқыққа ие болуды ... [18, 63 б.]. ... ... ... ... ... етуді сот арқылы
мәжбүрлеп жүзеге асыру құқығына ие болу ... ... ... ... ... ... ретінде мәжбүрлеп жүзеге асыруды қажет ететін бұзылған
немесе дауланған материалдық құқық емес, осы құқықты ... және ... ... ... ... мүмкіндігі болып табылады. Ғалымдардың
екінші тобы талапқа ... ... сот ... ... үшін жүгінуге құқықты
немесе талап қою құқығын түсінеді. Бұл ғалымдардың ұстанымы ... ... ... ... ... табылады. Бұл теорияға
сәйкес талапқа құқық таза іс жүргізушілік ұғым ретінде ... ... ... ... ... болуы мен дамуы барысында
көптеген ғалымдар оны сынаумен болды, олар мәні ... ... іс ... ... ... білдіретіні және бұл
теорияның жетіспеушілігінің талапқа құқықтың ... ... ... және ... ... ... ... ажырағанынан
көрінетіні жөнінде ой түйеді. Талапқа  абстрактілік құқық теориясына
талапқа нақты ... ... ... ... Талапқа  нақты құқық 
мектебінің ілімі бойынша,  құқықты ... ... ... ... ... жету құралы болып табылады. Құқықты қорғау туралы қуыным-
бұл ... ... ... ... іс ... ... қуыным. Қарапайым сөзбен айтқанда, бұл теорияға сәйкес талапқа
құқық-өзіне ыңғайлы сот шешіміне құқық; ол ... ... ... азаматтық құқыққа кім ие болса,  соған тиісті болады.
         ... ... ... ... іс ... материалдық–құқықтық апектілер арқылы түсіндіреді. Іс ... ... ... ... ... қою құқығы, ал  
материалдық–құқықтық мағынадағы ... ... ... ... ... ... Әрі ... бұл пікірді ұстанушылар
талап қою құқығы мен ... ... ... өзара байланысты
болғандарына қарамастан, мазмұны жағынан бір-біріне сәйкес ... ... ... ... ... ... қою құқығы қорғау туралы
талаппен жүгінуге құқықты, оның нәтижесі қандай ... ... ... ... ... қанағаттандырылуына құқық қорғауға ие
болуға құқықты, ... ... ... ... білдіреді, басқаша
айтқанда, бұл-талап қоюшының жауапкер бұзған немесе даулаған субъективтік
материалдық–құқығын сот арқылы мәжбүрлеп жүзеге асыруға құқығы [15, 52 ... ... ... ... ... ... ... мүддені қорғау құралы ретіндегі
талаптың ортақтығын екі бастаудың (іс ... және ... ... ... болмайды. Екі құқықтылықтың ажырамас бірлігі
ретінде түсінілетін талапқа құқық ұғымы ... ... және ... тәжірибесіне сәйкес келмейді. Сонымен бірге, қорғалу құқығы мен
сотқа ... ... ... іске ... ... ... де ... Осыған байланысты аталған көзқарасқа қарсы негізді тұжырымдаулар
келтірген авторларды қолдауға болады. Мысалы, ... қою ... ... ... ... ... заң талап қою мерзімі өтіп кеткенге
дейін ... ... ... ғана ... қорғала алатынын бекітеді.
Заңға сәйкес, егер сот талап қою мерзімінің өтіп кету ... ... ... ғана ... ... ... Ендеше заң шығарушы қорғалу құқығы
ретінде талаптың қанағаттандырылуына құқықты меңзейді. Талап қою ... ... ... ... ... яғни ... сотқа жүгіну құқығына
кедергі болмайды. Сондай-ақ, талапқа құқыққа талдау жасаған талапқа ... және ... ... ... ... бір ... айта
кету керек, бірінші теория іс ... ... ал ... ... ... ... ... Талапқа нақты құқық
теориясын жақтаушылардың айтуынша, талапқа құқық негізді талап ... ғана ... ... ... ... негізділігі туралы айту
процестің басында ертерек және мүмкін емес. ... ... ... шешу үшін, процестің өзін өткізу керек, ал ол үшін процеске құқық
болуы қажет. Дегенмен, ... ... ... ... ұтымды тұстары да
бар. Бұл теория мазмұны жағынан талаптың қанағаттандырылуына құқық, ... ... ... ... қоюшы үшін тиімді шешімге қол жеткізу ... ... ... талапқа құқық ұғымын ұсынды. Талапқа абстрактілік
құқық теориясына сәйкес, талапқа құқық қорғалу үшін ... ... ... бірақ бұлайша ойлау аталған ұғымның маңызын төмендетіп,
мазмұнын тарылтады. Қорғау туралы талаппен жүгіну ... ... ... ... құқықтың, яғни қорғауға ие болу құқығының болуын
білдірмейді, өйткені талап қанағаттандырылмауы мүмкін. Өз ... ... ... егер ... тұлғада процесті қозғауға және
жүргізуге құқық, яғни талап қою құқығы болмаса, қорғауға ие болуға қепілдік
бере ... Осы ... іс ... мағынадағы талапқа құқық және
материалдық-құқықтық мағынадағы талапқа құқық тәрізді салыстырмалы түрде
дербес ... ... ... мен ... ... [20, 102 ... Іс  жүргізушілік мағынадағы талапқа құқық  және материалдық-құқықтық
мағынадағы талапқа құқық ұғымдарының дербестігі туралы ойды ... ... ... ... ... белгілер растайды. Біріншіден,
мүдделі тұлғада талап қою құқығы азаматтық іс жүргізу құқығы нормаларымен
көзделген ... қою ... алғы ... мән-жайлар болса ғана пайда
болады. Талаптың қанағаттандырылуына құқықтың пайда болуы материалдық-
құқықтық және іс ... ... ... ... ... қою құқығының бар немесе жоқ екендігін судья ... ... ... ... істі қозғау ... ... ал ... ... ... карау барысында тексеріледі және істі мәні
бойынша қарау нәтижесінде анықталады. Үшіншіден, мүдделі тұлғада ... ... ... оның біруақытта талаптың қанағаттандырылуына құқыққа ие
болатындығын білдірмейді. Ал керісінше болса, шешім ... ... ... ... еді. Бірақ әр кезде бұлай болмайды. Талап қою ... ... бұл ... ... ... тәртіппен іске асыра отырып, жауапкерге
қойған талаптары құқыққа сай болған жағдайда ғана өзі үшін ыңғайлы шешімге
қол ... қою ... мен ... ... ... ... ... тиісті түрде іске асырылмауы салдарларына қарай да ажыратылады.
Талап ... ... ... асырылмауы
азаматтық істі қозғау кезінде - талап арыздың қабылдаудан бас тартылуына,
қайтарылуына не ... ... ... ... ... ... талапты қанағаттандырудан бас тарту
туралы шешімнің шығуына әкеледі.
     Сонымен ... ... ... туралы талаппен жүгіну әрқашан
мұндай қорғауға ие болумен сәйкес келмейтіндіктен, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс деуге болады. Талапқа
құқық іс жүргізушілік аспектіде талап қою құқығын, ... ... ... ... ... Талап қою құқығы
дегеніміз - мемлекеттік соттың немесе аралық (төрелік) соттың ... ... ... ... ... қозғауға және жүргізуге құқық. Ал
талаптың қанағаттандырылуына құқық дегеніміз - мүдделі тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... бұзылған немесе даулы
субъективтік материалдық құқығын қорғауға ие болу ... ... ... ... қорғалу құқығы" ұғымымен байланысты. Заң әдебиетінде сот арқылы
қорғалу құқығының мәніне қатысты ой-пікірлер аз емес. М.А. ... ... ... ... ... іс ... ... болып табылады, ал сотка
жүгіну құқығы оның құрамдас бөлігі болады. С.С. ... Л.С. ... ... сияқты ғалымдар сот арқылы қорғалу құқығын, оның ішінде сотқа
жүгіну құқығын ... ... ... ... ретінде
қарастырады [21, 3-12 б.]. М.К. Сулейменов мынадай пікір білдіреді: Қорғану
құқығы субьективті ... ... ... бірі ... ... ... кез ... құқық тәрізді оны да ... ... ... ... ... Ол ... ... бұзу
немесе даулау 
кезінде пайда болады және ол пайда болған қорғалуға ... ... ... ... ... ... субъективтік құқықтың пайда 
болуы бір мезетте негізгі субъективтік ... ... ... ... ... ... жағдайда
өндірістік субъективтік азаматтық құқық деп атауға ... [22, 82 б.]. ... мен А.Н. ... сот ... ... ... ... және
іс жүргізушілік құқықтардың кешенді институты ретінде қарастырады.
Біз ... ... ... құқық және материалдық пен іс жүргізушілік
құқықтардың ... ... ... қарастыратын соңғы авторлардың
ұстанымы дұрыс ... Сот ... ... құқығын екі аспектіде
карастырған орынды: сотқа қорғалу үшін жүгіну құқығы және сотта қорғауға ... ... ... Осы ... ҚР ... ... ... сәтті шыққан деп тануға болады, өйткені сот ... ... ... ... қорғалу үшін жүгіну құқығы ғана емес, оған ие
болу құқығы да кіреді.
Талапқа құқықтың және сот ... ... ... ... ... талапқа құқық сот ... ... ... ... ... ... екеуінің ішінде сот арқылы қорғалу құқығының маңынасы кең
болып табылады.
Сот арқылы қорғалу құқығының мазмұнына -біріншіден, сотқа ... ... ... қою ... және ... іс ... ... арызбен немесе шағыммен жүгінуге құқық кіреді; ... ... ие болу ... ... ... ... немесе
    шағымды қанағаттандыруға құқық кіреді. Ендеше, талапқа құқық ұғымы
талап қою ... мен ... ... ... ұғымдарына қарағанда
жалпы сипатта болатыны тәрізді, сот арқылы ... ... ... ... үшін жүгіну құқығы мен сотта қорғауға ие болу ... ... ... ... ...  2.2 ... жалпы сипаттамасы
Талап қою құқығын қарастырғанда талаптың және ... ... оған ... ... ... ... ... талдау жасаймыз. Талап қою құқығы
талапқа құқықтың іс жүргізушілік мағынасы ретінде субъективтік ... ... ... ... үшін сотқа жүгіну құқығын білдіреді. Бірақ бұл ... қою ... ... жүгіну құқығы көрінетін жалғыз нысан емес
екендігін айта кету ... М.А. ... ... ... ... қою ... қоса талап бойынша жауап беру құқығы, басталған процеске
қатысу ... ... ... ету ... ... ... жасау құқығы,
мәжбүрлеп орындату шараларына құқық жатады. Сотқа ... ... ... ... ілгерілеу үрдісіндегі оның даму және ... ... [23, 45 ... ... ... және ... ... туралы мәселеге байланысты әртүрлі пікірлер
айтылады.
Бір авторлар сотқа жүгіну ... ... ... ... ... өзге заңи ... арқылы мәжбүрлеп жүзеге асыруға құқық
ретінде ... ... Н.И. ... ... деп ... ... жүзеге аспайтын азаматтық субъективтік құқық жоқ. Субъективтік
құқықтың осындай түсінігі бар ... ... ... ... бар ... құқықөкілеттіктің құрылымында мемлекетке
жүгіне отырып құқығын қорғауға ұмтылудың, яғни іс жүргізушілік мағынадағы
талапқа ... ... ... ... ... ғалымдар тобы сотқа жүгіну құқығын  азаматтық іс жүргізушілік
құқық қабілеттілігін білдіреді деген көзқарасты ұстанады. Бірақ бұл ойды ... ... ... ... О.В. ... ... жүгіну құқығы тікелей
іс жүргізушілік құқық қабілеттіліктен туындайтыны, өйткені оның ... ... да бір ... ... ... болуы қажет еместігі жөнінде ой
айтады. В.Н. Щегловтың ойынша, сотқа жүгіну құқығы азаматтық іс ... ... ... ... ол ... іс ... азаматтық процестің
пайда болуына әкеледі. К.И. Комиссаровтың пікірінше, сотқа жүгіну құқығының
иесі ... ... іс ... ... қабілеті бар тұлға бола
алады. ... ... ... ... ... революцияға дейінгі іс
жүргізушілік әдебиетте кең тараған болатын.
     Келесі  ғалымдар тобы сотқа талаппен жүгіну құқығын ... бір ... ... ... болатын, азаматтық іс жүргізу заңымен көзделген
субъективтік азаматтық іс жүргізушілік ... ... ... Мысалы
Д.М. Чечоттың пікірінше, объективтік құқық барлық субъективтік құқықтардың
базасы болып ... ... ол ... ... тура және ... тек ... олардың белгілі бір шарттар болған жағдайда
ғана пайда болу мүмкіндігін туғызады. ... ... ... ... ... ... заңи ... сатысынан өтеді [24, 123 б.].
     Бірінші көзқарас бойынша, ... ... ... ... ... ... табылады деу азаматтық процестің міндеттеріне қайшы келеді.
Өйткені сот қана істің мән-жайларын зерттеу ... ... ... ... ... ... айта алады. Талаппен сотқа жүгіну құқығы
кез-келген тұлғада оның ... іс ... ... ... ... ... ... пікірдің кемшілігін ғалымдар орынды
атап көрсетеді. С.В. Курылевтың пікірінше, құқық қабілеттілік - ... ... ие ... ... бірақ ол өз ... ... ... ... ... тек ... ... субъективтік құқықтар мен
міндеттерге ие болуға мүмкіндік ... яғни ... ие ... қажетті
алғы шарты ретінде болады. А.Н. Кожухарьдың ойынша, азаматтық іс жүргізуге
құқық қабілеттілік - бұл ... ... ... ... іс
жүргізу құқықтарына, оның ішінде, нақты іс бойынша сотқа жүгіну құқығына ... ... ... А.А. ... ... субъективтік азаматтық
іс жүргізушілік құқық -өзіңде бар мүмкіндік, жедел жүзеге асыруға дайын
болу. Субъективтік азаматтық іс ... ... ие болу ... ... ... ... болуына байланысты, демек ол субъективтік
азаматтық іс ... ... ... ... алғы ... бірі
болып табылады.
     Жоғарыда  айтылған сын-пікірлерге сүйеніп, ... ... ... қою ... іс жүргізушілік ұғым болып табылатыны бұл
құқықтың ... ... ... ... ... ... ... заңды мүдденің бар болуына ... ... де ... ... қою ... ... тұлғаның бірінші сатыдағы сотта белгілі
бір нақты материалдық-құқықтық дау ... ... ... ... ... табу ... ... құқығы ретінде анықталады.
     Азаматтық іс жүргізу құқығы ғылымында талап қою құқығы туралы ... ... бірі - ... ... ... құқықтың пайда болу
сәтінің анықталатыны ... ... бұл ... ... ... ... Бір авторлар талап қою құқығын оның ... ... ... ... ... ... ... яғни талап қоюшының
өз әрекеттеріне құқы ретінде қарастырады. Біржақты құқық сотқа жүгінгеннен
бастап субъективтік ... ... ... оған ... ... міндеті сәйкес келеді. Добровольскийдің айтуынша, егер ... ... ... ... ... ... тұлғаның сотқа жүгіну және
азаматтық істің қозғалу сәтіне кестендірсек, онда талап арызды қабылдаудан
бас тартудың ... ... және ... арызды қабылдаудан бас тартуға
шағымдану ... ... ... теориялық тұрғыдан негіздеу мүмкін
емес болар еді. Сондай-ақ, егер талап қоюға ... ... ... ... бастап пайда болады деп санасақ, онда іс бойынша іс жүргізуді
артуға болмайды, өйткені іс ... іс ... ... ... ... ... ... Бірақ іс сотта қозғалғаннан кейін тұлға сотқа
жүгінген және ... іс ... ... онда ... ... мүлде
болмағандықтан іс жүргізу ... сай емес ... ... деп ... ... "Бір ... құқықтың" субъективтік талап құқығына
айналуы талап қоюшының сотқа ... үшін ... ... ... ... ... қою ... болмауына орай іс бойынша
іс жүргізуді қысқарту қисынсыз болар еді. Сондай-мына сұрақтар да жауапсыз
қалады: неліктен бір ... ... ... қоюшыны сол талаппен сотқа
қайтадан жүгіну үмітінен айырып, ал тағы бір ... ... ... ... ... ... Екінші ғалымдар тобы (А.А. Мельников,
С.В. Курылев. М.А. Викут.) субъективтік құқықтың пайда болуы мен оның ... ... ... Олар ... ... субъективтік құқықтың,  яғни
азаматтық іс қозғалғанға дейін пайда болатынын және талап қою мен азаматтық
істі қозғау арқылы іске ... ... ... ... ... іске ... сәтіне дейін іс жүргізушілік қатынастардан тыс өмір
сүретінін көрсетеді. Бұл пікірді қолдауға болады.
     ... ... ... ... болуы белгілі бір мән-
жайлармен байланысты. Олар заңның абстрактілі сипаттағы нұсқауларын сәйкес
құқықтық қатынастың нақты белгілі субъектілерінің субъективтік ... ... ... ... енгізетін "тетік" ретінде болады. Субъективтік
құқық бар жерде оған қарсы ... ... ... міндет те болады, сондықтан
"субъективтік құқық әрқашан белгілі бір ... ... ... ... қою ... пайда болуы мен іске асырылуы талап қою құқығының
алғышарттары және осы құқықты іске ... ... деп ... ... ... ... болады.
Азаматтық іс жүргізу айналымына талап қою  құқығының алғы шарттары
және осы құқықты жүзеге асырудың ... ... М.А. ... ... бұл теориясы Оскар Бюловтың процестің болжамдары туралы ілімінен
бастау алады. О. ... ... ... ... ... ретінде,
процестің, яғни нақты құқықтық қатынастын пайда болуымен байланысты ... ... Бұл ... ... ... ... іс
жүргізу құқығының теориясы қабыл алды. 0. Бюлов ұсынған ілім ... ... ... ... ... ... және процестің
кейінгі жағдайларымен сәйкес келмейтін ... ... ... ... іс жүргізушілік кұбылыстарды сипаттаумен шектеліп, ... ... ... ... ... теориясы үшін жаңалық болды.
     Азаматтық іс ... ... ... ... ... және дамытты. Ол О. Бюловтың "Іс жүргізу болжамдарын"
заңи маңызына қарай талап қою ... алғы ... және ... ... іске асырудың шарттары (тәртібі) деп ... ... ... көрінбейтін "процестің болжамдары" деген ортақ ұғымнан бас
тарту қажеттігін ... ... ... ... маңызды мәселелердің бірі азаматтық іс
жүргізу құқығы саласындағы ... ... ... ... ... ... Осы күнге дейін құқықтық ... ... ... қалыптасқан жоқ. Мысалы айта кетсек «процесс» сөзінің қазақша
атауын заңнамада «іс жүргізу» деп ... де бұл ... ... ... ... ... көз ... Себебі «іс жүргізу»
терминін «делопройзводства» сөзінің аудармасы ретінде де қолданып жүрміз.
Кейбір аудармашылар ... ... ... деп ... ... ... сәтті жасалған аударма сияқты.
     Келесі  бір қым-қиғаш шатасуға итермелейтін термин «талап» сөзі.
Орысша атауы «иск» .Талаптың латын ... ... ... Осы ... ... М.Р. ... пікірін келтіре кетуді жөн деп
есептейміз.
     Римдік  талап - асtіо, Виндшайдтың айтуы бойынша, құқық ... ... ... ... ... түрі болып табылады. Виндшайдтың айтуынша,
римдіктер үшін соттық жүйеде ... ... оған ... ... ... ... ... шығаратын немесе қоятын сот ісі арқылы
шешілетін талаптың рөлі өте ... ... ... ... - ... ... сөзі өзгеріске ұшырайды, яғни оның қазіргі заманға сай, жаңа
аты "әрекеттену; талаптану, ... арыз ... [25, 140 ... Ал  енді ... ... иск орыс ... «искать»
сөзінен шыққан деген тұжырым жасалады. Яғни «іздену» «іздеу» ... ... ... ... да ... ... «иск» термині 
белгілі бір іс-қимылдың, әрекеттің сипатын көрсетіп тұр. ... ... ... ... емес сол ... ... жатыр. Яғни 
талапқоюшы өзінің жауапкерге қойған талабының қанағаттандырылмауының
нәтижесінде амалсыз сотқа келіп шағынып, ... ... ... ... Міне осы жерде ол сотқа (талап?) «иск» беріп отыр. Яғни ... ... ... ... ... талабын қорғау құралы ретінде
қолданып отыр. Сол ... ... ... аудармасы «талап» деп қолдану
дұрыс емес деп ... ... ... тікелей аудармасы
«требование» (материальное требование-материалдық талап). Сол себепті біз
«иск» сөзінің аудармасы «талап» ... ... алып ... және оның орнына
«діттеме» терминін енгізуді ұсынамыз, Мүндағы «діттеме»  қазақ ... ... ... ... ... яғни ... ... деген мағынаны
береді. Бұл аударманы жасау бізге не ... ... бұл ... ұғымдардың берілуіндегі  шатасуды ... ... ... әрі нақты мәтінде болуына жол ашады. Өйткені біз ... ... деп ... требование» сөзін «талаптық талап ету» етіп, ... ... тағы да ... деп ... ... Ал «претензия»
сөзін «талап қою» деп аударуда. «Претензионно-исковая деятельность» «талап
қоюшылық- талаптық ... деп ... ... сөзін мүмкін «дат»
деп аудару дұрыс келетін шығар, ... ерте ... ... қолында билігі
лауазымды тұлғаның алдында өз келіспеушілігін «дат» арқылы   білдіретін  
болған.  Құқықтық  терминдерді   ...    ... ... ... ала ... ... үшін де, ... дамуы үшін де аса пайдалы   болмақ.   Қ.Р.  
«Нормативтік   ... ...   ... ... 18-бабында  
«Нормативтік құқықтық актінің мәтіні   ... тіл мен ... ... ... ... жазылады»    деп
көрсетілген.  Міне байқап отырғанымыздай  қым-киғаш шатасу мен қарама -
қайшылыққа  толы, жай ... ... ... ... де оңайға
соқпайтыны айқын көрініп тұр. Заң мәтіні көпке ұғынықты, нақты әрі дәлме-
дәл мағынада ... ... ... ... біз келесідей терминдер
тізбегін ұсынамыз:
- үдеріс-процесс;
     - діттеме-иск;
     - діттеу  ... - ... - ... - материалдық талап-материальное требование;
     - дат-претензия.
     Біздің  ... ... ... ... ... да ... Себебі ұсынылып отырған терминдер әлі енгізілмеген бұрын
заңнамада белгілі бола ... ... ... ... та сынау-пікірлерді біз
асыға күтеміз. Себебі сынау бар ... ... та ... тиіс екендігі
белгілі.
Іс жүргізуде тараптардың процессуалдық теңдігі жауапкерге өзіне қарсы
қойылған ... ... ... ... ... ... ... істі мәні бойынша қараудан бастамас бұрын талап арызбен танысуға,
талапкердегі ... ... және ол ... ... мәліметтер
негізінде қойылатын талапқа өз қатысын анықтауға мүмкіндігі бар. ... ... ... және ... деп ... ... мойындауға құқылы.
Ал егер жауапкер жауапкер ... ... ... екі нысанын
пайдалануға құқылы болып табылады Мысалы оларға мыналар жатады:
1. қарсы пікір;
2. қарсы талап.
Қарсы пікір дегеніміз – ... ... ... ... ... және ... құқықтық тұрғыда жоққа шығару үшін
жасайтын әрекеттері.
Осыған байланысты қарсы пікірді материалдық- құқықық қарсы ... ... ... ... қарсы пікір – бұл талап қою кезінде
жіберілген процессуалдық бұзушылықтарды көрсетіп, қарсы пікір ... ... ... ... тоқтата тұруға немесе қысқартуға
әкеліп соқтыруы ... ... ... ... соттың қарауына жатпауы. Бұл
іс бойынша бұрын шығарылған шешімнің барлығы талапкердің талаптан бұрынғы
бас тартқаны ... ... ... бар ... қарсы пікір
болып табылады.
Мысалы: істің мүлдем соттың қарауына жатпауы. Бұл іс бойынша ... ... ... ... ... ... бас ... процессуалдық әрекеттердің бар екені жөнінде қарсы пікір.
Материалдық - құқықтық қарсы пікір - ... ... ... ... Бұл ... ... талапкердің талабының заңсыз және негізсіз
деп қарсы пікірінде ... ... ... бір ... өтеу жөніндегі
талап бойынша құқық бұзушылық орын алған ... ... бұл ... туралы қарсы пікір келтіру. Осыған орай, ... ... әр ... ... ... ... пікірлерін
негіздейтін дәлелдемелерді тапсыруға ... ... ... ... ... ... ... қажетті дәлелдемелерді жауапкер келтіруге
міндетті.
Қарсы пікірге қарағанда ... ... ... қоятын өз
алдына бөлек талабы сол процеске бастапқы ... ... ... қарау үшін
беріледі. Жауапкердің қорғау құралы ретінде тәжірибеде сирек қолданылатын -
қарсы талап. Қарсы талап - талапкердің талабы бойынша істі ... ... ... берілген жауапкердің жеке талабы. Жауапкердің талабы қарсы талап
ретінде сипатталғандықтан, талапкердің талабы бастапқы талап деп саналады.
Осыған ... ... ... ... талаппен бірге қарау үшін заңмен
көрсетілген үш ... ғана ... ... іс ... ... ... ... талап қоюды судья, егер :
1. қарсы талап алғашқы талапты есепке алуға бағытталса ;
2. ... ... ... ... алғашқы талап қоюдың толық немесе
қанағаттандыру бөлігінде болдырмаса;
3. қарсы және алғашқы талап ... ... ... ... ... ... ... дауларды неғұрлым жылдам және дұрыс қарауға әкелсе,
қабылдайды.
Енді осы жағдайға жеке - жеке тоқталар ... ... ... ... ... ... ... алуға бағытталса, бұл жердегі есеп тек
қана мүліктік сипаттағы талаптарға ғана жүреді. Егер де ... ... ... ... ... ... онда сот жауапкердің ... ... ... ... және ... ... ... қоюды қанағаттандыру алғашқы талап қоюды
толық немесе қанағаттандыру бөлігінде болдырмаса, бұл жерде талаптың ... ... ... ... емес ... ие болу ... Екі талапты бөліп
қарау мүмкін емес. Өйткені бұл талаптар бірін - бірі ... ... ... ... жөніндегі талапқа әкесі деп жазылған жазуды жоққа
шығару жөніндегі қарсы талап ; ... бұзу ... ... және ... деп тану ... ... ; тұрғын үйді бөлу туралы талапқа тұрғын
үйге құқығын жою туралы қарсы талап. Мұндай жағдайда сот ... ... ... қабылдап, бұл үшін бір ғана шешім шығаруы тиіс.
Үшіншіден, қарсы және алғашқы ... ... ... ... болса және оларды бірлесіп қарау дауларды ... ... ... ... ... қабылдайды. Талаптардың арасындағы өзара байланыс
оларды біріктіріп қарағандағы тиімділік соттың қарауына беріледі. Сот ... ... ... ... ... ... ... некені бұзу туралы
талапқа талапкерден алимент ... алу ... және ... ... алу
туралы қарсы талап.
Азаматтың іс ... ... ... ... ... сот біріктіріп немесе бөліп қарай алады. Яғни осы баптың ... ... егер ... ажыратып қарау неғұрлым дұрыс болса,
судья талап қоюшы біріктірген талаптардан ... ... ... ... талаптар қойған немесе талаптар бірнеше жауапкерге ... ... егер ... ... ... ... ... деп тапса, бір
немесе бірнеше талапта жеке іс ... ... ... ... осы ... іс
жүргізуінде дәл сол талаптар қатынастық ... ... ... ... ... бір ... қойған екенін белгілеп, егер
мұндай біріктіруді дұрыс деп тапса, бұл істерді біріктіруге құқылы. ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету - бұл талап қанағаттандырылған
жағдайда шешімді ... ... ... ... ... ... ... байланысты соттың қызметі. Іске қатысатын адамдардың
арызы бойынша соттың талап қоюды қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... қамтамасыз етуге, егер мұндай шараларды қабылдамау сот
шешімін орындауды қиындатса немесе оның орындалуын ... ... ... жағдайларында да жол беріледі. Іске қатысушы тұлғалардың талап қоюды
қамтамасыз ету туралы өтініші жазбаша немесе ... ... ... ... ... ... ету ... сұрақты азаматтық істі қорғау барысында,
істі сотқа әзірлеу және істі сотта қарау сатысында жеке ... Ол ... ... ... ... ... ... ету туралы өтінім толық
құраммен бірге сотпен шешіледі. Талап ... ... ету ... ... ғана жүргізіледі. Осыған байланысты, талап арызды қозғалыссыз
қалдыру кезінде талап қоюды қамтамасыз ету ... ... ... бұл да ... қалады.
Талап қоюды қамтамасыз ету туралы арызды судья ... және ... ... ... ... ол ... ... күні шешіледі.
Талап қоюды қамтамасыз ету ... ... сот ... ... ... ... ... орындалады.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 169-бабына сәйкес, талап қоюды
қамтамасыз етудің мынадай ... ... ... тиісті және онда немесе басқа адамдарға болатын мүлікке
тыиым салу;
- жауапкерге белгілі бір әрекеттерді жасауға тыиым ... ... ... салудан босату туралы талап қойылған жағдайда
мүлікті өткізуді тоқтата тұру;
- мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қолданылуын тоқтата тұру;
- борышкер сот тәртібімен дауға салатын атқарушылық құжат бойынша
өндіріп алуды тоқтата тұру.
Қажет ... ... ... қоюды қамтамасыз ету жөніндегі
өзге де шараларды қабылдауы мүмкін.
Талап қоюды қамтамасыз ... бір ... ... ... ауыc- ... сұрақ сот мәжілісінде шешіледі. Іске қатысушы адамның арызы бойынша
талап қоюды қамтамасыз етудің бір түрімен ... жол ... ... ... ... бір ... екінші түрімен ауыстыру туралы мәселеге
іске қатысатын адамдарға арызды қараудың уақыты мен орны ... ... сот ... ... ... ... ... осы мәселені мәні бойынша
қарауға кедергі ... ... ... бір ... ... ... ... судья ұйғарым шығарады.
Ақшалай сомманы өндіріп алу туралы талап қоюды ... ... ... талап қоюды қамтамасыз етуге сот қабылдаған шаралардың
орнына ... ... ... ... ... талап ететін сомманы енгізуге
құқылы. Талап қоюды қамтамасыз етудің ... сол сот ... ... жоюы ... Талап қоюды қамтамасыз етудің күшін жою ... ... ... Іске ... ... сот ... уақыты мен орны
туралы хабарланады, алайда ... ... ... ... ... қамтамасыз
етудің күшін жою туралы мәселені қарауға ... ... ... ... ... ... ... қоюды қамтамасыз етуде қабылданған
шаралар шешім ... ... ... ... ... Алайда, сот шешімімен
бір мезгілде немесе өзінің қаулысынан кейін талап қоюды қамтамасыз етудің
күшін жою ... ... ... ... Талап қою қанағаттандырылған
жағдайда оны қамтамасыз ету жөніндегі ... өз ... сот ... ... ... іс ... кодексінің 164-бабына сәйкес, талап қоюды
қамтамасыз ету жөніндегі барлық ұйғарымға жеке шағым берілуі және наразылық
келтірілуі ... Егер ... ... ... ету ... ұйғарым шағым
бенрген адамдарға хабарланбай шығарылса, шағым беру мерзімі оған ... ... ... күннен бастап есептеледі. Талап қоюды қамтамасыз
ету туралы ұйғарымға жеке ... беру бұл ... ... тоқтатпайды.
Талап қоюды қамтамасыз етудің күшін жою туралы ... ... ... ... екінші түрімен ауыстыру туралы ұйғарымға жеке ... беру ... ... ... ... ... ... талап қоюды қамтамасыз етуге жол бере отырып, талап қоюшыдан
жауапкер үшін мүмкін болатын залалдарды қамтамасыз ... ... етуі ... ... ... бас ... шешім заңды күшіне енгенннен кейін талап
қоюшыға оның өтініші ... ... оған ... ... қамтамасыз ету
шараларымен келтірілген залалдарды өтеу туралы талап қоюға құқылы.
 
3 ТАЛАП АРЫЗ ... МЕН ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
   
3.1Талап арыздың нысаны мен мазмұнының заңға сәйкестігі   
Сотта азаматтық істерді қозғау құралдарының ішінде кең ... ... ... ... ... арыз мемлекеттік сотқа ғана емес, ... ... да ... ... әдебиетте талап және талап арыз ұғымдарының ара
қатынасы жөнінде әртүрі ... ... ... ... талаптың нысаны оның мазмұнын көрсететін
талап арыз болып табылады. Бірақ бұл тезисті П.В. Логинов ... ... ... ... арыз ... ... ... мүдделі тұлғаның еркін
білдіру нысаны болып табылады. Аталған ұғымдардың ара ... ... ... ... анық еместігін Г.Л. Осокина дұрыс көрсетеді. Оның
айтуынша, талап және талап арыз мазмұны және оның ... ... ... ... арыз құқықты және заңды мүддені қорғау туралы талап ету
ретіндегі талаптың өмір сүру және ... табу ... яғни оның ... болып табылады. Ендеше, нысанның әрқашан қызметтік маңызы болады.
Талап арыздың ... ... ... ... мәні өзінің немесе
бөтеннің құқығын немесе заңды мүддесін қорғау үшін сотқа жүгінген тұлғаның
талаптарын ... және іске ... ... ... көрінеді. Ұқсас
көзқарасты Е.Г. Пушкар да ұстанады. Талап арыз ... ... ... ... талап пен талап арыз ... ... ... мәні бар, яғни ... ... ... нысаны мен мазмұны
болады. Талап арыз талаптың өмір сүру және көрініс табу тәсілі ... ... ... ... сыртқы болмысқа - өзінің нысаны мен
мазмұнына ие болады.
     ... ... ... ... ... ... ... арызды оның сырткы нысаны деуге негіз бар. Азаматтық
іс жүргізу құқығы нормаларына талдау жасау екеуінің бір ... ... ... ... ... ... нысанына тек талап арызды ғана
емес, ерекше талап қоюмен жүргізілетін істер бойынша ... да ... ... мазмұнын құрайтын элементтерге оның нысанасы ... ... Ал ... ... анықтау кезінде ғалымдардың ойлары
бір арнаға тоғыспайды. Мысалы, М.А. ... Н.Б. ... Е.Г. ... үшінші элементі ретінде оның мазмұнын атайды А.А. Добровольский,
В.Н. ... ... ... ... яғни талаптың мазмұнын мүлде
жоққа шығарады. Ал Е.Л. ... ... ... ... ... ... Рожкова талап үш элементтен емес, төрт элементтен тұрады деп көрсетіп,
оларға талаптың нысанасы мен негіздемесіне ... ... ... ... мазмұнын жатқызады. З.Х. Баймолдина талаптың үшінші элементі
ретінде құқықты немесе заңды мүддені ... ... ... ... ... ... оның мазмұнын қарастыру дұрыс ... ... ... ... ... ... ал үшінші элементті
мүлде жоққа шығару ... ... ... ... [26, 67 б.].
ҚР АІЖК – нің 150 – бабының 1 – ... ... ... ... ... көрсетілген. Заңмен талап арыздың міндетті реквизиттері
де белгіленген. ҚР АІЖК – нің 150 – бабының 2 – ... ... ... ... ... ... қоюшының атауы, тұрғылықты жері немесе, егер талап қоюшы 
ұйым болса, оның тұрған жері мен ... ... ... егер 
арызды оның өкілі берсе, өкілдің атауы мен мекен-жайы;
    3) жауапкердің атауы, тұрғылықты жері ... егер ... ... және оның талап қою талаптары немесе бұзу каупінің мәні және оның
талап қою талаптары;
5) ... ... ... ... қою ... ... мән-жайлар
және бұл мән-жайларды растайтын дәлелдемелер;
6) егер талап қою бағалауға жатса, талап ... ... ... қоса ... құжаттардың тізбесі көрсетілуге тиіс.
     ... ... үшін ... ... де ... талапкердің өтініші баяндалуы мүмкін (ҚР АІЖК-нін 150-
бабының 1-бөлігі).
     Сотқа жүгінетін басқа тұлғаларға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... ерекше. Бұл
ерекшелік ҚР АІЖК - нің 150 - бабының 4 - бөлігінен ... ... ... қоғамдық мүдделер үшін беретін өтінімде ... - А.К.) ... ... ... мүдденің неден тұратынын,
ондай ... ... ... ... ... ... өзге де
нормативтік-құқықтық актілерге сілтеме болуға тиіс. Прокурор азаматтардың
мүдделері үшін өтініш жасаған жағдайда ... ... ... ... ... ... еместігінің себептерін негіздеу болуға тиіс; арызға, әрекетке
қабілетсіз адамның ... үшін арыз ... ... қоспағанда,
азаматтың сотқа талап ... ... ... ... ... қоса
тіркелуге тиіс.
     Г.Л. Осокина талап арызда талаптың барлық ... ... және тез ... шешу үшін ... ... да ... ... байланысты талап арыз мазмұнының талап мазмұнына
қарағанда кең болатынын ... атап ... ... арыз істі ... ... ... ... және істі
мәні бойынша шешудің шектерін және сипатын анықтайды. Ол сотқа ... ... ... ... мен жол ... ... ... арыздың іске катысушы түлғалар үшін де
    маңызы  зор. Ол ... ... және ҚР ... 56-
бабында көзделген басқа да іске қатысушы ... ... ... құқықтарын, мемлекеттік және ... ... ... ... орындауға мүмкіндік береді.  
    
3.2 Талап арыздың реквизиттері, оның іс жүргізушілік маңызы мен
мәселелері
    
Істі  дұрыс және ... шешу үшін ... ... ... ... олардың тұрғылықты немесе
орналаскан жерін көрсету қажет. Тараптарды анықтау - талап арыздың ... ... ... өтеу туралы талаптар азаматтың жеке ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктердің тұтынушылардың белгісіз шеңберіне келтірілген
моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... іс ... 150 және ... сәйкес қозғалыссыз қалдырулары керек"
[3].
        Жауапкердің тұрғылықты жерін көрсету ... ... ... ... ҚР ... 135-бабының 2-бөлігіне сәйкес, мемлекет мүдделеріне
орай, сондай-ақ алименттерді өндіріп алу, ... ... ... ... ... зақымдануымен немесе қайтыс болуымен
келтірілген зиянды өтеу туралы талап қою ... ... ... жері
белгісіз болған жағдайда сот жауапкерді ішкі істер органдары ... ... ... ... ... ... ... істі
қарауға кедергі болмайды. Мұндай жағдайда сот ... ... ... ... ... ... ... жерінің көрсетілмеуіне байланысты
арызды қозғалыссыз қалдыра алмайды. Бірақ ... ... ... ... ... ... бұл істің соттылығын анықтау және талап
арыздың осы ... ... үшін ... ... арыз талаптың азаматтық іс жүргізушілік нысаны ролін, егер
онда талап қою талаптары дұрыс ... және сот ... ... ... анықталса ғана, атқара алады. Бұл мәселелер, әдетте, талап
арыздың қорытынды бөлігінде көрініс ... ... ... істі сотта
қарауға әзірлеуді сапалы жүргізуді, істі тез және ... ... мен ... ... сот ... ... ... етуге бағытталған 
әртүрлі мазмұндағы (үшінші тұлғаларды тарту, талапты қамтамасыз ету,
дәлелдемелерді ... ету және т.б. ... ... ... ... өз ... негіздейтін мән-жайлары, яғни
талаптың негіздемесі және талапты растайтын дәлелдемелер көрсетілуі керек.
     Талаптың  негіздемесі арқылы ... ... ... ... ... талап қоюшының субъективтік құқығын, сондай-ақ осы құқықтың
бұзылуын анықтауға болады. ... ... ... көрсетілуі осы баптың
басқа талаппен ұқсастығының бар немесе жоқ екендігін анықтауға ... ... ... ... ... ... ... Талап
арызға жазбаша дәлелдемелер, яғни
ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы №3 ... ... ... ... ... ... туралы» нормативтік Қаулысында талапкер өз
талаптарын негіздейтін мән-жайларды растайтын құжаттар, егер ... ... ... мен ... ... үшін бұл ... ... [28]. Жазбаша дәлелдемелер даулы материалдық құқықтық
қатынастың сипатына, құқық туралы нақты даудың ... ... және ... кұрамына байланысты болады.
ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларында ... ... ... ... ... қандай мән-жайлардың талап рызда көрсетілуі
тиістігі және тапсырылатын дәлелдемелер тізімі ... ... ... ... ... бұзу туралы талап арызда некенің қашан тіркелгені,
ортақ ... бар ма, ... ... ... кәмелетке толмаған
балаларының қайсысы кіммен бірге тұратыны туралы келісімге ... ... және ... еңбекке жарамсыз мұқтаж ата-анасын асырауға
арналған қаржыны ... ... ... оған ... қаражат мөлшері
туралы немесе ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлуі, некені бұзу кезінде
оны бұзуға өзара келісім ... ... оны ... ... ... ... талаппен бірге басқа да талаптардың қойылмағаны көрсетіледі. Арызға
неке туралы куәліктің ... ... тууы ... куәліктердін
кешірмелері, сонымен қатар талап арызды қабылдау кезіндегі судья растаған
еңбекақы және ерлі-зайыптылардың ... да ... ... ... ... да ... ... қоса тіркеледі [29, 88 б.].
    Сотқа жүгінушілерді көп мазалайтын сұрақтар бар:
1) Дәлелдемелердің талап арызда көрсетілуі талап ... ... жата ... ... ... ... ... дәлелдемелер міндетті түрде тіркелуі
керек пе?
ҚР АІЖК – нің 65-бабында әр ... өз ... ... ... ... ... ... мән-жайларды дәлелдеуі
көзделеді. Біздіңше, сот істі ... ... ... ... тапсыруға міндеттей алмайды. Бұл бір ... ... ... қоюшыда өз талабын негіздейтін ... ... тек оның жеке ... ғана ... ... ... дәлелдемелердің талап қоюшыда болмауы талапр арызды қозғалыссыз
қалдыру үшін негі болмауы ... ... ... ... ... ... қанағаттандырудан тартуға әкелуі ... ... ... ... ... болған жағдайда сот талап
арызды ... істі ... ... істі ... ... ... ... жинауға байланысты шаралар (тараптарға ... ... ҚР ... ... ... ... ... егер тараптар үшін дәлелдемелерді тапсыру қиындық ... ... ... ... ... жолымен) қабылдай алады [3].
Осыған орай ҚР ... ... ... ... ... ... және өзге де ... орындауы
кезінде жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды ... ... ... ... ... сипатына қарай мынадай
дәлелдемелер: ұйым ... ... ... ... кызметкерге
келтірілген зиянды өтеу туралы шешімі (бұйрығы, өкімі); жазатайым жағдай
немесе қызметкердің еңбек ... ... ... ... де ... ... акт (Н-1 ... акт), жазатайым жағдайды арнайы
тексеру туралы акт; Мемлекеттік еңбек инспекторының жазатайым жағдайдың
себептері ... ... ... ... ... міндеттерін атқаруына байланысты жарақат алған ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін (пайызбен алғанда) анықтау туралы қорытындысы; сот-
медицина сараптама комиссиясының денсаулыққа басқадай зақым келген ... ... ... ... адамның күтімін және басқа қосымша
шығындардың түрлерін кажетсінетіні туралы қорытынды; Қазақстан Республикасы
Азаматтық кодексінің ... ... ... ... ... есептік
көрсеткіштін (табыстың) мөлшері туралы мәліметтер, ... ... ... ... қоса ... тиіс. Арыздың дұрыс қаралуы үшін кажетті
дәлелдемелерді ұсыну мүмкін болмаған жағдайда судья тараптардың ... ... ... ... ... осы ... сұратып
алдыруға міндетті [3].
     Тұрғын үйге меншік құқығын ... ... ... ... ... беру ... үйді пайдалану тәртібін белгілеу туралы дауларды ... ... ... ... ету ... ... сот қарауына дайындау
барысында ... ... ... үйге ... және ... үлес мөлшерін белгілейтін құжаттарды (қозғалмайтын мүлікті
тіркеу органының үйді кімнің атына және ... ... ... туралы
анықтама, мұраға құқықтылығы туралы куәлік, сатып алу-сату, сыйлау туралы
келісімдер, ... үйге ... оның ... ... ... тану ... ... енген сот шешімдері және басқалар) талап етеді. Сондай-ақ, тұрғын
үйдің және жер учаскесінің жобасы, іс үшін маңызы бар ... да ... ... ... [31, 44 б.].
     Сот тәжірибесінде талап арызға қажетті  дәлелдемелердің тіркелмеуіне 
байланысты талап арыздың қайтарылатынын көрсететін жағдайлар кездеседі.
     Алматы қалалық ... ... ... ... ... ... Алматы қаласының Жетісу аудандық ... ... күші ... ... жаңадан қарау үшін сол
сотқа жіберілген. Бұл ... Н.П. ... Т.А. ... ... ... және ... зиянды өтеу 
туралы талап арызы қысқартылған. Азаматтық істер жөніндегі алқа 
аталған ұйғарымды келесі негіздерге байланысты заңсыз деп ... ... ... ... ... ... құжаттардың оған тіркелмеуіне байланысты қозғалыссыз қалдырылған
және талапкерге кемшілікті ... ... ... ... үшін ... ... ж. ... кемшіліктер мерзімінде
түзетілмегендіктен ... арыз оған ... ... ... бірге
қайтарылған. Бірінші сатыдағы сот ҚР ... ... ... 4-
тармақшасын дұрыс қолданбаған және ҚР ... ... ... ... ... ... мүмкін емес болса, сот тараптың өтінімі бойынша
дәлелдемелерді талап етуде көмек көрсетуге міндетті. Істе бар ... ... ... ішкі ... ... ... ... қажет жағдайда талапкерлер талап еткен құжаттар ... ... ... ... ... жасай отырып, ҚР АІЖК-нің 66-бабына
сәйкес жауапкер Д.К. Тутенованың кінәлі екендігінің дәлелдемелерін Алматы
қаласының Жетісу ... ішкі ... ... ... ... ... сұрағаны көрінеді. Олай болса, ... ... ... ... талап арызды қайтаруға негіз жоқ деуге болады.
Е.Н.Лемешкин М.Хамзаевқа жол-көлік оқиғасы нәтижесінде келтірілген  ... алу ... ... ... ... ... ... аудандық сотына
жүгінген. Соттың 02.02.2004 ж. ұйғарымымен талап арыз қайтарылған. ... ... ... істер жөніндегі ... ... ... бұл ұйғарымның күші жойылып, мәселе жаңадан қарауға сол сотқа
жіберілді. ... ... сот ... ... қайтару туралы ұйғарымды
талапкердің соттың 22.01.2004 ж. талап арызды ... ... ... ... ... орындамағаны үшін шығарған. Сот талапкерге
талап арызға тіркелетін құжаттардың көшірмесін және екі ... ... ... ... ... ... тапсыруға нұсқау берген.
Соттың әрекеті заңсыз, өйткені талапкер азаматтық істі ... үшін ... ... ... ал сот ... ... жауапкердің өзі істі
сотта қарау барысында құқығын қорғау үшін ... ... ... оған ... ... ... ... болатын құжаттарды
табыс етуге міндеттеген.
       Талап арызда талап қоюшының пайымдауынша бұзылды немесе дауланды ... ... ... ... ... Бұл сот ... ықпал етеді. Сот тәжірибесінде талап арызда ... ... ... мүддесінің бұзылуының мәні немесе бұзылу қаупі
көрсетілгені істі ... ... ... ... ... және ... қарсы жер учаскесін сатып алу-
сату шартын жарамсыз деп тану туралы ... ... ... жүгінген. Талап
арызда ҚР-ның "Акционерлік қоғамдар туралы" ... 81, ... ... жасалған мәміле туралы қоғамның ... ... ... ... хабардар етілмегені жөнінде көрсетіледі. Сот
жасалған мәміле Абакумовтың мүддесін қалай қозғайтынын және ол іс ... ... ... ... тексермеген. Істі қарау кезінде ғана
сот талапкердің  мәміле жасалған ... ... ... сондықтан
дауланып отырған мәміленің талапкер мүддесін қозғамайтынын ... ... ... ... бас ... ... азаматтық іс жүргізу заңнамасында арыздың міндетті
реквизиті ретінде тараптардың құқықтық ... ... ... ... ... жасау көзделмеген. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... өйткені онда заңға немесе
өзге де нормативтік-құқықтық актілерге сілтеме болуы ... ҚР ... ... ... әдебиетте талап қою талаптары  барлық жағдайда тек фактілік
жағынан ғана емес, құқықтық ... да ... тиіс ... ... ... А.А. Добровольский талаптың фактілік негіздемесіне қоса,
құқықтық негіздемесін де ажыратуды ұсынады'' . Оның ойынша, ... ... ... ... мен мүдделерін қорғайтын заңды білуге және
арызында көрсетуге міндетті емес, бірақ ол, ... ... ... бұзды
немесе даулады деп есептейтін құқықты атауы керек. Талап қоюшы бұл құқықты
дәл атап, жауапкерге қойылатын даулы талаптың ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, сондықтан осындай міндеттің талап
қоюшыға ... ... ... ... және ... ... дәл және ... анықталуы тиіс. Мұнсыз дауды дұрыс ... ... ... ... ... емес [33, 89 ... Біздіңше, талап арыздың міндетті реквизиті  ретінде тараптардың өзара
қатынастарын реттейтін материалдық заңға сілтеме жасауды заң жүзінде бекіту
азаматтардың сотқа ... ... ... ... ... ... еді. ... түрде заңға сілтеме жасауға байланысты нұсқау ҚР
АІЖК-нің 335-бабының ... ... ... Тек бұл ... ... сотқа емес, апелляциялық сотқа ... ... ... немесе наразылықта заңдарға, өзге де ... ... және ... ... жасай отырып, шешімнің
заңсыздығы немесе негізсіздігі неде екендігінің негіздемесі ... ... ... ... ... апелляциялық шағымды заң талабына сай
құрастыра ... ... ... ... заң ... жоқтығы,
әркімнің заңгерді, адвокатты іске тартуға қалтасы көтермейтіні олардың
апелляциялық сатыдағы сотқа жүгінуіне, сот ... ... ... ... ... кедергі болатынын С.А. ... ... ... ... 3.3 ... арыздағы талаптың құны, оның құқықтық және тәжірибелік
мәселелері
    
Талап арызда ... ... ... ... ... бар. ... бағасына талап қоюшының мүліктік мүддесі
байланысты ... Ол ... баж ... сот ... ... ... әсер етеді. Талаптың бағасын талап қоюшы ҚР АІЖК-нің 102-
бабына сүйеніп анықтайды. Талап қоюшы ... баға ... ... шын
мәніндегі бағасына анық сәйкес келмеген жағдайда талап қою ... ... ... кезінде судья айқындайды [3].
 Талап арыз аяқталған нысанға ие болуы үшін, ... ... ... ... қол ... және оны көрсетуге (дұрысы - беруге - А.К.) ... ... оның ... қол қояды Қойылған қол арыздың талап ... ... ... ... Қол ... арыз ... ... Сот тәжірибесінде соттардың заңды  тұлғаның талап арызына қол қойған
атқарушы органның немесе лауазымды тұлғаның ... ... ... ... ... ... қалалық сотына берілген "Казаптон" ЖАҚ-ның
энергетикалық байланыс ... ... ... қойған талап
арызына ЖАҚ-ның бас директоры қол қойған. Істе жарғының көшірмесі бар, онда
қоғамның келесідей басқару ... ... ... ... басқарма,
жалпы жиналыспен сайланған басқарма төрағасы. Бас ... ... ... ... ... оның берілген күні көрсетілуі қажет.
Өйткені арыз беру уақытын көрсетудің екі түрлі маңызы бар: ... ... ... белгіленген талап қою мерзімінің ішінде ... ... ... және, екіншіден, істі сотта қарауға әзірлеу және қарау
мерзімдерінің сақталуын бақылауға мүмкіндікті қамтамасыз ... . ... ... ... ... оның ... ... көрсету кажеттігі көзделмеген.
Заң жүзінде осы мәселені бекітсе дұрыс болар ... ... ... ... ... ... ... беруі мүмкін. Мұндайда
талап арызға өкілдің өкілеттігін ... ... ... өзге ... ... ... ҚР АІЖК-нің 151-бабының 1-тармақшасы талап
қоюшыны жауапкерлер мен ... ... ... қарай талап арыздың
көшірмелерін арызға қоса тапсыруға міндеттейді.
     Мемлекеттік баж сот шығындарына  жатады және ... ... ... немесе лауазымды адамдардың заңдық мәні бар іс
қимылдар жасағаны үшін және (немесе) ... ... үшін ... ... болып табылады. Мемлекеттік баж алу сот төрелігін жүзеге
асыруға ... ... ... ішінара болса да өтеу ... ... ... ... мемлекеттік баж маңызды тәрбиелік
мәнге ие. Сотқа жүгінетін мүдделі ... ... ... төлеу міндеті
сотқа негізсіз талаппен жүгінуге тосқауыл болады, сондай-ақ азаматтар мен
ұйымдардың ... ... ... ... ... ... реттеуіне ықпал
етеді.
     Мемлекеттік баж алудың ... ... ... ... ... ... баж төлеуден босату негіздері, мемлекеттік
бажды төлеу тәртіптері ҚР Салық кодексімен реттеледі. Салық кодексінін 495-
бабының 1-тармағының ... ... ... ... баж тек ... ғана ... сотқа берілетін ерекше жүргізілетін істер ... ... ... ... ... ... беру ... мәселе бойынша сот ұйғарымына жеке шағымдардан, ... ... ... ... ... ... аралық соттардың,
шетел соттары мен арбитраждарының шешімдері бойынша орындау ... ... ... ... үшін ... ... соттардағы ставкалары Салық кодексінің 496-бабында көзделген.
     Соттарда  алынатын мемлекеттік баждың мөлшері оның ... ... ... ... екі түрі ... 1) тура ... оның ... заңмен тіркелген проценттік ставкамен ... ... ... ... ... ... заң актісімен мемлекеттік баж ... ... ... ... ... ... ... алына отырып есептеледі.
Тура  мемлекеттік баж мөлшерін анықтауға  байланысты ... ... ... ... ... бұзу ... талап арыздардан
30 процент. Неке бұзу кезінде мүлікті ... ... баж ... ... карай анықталады (5-тармакша); ... ... ... ... ... ... мұраға қабылдау
мерзімін ұзарту туралы, тыйым салынған ... ... ... ... және мүліктік емес сипаттағы немесе бағалауға жатпайтын басқа да
талап арыздардан - 50 процент мөлшерінде баж ... ... ... ... да ... арыздардан - 50 процент мөлшерінде баж
алынады (7-тармақша);
    2) барабар мемлекеттік баж, оның  мөлшері заңмен талаптың сомасын 
баждың мөлшері ... ... ... ... ҚР ... проценттік
катынас арқылы анықталады. Бұл жағдайда мемлекеттік ... ... ... ... ... сипаттағы талап арыздардан:
жеке түлғалар үшін - ... қою ... ... заңды түлғалар үшін -
талап қою сомасының 3 проценті мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.
     Мүліктік  ... және ... емес ... ... қоса
көрсетілген талап арыздар үшін мүліктік сипаттағы талап арыздар ... емес ... ... ... ... ... баж бір
мезгілде алынады. Сот тәжірибесінде жекелеген істер бонынша берілетін талап
арыздардан мемлекеттік баж ... ... ... ... ... ... ҚР ... Соты нормативтік қаулыларында түсіндірме
береді. Мысалы, моральдық зиян немесе іскерлік ... ... үшін ... ... қойылып отырғаны айқын болса да, мүліктік
емес сипаттағы талаптар ретінде мемлекеттік баж алынатынына ... ... ... ... Кейбір  жағдайларда сотқа жүгінген тұлғаның талаптың  тік ... ... ... тууы мүмкін. Мұндайда талаптың бағасын және
сәйкесінше мемлекеттік баждың мөлшерін талап арызды кабылдау кезінде ... ... ... және ... ... судья анықтайды. Мемлекеттік
баждың мөлшері түпкілікті анықталғаннан кейін төленген мемлекеттік баж
сомасының ... ... ... төмен екені белгілі болса, ... ... ... ... сомасын төлеу міндеттелінеді. Ал
егер мемлекеттік баж заңда белгіленген мөлшерден ... ... ... ҚР Салық кодексінің ... ... ... ... ... ... баждың артық сомасы қайтарылуға
тиіс.
     Жеке, қоғамдық және мемлекеттік мүдделерді ... ... ... ... талап қоюшылар мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Мемлекеттік баж төлеуден босату ҚР Салық кодексінің 501-бабында көзделген
негіздер ... ... ... ... ... ... мемлекеттік  баж төлеуден босатылған
істер бойынша бағасын анықтай алмауы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда талап арызға мемлекеттік баж
төлегендігін  растайтын құжатты тіркемейді, талап  арызының ... баж ... ... ... заң ... ... жасауы
мүмкін [35].
     Мемлекеттік баж қолма-қол ақшамен, ... ... ... ... жүзеге асыратын ұйымдар арқылы аудару
жолымен төленеді (ҚР Салық кодексінің ... ... ... ... ... ... талап арызын бергенге дейін төлеуі керек.
Мемлекеттік бажды талапкер үшін ... адам ... де ... ... ... (түбіртекте) осы төлемнің талапкер үшін төленгені көрсетілуге
тиіс.
     Әдебиеттерде  талап арызды ... ... ... ... ... сондай-ақ соттар талап етпеуі тиіс ... ... ... ... ... дайындау кезінде қолданылатын тәсілдер мен
техникалық кұралдар заңмен белгіленбеген. Ол ... ... ... ... ... құрастырылуы мүмкін. Қалай болғанда ... ... арыз оңай ... яғни ... анық ... ... Сонымен
бірге талап арызды үйым берген жағдайда оның ... ... ... ұйымның дөңгелек мөрімен бекіту заңмен көзделмеген, сәйкесінше талап
арызда дөңгелек мөрдің ... ... ... ... ... ... Сонымен сотқа талап қойған сәтте талап  арыздың ҚР АІЖК-нің 150 ... ... сай ... ... ... алу ... өйткені бұл
сотта қозғалған азаматтық істің тез және дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Талап арызда жiберiлген кемшiлiктердi түзету жолдары
Диспозитивтік принцип бойынша тараптар өз еркілері ... ... ... мен ... ... мүдделерін қорғау тәсілін және
көлемін анықтайды.
Сонымен:
1 – ... ... ... ... мен ... ... ... – талап қоюдан бас тарту;
3 – жауапкер талап қоюды мойындауға құқылы;
4 – тараптар өзара бітімгершілік келісімін ... істі ... жеке ... ... қоюдың негіздемесі мен нысанасын өзгерту ҚР АІЖК-нің 49-бабына
сәйкес талап қоюшы талаптың негіздемесін немесе нысанасын өзгертуге, ... ... ... ... не азайтуға немесе талап қоюдан бас
тартуға құқылы. Оны жүзеге асыру үшін ... ... ... сатыдағы сот
шешім қабылдағанға дейін жазбаша ... ... ... ... ... дегеніміз бұл алғашқы талап нысанасын кейінгісімен орын ауыстыру.
Соттың өз бастамасы бойынша талап қою нысанасын ... ... ... жоқ. ... диспозитивтік принципі бойынша мұндай құқық
тарапқа ғана тиесілі. Егер бұл ... ... ... ... ... ... ... бостандықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін
бұзатын болса, сот талап қоюшының талап қоюдан бас ... ... ... ... ... және ... ... келісімін
бекітпейді.
2. Талап қоюдан бас тарту. Әр кезде талап қоюшының талап қоюдан бас
тарту ... бар. ... ... бас ...... талап қоюшының өзінің
субъективтік құқығын сот ... ... ... бас ... ... істі ... ... Егер талап қоюшының талабын бөліп
қарастыруға болатын болса, онда ол ... бір ... бас ... ... ... бойынша материалдық залалды және моральдық зиянды
өтеуді сұрайтын болса, онда тек материалдық ... ... ... ... ... ... ... бас тартуы мүмкін). Істі мәні бойынша қарау
басталғанда ... ... ... ... өз талаптарын қолдайтын-
қолдамайтыны туралы мәселені анықтайды. Егер ... ... өз ... ... онда ... қоюшы талап қоюдан бас тартуы мүмкін. Талап
қоюшы ... ... бас ... ... ... жазбаша арыз ұсынуы тиіс. Бұл
арыз сот отырысының хаттамасына енгізіледі және оған ... ... ... ... ... ... қоюдан бас тартуы жазбаша өтініш беру жолымен
жүргізіледі және оған ... ... сот ... ... ... ... ... іс жүргізу әрекеттерінің салдарын түсіндіреді. Талап ... ... ... ... сот ... ... сол ... осымен бір
мезгілде іс бойынша іс жүргізу тоқтатылады.
Сот талап қоюшының талап қоюдан бас тартуын бекітпеген жағдайда, сот бұл
туралы ұйғарым ... және істі мәні ... ... жалғастырады.
Мемлекеттік органдар және жергілікті өзін-өзі басқару органдары органдар
мен адамдардың талап қоюдан бас тартуы мүдделеріне сай іс ... ... мәні ... ... ... ету ... ... Егер мүдделеріне
сай іс қозғалған адам мәлімделген талапты қолдамасы, ... ... ... ... сот талап қоюды (арызды) қараусыз қалдырады.
3. Талап қоюды тану – сотта талап қоюшының талаптарын қанағаттандыруға
және талап қоюшы үшін ... сот ... ... ... ... өзіне берілген субъективтік құқығына сәйкес талап ... ... ... өз ... жүргізіледі.
Жауапкер талап қоюды тануға құқылы, бұл жөнінде одан ... ... мәні ... ... ... етуші бастағанда жауапкерден талап
қоюшының талаптарын мойындайтын-мойындамайтыны туралы мәселені ... ... ... мойындағанда және оны қабылдаған кезде ... ... ... ... шешім шығарады. Егер талап
қоюшының ... ... ... ... болса, онда жауапкер
қойылған ... ... ... ... ... ... ... талап арызы
бойынша сот арқылы жауапкерден материалдық және моральдық ... ... ... онда жауапкер ішінара тек ... ... ... ... ал ... зиянды өтеуге келіспеуі мүмкін.
Сот жауапкердің талап қоюды тануын қабылдамайды егер:
- Бұл іс әрекет заңға ... ... ... біреулердің құқықтарын, бостандықтарын және заңмен қорғалатын
мүдделерін бұзатын болса.
Сот жауапкермен талап ... ... ... ... сот ... ұйғарым шығарады және істі мәні бойынша қарауды жалғастырады.
4. Тараптардың ... ... – бұл ... ... ... ... ... дауды шешуді қысқарту.
Бітімгершілік келісімнің мәні – ... ... ... шешу ... ... ... ... өзара процессуалдық көну (талап қоюшы өзінің талап қоюдың бір бөлігі
бойынша бас тартуы, ал жауапкер осы өзгертілген ... ... ... бір жақты көну (талап қоюшының талап қоюы, ал жауапкер тек ... бір ... ... негіздері болуы мүмкін.
Тараптар істі бітімгершілік келісіммен аяқтай алады, оған талап қоюшы
мен жауапкер қол ... және ... ... ... ... орнына байланысты сотта және соттан тыс
жасалу ... ... ... ... бітімгершілік келісім – бұл сот отырысынан тыс жасалған
келісім және сотқа жолданбаған. Соттан тыс бітімгершілік ... ... және оның ... ... ... ... ... сотта дәлелдеуі
мүмкін.
Тараптар бітімгершілік келісімін тек талап қою бойынша іс жүргізу істері
бойынша ... ... ... ... ... ... кез келген сатысында (бірінші сатыдағы сотта, апелляциялық
өндірісінде, қадағалау өндірісінде және атқарушылық іс ... ... ... ... ... ... бекітпейді егер:
- Бұл іс-әрекет заңға қайшы келсе;
- Басқа біреулердің құқықтарын, бостандықтарын және заңмен қорғалатын
мүдделерін бұзатын болса.
Егер тараптардың ... ... ... жолданған жазбаша арызы
жазылса, ол іске қоса тіркеледі, бұл ... сот ... ... ... ... ... бекіту туралы ұйғарым шығарады,
сол арқылы осымен бір мезгілде іс бойынша іс жүргізу тоқтатылады. ... сот ... ... келісімнің шарттары көрсетіледі.
Егер сот тараптардың бітімгершілік келімін бекітпесе, онда сот бұл ... ... істі мәні ... ... ... ... ... алғаннан бастап, мемлекетімізде үлкен тарихи
қалыптасу жүргізіліп жатыр. Қазақстанның тәуелсіз және егеменді ... ... ... ... ретінде құқықтық мәртебесін арттыру
үшін, саяси және экономикалық жүйенің қалыптастыру мәселелерін нығайту
жолында ... ... де ... ... ... туындайды.
Мемлекетіміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... ... «Біз 70 жыл бойы өмір ... ескі ... және
экономикалық жүйеден шықтық. Бүгін жаңа ... өмір ... және ... ... жүйе жұмыс жасайды». Қоғамның саяси және экономикалық
саласында іске асқан ... ... ... ... сәйкес түрін
құруды талап етті. Соның ішінде құқық қорғау органдарының жүйесін ... жаңа ... ... ... ... әкеліп соқты.
Бұл өзгерістер соттар қызметіндегі көптеген жаңа ... және ... ... Оның ... ... қорғау органдарының
жүйесінің кең түрдегі жобасын құру үшін ... ... ... ... ... ... талабына сай орындалу керек.
Әсіресе, мемлекеттік органдардың, оның ішінде азаматтық іс-жүргізу ... ... ... ... мен ... ... ... басты мәселелерді шешуді қамтамасыз ету. ... ... ... мәселелерін шешу соттардың мамандандырылған және
білімді қызметтерінсіз мүмкін емес.
Жалпы азаматтық iс жүргiзу бұл Қазақстан ... ... ... ... өз ... ... ... қою және өзге iстердi
қарау мен шешу барысында сот төрелiгiн ... ... ... ...... ... ... мемлекеттiң және
ұйымдардың бұзылған ... ... ... ... және ... ... қорғау, заңдылық пен құқық тәртiбiн нығайту, құқық
бұзушылықтың алдын алу болып табылады.
Сот iстердi азаматтың сот iсiн ... ... шешу ... ... Конституциясының, осы қоғамдық қатынастарды ... ... ... ...... өзi бiр шама қиын ... Оның ... алдына
қойған мақсаттары мәнi әрбiр қатынас талаптарға сай жүзеге асырылуы тиiс.
Жалпы азаматтық iс жүргiзу бұл Қазақстан Республикасының ... ... ... өз ... ... ... қою және өзге ... мен шешу барысында сот төрелiгiн атқару кезiнде туындайтын қоғамдық
қатынастар.
Азаматтық iс жүргiзудiң мiндеттерi ... ... ... ... ... даулы құқықтарын, бостандықтарын және заңмен
қорғалатын мүдделерiн қорғау, заңдылық пен құқық ... ... ... ... алу ... табылады.
Сот iстердi азаматтық сот iсiн жүргiзу тәртiбiмен шешу ... ... ... осы ... ... заңдарға
талаптарын дәлме-дәл сақтауға мiндеттi.
Азаматтық iс болу үшiн немесе ...... үшiн ең ... ... iс үшiн ... болып талап арыз табылады. Талап арыз келiп
түспей ешбiр орган iс қозғауына ... жоқ. ... арыз ... ... ... ... iс туралы мәселенi басы басталады. Талап арыз түскен ... бiр ... ... талап арызбен танысып, мазмұны жағынан сай
келуiн қарайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... қабылдамау туралы мәлiмдейдi [37, 73 б.].
Талап арызбен құжат түрi мүддесiне немесе ... мен ... ... ... ... ... деп тапқанда сотқа мәселелер бойынша маңызды
фактiлердi көрсете ... ... ... ... құжат болып табылады.
Талап арызда:
а) арыз берiлетiн соттың атауы;
б) талап қоюшының атауы, тұрғылықты жерi, ал егер ... ... ... оның тұрғын жерi мен банктiк реквизиттерi, талап арызды өкiлi ... ... мен ... жауапкердiң атауы, оның тұрғылықты жер, ал егер ұйым болса тұрғылықты
жерi мен банктiк реквизиттерi;
г) талап қоюшының құқықтарын, бостандықтарын ... ... ... оның ... қою ... бұзудың немесе бұзу қауiпiнiң мәнi;
д) талап қоюшы өзiнiң ... ... ... және бұл ... ... ... егер ... қою бағалауға жататын болса, талап қоюдың бағасы;
з) бұл заңмен белгiленсе немесе талаптардың ... ... ... ... дейiнгi тәртiбiн сақтау туралы мәлiметтер;
и) арызға қоса ... ... ... ... ... талап арызға дауды шешу үшiн ... ... бар өзге ... ... ... ... немесе талап арызға қол қоюға және оны көрсетуге
өкiлеттiгi болған жағдайда оның өкiлi қол қояды.
Талап арызға қоса тiркелетiн құжаттар:
а) ... мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк баж төлеудi растайтын құжат;
д) талапкер өз талаптарын негiздейтiн мән-жайларды растайтын құжаттар,
егер көшiрмелер болмаса, ... мен ... ... үшiн ... ... бұл ... осы ... үшiн заңдарымен немесе шартпен белгiленген
болса, жауапкермен дауды реттеудiң сотқа ... ... ... ... оны дауға салған жағдайда нормативтiк құқықтық актiнiң мәтiнi;
к) талапкердiң мерзiмдi кейiнге қалдыру, ұзарту, сот шығындарын төлеуден
босату немесе олардың мөлшерiн ... ... ... ... қамтамасыз ету,
дәлелдемелердi талап ету туралы ... ... егер олар ... ... ... ... қоса ... талаптары сай келген кезде осы құжат азаматтық iс жүргiзу үшiн
негiзгi болып табылады.
Қазақстан Республикасының ең ... ... адам және ... өмiрi,
құқықтары мен бостандықтары болғандықтан олардың азаматтық iсте сот ... өте ... ... табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 13-бабының 2-тармағында
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сотпен ... ... ... ... ... орнықтырылған. Конституцияның 75-
бабында сот билiгiнiң сот iсiн жүргiзудiң азаматтық, қылмыстық және заңмен
белгiленген өзге де ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Азаматтардың шағымдарын
қарау ... ... 1995 ... 19 ... заң ... бар ... атап көрсетудiң маңызы зор.
Осы Жарлықтың 4-бабында өздерiнiң жоғарғы органдары жоқ ... мен ... ... ... өтiнiштерi сот
тәртiбiмен шешiлетiнi белгiленген. Азаматтардың шешу тәртiбi ... ... ... қылмыстық iс жүргiзу, азаматтық, атқару және өзге
заңдармен белгiленген өтiнiштерi, сондай-ақ өтiнiш айтушының ... ... ... ... ... ... ... оқуы
туралы деректер келтiрiлмеген беймәлiм өтiнiштер қарауға жатпайды.
Өтiнiш берушi азамат: шағымды, өтiнiштi тексерушi ... өз ... ... ... материал ұсынуға; қабылданған шешiм туралы
ауызша немесе жазбаша ... ... ... ... ... бойынша
қабылданған шешiмге жоғары тұрған органға немесе жоғары тұрған лауазымды
адамға ... ... мен ... ... ... бұзып
қабылдаған шешiмдерi мен iс-әрекеттерiне заң белгiлеген тәртiппен ... ... ... мен ... ... жағдайда қоғамдардың
мемлекеттiк органдары оларды қайта қалпына келтiрудi қамтамасыз етедi.
Азаматтық сот iсiн жүргiзуде сот бұйрығының тарихи сипатын ... ... және сот ... ... ... 1999 ... 13 шiлдеде
елiмiздiң заң шығарушылары Қазақстан Республикасының Азаматтық iс жүргiзу
кодексiне толықтырулар ... ... бiрi ... ... ... ... болып табылады. Азаматтық iс жүргiзу кодексiнiң жаңа нормларына
сәйкес сот бұйрығы өндiрiп ... ... ... өндiрiп алу немесе
жылжымайтын мүлiктi ... ... ... ... ... ... үшiн ... даусыз талаптар бойынша
борышкерден талап ету туралы арызы бойынша шығарылған судьяның актiсi ... (ҚР АIЖК ... ... ... iс жүргiзу кодексiнiң 146-бабында
көзделген талаптар бойынша судья сотқа түскен арыз бойынша сот ... үшiн ... ... ... ... егер ... қою ... жағдайда, дауға салынатын сомадан аударымдарды негiзге ала отырып
50 пайыз ставка ... ... баж ... ... беру ... арыз талапқа сай болуы қажет, яғни өндiрiп
алушы ... ... ... ... ... мiндеттемесiнiң
түпнұсқасын және басқа да құжаттар тапсыруы тиiс. Мәмiленiң жазбаша ... ... ... жөн, оның шарттары заңмен бекiтiлген талаптарды
куәландыратындай ... ... [38, 122 ... ... арыз ... ... бастап үш күн iшiнде борышкердi, өндiрiп
алушыны олардың түсiндiрмелерiн тыңдау үшiн шақырмай-ақ мына жағдайларда:
егер ... ... ... ... негiзделсе; егер талап
жазхбаша ... ... және оны ... ... егер ... ... акцептiң болмауына және нотариус жасаған акцептiң
күнi белгiленуiне бiлдiрiлген ... ... егер ... ... ... ... тарту қажеттiлiгiне қатысы жоқ,
кәмелетке толмаған балалар үшiн алименттердi ... алу ... ... ... егер ... ... ... төленбеген жалақы мен
өзге де төлемдердi өндiрiп алу ... ... iшкi ... ... салық полициясы мәлiмдеген болса; егер елу айлық мөлшердегi сомаға
тұтынушылардың құқықтарын қорғауға талап ... ... егер ... ... ... ... талап мәлiмдеген болса, сот бұйрығын
шығарады.
Iс жүргiзу әрекетiне ... ... ... Сот ... соттың
кәдуiлгi шешiмi сияқты талап қойылады, бұлар: заңдылық пен дәлелдiк.
Сот бұйрық шығарғаннан кейiн судья тапсыру туралы хабарлай отырып, оның
көшiрмесiн ... ... ... ... ... ... сотқа қарсылық келiп түспесе,
судья өндiрiп алушыға оны ... ... үшiн ... ... сот ... ... жүгiнгенде жоғарыдағы талаптарға сәйкес келмеген жағдайда, ... ... ... ... не талапқа сәйкес келмегендiктен
өзiне қайтарады.
Судья арызды қабылдаудан бас тарту туралы дәлелдi ұйғарым ... егер iс ... сот iсiн ... ... ... және шешуге
жатпаса, талап қоюшының қандай ... ... жөн ... ... ... бас ... ... өндiрiп алушы енгiзген
мемлекеттiк баж қайтарылады.
Жоғарыда аталған тармақтар бойынша ... ... жол ... ... ... онда арызды қайтару талап қоюшының сол жауапкерге, сол нысана
туралы және сол ... ... ... ... жол ... ... болса, онда арызды қайтару талап қоюшының сол жауапкерге, сол нысана
туралы және сол негiздер бойынша талап қоюмен ... ... ... келтiрмейдi.
Шын мәнiнде, барлық азаматтық iстер бiр-бiрiне ұқсамайтын түрлiше болып
кездеседi. Сондықтан да ... ... тез ... тура келедi. Талап қою
бойынша iс жүргiзудiң жалпы тәртiбi азаматтық дау-дамай ... ... ... ... ... және ... бiрқатар заңды қалыптасқан
тәртiпте жүзеге асыруға тура келедi. Дау-шарасыз iстердi шешуде талап қою
бойынша iс ... ... ... ... ... құқықты
қорғаудағы сот нысаны тартымдылығын айтарлықтай ... ... ...... кодексiне жаңа тарау – сот бұйрығын енгiзу мiндетi
алға қойылды.
Сот бұйрығының сот ... ... бар, сот ... сот ... ... iске ... ... онда талапкердiң немесе жауапкердiң
талап қою арызы бойынша соттың билiктiк пiкiрi баяндалуы ... ...... сот ... ... ... бiр билiгiн ғана шешедi, заңда
көрсетiлмеген талаптар бойынша сот бұйрығы берiлмейдi.
Шешiм – iстiң мәнi бойынша шешетiн бiрiншi ... сот ... ... ... сот дәлелдемелерге баға бередi, iс үшiн маңызы бар қандай
мән-жайлардың анықталғанын, ... ... ... ... Сот ... ... ... дәлелдемелер
болмайды.
Шешiм шығару тәртiбi заңмен нақты және ... ... ... ... ... Бұл ... өзге ... болуына жол берiлмейдi,
ал бұйрықта бұлай емес, заң бұл ... ... ... ... пен ... субъективтiк құрамында да айырмашылық бар. Бұйрық
арқылы iс жүргiзуде тараптар талап арызбен iс жүргiзудегiдей талапкер ... ... ... ... ... ... ал өндiрiп алушының
берешектi талап ететiн тарабы борышкер деп аталады.
Шағым беру ... де ... бар. ... сот шешiмi
шығарылғаннан кейiн түпкiлiктi нысанда он бес тәулiк iшiнде шағым жасалуы
тиiс.бұйрықта тек борышкер жағы ... ... ... ... сот ... ... күннен бастап он күн мерзiмде байланыстың кез ... ... ... ... ... келiспеген қарсылығын
бұйрық шығарған сотқа жiберуге құқылы. Егер ... ... ... ... талапқа келiспеген қарсылық түссе, судья ... ... ... ол ... ... шығарады. Ал, туындаған дау-дамай
бойынша жалпы ережеге сәйкес талап арызбен сот iсi жүргiзiледi.
Сот бұйрығын (немесе соған ... сот ... тiптi ... ... басқаша аталса да) соттың мiндеттерi мен қызметi жағынан талдау, сот
билiгiнiң шексiз құқығы сот ... бұл ... түрi ... құқықты
қорғаудың тиiмдi құралы болып табылатынын көрсетедi. Мәселен, ... ...... кодексiнiң осы тарауы қабылданған
сәттен бастап Алматы ... ... ... 2000 жылы ... ... ... iстерi мынадай: Алматы ауданы бойынша – 364;
Әуезов ... – 557; ... ... – 558; ... ... – 360;
Медеу ауданында – 340; Түрксiб ауданында – 343.
Сайып ... сот ... ... ... азаматтар көбiне сот
табалдырығын тоздырып, ... мен ... ... ... Өйткенi, азаматтық iс
жүргiзу айтарлықтай күрделi болатын. Бұйрық арқылы iс ... өз ... тез және ... ... қол ... сот iсiн жүргiзуде жеңiлдетiлген құқықтық iс жосығын
пайдалану, оның iшiнде ... ...... процеске серпiлiс туғызып,
сот қорғауының тиiмдiлiгi мен ықпалын арттыра түсiп отыр.
Мемлекетте келеңсiз жағдайлардың ... ... ... ... ... әдiл шешу үшiн заңда құқықтық нормалармен реттелiнген.
Қазақстан Республикасының ...... ... 8-бабында
көрсетiлгендей: «Әрiбiр адам бұзылған ... ... ... ... ... заңмен қорғау үшiн осы кодексте
белгiленген тәртiппен сотқа ... ... ... ... ... немесеазаматтар заңда көзделген
жағдайларда өзге адамдардың немесе адамдардың белгiсiз бiр ... және ... ... ... қорғау туралы сотқа арыз берiп
жүгiнуге құқылы. Яғни бұл арызды талапкер өзiне ... ... ... ... ... жәбiрленушiнiң заңға қайшы әрекеттерiне
жауаптылық туындауды сотқа жүгiну арқылы соттан талап етедi, яғни ... ... оның ... және ... ... ... өз еркiмен сотқа
жүгiнедi: яғни талап арызға тiркелетiн ... ... ... ... мен ... ... ... қарай талап арыздың
көшiрмесi;
2) Мемлекеттiк баж төлеудi растайтын құжат;
3) Өкiлдiң өкiлеттiгiн куәландыратын сенiмхат немесе өзге де ... ... өз ... ... ... растайтын құжаттар,
егер көшiрмелер оларда болмаса жауапкерлер мен үшiншi тұлғалар үшiн ... ... оны ... ... ... нормативтiк құқықтық актiнiң мәтiнi.
6) Талапкердiң мерзiмдi кейiнгi қалдыру, ұзарту, сот шығындарын
төлеуден ... ... ... мөлшерiн азайту туралы, талап ... ету ... ... ету ... ... және егер ... ... жазылмаған болса, басқалар да қоса тiркеледi, осыларды судья
талапкерге түсiндiруге ... [39, 82 ... ... бұзылған (материалдық құқығын немесе басқа да ... ... ... ... ... ... ... ету арқылы сот
арқылы қорғалуы болып табылады. Яғни осы бұзылған ... ... ... талап арыздың тақырыбы болып табылады ол мiндеттi түрде
жазбаша ... ... бұл ... ... ... ... құқығында
болады, ал мұндай құқыққа сот ие емес.
Мысалы: Жалақыны өндiрiп алу ... ... ... ... алуын арыз жазу арқылы өзiнiң бұзылған құқығын қайта қалпына
келтiру үшiн сот ... ... ... жүгiнедi [40, 92 б.].
Прокурор өзiне жүктелген мiндеттердi жүзеге асыру мақсатында және
азаматтардың, ... ... ... ... және ... ... үшiн талап қойып сотқа жүргiзуге құқылы.
     
3.4 Аралық сотта ... ... ... мен өзгешелігі, ондағы
талап арыздың ерекшелігі мен құқықтық мәселелері
    
ҚР  АІЖК-нің 25-бабына ... ... ... мен ... ... ... дауларын аралық соттардың
қарауына бере алады. Аралық сот ... ... ... шешу ... ... олардың келісімі бойынша құрылған сот болып табылады.
Аралық сот - үшінші тұлғаның соты, делдалдың ... ... ... тараптар өз ісі бойынша шешім ... ... ... ... ... ... және ... осы шешімге бағынуға міндеттенеді.
Аралық соттың билігі ... ... ... ... бастауға, жеке тұлғалардың
еріктеріне негізделеді және бұлар оның ерекшелігін көрсетеді.
     Аралық  ... ... ... ... ... ... аралық соттың шешімі мемлекеттік соттың шешімімен бірдей
заңды күшке ие ... және ... ... алады. Мемлекеттік соттар
аралық соттардың ... ... және ... ... ... ... сот төрелігін жүзеге ... ... ... ... соттарға заңда белгіленген реттерде және шектерде
көмек көрсетеді. Әдебиетте ... ... ... ... табылатын
аралық соттар арқылы құқықтарды қорғаудың мемлекеттік және аралық ... ... шешу ... ... ... соттардың
құзыретіне, сондай-ақ олардың ... ... ... ... ... ... әкелетіні жөнінде дұрыс атап көрсетіледі. Аралық
соттардың ... ... ... ... ... ... ... Аралық сотқа жүгіну үшін тараптар істі аралық сотқа беру туралы
келісім жасауы керек. Бұл келісім жекелеген ... ... ... ... ... жазба деп аталады) немесе негізгі шарттың ішінде ... ... ... ... ... ... аралық соттар
мемлекеттік соттарға айрықша ведомствалық ... ... ... ... ... ... ... жасалған азаматтық-құқықтық шарттардан
туындайтын кез-келген істі қарай алады, оның ішінде шетелдік элементі ... ... ... Қазақстан Республикасында "аралық сот" және "төрелік"
немесе "төрелік сот" ... ... ... ... қолданылады және бұлар
терминологиялық әртүрлілікке қарамастан сол бір сот ... ... ... айтуынша, бүл соттардың арасында құзырет даудың сипатына
байланысты ажыратылады, яғни ... ... ... сот мемлекеттің
ішіндегі, сондай-ақ халықаралық дауларды шеше алады, оларға кез-келген жеке
және заңды тұлға жүгіне алады (резидент те, резидент емес те). Бұл ... ... ... ... сот туралы заң немесе халықаралық
коммерциялық төрелік туралы заң ... ... ... ... ең ... бірі Қазақстан Республикасының резиденті емес болса"
[22, 97 б.].
     Елімізде ... ... және ... ... ... ... арнайы заңдар реттейді: 2004 жылғы 23 ... ... ... ... және ... ... ... Заңдар. ҚР АІЖК-нің бірқатар нормалары да аралық ... ... ... 2004 ... 28 ... Бұл ... да "Қазақстан
Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне аралық соттар және төрелік
қызметінің мәселелері бойынша толықтырулар ... ... ... ... ... ... ... және олардың шешімдерін мәжбүрлеп орындатуды белгілейтін ... ... еді. Ал бұл іс ... аралық соттардың өз қызметін ... және ... ... ... орындалуына байланысты
қиындықтарға әкелді. Аралық соттардың өзекті проблемалары мен қиындықтары
туралы ... ... ... ... ... ... ... ҚР Әділет министрлігінің өкілдері. ҚР Бас ... ... ... ... ... соттарға қатысты кейбір
мәселелерді ... ... ҚР ... ... бірнеше рет
жүгінді. Осыған байланысты ҚР ... ... ... ... Бұл ... ... аралық соттар сот төрелігін жүзеге
асырмайды, тараптардың дауды аралық сотқа беру туралы шарт ... ... ... ... сот жүйесіне кіретін соттарда қаралу ... ... ... сол ... күшінде болған 04.05.1993 ... ... ... ... ... сот туралы" ереженің көптеген
тармақтары қолданыстағы заңдарға қайшы келеді дегенге ... ҚР ... ... да ... ... ... ... құқықтық
реттеуге байланысты туындаған проблеманы шешуге бағытталған шаралар
қабылданды [7]. Бас ... ... ... ... ... ҚР ... Соты "Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Сотының "Аралық ... ... ... ... арыздарды қараудың сот тәжірибесі туралы" 2001 жылғы 19
қазандағы № 14 ... ... ... туралы" №15 нормативтік қаулы
қабылдап, онда аталған қаулының күші сейкес заң актісі қабылданғанға дейін
тоқтатыла тұратынын көрсетті. Сондай-ақ, бұл акт ... ... мен ... ... ... ... орындауға қатысты екі түрлі тәртіпті
бекітті. Ішкі дауларды шешетін аралық соттардың ... тек ... ... ғана мәжбүрлеп орындалатын ... ... ... ҚР АІЖК-нің 425-бабына, Қазақстан ... жылы ... ... ... шешімдерді тану және орындау
туралы" 10.06.1958 жылғы Нью-Йорк Конвенциясына және ҚР бекіткен өзге де
халықаралық ... ... ... және ... ... ... ... шешімдерін орындау тәртібі жөнінде ҚР Жоғарғы
Сотының ... ... № 5 "Сот ... ... ... қаулысының 30-
тармағында да көзделген . Ендігі уакытта орын алған ... ... ... ... ... ҚР Жоғарғы сотының 23,12,2005 жылғы
№ 10 "Аралық соттардың шешімдерін мәжбүрлеп ... ... ... ... ... ... туралы" нормативтік қаулысымен
19.10.2001 жылғы № 14 және ... ... №15 ... қүші жойылды.
     Тараптардың өзара дауды аралық соттың немесе халықаралық коммерциялық
төреліктің шешуіне беруге ... ... ... бұл дау ... талап
қою құкығына әсер етеді. Бұл мәселені ... үшін ... ... ... ... шолу-талдау жасау қажет.
     Іс жүргізуші-ғалымдардың арасында аралық жазбаның немесе дауды аралық
соттың ... беру ... ... болуы женінде әртүрлі пікірлер
орныққан. Ғалымдардың бір тобы өз еңбектерінде осы мән-жайды ... ... алғы ... ... қарастырады. Ғалымдардың екінші тобы мұндай
пікірмен келіспейтіндіктерін білдіреді. Біздіңше, бұл мәселеде екі ... ... ... ... соттың шешуіне беру туралы келісімнің ... ... сот ... ... Енді осы екі ... айырмашылығын және
салдарын анықтау үшін заңдық тұрғыдан талқылайық [43, 65 б.].
     Сот ... ... ... істі ... ... ... ... соттар ҚР АІЖК-нің 153-бабының 1-бөлігінің ... ... ... ... ... ... бас ... бұл талаппен аралық сотқа жүгіну қажеттігін түсіндіреді. Ал іс
сотта қозғалып кеткеннен кейін тараптардың арасында ... ... ... ... болса және заңнамалық актілерде өзгеше көзделмеген жағдайда,
егер жауапкерден істі мәні ... ... ... ... ... ... қарсылық білдірілсе, сот ҚР АІЖК-нің 249-бабының 5-тармақшасына
сәйкес талапты ... ... ... аралық келісімді іс
апелляциялық немесе қадағалау ... ... ... ... ... ... ... кезде де жасап, дауларын аралық сотқа бере ... іс ... ... ... ... мәні ... ... тәртіппен
қаралады.
     ҚР  АІЖК-нің 153-бабының 1-бөлігінің 1-тармақшасында көрсетілген
"арыздың азаматтық сот ісін ... ... ... және ... ... өзге сот ісін ... тәртібімен қаралуы тиістігіне қоса ведомствалық
бағыныстылық ережесінің сақталмауын, яғни ... сот ... ... Істі ... ... ... беру ... тараптардың өзара
келісуі істің сотқа ведомствалық бағыныстылығының өзгертілгенін білдіреді.
Даудың аралық сот қарауына жатуы шарттық ... ... ... Олай ... сот ... ... ... ҚР АІЖК-нің 153-
бабының 1-бөлігінің 1-тармақшасының ... ... ... ... көрінеді.
Бірақ бұнымен келесі дәлелдерге байланысты келісуге болмайды. Талап арызды
қабылдаудан бас тарту осы ... сол ... ... ... ... ... Бірақ мынадай жағдайлардың салдарынан мүдделі тұлға
мемлекеттік сотқа сол талаппен жүгінуі мүмкін: дауды аралық ... ... ... іс аралық сотта қаралмай ... ... ... бұза ... ... аралық келісім жарамсыз болуы не ҚР-ның "Аралық
соттар ... ... ... ... ... талап арыз берілген
аралық сот ... ... ... бұл ... қарай алмауы мүмкін.
Сондықтан тараптардың ... ... ... ... беру ... ... ... анықталса, судья талап арызды ... ... ... ... ... арызды қайтару ұқсас талаппен мемлекеттік сотқа қайтадан
жүгінуге ... ... ... ... ... екі мәселені анықтап айту
керек. Бірінішісі - ... ... сот ... ... екіншісі
-орындаудан бас тартылған аралық сот шешімінің болуы. Сондай-ақ, ... ... ... Заңының 44-бабына, "Халықаралық коммерциялық 
төрелік туралы" Заңының 7-тарауына, ҚР АІЖК-нің 39-1. 45-1-тарауларына 
сәйкес аралық соттардың және ... ... ... ... мемлекеттік сотқа шағымдануға болады. Құзыретті 
мемлекеттік соттар бұл ... ... ... ... ... жоя алады (бұл жағдайда аралық соттың шешімі жоқ деуге 
болады). Сонда аралық соттың (халықаралық коммерциялық ... ... бас ... немесе құзыретті мемлекеттік сот оның 
күшін жойса, мүдделі тұлғада сол талабымен мемлекеттік сотқа ... ... Ал ... ... ... ... шешімі орындалса немесе құзыретті мемлекеттік сот онын күшін 
жоймаса, ... ... ... «талап қою құқығы болмайды, яғни мүдделі 
тұлға бұл жағдайларда сол талаппен сотқа ... оның ... ... бас ... ... қозғалған іс жүргізу қысқартылуы керек. 
Сот тәжірибесінде осы мән-жайлар анықталса, ҚР ... ... ... ... арыз ... бас тартылады немесе 247- 
баптың 1-тармақшасына сәйкес іс жүргізу қысқартылады. ... ... ... ... қатысты ҚР АІЖК-нің 153 және 247-арының 
қолданылуы дұрыс. Бұл мәселе РФ АІЖК-нде ҚР-ның азаматтық іс жүргізу 
заңнамасына қарағанда келесідей реттелген, 134-бабының ... ... ... ... ... егер ... үшін міндетті болып 
табылатын және сол тараптар арасында, сол нысаны туралы және 
сол негіздемелер бойынша ... ... ... ... ... ... ... туралы атқару парағын ... ... ... , қабылдаудан бас тартатыны көзделеді АІЖК-
нің 220-бабына сәйкес осы ... ... ... ... ... жағдайда
іс бойынша іс жүргізу қысқартылады. РФ-ның заңында аралық сот ... ... ... ... ... ... бас ... мен іс  жүргізуді
қысқарту негіздерінің ішінде бөлек ... ... тұр. АІЖК 53- ... 1-
бөлігінің 1-тармақшасындағы ережені, яғни істің азаматтық сот ісін ... ... ... ... ... ... ... ол мынамен байланысты: істің аралық сотта шешіліп аралық сот
шешімін орындалуы дегенді азаматтық сот ісін ... ... деп ... ... ... ... ... іс жүзінде
қорғалып қойды, аталған ереже егер ... ... дау әлі ... ... ... керек. Ендеше талап арызды кабылдау мен іс жүргізуді
қысқарту негіздерін жаңа ... ... ... ... ... соттар туралы», «Халықаралық коммерциялық төрелік ... ... ... ... актілеріне аралық
соттар және төреліктердің қызметінің мәселелері бойынша толықтырулар енгізу
туралы" Заңы қабылданғанда осы мәселе, яғни талап ... ... ... мен іс ... ... ... және ... сот    шешімінің
болуына қатысты негізді арнайы енгізу қажеттілігі ескерілмеген тәрізді. ҚР
АІЖК-нде аралық немесе төрелік соттың ұксас ... ... ... ... ... ... ... бас тартудың, іс бойынша іс жүргізуді
қысқартудың негіздері ретінде көрсетілмегенін А.Ш. ... де ... ... аралық соттың істің мәні бойынша  ... ... ... ... ... соттың істі мәні бойынша
шешпеген кезде де шешім шығара алатын жағдайын ... ... Ол ... соттар туралы" Заңының 34-бабының 3-тармағында көзделген. Егер
аралық сотта іс қарау барысында ... ... ... ... қайшы келмейтін және баска тұлғалардың құқықтары мен ... ... ... ... жасау жолымен реттесе, аралық іс
қарауды тараптардың өтініші бойынша ... және оның ... ... ... бұл ... ... соттың келісілген
жағдайлардағы шешімі ретінде тіркейді. Аралық соттың бұл шешімінің даудың
мәні бойынша ... ... ... ... ... сияқты күші
болады. Мемлекеттік сотта тараптардың бітімгершілік келісім жасау ... ... ... ... ... яғни сот бітімгершілік келісімді
бекітіп, іс жүргізуді қысқарту туралы ұйғарым ... Бұл ... ... ... орындала алады. Мұндағы айырмашылық мынаған байланысты:
бітімгершілік келісім ерікті түрде орындалмаса, мәжбүрлеп орындалуы тиіс,
ал ... ... ... ... ғана ... ... сондықтан тараптардың аралық сотта бітімгершілік келісім жасауы
шешіммен рәсімделеді. Аралық соттың келісілген жағдайлардағы шешімінің
болуы ... ... ... ... ... болады. Мемлекеттік сотқа
талаппен жүгінуге талапкердің талаптан бас тартуына ... ... ... қарауды тоқтату туралы ұйғарымның да кедергі болады. ... ... ... ... ... ... " Заңның 42-бабымен реттеледі. Осы ұйғарымға
қатысты мәселенің құқықтық реттелуін жетілдіру қажет. Заңда ... ... ие ... ... ... талапкердің
талаптан бас тартуына байланысты аралық сотта іс қарауды тоқтату туралы
ұйғарымның ... деп ... ... ... ... ... Заңда
нақты бекіту керек. Аралық соттың ұқсас іс ... ... ... ... мәселе тәрізді аралық соттың келісілген жағдайлардағы
шешімінің және ... ... бас ... ... аралық сотта іс
қарауды тоқтату туралы ұйғарымның болуын ҚР АІЖК-нің 153 және ... ... ... ... ... бас ... мен іс ... негіздерінің ішінде арнайы көздеу қажет.
     З.Х. Баймолдина талап арызды қабылдаудан  ... және ... ... ... ... егер ... ... сол тараптар
арасында, ол нысана туралы және сол негіз ... дау ... ... ... деген негізбен толықтыру, сондай-ақ талап арызды қайтару
негіздерінің ішінде аралық жазбаның ... ... ... ... ... ... шарттың болуын көрсету қажеттігін ұсынып, ... ... ... ... істі мәні ... ... ... дейін дауды
сотта шешуге қарсылық білдірсе" дегенді алып тастау керектігі жөнінде пікір
білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... істің сотта әрі карап жалғастырылу мүмкіндігін жауапкердің
еркіне байланысты ету аталған ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда  айтылғандардың  негізінде  қарастырып  өткен  мән-
жайларға байланысты мынадай теориялық ... ... -    ... ... қою ... алғы ... ... болады:
    1) аралық соттың сол тараптар  арасында, сол нысана туралы және 
сол негіз бойынша дау жөнінде заңды ... ... ... ... ... ... бітімгершілік келісімін жасау 
жолымен реттеуіне байланысты шығарған келісілген жағдайлардағы шешімінің
болмауы;
    3)   аралық   соттың   ... ... ... ... іс ... ... туралы ұйғарымының болмауы;
4) мемлекеттік   сотқа   талап   қою   құқығын    іске    ... ... ... ... шешуіне беру туралы келісімнің болмауы жатады
[44, 102 б.].
    Осы қарастырған мән-жайлар аралық (төрелік) сотқа ... ... да ... ... Бірақ аралық келісімнің болуына қатысты мән-жай
аралық сотқа талап қою ... іске ... ... ... емес, аталған
құқықтың алғы шарты ретінде болады, өйткені ... ... ... ... ... қою ... ... қөрсетеді. Ал мына мән-жайлардың
аралық (төрелік) сотқа талап қою құқығының алғы ... ... ... ... ... ... сол ... арасында, сол нысана туралы және сол
негіз бойынша  дау  жөнінде  заңды  күшіне  ... ... ... ... ... ... бітімгершілік келісімін жасау
жолымен реттеуіне  байланысты  шығарған  келісілген  жағдайлардағы 
шешімінің болмауы;
    3) аралық соттың ... ... бас ... ... іс ... ... ... болмауы. 
     Сот тәжірибесінде тараптардың істі аралық соттың қарауына беру туралы
шарт жасауының негізінде талапты қараусыз қалдыруды реттейтін ... ... ... 2002 жылғы 28 карашада ҚР-ның Қаржы
министрлігінің Мемлекеттік мүлік және ... ... 'АЭС ... ... ... және "Тау Пауэр БВ"
компаниясына 1997 жылғы 23 шілдедегі сатып алу-сату шартын жарамсыз деп
тану туралы талаппен сотқа жүгінген, бұл шарт ... ... ... ... ... ... ... арасында жасалған. 2002 жылғы 3
желтоқсандағы ұйғарыммен талап Шығыс ... ... ... ... ... 2002 ... 19 ... тыңдауға тағайындалған. Іс
мәні бойынша қаралғанға дейін 2002 жылғы 18 ... ... ... ... ... ... талапты қараусыз қалдыру туралы
өтініш келіп түскен. 2002 ... 19 ... ... ... ... ... арыз қараусыз қалдырылған. Жеке шағымда ... ... ... ... ... ... ... байланысты жоғарыда аталған ұйғарымның күшін жоюды өтінген.
ҚР Жоғарғы ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан
облыстық сотының 2002 жылғы 19 Желтоқсандағы ... ... ... ... ал жеке шағымды қанағаттандырусыз қалдырды. ... ... ... онда ... даулар мен келіспеушіліктердің төрелік қарау
арқылы шешілетінін ... ... ... 32-бабының мәтінінен
келіспеушіліктер туған жағдайда тараптардың дауларын Лондондағы ... ... ... ... ... ... ... арызды АІЖК-нің 249-бабының 5-тармақшасына сәйкес қараусыз қалдырғаны
негізді. Егер талап ... ... ... ... ... қараудың
табиғатын түсінбегендіктен не мәмілені алданудың ... ... ... ол төрелік келісімді ҚР-ның АК-нің 159-бабында көзделген негіздер
бойынша ... деп тану ... ... ... ... ... ... Бұл
талаптарды мәміленің жарамсыздығы белгілері бойынша қанағаттандырса, талап
қоюшы бүкіл шартты жарамсыз деп тану туралы талап қоя алады.
                                                  ... ... ... ... ... ... ой қорытындылырын жасаймыз.
     Азаматтық іс жүргізу ғылымында талап элементтерін онын құрамдас
бөліктері ретінде қарастыру орын ... ... ... ... ... өте ... пікір таластар орын алады. Сондай-ақ талаптың
элементтерінің ... ғана ... ... ... де ... ... ... жөнінде де пікір-таластар орын алуда.
     Бір ... ... үш ... ... негізі және
мазмұны бар екендігін дәлелдеуге ... Бұл ... ... іс ... ... ... пікірімен бекітілді және Н.Б.
Зейдер, А.Ф.Клейнман сияқты ғалымдардың қолдауына ие ... ... ... олар да ... үш ... конструкциясын
айтады, яғни олар нысаны, негізі және тараптар. ... ... ... ... көрініс тапқан.
     Үшінші  ... ... ... ... ... пікірді А.А. Добровольский келтіреді. Оның
көзқарасы көптеген ғалымдар тарапынан, ... ... ... ... тапты.
     Төртіншілері  тіпті талапты элементтерге бөлудің  керегі жоқ, себебі
ол ... ... ... деп ... негіздеуде. Олардың ойынша
нысан, негіз және тараптар талапты оқшауландыратын ... сол ... ... ... деп атаған дұрыс деп есептейді. Мұндай пікірді
И.М.Зайцев, О.В. Исаенкова келтіреді.
     ... сезі ... ... құрушысы ғана емес,
сондай-ақ белгілі бір нәрсенің мазмұнындағы ... ... де ... ... да ... ... сол құбылыстың мәнді бір,
сипаттаушы белгісі ретінде айтуға болады.
     Сол ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырамыз. Тек микана осындай жағдайда
ғана талап элементтері талапты ... ... ... ... ... ... ... сотқа жүгіне отырып тапсыратын талаптық талаптық
етулерді бір-бірінен оның ... ... яғни ... ... Осы ... ... ... біз талаптың үш элементтен тұратын
оқшауландыратын белгілер ... ... іс ... ... деп есептейміз. Ол элементтер талап нысаны, ... ... ... ... Талаптың нысаны. Талаптың нысаны ретінде:
    -талапкердің жауапкерге қоятын материалдық құқықтық талабы,
    -даулы  ... ... ... әдісі.
     Талаптың  объектісі талаптың нысанына құрамдас бөлік ретінде кіреді
және талапты  нақтылайды.  Ал талаптық ... ... ... немесе 
жөнінде мәселе туындаса бұл жерде материалдық объектінің   тек ... сөз ... Бұны ... ... ... ... ... . Кәдмгі
жағдайда талаптық  талап   етуді   азайту   ... ... ... ... ... ... қатар   талапкер   (дау  
нысанына   дербес   талабын мәлімдейтін үшінші  ... ... ... ... жағдайда мысалы бірлік көлемін немесе тауар
көлемін өзгертуге ... ... Осы ... ... мынадай қорытынды жасауға болады.
Талаптың нысанын талап субъектісімен материалдық талаптың жиынтығы құрайды.
Сонымен талаптың нысаны ретінде ... ... ... ... ... алу ... талап немесе уақыты өтілген әрбір күн үшін тұрақсыздық
айыбының пайызын, белгілі бір мүлікке меншік құқығын тануды да ... ... ... меншік құқығындағы үлесті сатып алудың ... ... ... ... тыс ... зиянды өндіру ретіндегі ақша қаражатын
өндіру туралы талап ету немесе шартты орындамаудан ... ... ... ақша ... ... талап ету және т.б.
     Талап негіздемесі. Талап негіздемесіне талаптық талап етуге (исковые
требование) негіз ... ... ... жатады.Оған мысалы келтірсек,
мәмілелер оның ішінде келісім-шарттар, мерзімнің келу фактісі, ... ... ... ... ... зиян келтіру және т.б. Талаптың
негіздемесі негізінде бір емес ... ... ... ... кұрамнан тұрады.
     Талап субъектісі.
     Оларды құрамдас бөліктер ретінде бөліп шығару іс ... ... ... Яғни ... ... сот мәлім етілген талапты
сол тараптардың арасындағы дау бойынша сол нысана туралы және сол негіздер
бойынша ... ... ... ... енген шешімі немесе талап қоюшының
талап ... бас ... ... іс ... сот ісін ... ... ... тараптардың бітімгершілік келісімін бекіту туралы сот
ұйғарымы болса бас ... Заң ... ... ... Яғни ... талаптар барлық үш элементі-талап     
субъектісі, нысаны және негіздемесі  толығымен сай келгенде ғана ... ... ... ... маңызды мәселелердің бірі азаматтық іс
жүргізу құқығы ... ... ... ... ... ... ... Осы күнге дейін құқықтық ... ... ... қалыптасқан жоқ. Мысалы айта кетсек «процесс» сөзінің қазақша
атауын заңнамада «іс ... деп ... де бұл ... ... ... ... сайын көз жеткізудеміз. Себебі «іс ... ... ... аудармасы ретінде де қолданып жүрміз.
Кейбір аудармашылар «процесс» сөзін ... деп ... ... ... ... ... ... сияқты.
     Келесі бір қым-киғаш шатасуға итермелейтін термин «талап» сөзі.
Орысша ... ... ... ... тіліндегі түпнұсқасы «асtіо»
     Римдік  талап - ... ... ... құқық қорғау
құралы емес, өзіндік құқықты жариялау түрі болып табылады. Виндшайдтың
айтуынша, римдіктер үшін ... ... ... немесе оған дейінгі
қолданыста жүрген заңдар емес, магистрат шығаратын немесе қоятын сот ... ... ... рөлі өте маңызды болды. ... ... ... талап асtіо сөзі өзгеріске ұшырайды, яғни оның қазіргі ... жаңа аты ... ... ... арыз ... Ал  енді ... ... иск орыс тіліндегі «искать»
сөзінен шыққан деген ... ... Яғни ... «іздеу» сөздерінін 
синонимі ретінде берілген. Мұнда да көріп отырғанымыздай «иск» термині 
белгілі бір ... ... ... көрсетіп тұр. Демек «иск»
сөзінің тікелей мағынасында талап емес сол ... ... ... Яғни 
талапқоюшы өзінің жауапкерге қойған талабының ... ... ... ... шағынып, мүддесін қорғауды сұрап келіп
отыр. Міне осы жерде ол сотка (талап?) ... ... ... Яғни ... ... жауапкерге қоятын материалдық талабын қорғау құралы ретінде
қолданып ... Сол ... ... сөзінің аудармасы «талап» деп колдану
дұрыс емес деп ... ... ... тікелей аудармасы
«требование».(материальное требование-материалдық талап). Сол ... ... ... ... ... ... атауды алып тастауды және оның орнына
«діттеме» терминін енгізуді ұсынамыз. Мұндағы «діттеме» ... ... ... ... ... ... яғни «іздеу, көздеу» деген мағынаны
береді. Бұл аударманы ... ... не ... ... бұл ... ... берілуіндегі шатасуды болдырмайды. Заңның түсінікті,
карапайым әрі нақты мәтінде болуына жол ашады. Өйткені біз ... ... деп ... ... ... ... талап ету» етіп, ал
«требование» терминін тағы ... ... деп ... ... ... ... «талап қою» деп    аударуда.    «Претензионно-исковая
деятельность» ... ... ... ... деп ... ... ... «дат» деп аудару дұрыс келетін шығар.Себебі ерте
замандарда тұлға қолында билігі ... ... ... ... ... арқылы білдіретін болған. Құқықтық ... ... ... ұтымды ала білу де қоғам үшін де, тілдің ... ... аса ... ... ҚР ... ... актілер туралы заңында» 18-
бабында    «Нормативтік құқықтық актінің мәтіні әдеби тіл мен ... ... ... ... ... деп ... Міне
байқап отырғанымыздай    қым- қиғаш , шатасу   мен    қарама-қайшылыққа  
толы,    жай    азаматтар   түгілі ... ... де ... ... ... тұр. Заң мәтіні көпке ұғынықты,  нақты  әрі  дәлме-
дәл  ... ... ... Осыған байланысты біз келесідей терминдер
тізбегін ұсынамыз:
    үдеріс-процесс,
    діттеме-иск,
    діттеу  арызы-исковое заявление,
    талапкер-истец,
    талап-требование,
    материалдық талап-материальное требование,
    дат-претензия
     Біздің  бұл келтірген пікірлерімізге көптеген ... ... да ... ... ұсынылып отырған терминдер әлі енгізілмеген бұрын
заңнамада белгілі бола ... ... ... ... та сынау-пікірлерді біз
асыға күтеміз. Себебі сынау бар жерде ... та ... тиіс ... ... ... ... ... Республикасының 2000ж. 25-желтоқсандағы «Қазақстан
Республикасындағы сот ... мен ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы. 1995 жылғы ... ... ... ... ... ... ... ҚР-ң Азаматтық Кодексі. Алматы 2000 ж. ... ... мен ... ... А.П. ... ... и административный процесс: старые
и новые проблемы.
5 Гурвич М.А. Учение об иске, состав, виды. М., 1981. – ... ... С.М. ... ... М., 1950. – ... ... А.А., Иванова С.А. Исковые формы прав. М.. 1965. -С.
277.
8 ... М.А. ... об ... состав, виды. М., 1981. – С.145.
9 Добровольский А.А., Иванова С.А. Исковые формы прав. М.. 1965, ... ... Н.Б. ... ... ... – Саратов:
Саратовск. Гос. Универститет 1965. –С. 257.
11 Юдельсон К.С. ... ... ... М., 1956. – ... ... М.А. ... об ... состав, виды. М., 1981. – С.145.
13 Елисейкина Г.Ф. Защита судебных прав и ... ... М., 1974. ... Васьковский
15 Осокина Г.А. Проблемы иска и права на иск. Томск 1989 г. – С. 252.
16 Осокина Г.А. Проблемы иска и ... на иск. ... 1989 г. – С. ... Клейнман А.Ф. Советский гражданский процесс: Учебник- М: Госюриздат
1954 г. – С.144.
18 Чечина Н.А. ... ... ... – Л: ЛГУ; 1962. ... ... Г.А. ... на ... исковом судопроизводстве. Томск, 1990. –
С. 132.
20 Гражданское процессуальное право РК: Учебник/под ред. М.С. ... 1998. –С. ... ... М.А. ... ... ... права (понятие и
виды) Вопросы теорий ипрактики Гражданского процесса. – ... СГУ. ... ... ... право. Т. 1. Учебник для вузов (Академический курс).
Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин.  ... ... 2000. – ... ... М.А. ... об ... состав, виды. М., 1981. – С.145.
24 Чечина.Н.А.,Чечот.Д.М. Гражданская ... ... ... ... 1979. – С. ... Виндшайд. Иск римского права сточки зрения сегодняшнего дня. 1856.
26 Баймолдина З.Х. Гражданско-процессуальное ... РК. ... 2 ... ... 2001. - 128-135 бб.
27 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу ... 1999 ... ... ... мен толықтырулармен).
28 Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. ... №9 ... ...... ... ... ... туралы» қаулысы.
29 Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. ... ... ... ... соты ... ... ...
жүргiзу заңдарының кейбiр нормаларын қолдануы туралы» 2000 ... ... №9 ... ... мен ... ... туралы» қаулысы.
30 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ж.
(2012.24.12. берілген ... мен ... ... Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ж.
(2012.24.12. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).
32 ... ... Т. 1. ... для ... (Академический курс).
Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин.  Алматы: КазГЮА, 2000. – ... ... А.А., ... С.А. Исковые формы прав. М.. 1965. -С.
277.
34 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, 1999 ... ... ... мен ... ... Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. ... ... ... Жоғарғы соты Пленумының «Соттардың азаматтық iс
жүргiзу заңдарының кейбiр ... ... ... 2000 ... ... №9 ... ... мен толықтырулар енгiзу туралы» қаулысы.
36 Қазақстан Республикасының 2001ж. 12-маусымдағы Салық және ... ... да ... ... ... (Салық кодексi). Қазақстан
Республикасының 2001 жылғы 12 маусымдағы N 210-II Заңы. Күшi ... ... ... 2008 жылғы 10 желтоқсандағы N 100-IV Заңымен, 5-3-
бабын қоспағанда("Егемен ... 2001 ... 20 ... N ... ... М.К. ... ... 2-е изд., переработанное и
дополненное — М.: ОАО ... Дом ... 2007 г. - ... ... ... ... судопроизводства М 1982.
– С. 122.
39 Щеглов В.Н. Законность и ... ... ... ... ... ... 1958. – С. 8.
40 Воронков Г.В. Определение суда ... ... в ... процессе. Саратов, 1967.2 - С. 6.4
41 Гражданское право. Т. 1. ... для ... ... курс).
Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин.  Алматы: КазГЮА, 2000. – С.244.
42 Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000ж. ... ... ... Жоғарғы соты Пленумының «Соттардың азаматтық iс
жүргiзу заңдарының кейбiр нормаларын қолдануы туралы» 2000 ... ... №9 ... ... мен ... ... туралы» қаулысы.
43 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесс. М. 1968. - С.136
44 Касенова А.Ж. Қарсы талап азаматтық іс ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың өзекті мәселелері”.
Республикалық ... ... ...... ... ... Афтореферат.
45 Гордон В.М. Основание иска в составе изменений ... ...... ... М.А. ... ... ... права (понятие и
виды) Вопросы теорий ... ... ...... СГУ. ... ... Авдеенко Н.И. Иск и его виды в советском гражданском процессуальном
праве: ... дис. канд юрид ... Л. – ... ... ... Т. 1. ... для ... курс)
Отв.ред М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин.  Алматы: ... 2000. – ... ... Иск римского права сточки зрения сегодняшнего дня. 1856.
50 Энгельман И.Е. Курс русского гражданского судопройзводства. - ... ... ... ... - М: ... 1996. ... Комментарий к гражданскому кодексу РСФСР ( научно-практический) Под.
Ред. М.С. ... 2000. ... ... В. Н. Гражданское процессуальное право.Томск. 1981. – С. 143.
54   Чечина.Н.А.,Чечот.Д.М. Гражданская ... ... ... . ... 1979. – С. 157.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық iс бойынша талап қою өндiрiсi23 бет
Азаматтық iс бойынша талап қою өндiрiсi туралы40 бет
Талап өндірісі14 бет
Талап өндірісі туралы72 бет
Талап өндірісінің түсінігі және маңызы30 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы қағидаларының түсінігі16 бет
Ерекше талап қою48 бет
Талап түсінігі және мағынасы14 бет
Толтырғышқа пайдаланылатын шикізат, шикізатқа қойылатын талаптар11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь