Заңды жауапкершілік

КІРІСПЕ
1 ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШІЛІК ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАҒИДАЛАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ
1.1 Заңды жауапкершіліктің түсінігі
1.2 Заңды жауапкершіліктің қағидаларының түсінігі
1.3 Заңды жауапкершілік қағидаларының түрлері
2 ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШІЛІК ҚАҒИДАЛАРЫНЫҢ ЖҮЙЕСІ
2.1 Заңдылық қағидасы
2.2 Әділеттілік қағидасы
2.3 Гуманизм қағидасы
2.4 Мақсаттылық қағидасы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 1 бабы мемлекеттің ең қымбат қазынасы адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп жариялайды. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын тану, сақтау және қорғау мемлекет міндеті болып табылады. Әрі қарай, Конституциясының 17 бабында «Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды» [1] делінген, яғни жеке тұлғаның қадір-қасиеті мемлекетпен қорғалады. Конституцияның аталған нормалары қоғамның қай саласы болсын, қандай субъектілеріне болсын бірдей, тең жағдайда қолданылады. Біздің зерттеу тақырыбымыз құқық бұзушыға қолданылатын заңды жауапкершілік қағидаларына арналады.
Заңды жауапкершіліктің қағидалары – құқық нормасымен, құқықтық қатынастармен, құқық қолданумен, құқықтық идеологиямен, құқық қорғаумен, құқық бұзушылықпен тікелей байланысты күрделі, кешенді феномен.
Бүгінгі таңда Қазақстан қоғамы құқық бұзушылық санының айтарлықтай өсуімен, мемлекет, оның органдары мен лауазымды тұлғаларының тарапынан, сондай-ақ құқықтық қатынастардың өзге де қатысушыларының тарапынан болатын азаматтар мен заңды тұлғалардың субьективтік құқықтары мен заңды мүдделерін бұзушылықпен қақтығысып отыр. Осыған байланысты заңды жауапкершілік институты құрылатын негізгі бастауларды нақты айқындау өте өзекті болып отыр, өйткені, осы мәселедегі нақтылық заң шығарушылықтың тұрақтылығы мен жүйелі келісімділігінің, бірыңғай құқық қолданушылықтың және де мемлекетте заңдылық пен құқықтық тәптіптің қамтамасыз етілуінің нәтижесінің кепілдігі болып табылады.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, мақсаты осы феноменнің дамуындағы негізгі мәселелерлі табу, нормативтік реттеудің кемшіліктерін анықтау, сондай-ақ заңды жауапкершілік институтын жетілдірудің жолдарын белгілеу болып табылатын әрекет етуші заңнамада бекітілген заңды жауапкершілік қағидаларының анализі өте орынды болып табылады деп білеміз.
Теориялық тұрғыда тақырыптың өзектілігі сол, бұл мәселе заң ғылымында осы күнге дейін полемикалық болып қалып отыр. Заңды жауапкершіліктің түсінігін, мазмұнын, санатын анықтауда біркелкі пікір жоқ, заңды жауапкершіліктің жеке қағидаларын анықтау мәселелеріндегі көзқарастарда да бірегейлілік жоқ. Сонымен қатар, осы мәселелердің теориялық тұрғыда дұрыс шешілуі жалпы алғанда құқық субъектілерінің қызметін алдын ала анықтайды, атап айтқанда, құқыққолданушылар мен заңшығарушылардың, ал бұл ақыр аяғанда заңдылық пен құқықтық тәртіптің жағдайына әсер етеді.
Жүргізілген зерттеулер осы уақытқа дейін заңды жауапкершіліктің теориясы да, заңды жауапкершілік қағидаларының тұжырымдамасы да қылмыстық құқықтың әсерінде қалып отырғандығын көрсетті. Заң және оны бұзғаны үшін жауапкершілік өзара тығыз байланысты және, осылайша қылмыстық құқық жалпы алғанда құқықтың өкілі рөлін иемденеді, жалпыны ауыстыратын бөлік болып табылады» деп жазады.
Қазақстан Республикасының Конституциясы: Қазақстан Республикасының 2007 жылғы мамырдағы № 254-III Заңмен өзгертулер мен толықтырулар енгізілген ресми мәтін. – Алматы: Жеті Жарғы, 2007. – 136 б.
2. Кучинский В.А. О понятии юридической ответственности как фундаментальной категории юриспруденции // Юридическая ответственность. – Минск, 1998. – С. 4-15.
3. Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексі. – Алматы: ЮРИСТ. 2010. – 142 б.
4. Бахрах Д.Н. Административное право. Учебник. Часть общая. – М.,
1991 – 210 с.
5. Самощенко И.С., Фарукшин М.Х, Ответственность по советскому законодательству. - М., 1971, - 456 с.
6. Братусь С,Н. Юридическая ответственность и законность - М., 1976. – 112 с.
7. ШиндяпинаМ.Д. Стадии юридической ответственности, - М.,1998. – 122 с.
8. Меньшиков В.В. К вопросу о соотношении моральной и юридической ответственности в социалистическом обществе // Проблемы правоведения. Новосибирск, 1967. - С.43- 46.
9. Лейст О.Э. Санкции и ответственность по советскому праву. - М., 1981. – 223 с.
10. Горшенев В.М. Способы и организационные формы правового регулирования в социалистическом обществе. - М., 1972. – 344 с.
11. Tapxoв В.А. Понятие юридической ответственности // Правоведение. - 1973. - №2. – С. 23-30.
12. Общая теория государства и права. Академический куре / Под ред. проф. М.Н. Марченко. Том 2. Теория права. - М., 1998. – 645 с.
13. Явич Л.С. Право и социализм. - М , 1952. – 154 с.
14. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және ерекше бөлімдері) – Алматы: ЮРИСТ, 2008. – 296 б.
15. Лейст О.Э. Основные виды юридической ответственности за правонарушение // Правоведение. - 1997. - № 3.- С. 4-10.
16. Богданова М. С. О понимании юридической ответственности в современных условиях// Юрист. - 1991. – 137 с.
17. Трофимова Мп, О правоотношениях и функциях ответственности // Вестник Волжского университета им. В.Н. Татищева, Серия «Юриспруденция». Выпуск шестой. - Тольятти, 1999. - С. 65-72.
18. Алексеев С.С. Право: азбука теория - философия: Опыт комплексного исследования. — М.: Статут, 1999. - 167 с.
19. Черданцев А.Ф. О понятии и содержании юридической ответственности.// Правоведение. - 1976. – №5. - С. 39-48.
20. Лазарев В.В., Липень С.В. Теория государства и права. Учебник для вузов. - М. 1998. – 330 с.
21. Базылев В.Т. Ответственность советском праве. - Красноярск, 1977. – 89 с.
22. Синха С.П. Юриспруденция. Философия права. Краткий курс. – М., 1996 – 214 с.
23. Проблемы теории государства и права. Учебное пособие. – М., 1999. – 510 с.
24. Чистое учение о праве Ганса Кельзена. Сборник переводов. Вып. –М., 1987. – 157 с.
25. Сапарғалиев Ғ., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық. 2- басылым, өңд., толықт., - Астана: Фолиант, 2011. – 360 б.
26. Иоффе О.С., Шаргородский М.Д. Вопросы теории права.-М., 1961. – 205 с.
27. Теория государства и права. Курс лекций/ Под ред. Н.И. Матузова и А.В. Малько. -М., 1997. – 628 с.
28. Ливщиц Р.З., Никитинский В.И. Принципы советского трудогого права // Советское государство и право. – 1974. - №8. – С. 313- 319.
29. Черданцев А.Ф. Теория государства и права. Учебник для вузов. – М., 1999. – 456 с.
30. Нерсесянц В.С. Общая теория права и государства. Учебник для юридических ВУЗов и факультетов. – М., 1999. – 567 с.
31. Баймаханов М.Т., Вайсберг Л.М. и др. Взаимодействие правового сознания с моралью и нравственностью в обществе переходного периода. – Алматы: Жетi жаргы, 1995. – 156 с.
32. Боннер А.Т. Законность и справедливость в правоприменительной деятельности. – М., 1992. – 156 с.
33. Щенникова Л.В. Справедливость и добросовестность в гражданском праве// Государство и право. – 1997. – №6. - С. 119-125.
34. О свободе. Антология западно-европейской классической либеральной мысли. – М., 1995. – 234 с.
35. Козловский В.В. Социальная справедливость и социальная ответственность. – М., 1998. – 81 с.
36. Мальцев Г.В. Социальная справедливость и право. – М., 1977. – 115 с.
37. Алексеев С.С. Проблемы теории права. – Свердловск, 1972. – 235 с.
38. Карташов В.Н. Правоприменительная практика в социалистическом обществе. – Ярославль, 1986. – 112 с.
39. Франк С.Л. Духовные основы общества. Введение в социальную философию // Русское зарубежье. Л., 1991. – С. 254-258.
40. Маркс К. Энгельс Ф. Сочинения. 2-e издание. – Т. 46, ч. 1. – 567 с.
41. Цыбулевская О.И. Юридическая ответственность // Теория государства и права / Под ред. Н.И. Матузова, А.В. Малько. - М., 1997. – 680 с.
42. Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығы. Қазақстан Республикасында өлім жазасына мораторий еңгізу туралы 2003 ж., 17 желтоқсан № 1251. // Егемен Қазақстан. - 2002. - 23 желтоқсан.
43. Қазақстан Республикасының Заңы. Нормативтік құқықтық актілер
туралы 1998 ж., 24 наурыз N 213. - Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1998 ж., 25-құжат.
44. Сартаев С.А. Заңды жауапкершілік қағидасы жүйесіндегі гуманизм қағидасы // ҚазҰУ-дің Хабаршысы. Заң сериясы. – 2011. - №4. – 113-118 бб.
45. Познышев С.В. Основные вопросы учения о наказании. –М., 2004. – 458 с.
46. Ағыбаев А.Н. Ответственность должностных лиц за служебные преступления. Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 304 с.
47. Явич Л.С. Общая теория права. –Л., 1976. – 315 с.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Конституциясының
1 бабы мемлекеттің ең қымбат қазынасы адам және ... ... ... ... деп ... Адам мен ... ... мен
бостандықтарын тану, сақтау және қорғау ... ... ... ... ... Конституциясының 17 бабында «Адамның қадір-қасиетіне ... [1] ... яғни жеке ... ... ... Конституцияның аталған нормалары қоғамның қай ... ... ... ... ... тең ... қолданылады. Біздің
зерттеу тақырыбымыз құқық бұзушыға қолданылатын заңды ... ... ... ...... ... құқықтық
қатынастармен, құқық қолданумен, құқықтық идеологиямен, құқық ... ... ... байланысты күрделі, кешенді феномен.
Бүгінгі таңда Қазақстан қоғамы құқық бұзушылық санының айтарлықтай
өсуімен, мемлекет, оның ... мен ... ... тарапынан,
сондай-ақ құқықтық қатынастардың өзге де қатысушыларының тарапынан болатын
азаматтар мен заңды тұлғалардың ... ... мен ... ... ... отыр. Осыған байланысты заңды ... ... ... ... ... айқындау өте өзекті болып
отыр, ... осы ... ... заң ... ... мен
жүйелі келісімділігінің, бірыңғай құқық қолданушылықтың және де мемлекетте
заңдылық пен құқықтық тәптіптің қамтамасыз етілуінің нәтижесінің ... ... ... ... ... ... осы ... дамуындағы
негізгі мәселелерлі табу, нормативтік реттеудің кемшіліктерін анықтау,
сондай-ақ заңды ... ... ... ... белгілеу
болып табылатын әрекет етуші заңнамада ... ... ... ... өте ... ... табылады деп білеміз.
Теориялық тұрғыда тақырыптың өзектілігі сол, бұл мәселе заң ... ... ... ... болып қалып отыр. Заңды жауапкершіліктің
түсінігін, мазмұнын, санатын ... ... ... жоқ, ... жеке ... анықтау мәселелеріндегі көзқарастарда да
бірегейлілік жоқ. Сонымен ... осы ... ... ... ... жалпы алғанда құқық субъектілерінің қызметін алдын ала ... ... ... мен ... ал бұл ақыр ... пен құқықтық тәртіптің жағдайына әсер етеді.
Жүргізілген зерттеулер осы уақытқа дейін заңды ... да, ... ... ... тұжырымдамасы да қылмыстық
құқықтың әсерінде қалып ... ... Заң және оны ... ... ... ... байланысты және, осылайша қылмыстық құқық жалпы
алғанда құқықтың өкілі рөлін ... ... ... ... ... деп ... ... ескерсек, бүгінгі таңда отандық ғылымда
қалыптасқан дәстүр құқықтың жеке және жария болып бөлінуі ендігі ... ... бола ... Жеке және ... ... түбегейлі түрде
құқықтық режимдері ... ... бұл ... және жария-
құқықтық жауапкершіліктің болмысына, ... ... ... ... ... әсер ... ... айтылғандарға орай, құқық теориясының затын және оның ... ... ... ... ... жауапкершілік қағидаларының жалпы
теориялық тұжырымдамасын жасау өте өзекті болып ... ... ... жауапкершілік институтының даму бағыттарын
анықтайтын негізгі тенденцияларды да назарсыз қалдыруға болмайды. ... ... ... ... ... ... ашу жайлы болып
отыр. Өйткені нақ осы құқықтық идеологияда ... ... ... ... қоғамдық өмірде болып жататын өзгерістерді
көрсете отырып, жаңа құқықтық ... ... үшін ... болып табылатын
идеялар, көзқарастар және тұжырымдамалар туындайды және ... ... ... ... ... және оның
қағидаларының мәселесі заң әдебиеттерінде бірнеше рет ... Әр ... ... ... А.Н. ... С.С. Алексеев, Б.Т. Базылев, Д.Н.
Бахрах, С.Н. Братусь, А.С. ... А.С. ... О.С. ... ... В.А. ... О.Э. ... В.С. ... С.С. Сартаев, С.Н.
Сәбекенов, И.С. Самощенко, М.Х. ... ... М.Д. ... ... және т.б. ... бет ... отырған мәселе тек құқық теориясының шеңберінде ғана емес,
сонымен қатар азаматтық, ... ... ... ... ... атап өткен жөн. Сондай-ақ көрсетілген ... ... ... ... олардың көпшілігінде заңды жауапкершілік
қағидаларының мәселесі өзге ғылыми мәселелердің ... ... ... ... жеке ... шеңберінде
шектелгендігін мойындаған жөн.
Сондай-ақ жұмыстардың басым көпшілігі ... ... ... ... кеңестік заңнаманың негізінде жазылған, бұл да заңды
жауапкершілік қағидалары жүйесінің бүгінгі таңдағы жағдайын қарастырудың
өзектілігін дәлелдейді.
Дипломдық ... ... ... болып отандық заңнамалық жүйе,
атап айтқанда, заңды жауапкершілік институты табылады.
Зерттеудің ... ... ... ... тапқан заңды
жауапкершіліктің қағидалары құрайды.
Зерттеудің ... мен ... ... ... ... ... және геосаяси келісілген әлеуметтік үрдістер,
дамудың объективті заңдылығы мен қоғамдық өмірдің құбылыстарының байланысы
жайлы, сонымен қатар ... ... ... қоғам, мемлекет және
тұлғаның байланыстары туралы философияның ... ... ... ... ... ... ... жүйелі және т.б. әдістері қолданылған.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың зерттеу мақсаты
Қазақстан қоғамы дамуының ... ... ... ... ... ... ... және түрлік ерекшеліктерін кешенді
ой елегінен өткізу болып табылады.
Бұл мақсат келесі ... ... ... шешу жолымен іске
асырылады:
• заңды жауапкершіліктің, ... ... ... ... ... ... көзқарасын анықтау;
• «заңды жауапкершілік» және «заңды жауапкершілік ... ... ... ... ... ... заңды жауапкершілік қағидаларының жүйесін белгілеу;
• заңды жауапкершілік қағидаларының мазмұнын ашып ... ... ... заңды жауапкершілік қағидаларының өзара әрекеттесуін
анықтау.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Жұмыстың ... ... ... ... және де ... жауапкершілікті қолданатын басқа да ... ... ... мәні мен ... ... ... ... жою болып табылады.
Зерттеудің тәжірбиелік маңызы заңды жауапкершілік заңнамасының
жетілдіру, унификациялық құқыққолдану ... ... ... ... ... Жұмыстың кейбір негіздері құқыққолдану органдарының
тәжірибесінде қолданылуы мүмкін, және де ... және ... ... ... ... немесе басқа да салааралық дәрісте қолдануға болады.
Жұмыстың құрылымы ... ... мен ... ... ... ... екі бөлім, қорытынды және пайдаланған
әдебиеттерден тұрады.
1 ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШІЛІК ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті мемлекеттік мәжбүр етумен қамтамасыз
ету сияқты құқықтың белгісімен тығыз байланысты, ... ... деп ... ... ... әрқашан ғалым заңгерлердің
назарында келеді, алайда, мұндай қызығушылықтар оның тәжірибелік ... ... ... ... жауапкерлік маңыздылығы оның екі түрлі табиғатымен түсіндіріледі.
Бір жағынан, бұл құқықтық норма ұстанымдарын бұзатын азаматтарға ... ең бір ... ... ... ... ... ... өмір сүру тұрақтылығын қолдау әдістерінің бірі болып табылса, ... ... ... ... ... тәртіптерге қол
сұғушылықтардан өзін-өзі қорғау болып табылады. Заңды жауапкершілік туралы
дәлелді ... ... ... ... ... ... реттеуді оңтайландыруға септігін тигізеді және сәйкесінше
жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... заң әдебиеттерінде жауапкершілік тақырыбы
салалық ғылымда болсын, жалпы құқық теориясында болсын белсенді ... ... ... ... ... барлық пайымдауларды
талдай келе, жауапкершілік түсінігін анықтаудағы көзқарастардың ... ... ... ... ... ... болады.
Осыдан келіп, теориялық негізі бойынша жауапкершіліктің барлық тұжырымдарын
екі топқа бөлуге болады.
Бірінші ... ... ... ... мінез-құлықтың салдары
ретінде қарастыратын көзқарастарды жатқызуға болады. Құқық бұзушылықсыз,
жауапкершіліктің болуы мүмкін емес.
Екінші ... ... ... ... ... ... сай мінез-құлқы деп, басқа адамдардың, ... ... ... сезім деп, сыртқы және ішкі бақылау нысаны, ... ... ... ... мүмкіндіктері мен қасиеттерінің ... деп, ... ... ... ... деп пайымдайтын
көзқарастарды жатқызуға болады.
Жауапкершілік туралы сөз болғанда оның құқыққа қайшы әрекет пен және
оның ... ... ... ғана ... ... болады.
Жауапкершілікті осылайша түсіну жалпылама дәстүрге айналған. Дегенмен
аталған теориялық ... ... ... ... ... құқықтық әдебиеттерде талданбай келеді. Бірқатар авторлар
аталған категорияны мемлекет пен қоғамның ... ... ... ... ... нормаларының талаптарын орындатуға мемлекеттік
мәжбүр ету деп талдайды [2, 4 б.].
Мәжбүр ету ... ... ... және ... ... ... ... құқықтық құбылыс секілді
мемлекеттік мәжбүр етумен байланыстылығымен келісу керек. Алайда, ... ... ... да құқықтық құбылыстарға тән болғандықтан,
жауапкершіліктің анықтаушы ... ... ... ... ... мұндай тұрғыдан келу жауапкершілк пен тұлғаға мәжбүр ету
шараларын қолдануды біріктіріп жібереді: мысалы ҚР ... ... ... ... жаза сот ... тағайындалатын мемлекеттік мәжбүр ету
шарасы деп түсіндіріледі. Алайда заң шығарушы ... пен ... ... ... ... ... ҚР ... кодексінің 5 тарауында
қылмыстық ... пен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәжбүр ету түрінде ... ... ... дәлелденбеген, негізсіздеу, өйткені, құқықтағы ... ... қыры және ... көріністері бар. Мәжбүр ету – ... ... мен ... ... ... өкілдірінің қоғамдық
қауіпсіздік пен тәртіпті қорғау мақсатында, құқық бұзушылықпен және басқа
да зиянды ... ... ... ... ... бекітілген
мәжбүр ету шаралары мен құқықтық нормаларда ... ... ... субъектілердің мінез-құлқы мен санасына физикалық,
психикалық және ... да әсер ... ... жауапкершілік жалпы құқық секілді
мемлекеттік мәжбүрлеумен байланысты екені күмән туғызбайды. ... ... ... да ... ету ... ... болып
келеді. Осыған байланысты теорияда былайша қарастырылады:
Ескерту шаралары – ... ... ... ... ... алу ... ... қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында
пайдаланылатын мемлекеттік мәжбүр ету ... бір ... ... ... ... ... ... айыру орындарынан босап шыққан
тұлғаларды әкімшілік бақылауды келтіруге болады.
Бұлтартпау ...... ... ... ... үшін ... зиянды салдарының алдын алу үшін қолданылатын мемлекеттік мәжбүр
ету шараларының бір түрі.
Жауапкершілікті мемлекеттік ... ету деп ... ... ... ... шарасы мен бұлтартпау шарасын қолдануды жауапкершілік ... ... ... бар деген қорытындыға Д.Н. Бахрах келеді [4, 21 ... ... ... ... болмайды деп ойлаймыз. Өйткені
жауапкершілік шараларын қолдану мен ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде мәжбүр ету шараларының ішінде қорғау ... ұғым да бар ... ... Бұлардың арасындағы түсінікпен шектеулер
туралы сұрақтар осы күнге дейін жалғасын тауып келе жатқан ... ... ... ... ... деп ... қайшы әрекеттері үшін
немесе субъективті құқықты бұзғаны үшін ... ... жеке ... сипаттағы құқықтан айыру жазасын көздемейтін, заң шеңберіндегі
құқықтық шаралары деп түсіну қажет. Олардың қатарына мәмілені ... ... ... құқықты мойындау, шарттан бас тарту мысалдарын келтіруге
болады. Жауапкершілікті мемлекеттік мәжбүр ету ... ... ... шаралары жауапкершілік шаралары болып табылатынын мойындау қажет.
Мұндай ... ... И.С. ... мен М.Х. Фарукшин келеді.
Құқықтағы қорғау шараларының мәселесін талдай ... олар ... ... шығарумен келісуге болмайды, өйткені мемлекеттің бір
фактіге теріс жауап ... ... ... ... ... ... түрде түрлі тәртіптегі құбылысқа айналдырады» деген
қорытындыға ... [5, 45-46 бб.]. ... ... мен ... арасын шектеуге С.Н. Братусь те қарсы шығады. Ол ... ... ... ... ... деп ... орнын толтыру, оның пікірінше, қорғау шарасы да, жауапкершілік
шарасы да болып табылады [6, 85 б.]. Д.Н. ... ... ... ... да, ... ... және ... алу шараларын да
енгізеді [4, 26 б.]. ... ... ... деп ... ... ... Әрекет етіп тұрған заңнамаларды талдау, заң ... ... ... ... ... ... Егер бір ... туралы сөз болса, онда екі ... ... ... ... еді. ... ... қорғау шаралары мен
жауапкершілік шаралары мәні бойынша айырмашылықтарға ие. Жоғарыда ... ... ... ... Ал ... ... деп ... берілген шеңбер мен нысанда жеке немесе мүліктік сипаттағы құқықтан
айыруға әкеліп ... ... ... ... үшін ... ... бұзғаны үшін қолданылатын құқықтық ... деп ... ... ... ... жауапкершілік шаралары мен қорғау шараларын ... жеке ... ... ... ... айырылуға әкеліп соғады
ма жоқ па, сол жағынан белгілеу қажет секілді.
Мұнда айта кетер жәйт, «айыру» категориясы осы ... ... ... ... ... Әдетте құқықтан айырылуды, орындалмаған міндетті жаңа міндетке
ауыстыру, бұзылған міндеттен шығатын ... ... ... ... ... жаңа ... ... құқықтық мәртебесі өзгеруімен
байланысты құқық бұзушы үшін жағымсыз салдары деп ... ... ... ... ... ... мен қосымша міндеттер
жүктеуден көрініс табады, яғни заңды жауапкершілік шараларын жүзеге асыру
заңды ... ... ... ... Алайда, қорғау шараларын
қолдануда субъектіде кейде қосымша міндеттер пайда болады. ... ... ... ... ... ... алушы тауардың кемшілігін белгіленген
мерзімде ... ... ... ... ете ... яғни ... ... қолдана
алады. Бұл жағдайда сатушыда алдын болмаған, қосымша міндет пайда болады:
тауардың ... жою ... ... ... ... ... қолдану заңды мәртебенің өзгеруіне әкеледі.
Құқықтан айыруды субъектілерге тиесілі конституциялық құқықтардан (өмір
сүру, бостандық, жеке басқа қол сұғылмаушылық, ... ... ... ... не ... немесе мүліктік саладағы кемсітуден көрініс
табатын заңды жауапкершілік шараларын қолдану салдары деп түсінген жөн ... ... ... ... бұзушылық байынша ... ... ... мүмкiн емес, сондықтан осы тұжырымды
жақтаушылары анықтайтын белгiлер болып: тек қана ... ... ... ... ... сатып алу кезінде қандай да бір ақаулықтар немесе
шектеулер пiшiнде жоқ, ... ... ... ... ... ... ... салдарынан заттың немесе мүліктің ақаулығы пайда
болса, заңды жауаптылық ешқандай ... ... Осы ... ... ... ... бойынша мемлекеттің қателігі деп санайды.
Заңға қайшылық және соттау екi әр түрлi ... ... ... ... ... ... - бұл ... ашылмалы-жабылмалы
және дамитын өмiрлiк қағида, көзқарастар, ... ... ... ... және ... ... ... мемлекетке, ұжымға, жанұяға, ... ... ... ... [7, 12 б.]. ... және ... - ... нормалардың
әр түрлi топтары және оның теңестiре алмайтын және құқық реттеуi ... ... ... ... әсерiн айғақсыз тарату болып табылады.
Тiптi, (жауапкершiлiктiң өлшемдерiн ... ... ... өлшем қолданудың жағдайларында ... ... ... С.Н. ... осыған ұқсас пiкiрді ұстанады: ... ... ... жанама түрдегi мемлекеттiк мәжбүрлеу
болып табылады. Егер мiндет ерiктi жағдайда ... онда бұл ... ... ... [6, 4 б.]. ... бұл ...... онының сыртқы пiшiннен әсер етуiн ... ете ... ... Бұл, ... ... ... ... түрі ретiнде
факультативтi iлтипатқа қабылданбағанында емес, қолданудың түрі ретiнде
факультативтiк жауапкершілік болып ... ... ... ... ... ... тәуелдiлiк сипаттамасынан тыс сақтайды.
В.М. Горшенев және В.В. Меньшиктің пікірі бойынша заңды жауапкершiлiк,
бұл (азамат, ұйым, ... адам және тағы ... ... ... ... қолдану кезінде заңсыз әрекетi жасау және
оның ... ... ... түрде мемлекеттiк ықтиярсыз ... ... ... ... [8, 43-46 бб.]. В.М. ... В.В. ... осы позициясына Э. Лейст өз ... ... пiкiр ... ... ... тұлға құқық бұзушылықа әдейі
барады, заңды түсінеді(адамның қабiлеттiлiгi өз ... ... яғни ... ... ... ... ... табылады [9,
123 б.]. И.С. Самощенко және М.Х. ... ... ... ... ... ... түсiнуiне мұндай тәсiлдеме iс жүзiнде
әдiл ... [5, 45-46 бб.]. Одан ... ... мұндай заңды
жауапкершiлiктiң анықтамасын негiзге ала отырып, заңды ... ... ... ... ... емес деп ... Горшенев заңды жауапкершiлiк зардаптың, онына тәуелдi
игiлiктерін айыруын ... ... ... және мәжбүрлеу шараларын
тiкелей заңға сүйеніп қолданылу мәртебесінiң компоненттеін бір ... ... ... Ол ... ... барысында екi дербес ұғымдарды
ерекшелейдi: жауапкершілік заң бойынша қалай қолданылған және ... ... ... ... болғандығы [10, 13 б.]. Егер
жауапкершіліктің астында ... ... ... ... ... ... нормалардың тобы) заңды жауапкершiлiк институты ... ... ... ... ... ... онда - заңды
жауапкершiлiк бұл ... ... ... тұлғаны қорғау теориясының
мiндетi деген анықтамаға сай болар еді.
Өз ... ... ... «жауапкершiлiк» ұғымы анықталып және
заңдық жауапкершiлiк ерекшеленіп келген. В.А. Тархов ... ... ... ... өз әрекеттерiнне есеп беру, деп түсіндірген [11, 23
б.]. Ол ... ... ненi ... ... ... ... қолданылылмайды. Жауапкершiлiкке тарту қажеттiлiк туындайтындай
мiндеттi орындалады және қоғамдық қатынастарды бұзады. Заңды жауапкершiлiк
- бұл мiндеті ... ... өз ... есеп беру ... ... талап етуi - жауапкершiлiктiң негiзгi белгiсі және мәнi, ал соттау
негізінде жазалау - бұл ендi ... ... [11, 25 б.]. ... ескертетін
жайт , жауапкершiлiк термины түсiндiрілуi сол сияқты теорияда мойындауды
таппаған және iс ... ... ... ... Бұл феномен назарсыз
қалдырмады, терминның анықтамасы не ... ... ... ... ... ... ... болып қала бермеді. Анықтамасын әр түрлі ... ... ... ... нақты, қатып қалған анықтамасы жок. Ол жеке
құқықта ... ... ... бұл позицияда сезiктi,
айыпкер, айыпталушы үшін айыптау дегенді білдіреді. ... ... ... туралы түсіндермелер аз, өйткенi ол әр түрлi сөздерді
және түсініктерді білдіреді және де арқа сүйейтiн ... ... ... зерттеуiн ауыстырып жiберетiнiн атап өтiледi. ... ... ... ... ... , ол қарама қайшылыққа жол
бермейді [12, 594-595 бб.].
Көптеген авторлар заңға сүйенген нормалардың санкциялары мен ... бір ... ... ... Л.С. Явич заңды
жауапкершiлiк заңға сүйенген норманың тиiстi санкциясының ... ... ... ... мәнi» заңды ... ... ... ... заң ... ... диспозициясының
орындамауына заңының шарасыз санкцияға ұшырауға кететіне белгі салды [13,
136 б.]. ... оның ... ... ... ... қатар
маңызды кемшіліктер болады. Заңға сүйенген норманың санкциясымен ... ... және ... ... құқықтарын қорғау
мақсаттарындағы мәжбүр ету шаралары туралы бекiтiлген ұйғарымның ... ... [4, 21 б.]. ... ету ... ... ... ... қолдануға болады. Осылайша, дау жағдайында тараптың
мәмiлесiн жазбаша түрiнiң сақталмауы ... ... ... ... ... сілтемелер жоқ болған жағдайда шарт тоқтатылады немесе
күшін жояды. Заңның сүйенген норманың ... ... ... ... анық нақтылай алмайды. Мысалы, заңға ... ... ... ... ... бола ... ... өлшемі болмайды. Өз таңдауы бойынша жалға алушысы күрделi жөндеудi
жасайды, ҚР АҚ ... ... ... ... төленген құнды
өндіріп алмақшы болады, бірақ шарт ... ... ... ... ... ақы ... тиіс емес [14].
Сонымен бiрге заңға сүйенген норманың санкциясы ... ... ... ... болатын және санкция
ескерiлген нормалардың мәжбүрлеу шараларын тұлға қолданылады.
Санкцияны қолдану кезінде пайда болған ... ... ... ... ... онда ... тәсiлдер арқылы бiз жауапкершiлiкті
анық түсіне аламыз.
Теорияда таралған заңды ... ... ... ... бұл ерекше құқықтық қатынас. Мысалы, О.Э. Лейст ... ... ... ... айыпкердiң тұлғасымен) және мемлекеттiк органдардың
(нақтылы, жағдайларында заңға - ... ... ... арасындағы
құқықтық қатынастарды серпiнде заңды жауапкершiк деп анықтайды [15, 5 б.].
М.С. Богданова заңдық ... ... және ... сүйенген
норманың бұзушылығының қолайсыз зардаптарын оның өзара ... ... ... ... басқа құқық субъектiлерiнiң арасындағы (азаматпен,
лауазымды адаммен) құқықтық қатынас сияқты анықтауға болғанын айтады [16,
39 б.]. М.П. ... ... ... құқықтық қатынас ретінде
қарайды. Жауапкершiлiктiң ... сол ... ... ... тiкелей байланысты дейді [17, 68 б.]. 1965 жылдан бастап
заңды жауапкершілік отандық ... кез ... ... ... нормалардың
бұзылуында нақты санкциялардың құқық бұзушысына қолдануды негiзгi мақсат
пен құқық бұзушы және ... ... ... ... ... ... ... деп санайды. Мемлекеттiк аппараттың тарабынан
азаматтың құқығын, онының ... жеке ... ... ету мүмкiндiгi
құқықтық қатынастың қатысушыларымен әрқашан ескерiлген және жеке құқықта
көрсетілген . Нақ сол ... ... ... ұғымдар ретінде
Қорғау қатынастарының тұжырымдамасының әзiрлеу кезінде келесi қадам ... ... ... ... ... факт ... әр ... болатын, заңсыз
әрекет мойындау болып табылады (О.С. Иоффе, М.Д. ... ... ... бұл, ... ... нормаларының процессі
деп С.С. Алексеев тұжырымдайды. Оның пiкiрi ... ол, ... ... ... ... ... ... мәнi бар, қызмет көрсететін -
«арақатынастық» деп аталатын ерекше тектегі құқықтық ... ... [18, 102 б.]. ... ... ... жауапкершiлiк пен қатар
қорғау негізіндегі ... ... ... ... ... , себебі, бұл қорғау негізіндегі құқықтық қатынасымен ... ... ... ... ... ... құқықтық
қатынаспен тығыз байланыста болатын қатынас түрі ... ... ... ... ... және объектілері (жеке
құқықтар және заң мiндеттерi) мазмұны болып табылады. ... ... ... түсiндірілуі, субъект ... ... ... ... ... ... тура келедi. Мұндай түсiну
қолданыстағы заңнамада жауапкершiлiктiң нормативтiк ... ... ... ... ҚР ҚК 14-бабына [3] ... ... ... ... тек қана ... ... жеке тұлғаны
жатқызамыз.
Өте маңызды болып табылған жауапкершiлiктiң түсiнуi бұл құқық бұзушы
дербес немесе мүлiктiк ... ... ... тұлғаның мiндетi деп
есептейміз. Мысалы, жауапкершiлiктiң ұқсас түсiндiрулерiн С.С. ... ... С.Н. ... В.И. ... Н.С. ... А.А.
Пионтковский, Р.Л. Хачатуров», А.Ф. Черданцев, Р.Г. ... және тағы ... ... ... ... ... түсiнуi, бiрiншi кезекте,
қоғамдық қатынастардың заңға сүйенген нормаларының әсер ... ... А.Ф. ... құқық нормасы нақты қатынастарының
субъектiлерiне тиiстi ... ... ... ... ғана ... Құқық нормасы басқа зардаптардың ешқандай ... және ... ... ескермейдi. Мұндай мiндеттердiң бiр түрi
заңды жауапкершiлiк болып табылады [19, 42 ... ... ... ... ... қолданылады.
Мысалы, ҚР АҚ 350-бабында орындаған мiндеттеме лайықсыз ... ... ... ... мiндетін орындамаған тұлға орындатады [14].
Жауапкершiлiк бұл заң ... бiр түрi ... ол ... құқық
бұзушылықтың iске асыруынан кейiн пайда болады және де қорғау ... ... ... ... ... ... ... дербес немесе
мүлiктiк мiнездi айыру нышанында құқық ... ... онда ... ... заңға қайшы, жазықты әрекетпен ұштасады деп көрсетеді.
Заңды жауакершілік құықтың ерекшеленген бір ... ... ... және де ... тығыз байланысты.
Жауапкершiлiктiң өлшемдерiн қолдану үшiн ортақ ереже сәйкес жеке
құқықта ... ... жеке ... ... ... ... ... керек, бұл, жасалатын әрекетке тұлғаның психикалық қатынасы мен
оның зардаптарынан туындайды.
Кiнә бұл ... ... ... үшiн қажеттi бірліктерді
қабылдамау сияқты тұтас көрiнiстен ... ... жеке ... қатынастары және тағы басқалар ... ... ие ... ... кейбiр түрлерi азаматтық құқық ... ... ... ... ... ... заң
шығарушы бекiтедi. Мысалы, орындаған мiндеттеме лайықсыз түрде кәсiпкерлiк
қызметтiң жүзеге асыруын орындамаған тұлғаның немесе тиiстi орындау ... ... ... емес ... ... ... да ... шарттың мәлiмет сақтап қалмаса ҚР АК 359-бабының 2 тармағына [14]
сәйкес жауапкершiлiк жүктелінеді. Сонымен ... одан ... ... ... ... ... өлшемдерi бойынша қолданылуы
мүмкін. Мысалы, қызмет көрсету ақылы шарт бойынша орындаушы ҚР АК ... [14] ... ... тапсырысшыға толық өтеудi мiндеттемені
орындаушы келiсiм шарттан бас тарта алады.
Сонымен бiрге жауапкершiлiктiң ... бұл ... ... ... құқық
бұзушылық болып табылады.
Қорыта келгенде, жауапкершiлiк бұл ... ... ... ... ... ... пайда болатын құқық бұзушылық болып табылады.
Ерекше заң әдебиеттерінде жауапкершiлiктiң мазмұнын түсiнуiн мiндет
ретінде сыналады. Мысалы, О.Э. ... ... ... тек қана ... ... ... жүктелген тұлғаға ғана қолданылады дейді [15, 4 б.].
Бiрiншiден, О.Э. Лейст қылмыстық құқық бағытындағы көп проблемаларды ескере
отырып, ол ... ... ... (сонымен қатар ашыжеке құқықта табанын
тіреген) және осы салада тек қана ... ... ... болатынын
айтып өтеді.
Дегенмен, жауапкершiлiк құқық бөлiмінде тек қана құқық қолдану арқылы
жүзеге асырады, бiрақ бұл ... ... ... болып табылады.
Екiншiден, жауапкершiлiктi қолдану ерекшелігі тек қана, оның мәніне
әсер етпегендікте ... ол осы ... ... ... ескере кеткен жөн. Одан басқа, құқықта, жауапкершiлiктен де басқа
құқық қолдану арқылы жүзеге асыратын ... бiр ... ... ... орындалуын ҚР заңдарында ескерiлген оның өкiлеттiктер ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар мемлекеттiк құрылыммен қамтамасыз етiледi. Мысалы, жеке
тұлғалардың мүлiк салығының салықтарын төлеудi мiндет ретінде қарастырамыз,
себебі, бұл ... тек қана ... ... ... ... ... ... түсiну тұлғаны қорғауға
кепiлдiк берілсе құқыққа қайшы келетiнiн көрсетуге болады, өйткенi тұлғаны
айыптау ... ... қашу ... ... көптігінен
және жауапкершілік өлшемдерiнің басқа мемлекетiк ... ... ... ... ... мұндай қарсылық туындаған себептің салдары
бірқатар ... ... ... өкiлдiк етедi. Бiрiншiден, ол
жауапкершiлiктен жалтарумен iс жүзiнде ... ... ... мүлдем шынайы емес екендігін түсiну керек, деп ойлайды. ... - бұл ... ... ... ... ... іс жүргiзуде және жауакершіліктің ... сот ... ... қажет. Осы құқықтың функциясы жауапкершiлiк мiндетінің өлшемiн
тұлға қисынды тағайындау ... ... ... ... ... ... ... кезінде тұлға қорғау құқығы керек болған
жағдайда, ұқсас ... ... беру ... ... көрсетуге
мүмкiншiлiк бар. Кез келген жағдайда, бұл заңдық жауапкершiлiкке тарту,
қорғау құқығы бойынша ... ... ... ... ал ... ... табылады.
Екiншiден, мiндеттiң орындамауына дербес (ерiктi) ... ... ... ... ... ... ... болса да қосымша мәжбүрлеу
шараларын қолдану керек. Құқықта бiрiншi кезекте, жауапкершiлiк мiндетін,
орындауға ... ... ... ... ... өтеуден қашуға
талпыну, ол оның орындауынан жалтаруға ... ... Одан ... жағдайлар сол сияқты ерекше болып табылмайды. Құқықты ... ... ... ... ... отырып, заңмен мәжбүрлеу шаралары
қолданылуы мүмкін. Заңды жауапкершiлiк, заңды жауапкершiлiктiң ... ... және ... жауапкершiлiк институты келесi
санаттағы заңды жауапкершiлiк ұғымымен анықтауға болады.
Заңды жауапкершiлiк - бұл құқық ... ... ... және жеке
субъектінің конституциялық құқықтарын (өмiр ... ... жеке ... ... еңбекке өз қабiлеттiлiктерi және кәсiпкерлiк қызметін
еркiн қолдануға, орын ауыстырудың бостандығы, ... ... ... және
тағы басқаларда) басқа тұлға шектеуi (құқық бөлiндiде) ... ... ... деп ... дербес немесе мүлiктiк мiнездегі (құқық
бөлiндiде келiсiм шарт) заңға қайшы әрекет ... ... ... ... ... ... - ... немесе мүлiктiк мiнездегі
заңға қайшы әрекет және заң ... ... ... ... құқық бұзушылық немесе жеке құқықты бұзушылықа қолданылатын ... ... ... ... ... басқа тұлғаның (жеке құқықта) жеке
құқықтарының дербес немесе мүлiктiк мiнездегi заңға ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету керек.
Заңды жауапкерлiк институты бұл, теорияда заңға ... ... ... бұзушылықтары бар байланыспен (жеке құқықта) немесе жеке
бұзушылықпен байланысты (құқық бөлiндiде) пайда болатын қоғамдық ... ... ... институты деп танылады.
Сонымен бiрге регуляция мазмұнын қамтитын заңға сүйенген ... ғана ... ... ... ... ... институттарының
әсерiне кепiлдiк беретін заңды жауапкерлiктiң институты болып табылады.
Институт мәлiметін анықтауда сан ... ... ... ... ... ... қосылған жағдайда жауапкершiлiк ... бола ма ... ... пайда болады? Жауапкершiлiктiң нормативтiк
конструкциясы О.Э. Лейстың пiкiрiнше заттың - ... ... ... ... ... ... табылады [9, 77 б.]. Жарыс сөздермен және
айыптаудан қорғау ... ... ... жеке ... ретінде қолданылады [4,
183 б.]. Д.Н. Бахрах, оның нормативтiк негiзiн ... ... ... ... және ... сүйенген нормалардың жүйесiн әкiмшiлiк
жауапкершiлiктiң мәселесi зерттей келедi ... Олар ... ... iс жүргiзу және ұйымдастыруға ... ... ... ... ... ... - ... сүйенген болатын [20, 229
б.].
Құқықтық салалар және құқық институттарының бөлінуi заттық және iс
жүргiзу бойынша ... ... үшiн ... ... табылады. Бұл жерде
заттық құқық ... ... ... маңызды тарап негізінде
реттейтiн заңға сүйенген нормалар жиынтығы ұғылады. Iс ... ... ... ... асыру кезінде пайда болады және заттық құқықтың
нормалары негізіндегі қоғамдық ... ... ... сүйенген нормалардың
жиынтығы.
Б.Т. Базылев, заңды жауапкерлiк институты мәселелерін қарастыра отырып:
«Әкiмшiлiк, азаматтық, тәртiптiк жауапкершiлiк - заңды ... ... ... ... болып табыла дейді. Құқық ... ... ... ... ... ... ... болатын
дербес институт деп санайды. Тектiк ... ... ... институтымен тап байланатынына көну керек. Дегенімен, бұл
қылмыстық құқықтың барлық салаларына ... ... ... ... ... ... институттың мазмұны ретінде қолданады [21, 24
б.].
Қылмыстық құқық - құқықтың дербес жiктелген ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, кеңiстiктегi
қылмыстық заңның әсерін реттейтiн регуляция нормалары уақытында бар ... ... ... жауапкерлiк институтының мазмұна ... ... ... ... ... есепке ала отырып, заңды жауапкерлiк
институты кешендi, сала аралық, қорғау сияқты ... ... ... ... құқықығындағы нормалардың жүйесi - институтың өзі ұсынатын
қоғамдық қатынас реттейтiн ... ... ... ... iске
асыру кезінде пайда болатын әрекетпен (жеке құқықта) ... ... ... ... ... ... ... сипатының
анықтамасы және жауапкершiлiктiң көлеміне ... ... ... ... негiздерiн анықтау жолымен негiз ... ... ... ... құрылымына азаматтық, қылмыстық,
әкiмшiлiк ... ... ... ... ... еңбек құқығының нормалары бұзылған жағдайда қолданылатын
жауакершілік түріне жатқызады. Тәртiптiк жауапкершiлiктiң ерекшеленуi ... ... ... бұл ... деп санаймын, өйткенi, қатаң сөгiс
әкiмшiлiк еңбек тәртiбiн бұзушыға айтылады және тәртiптiк ... ... ... ... ... тек қана субъекттiң моралдiқ
қайғыруларымен ұштаса алады, бiрақ ... ... ол ... ... ... басқа, ұқсас жағдайлар да болмауы мүмкiн ,
өйткенi, субъекттiң бар ... ... ... ... Не тәртiптік
жазаның ең қатал түрі ретінде ... ... ... ... ... ... ... жауакершілікке ұқсас болатын
деп санаймыз. Заңды жауакершіліктің түрлерін талдау ... ... ... заты ... ... ... жазалардың негізі
туралы сұрақ құқық шеңберiнің ортақ теориясының жеке зерттеуiнiң заты бола
алады деп ойлаймыз.
1.2 Заңды ... ... ... рет ... ... қағидалары теорияның зерртеу пәні
болған. Сонымен қатар ... күші ... ... қағидаларының
нақты мәні мен мазмұнын ашуға жинақталған болатын. Бұл ... ... ... ... ... және бұл ... құқық
қағидалары жүйесінде алатын орнына аз көңіл бөлінген.
Заңды жауапкершілік құқықтық құбылыс екендігі күмән тудырмайды, ... ... ... ... белгілері, қоғамдық қатынастардың
реттеуішінің бірі ... ... ... ... орай ... жауапкершілік
қағидалары» ұғымын, жалпырақ категория «құқық қағидалары» арқылы ашу керек.
Құқық қағидаларының мәселесі құқықтанудың аса ... ... ... ... ... мәні мен ... ... құқық
жүйесінің қалыптасу негізін, қайсы бір ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Кейбір авторлар қағидалар ұғымын «объективті нормалар» категориясы
арқылы ашуға тырысуда [22, 93 б.]. Бұл ... ... ... идеясын,
жалпы тарихтың бостандық идеясын ашу ... ... ... ... ... ... оның қоғамдық
қатынастарда іске ... ... ... қатар, объективті
нормалар негізі қоғамдық қатынастарда бұрыннан қаланған, ал заң шығарушыға
оларды тану мен ... ғана ... деп ... [22, 164 б.]. ... ... ... ... іздестіру бұрыннан жүргізілуде,
алайда бұл ізденістердің қорытынтысы әрқашан субъективті,сондықтан олар әр
түрлі және қарама-қайшы: ... ... ... ... ... ... «биліктің, бағынуды талап ететін бұйрығы», ... ... ... ... таптардың заңға салынған ықтияры», «таптық
ынтымақтастықтың нормалары», «қоғамдық бекітілген ... ... ... және т.б. ... қарастырылған болатын. Құқық
қағидалары ұғымын «объективті нормалар» категориясы арқылы ашу ... ... ... жатқызылуы мүмкін деп ойламаймын. Біріншіден,
объективті нормалардың табиғаты мен қайнар көздерінің, кіммен ... заң ... оны ... ... түсініксіз. Екіншіден, егер,
бұндай нормалар расында бар және олар заңдардың мазмұнын ... ... деп ... онда ... ... неге ... жүйелерінің алуан түрі
бар екенін түсіндіру қиын болады, өйткені объективті нормалар бірыңғай.
Құқық қағидаларын аталмыш, ұғымын отандық және ... ... ... ... ... ... ... негіз жоқ
деп ойлаймыз. Құқықтық нормаларды «ақиқат» және «ақиқат емес (жалған)» деп
бөлудегі ... ... ... ала отырып бірін-бірінен ажыратуға
болатын өлшемдердің жоқтығы. ... ... ... қоғамдық тәжірибеде
расталмаған, идеологиялық штамптар мен мазмұны мен бағыты түсіндірілмей
қалған, прогресстің абстрактілі ... ... Дәл осы ... ... ... ... үдерісті)» және ... ... ... деп ... ... болмады [23, 459-460 бб.]. Құқықтық
нормаларға «ақиқат» және «жалған» категориялары тіпті ... ... ... жөн. ... Ганс ... ... ... заңның ресми хабаршысы мен ғылыми түсініктеменің, қылмыстық кодекс
пен қылмыстық құқық оқулығы арасындағы ... ... ... ... Бұл ... ... жағдайларда көрініс табады:құқықты
бейнелейтін, ешкімге еш нәрсені міндеттемейтін және ... ... ... ... ... ... ... және жалған
болады ал, билікпен бекітілген, субъектілерді міндеттейтін немесе рұқсат
ететін, міндеттемелік нормалар ақиқат ... ... бола ... ... ... ... жарамсыз болады, сонымен қатар, ... ... ... ... бола алмайды, олар я бар, я жоқ ... тек ... ... ... ғана ... ... жалған бола алады» [24, 102-103
бб.].
И. Сабо, теория құқықтың нысаны мен мазмұнының ... ... ... және ... ерекшеліктерін, негізгі қағидаларға жатқызады деп
жазған. Құқық қағидасы құқық ... ... ... және ... «қасиеті де» бола алмайды, деп ұсынылады. Қағида құқық формасы
мен мазмұнына қатысты, ... ... ... осы ... ... бейнеленген, дербес категория ретінте шығады. Құқықтың құрылымдық
элементтері құқықтың ... ... ... ... типтерінде бірыңғай,
бірақ құқықтың қағидалары әртүрлі. Сонымен қатар, дәл сол қағидалар осы
қоғамның ... ... ... ... ... құқық қағидаларын, құқықтық реттеудің жалпы бағыты
мен мазмұнының ең ... ... ... ... ... ... кеңінен таралған [25, 190 б.]. Құқық қағидалары ― бұл ... ... ... ... асуына белгілі бір түрде әсер ететін
және ақыры ... ... ... ... асырылатын, кейбір пікірлер
деген анықтамамен келіскеніміз жөн.
Құқық қағидалары ұғымын жазып шығу тек оның ... ... іске асу ... даму ... ... ... мүмкін болады, деп ойлаймын. Қағидалар-идеясының қалыптасуы құқықтық
санада жүзеге асатындығын айтқан ... ... жөн ... ... ... тек теориядап ғана қалыптасады деп есек, біз
жаңылысамыз. Мысалы, ... ... ... алғашқы
сатысы, «құқықтың идеялары қағидалар ретінде ұғымдарда және ... ... ... ... ... деп ... ... заңи
білім құқықтық идеялардың тірегі болады. Құқықтық теория сатысында бастапқы
объективация және ... ... ... ... ... ... ... қағидалар идеясының қалыптасу процесін ... ... өте ... деп ойлаймын. Біріншіден, қағида- идеялары тек
қана құқықтық ... ... ... ... ... да ... ... олар тек қана доктринальдық емес, оған қоса кәсіби, тіпті
әдеттік құқықтық ... да ... ... ... ... ... сөзсіз өзгелерінен айрықша болып келеді, ... ... ... ... ... кей ... эксперемент
ретінде сыналған. Құқықтық санада қалыптасқан идеялар, құқық қағидасына
айналуы үшін, ол заң ... ... ... ... концепция,
доктрина, ғылыми қорытынды, әлде не туралы түсінік ... бар ... ... ... процессі арқылы ғана құқықтың қағидасы бола алады.
Құқық шығармашылық процессі кезінде заң шығарушы тек қана өз идеяларын
емес, сонымен ... ... және ... ... азда ... ... ... топтарының идеяларын да бекітеді, деп ойлаймын. Олар қоғамның
бетке ұстарлары, ... ... ... ... және т.б. ... ... заң шығарушы құқық шығармашылық арқылы қоғамның құқықтық
санасында туған идеяларын қамтып көрсетуі керек.Әдебиеттерде, ... ... ... ... ... мағынасы құқықтық санада
факультативті болады, өйткені олардың орындауға ... күші жоқ, ... ... Бұдан басқа, барлық идеялар, тіпті өте ... және ... ... өзі ... ... бола
алмайды.
С.С.Алексеев негізі құқықтық нормаларда ... ... ... ... болмайтынын өте әділетті атап өткен. Олар
құқықтың қағидалары емес, тек қана ... ... ... ... ... [18, 103 б.]. Сондықтан, құқық қағидаларына,
құқық нормаларында ... ... ғана ... ... ... құқық қағидасы құқық нормаларында екі түрлі: тікелей және жанама
жолмен бекітілуі мүмкін. Жанама бекітулер, ... ... ... ... қағидасын жаңғыртқан жағдайларда орын алады. Екінші топты, нақты
нормаларда тікелей бекітілмеген, бірақ ... ... ... ... ... ... шығарылатын қағидалар заңнамаларда жасырын
түрде болады.
Объективтік құқықтағы қағидалардың бекітілуіндегі айырмашылық, ... ... ... деп ... ... ... ... алғашында жүріс-тұрыс ережелер нормасы пайда болғанын,
көруге болады. Алғашқы құқықтық ... ... ... олар тек заң ... техникасының дамуымен пайда болған.
Сондықтан, олардың деңгейі жоғары болған ... ... ... ... құқық қағидаларының да саны көбееді, деген қорытындыға келуге
болады. Сонымен қатар, заңи акт ... ... ... қағиданы
жалпы норма түрінде емес, жүріс-тұрыс ережелер нормаларының жиынтығы арқылы
тұжырымдалған, орындырақ болуы мүмкін.
Кейбір ... ... ... ... ... ... құқық нормалары деп есептемейтінін, атап кеткен жөн. О.Э. ... ... ... және жүріс-тұрыс ережелер нормасы деп бөлуге
ешқандай объективті негіз жоқ өйткені құқықтың ... ... ... мен ... ... тұрады, деп ... ... ... ... ... жақша сыртына шығарылған жүріс-тұрыс
ережелері, бірақ әр ... ... ... және заңи күшке ие
болатын, жоғары дәрежелі жалпылау нормативтік ... ... ... ... толық негізделген деп ойламаймын. Шынында да, ... ... ... ... жарлық болып саналатындықтан,
айрықша ерекшеліктерге ие. ... ... ... ... ... ... ... тіке әрекет ететін, жүріс-тұрыс ережелері де бола ... ҚР ... 4 ... ... (ал ... ... ... қағидалары бекітілген) оның нормалары ҚР – ның бүкіл ... тіке ... ... жіне ... заңи ... ие [1]. ... ... қағидаларға құқықтық нормалардың барлық белгілері ... ... ... ... ... ... анықтылық, мемлекет
тарапынан мәжбүрлеумен қамсыздандыру. Норма-қағидаларды мемлекеттік жүріс-
тұрыс ереже-нормаларымен ... ... Неге ... ... ... ... бірдей екі құбылысты әр түрлі сияқты қарастыру
керек екенін елестету қиын?
Алайда, отандық теорияда норма-қағидаларға кейде ... және ... ... бар ... ... ... ... негіздеуге және қолдауға тартылған ... ... ... ... ... Бірнеше авторлар заңдағы мұндай
ережелерді, ресми түрдегі (мақсат бекітетін) құқық нормалары деп ... ... ... ... ... ... және қызмет ету
қағидаларын, не бір қызмет ету саласындағы заңи ... ... ... ... ... нормалар қатарына нормативтік актілердің
преамбулалары, атап ... ҚР ... ... ... ... актілердің ережелері жатады. Мәселен, О.С. Иоффе
мен М.Д. ... КСРО ... ... және ... ... ... 1936 жылғы КСРО Конституциясының 1 бабы ... ... ... оқулық формуласы емес, заң бабы тұрғандықтан, біз оған
тек ғылыми анықтама ретінде ... ... ... ... одан шығатын заңи
талаптарды да анықтауымыз керек және бұл бап шын ... ... ... ... және ... ... оның ... таныған барлық мемлекеттерден КСРО-ны социалисттік
жұмысшы және шаруалар мемлекеті ... ... ... ... ... ... [26, 157 б.]. Құқық теориясының көзқарасы ... ... заңи ... түсініксіз екенін атап ... ... ... заңдағы бұндай ережелер тіпті құқық жүйесіне
кірмейді ... онда ... ... жоқ және олар ... бір ... ... бекітпейді. Бұл жерде, құқық теориясы өкілдері, ... ... ... ... ... атап ... бұнда ешқендай
қарама-қайшылық жоқ [27, 374 ... ... ... белгісі оның құқықта бекітілуі ... ... ... құқық анықтамасының нормативтік тәсілін қайта-қарау
талпыныстарына байланысты кейбір авторлар, позитивтік құқықта ... ... ... бар ... ... қорытындыға келуде. Позитивті
қағидалар, заңнаманың легитимдік ... ... ... ... ... мүмкін болмаған жағдайдағы құқықтың қайнар көзі болады, ... ... ... анықтайтын, құқықта кейбір позитивті білімдер
бар екендігі туралы қорытынды қате, деп ойлаймын. Осындай білімдердің
пішінін ... ... ... беру ... ... шамамен барлық
құқық жүйелерінде, шындығында құқық қағидалары болып ... ... ... ... ... бар ... айтады. Мұсылман құқығын талдау
барысында, оған шариғат нормаларының ... ... ... ... ... ... Франция,
Германия әкімшілік құқығының қайнар ... ... сот ... ... ... Бұл ... негіздеу барысында, ФРГ
негізгі заңынан дәйексөз ... сот ... және ... ... ... ... құқықтық жүйеде ... ... ... шағым келтіру барысында жалпы ... ... ... үшін ... ... ... категориясы ретінде әділеттілік,
сонымен қатар заңнамаларда кеткен олқылықтар жағдайында ... ... ... табиғи әділеттілік қағидалары ... ... ... ... ... ... жүйелерінде, шын мәнінде құқықтың
қайнар көзі болып ... ... ... ... ... ... сырттай рәсімдеуін және тануын тапқан, ... ... ... шыққан қағидалар, позитивсіз сипатта болатындығы туралы
айтқанда, ... ... әр ... ... ... ... назар
аудармайды. Оларға тек қана заң емес ... ... ... ... ... ... мазмұны бар шарттарда жатады. Айтылғандар
дәл сондай дәрежеде, дәстүрлі құқық ... де ... ... ... ... құқық формалары рөлін діни қайнар көздер - Құран, Сунна,
Хадис, Иджма, ... және ... ... ... ... ... ... атқарады. Сонымен қатар, құқық ... ... ... ... ... «құқықтық прецедент» пен
«құқықтық қағида» ұғымын теңдестіреді.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... ... оның жүріс-тұрыс норма-ережелеріне тигізетін ықпалы қайта
бағалануда. ... ... ... ... ... ... ... шығарылуда, бұл ең алдымен жалпы
адамзаттық құндылықтарды заңды түрде ... ... ... заң шығаруда және қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеуде ... орын ... Бұл ... ... ... ... ... бастапқы негіздерін анықтайды. Олардың негізгі мағынасы осыда.
Аталған нормалар арқылы құқұқтық реттеудің мақсаты, міндеті, ... ... ... ... ... мен ... ... нормалар өзінің логикалық дамуы мен нақтылануын оның тіке әрекет
етуін жоймайтын өзге нормалардан, жүріс-тұрыс ережелерінен табады. Сонымен
қатар ... ... істі шешу ... егер ... қолданушы актіні қандайда
бір құқық қағидасымен негіздеу керек болса, әсіресе егер ол ... ... ... не ... бір ... ... дәлелдесе, не
шығарылатын шешімнің абыройын ... ... ... ... ... [27, 398 ... құқық шығармашылығынан көрініс тапқан экономикалық және
әлеуметтік заңдар құқық қағидасы ретінде қарастырыла ала ма, ... ... ... Құқықтық қағида дәрежесіне, құқық жүйесінде ескерілетін және
оның әрекет ... ... ... экономикалық және басқа ... ... ... ... Құқықтану ғылымы, экономикалық
және басқа да әлеуметтік ғылымдардың қорытындылары мен ережелеріне қарамай,
әлеуметтік заңдылықтардың құқық жүйесіндегі ... ... ... дами ... ... Бұл ... ... экономикалық және
басқа да әлеуметтік қағидаларды жай алып пайдаланып қана қоймайды. Оған тек
қана заңдылықты ғана ... ... ... оның құқықтың қай ... ... ... ... және ... да ... ... нақты өзгерістерден кейін осы ерекшелікдерде нақты қай
модификация жүзеге ... ... бір ... ... ... ... сәйкес келуін анықтайтын критерийлерді білу оған өте
маңызды.
Жоғары да айтылған себептерге байланысты заңи емес ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Оны
бірінші рет дәлелдеп көрсеткен С.Н. Братусь: «Экономикалық заңдар мен
социалисттік ... ... ... да белгілері, кеңес азаматтық
құқығының негізгі қағидалары дегенмен ... ... ... ... ... ... ... құбылатынын көрсету керек,
басқаша айтқанда, олардың заңи мағынасының ... әр ... ... жеке ... сол ... қағидалары болатынын ескере
отырып, социалисттік қағидалардың заңи ... ... ... ... ... ... бұл идеялар отандық құқық салаларында шарт бостандығы, әділетсіз
бәсекелестікке тыйым салу және т.б. бекітілген қағидалар түрінде ... ... ... ... қағида деп аталмас еді.
Дәл осылай этикалық категориялар ... ... ... ... ... Құқықтық нормаларда бекітілгесін, олар, біріншіден мазмұнға
ие ... ... ... ... ... ... әсерін
тигізді.
Сондықтан, құқықтық нормаларды заңи заңдылық ... ... ... ... ... мен ... ету салалары бойынша әр ... ... ... заңи ... ... ... әлеуметтік
емес, тіке құқықтық байланыстар мен ... ... ... қағиданы заңи заңдылық ретінде тану үшін келесі ... ... ... ... бір ... белгілерді, құқықтық құбылыс
компоненттерін емес, байланысты бейнелеуіне әкеліп соғады. Құқық қағидалары
ретінде танымал барлық құқықтық тезистер, бұл ... ... көп ... ... ... мен өзге ... ... және
қажетті белгілерімен жанасады. Мысалы, мемлекет және ... ... ... ... құқықтық қағидалар қатарына, құқық
нормаларының жалпыға бірдейлігін жатқызады, ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қайшылықсыздығы қағидасы,
құқықты жеке және жария, салыстырмалы дербес салалар және институттар деп
бөлу қағидасы болып ... ... ... өзге ... ... ... ... сипаттайтын аталған ... ... ... заңи ... ретінде мойындауға болмайды, деп
есептеймін. Өйткені, ол оның ... ... ... ... ... ... ... жауап бермейді. Бірақ, ғылыми заңның
дәл осы ... ... ой ... ұғымдары, категориялары және басқа
да формаларынан ерекшелейді.
Заңи заңдылық ретінде танылатын, құқық қағидалары негізгі ... және мән мен ... ... мен форма, себеп пен салдардың заңи
байланысы сияқты. Қажеттіліктер мен кездейсоқтықтар, сапа мен сан ... ... ... мен ... ара-қатынасы мен байланысын
көрсетуі керек. Құқық қағидаларының басқа заңи заңдылықтардан айырмашылығы,
оның басымен салыстырғанда, негізгі, ... ... ... ... өте
күрделі құбылыстар мен үрдістердің (құқық салалары, бүтіндей құқық жүйесі,
құқықтық ... ... ... ... ... құқық
қолданушылық және т.б.) байланысысн көрсетеді.
Сонымен құқық қағидалары- бұл ... ... ... идеялар.
Әдебиеттерде, қағидалар – олар, негіз қалаушы идеялар деп атап өткен. Құқық
қағидасы мәнін осылай ... ... ... ... ... ... оның
негіз қалаушы қасиеті, осындай идеялардың әмбебап болуында, яғни ... ... ... табатынын атап өткім келеді.
Құқық қағидалары, заң шығарушы ... ... ... ... заңи ... ... ... және жалпы
қоғамдық тәжірибелер барысында, толығымен қалыптасады, деп ... ... ... ... ... ... асуының соңғы стадиясы (нысаны) –
құқықтық тәртіп болып табылады.
Теорияда құқық қағидаларын, ... ... ... және ... ... ... шеңбері жіңішке, құқықтың жеке ... ... сөз ... ... деп ... Бұл ... өз кезінде
Р.З. Ливщиц и В.И. Никитинский: «Құқық қағидалары ... ... ... қағидалар), құқық саласының жеке топтарын (салааралық қағидалар),
жеке құқық салаларын (салалық ... жеке ... және ... ... ... жеке ... қамтуы мүмкін. Осыған сүйене
отырып, құқық қағидалары құқық ... ... ...... топтарынан бүтіндей құқық жүйесіне дейін қамтиды, деген ... ... [28, 315 ... ... ... ... бір құқық нормасының ішінде болады, яғни
нақты бір қағиданың өзінің қолдану аясы бар екенін, атап көрсету маңызды.
Біздің ... ... ... әр ... ... ... ... қолданыла алмайды. Құқық қағидалары туралы (бүкіл құқық жүйесіне
таралады), салалық ... ... ( ... аясы - ... ... қағидалар туралы (қолдану аясы - ... ... ... ... ... (қолдану аясыт - құқық институты) деп ... ... ... ... ... ... яғни олар
құқық нормаларында бекітілген идеялар екенін ескерсек, құқық қағидаларын
туыстық ұғым деп айтуға болады. Бұл ... жиі ... сана ... үшін ... да, оны дәл осы ... қолдану керек, деп
ойлаймын. Ондай әдіс толығымен ... ... ... ... ... категорияны белгілеу үшін жаңа ұғым енгізудің қажеті жоқ
деп есептеймін. ... ... ... ... ... заңи
жауапкершілік қағидаларына да жатқызуға болады. Құбылыстарды анықтайтын
қағидалардан ... осы ... ... ... ... ажыратылатыны белгілі. Жиі құқық қағидалары мен құқық қолдану
қағидаларын ажыратады. Қағидаларды осындай түрлерге ... ... ... ... ... ... қатар, оларды араластырмау керек екенін
және теңестірмеу керек екенін ескертеді.
Дегенмен әдебиеттерде, кейбір ... заңи ... ... заңи жауапкершілік шараларының қолдану тәртібін анықтайтын
идеялар, ... заңи ... ... ... шығару үрдісін
анықтайтын идеялар ... ... ... ... ... ... ... заңи жауапкершілік қағидалары, заңи
жауапкершілікті қойған кезде ұстану керек, негіз қалаушы идеялар ... ... ... автор, заңи жауапкершілік туралы нормалардың жүзеге асу
қағидалары (нақтырақ ... ... ... ... ... ... байқау қиын емес. Бұндай әдісті сәтті деп мойындамау керек, деп
ойлаймыз.
Мысалы, теорияда ... ... ... ... ... ... тәртібін анықтайтын, негіз қалаушы бастау, ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу тәртіптілігі қағидалары жатады. Сонымен қатар құқық
қолданушылықтың өзі – бұл, ... ... ... ... өз ... заңдылықты қатаң сақтау негізінде құқықтық ... ... ... ... ісін ... ... құқықтың жүзеге асуының
ерекше формасы. Құқық қолданушылық арқылы, ... ... ... ... ... объективтік құқық нормалары жүзеге асады. Заңи жауапкершілік
институты - ... ... ... бірлігі (Объективтік құқық бөлігі).
Бұған байланысты, заңи ... ... ... ... ... құқық
қолданушылық ретінде жүзеге асатынын, мойындау ... ... ... ... ... ... ... қорғану шаралары,
бұлтартпау шаралары және т.б. нормалар ... ... ... ... ... заңи ... ... нормаларының
қолдану тәртібін анықтайтын қағидалар, ... ... ... ... тәртібінен айырмашылығы болмайды. ... ... ... мен жауапкершілік туралы нормалардың ... ... ... категориямыз бірігіп кетеді, өйткені, оны
құқық қолданушылықты бүтіндей анықтайтын идеялардан ажырату мүмкін емес.
Заңи жауапкершілік ... ... ... ... норма шығару
қағидалары (заң шығармашылық) түсінілетін, әдіс ... да ... ... Құқық шығармашылық – бұл қоғамдық қатынастарды нормативтік реттеу
қажеттіліктерін анықтайтын және анықталған ... ... ... ... ... күші бар ... жою немесе ауыстыруға
байланысты мемлекеттің ұйымдастырылып дайындаған қызметі. Бұл ретте құқық
шығармашылықты ... ... ... ... ... ... және т.б.). Сонымен қатар, заң ...... ... ... ... ... құбылыс туралы қандайда бір
норма шығарғанына қарамастан, аталмыш қағидалар бірдей дәрежеде білінеді.
Заңды жауапкершілік ... ... ... заңи ... ерекшеліктерін анықтайтын, оның нормаларының мазмұнына әсер
ететін идеяларды енгізу керек, деп ... ... әдіс ... ... ... ол заңи жауапкершілік институтына тән ... ғана ... ... қатар оның нормаларын жетілдіру ... ... ... ... ... ... заңи жауапкершілік теориясын өңдеу қазіргі таңға дейін
қылмыстық-құқықтық ... өте ... ... болып келеді, сондықтан
жауапкершілік бір түрі – қылмыстық жауапкершіліктің қасиеттері жиі ... ... ... ... О.Э. ... заңды
жауапкершіліктің жалпы қағидалары көбірек қылмыстық іс жүргізуде дамығанын
көрсетеді. Осы ... ... ... ... барлық түрлері
де жүзеге асады [15, 6 б.]. Заңи жауапкершілік қағидалары тек материалдық
құқық нормаларында бекітіледі, деп ойлаймыз. ... іс ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартылу
тәртібін бекітеді.
Құқық теориясының маңызды мәселелерінің бірі – ол ... бір ... ... ... ... ... категорияны өндіру.
Қағида - құқықтынаудың жалпы категорияларының бірі, бұл ерекшеліктер мен
алыптастауларды ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктің (оның түрлерінде) барлық субинституттарында көрініс
табатын идеяларды ғана айтуға болады, деп ... ... ... ... кінә үшін ... ... ... Аталмыш ереже
әмбебап болмағандықтан, қағида ретінде қарастырылуына болмайды, ... ... ... ... ... ... өзінде бұл идеялар жеке
немесе мүліктік ... ... ... болу ... ... ... Ал жеке ... субъективтік құқықты бұзуға байланысты
жауапкершілік шараларын қолдану кейбір жағдайларда субъективтік ... ... ... ... ... жоғары қауіп
төдіретін зиянды қызметі), ... ... ... жоқтығына қарамастан
азаматтық-құқықтық жауапкершілік шараларын қолдану көбейіп кетті.
Заңды жауапкершілік қағидасы ретінде, заңды ... ... заңи ... субинституттарының бәрінде көрініс табатын,
материалдық құқық нормалар жүйесінде бекітілген идеяларды түсіну керек, деп
есептеймін.
Әр бір ... ... ... ... әкімшілік,
азаматтық) қолдану аясы осы субинституттармен шектелетін, өзіне тән жеке
қағидалары бар ... атап ... жөн. Бұл ... пәні ... қағидаларын қарастыру болып табылады.
Заңи жауапкершілік қағидаларын ... ... ... ... анықтайтын, оның нормаларының мазмұнына әсер
ететін идеяларды енгізу керек деп ойлаймын, ... заңи ... ... ... бір қағидалармен анықтала алмайды, ал жауапкершілік
қағидаларын жауапкершілік шараларын қолдану ретінде қарастыру ... ... ... ... ... ... нормаларды
қолданудан ерекшелігі жоқ. Ал құқық қағидаларын жауапкершілік қағидалары
ретінде егер, ол жауапкершілікпен үйлестірілетін ерекше ... ... ... ... ... ... ... түрлері
Заңи жауапкершілік қағидаларын айқындаудың ... ... ... олардың жиынтығы жауапкершілік құқығының жалпыланған сипаттамасын
береді және осы ... ... ... ... ... ... ... нақты сұрақтарын теориялық өңдеуде және ... ... ... ... ... кеплідігін тәжірибеде
дәлелді қолданудамаңызды құндылықтарды білдіреді. ... ... ... әлі ... ... ... үстінде екендігі әдебиетте
айтылған болатын. Бұл осы ... ... ... көптігін ғана емес,
сондай-ақ олардың жүйесіздігін түсіндіреді. Салалық және ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Зерттеушілер негізінен ұқсас ұстанымдарға сүйенгенімен, алайда, осы
ортақ белгіде жасалған олар ... ... ... ... жиі ... ... дәл бірдей сапа мен рөлді оған тікелей қатыссыз
артық бөліп қараса, кейде керісінше оның объективті ... ... ... ... заң ... ... жауапкершіліктен
бұлтартпау, жарыспалылық қағидаты және құқығын қорғау, ... ... ... ... үшін жауапкершілік арту, іс
әрекеті үшін ... ... ... бағындыру, күнәсіздіктің
анық-қанықтығы және т.б. заңды жауапкершілік ұстанымдары ... ... ... атап ... ... ... айтарлықтай
жауапкершілік ұстанымдары болып табылмайды. Бұлар жалпы құқық ұстанымдары,
немесе жаза ... ... ... ... ... [21, 48 б.]. Әдебиетте көрсетілген кейбір ... ... ... ... ... олар жан-жақты сипатта
емес, тек жеке жауапкершілік түрінде ғана ... ... ... мен ... ... заңды жауапкершілік
ұстанымдарына жатады. Жауапкершілікке тартылған, яғни қылмыс жасады ... ... ... шараларын заңды қолданатыноны айыптаушы
мемлекеттік органмен анығында бірдей дәрежеде бола алмайдыдеп атап көрсетті
О.Э. Лейст. Кім ... ... ... ... ... яғни тәртіп бұзушылық айғақтарын және оның айыпталушымен
жасалғандығын дәлелдеуге, немесе істі ... және ... ... құқылы
болса, бұл теңсіздік қандай да бір шамада жарыспалылық қағидатымен теңеледі
[15, 8 б.].
Құқығын қорғау, жауапкершілікке тартылған тұлғаның не үшін ... оған ... ... зерттелу жағдайына қатысу, қорғаушының көмегін
пайдалану, бұлтартпау шараларын қолдану және алдыңғы ... ... ... ... ... шешімге және оның орындалу ... және т.б. ... ... ... процессуалдық құқық
ретіндезаңмен бекітілген.
Жарыспалылық қағидасы мен құғығын қорғау үдерістің маңызды ұстанымдары
болып ... ... ... және олар заңи ... туралы
қағидаларды жүзеге асырумен ... ... ... ... ... ... ... бөліп дәлелдеу күмәнді ... атап ... заңи ... ... тек ... құқық қағидалары (ережелері) ғана кіреді. ... ... ... ... іс жүргізу қағидалары оның ұстанымдары
бола алмайды. ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік ұстанымдары және құқық жүйесіндегі басқа элементтердің
ұстанымдары теңдестіріледі (азаматтық іс ... және ... іс ... ... ... ... ... асыруды
реттейтін әдебиеттерде көрсетілген ұстанымдарға жатқызуға болады.
Сондай-ақ, қылмыстық ... ... ... бірі ... ... презумпциясы заңи ... ... ... Одан ... ... ... жан-жақтылықтан
айырылған, өйткені ол көпшілік-құқықтық жауапкершілік туралы нормаларды
қолданумен байланысты. Азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ...... ... сипаттамасына мүлдем жатпайтын заң ережелерін де кейде жиі заңи
жауапкершілік ұстанымдары ретінде атайды. Мысалы, В.С. Нерсесянц және ... ... ... ... ... ... қарауға
болады деп есептейді [30, 528 б.]. Оның ... ... ... ... дәлелді жинау және жан-жақты бағалау, тәртіп бұзушылық
жасалғандығы, оған жауапкершілікке тартылған тұлғаның кінәлілігі, заңмен
қарастырылатын санцияда ... ... ... ... ... белгіленген критерийлерге сәйкес нақты жазалау, ... ... ... қарастырылады. Олардың пікірі бойынша ... ... ... ... ... бұзушылық болғандығын анықтау
дәлелділікпен көрсетіледі, бірақ санкцияны нақтылауда: келтірілген ... ... мен ... ... төлемді азайту немесе бөліп төлеу
мүмкіндіктері туралы), құқыққа қайшы жағдайларды жою тәсілдері,шығындар мен
залалдарды өтеу ... және т.б. ... ... ... ... дәлелділік ұстанымдары жауапкершіліктің іс ... ... деп атап ... Бірінші кезекте жауапкершілік институты –
материалдық құқық институты, демек, оның іс жүргізу жағы – ... ... ... жеке ... ... тағы ... ... келеді. Бұдан басқа, дәлелділік – ұстаным емес, ол ... ... ... ... деп есептеймін.
В.С. Нерсесянц дәлелділік ұстанымы заңи ... ... ... және ... ... өзін ... мен ... асыру
саласындағы формалды тепе-теңдік ұстанымдарында көрсетілген құқықтың барлық
шынайы ... мен ... ... ... тиіс ... бөліп көрсетеді.
Заңи жауапкершіліктің басқа сипаттамаларының барлығы (ол белгіленгеннен
бастап ... ... ... оның ... ... шартталған. Дәл құқық
шаралары сияқты заңи ... ... ... және ... құқықты
қалпына келтіру құқықтық құралдарына жататын құқықтық жауаппен бірдей түрде
бола алады [30, 52 ... ... ... мен ... ... сияқты категорияларды
жеткіліксіз негізде теңдестіріп отыр деп ойлаймын. Заңи жауапкершілік –
құқықтық құбылыс, ал заңи ... ...... ... ... ... жоқ, ... орай бұл пайда болулар өзімен объективті
құқықтың белгілері мен ... ... ... ерекшелік құбылысын
ұстанымдарға жатқызу дұрыс болмас еді, өйткені ... ... ... ... ... ...... қарағанда сырттай пайда
болады, ол дегеніміз қандайда бір өзгешеәсер ететін ойлар, пайда болудың
мазмұны мен ... ... ... ... ... ... жиынтығы
ретінде оған пайда болған сәттен бастап оның ішкі ... ... ... В.С. Нерсесянцпен пайдаланылған «дәлелділік» мағынасындағы
категория басқа құқықтық құбылыстарға дәл осы ... ... деп ... болады.
Бірнеше авторлар, мысалы, И.С. Самощенко және М.Х. Фарукшин заңды
жауапкершілік ... ... ойы, ... және ... ... ... ... басқа байланыстарын емес, тек мінез-
құлық жауапкершілігін ғана ... [5, 315 ... ... бұзушылық табиғаттан және қандайда бір зат ... ... ... ... ... адамдардың іс-әрекетінен
болатындығы» тарихи теорияда жалпы ... ... ... адам
мінез-құлқының екі түрін көрсетеді – оның белсенді іс-әрекеті және заңды
әрекетсіздігі. Құқыққа қайшы ... адам ... ... ... Жеке ... ойы, ... ... бұзушылық бола алмайды.
Құқық бұзушылықтың осыған ұқсақ түсінігі ҚР заңнамаларынан да ... ... ҚР ҚК 3 ... сәйкес ҚК қарастырылған қылмыстық құрамның
барлық белгілері бар іс-әрекет ... ... ... болып
табылады [3].
Алайда, көпшілік құқыққақарағанда «іс-әрекетке жауапкершілік» тезисі
азаматтық құқық үшінайтарлықтай маңызды емес деп ... ... ... заңи ... ... қабылдау туралы шешім қабылдағанда, сот
көбінесе құқыққа қайшы іс-әрекеттерді, ... ... ... ... кредитормен (жәбірленуші) байланысты іс-әрекеттің
салдарын, жағдайын, оның құқық бұзушылығын, ... ... ... т.б. ... ... пен ... ... байланыс жобаланады,
бірақ, іс-әрекеттің өзі зерттелмейді. Шындығына келгенде, қарыз алушының
қандай әрекеті немесе әрекетсіздігі ... ... ... ... ... ... туралы кредиторға, қарыз алушының
міндеттемелерін бұзғаны үшін ... ... ... талаптарды
қарастыратын сотқа да мүлдем айырмашылығы жоқ. Қарыз алушыны осы ... ... ... ... ... ... заң, тәртіп
бойынша, міндеттемелерді бұзғаны үшін ... ... ... ... ... алушы тарапынан
бақылаудың болмауы; оның ... ... ... ... ... ... ... жіберген кемшіліктері, қарыз алушының
басқа өндіріспен жеткіліксіз белсенді ... және т.б. ... ... ... бұл ... ... алуышының қандай әрекеттерінің нәтижесінен
болғандығы емес, міндеттемелері бұзылған айғақ қана қарастырылады. ... ... ... ... ... болып табылатын жорамалданған
құқыққа қайшы әрекеттер (әрекетсіздік) емес, қарыз ... ... ... ... үшін жауап беретінін мойындау керек.
Сондықтан, іс-әрекетке жауапкершілік туралы ереже заңи жауапкершілік
ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... кейде оның басқа құқықтық құбылыстармен байланысын
айқындауға болмайды.
Заңи жауапкершілік ұстанымдары – бұл ... ... ... ... Оған мемлекеттің азаматтар алдындағы жауапкершілігін
жатқызған шындығында заңи жауапкершілік ... ... ... ... ... ... теңестірді.
Жан-жақты мағынасы жойылғандықтан жазықтылық (кінәлілік) заңи
жауапкершілік ... және ... ... ... жатпайды. ҚР ҚК 23 бабында [3] ... ... ... бірі кінә ... ... ... табылады. Объективті
пікір, яғни кінәсіз зиян келтіруге ... ... ... ... ... ... заңнаманың ережесін қарастыра
отырып, Баймаханов М.Т., Вайсберг Л.М. былай деп атап өтеді: «... ... ... ... ... ... әділ қарсылық туғызады: егер
құқық бұзушының кінәсі болмаса, заңи жауапкершілік те жоқ. ... ... ... ... ... ... ұсынған ғалымдардың
талаптары дәлелді» [31, 114 б.].
Мұндай ... ... ... жатқызылады деп ойламаймын. Заң
шығарушы ... ... ... нақ ... жатқызады,
сондықтан, бұл жағдайда басқа құбылыстар туралы айтудың негізі жоқ ... ... ... ... ... ... ... оның үстіне оны қылмыстық жауапкершілік институтының
үлгісі ... ... ... ... ... ...... (кредитордың) бұзылған субъективтік
құқығын ... ... ... ... ... жауапкершілік туралы
нормаларды тұжырымдаған кезде заң ... ... ... алу
(сақтандыру) міндетін емес, дәл құқықты қалпына келтіру басымдылығына
сүйенген. Бұл азаматтық ... ең ... ... ... құқықтың және оның қатысушыларының мүдделерінің қорғалуына
байланысты маңызды нарықтық ... ... ... ескере отырып, заң шығарушының алдында нақты таңдау мәселесі
болғандығын ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, басымдылық айқын.
Осылайша, кінәға жауапкершілік ... ... ... ғана ... ... ... ... осы
тараудың екінші бөлімінде көрсетілгендей, жан-жақтылық заңи жауапкершілік
ұстанымдарының мәнді белгілерінің бірі болып табылады. Олай болса, ... ... ... ... авторлар заңи жауапкершілік ұстанымын
және жауапкершіліктің жеке субинституттарына ... ... ... ... ... авторлар жауапкершілік ұстанымдарының қатарына дербестендіруді
қоюды көрсетеді Баймаханов М.Т., Вайсберг Л.М. аталған ұстанымды сипаттай
келе, заңи ... ... ... ... оны ... ... ... деп жазады. «Құқықтық жауапкершіліктің жеке, дербес
сипаттамасы, - деп көрсетеді Баймаханов М.Т., Вайсберг Л.М., - ... ... ... мінез-құлғына жауап беруімен, ондағы әлеуметтік байналыс пен
қатынастардың әділ құрылымы туралы қоғам ... ... ... ... ... анықталған жауапкершілік жеке адамның
өмірге белсенді көзқарасын қалыптасытуға ... және ... оның ... нақты тапсырманы орындаған кезде иесіздіктен және
топшылықтан бас тарту ... ... ... ... заңи
жауапкершіліктің жекеленуіне қажетті жағдай болып табылады, демек, қоғамда
оның әлеуметтік рөлін жүзеге асыруда сәтті кепіл болады» [31, 115 б.].
Дербестендіру ... заңи ... ... ... ... себебі ол заңды жауапкершілік ұстанымдарының барлық
түрінде сипатталмайды. Қылмыстық құқықта ... ... ... ... тартуға жол берілмейді, құқық бұзушының болуы тиіс. Егер
қылмыс заңды тұлғаның ... ... ... ... басшылары және
басқа лауазымды тұлғалар жауапкершілікке тартылады. Мысалы, ҚР ҚК ... [3] ... ұйым ... төлеуден бас тартқан жағдайда, ұйымның
нормативті-құқықтық ... мен ... ... ... ... ... есептеп анықтайтын ... ... ... ... ... ... көрсетілетін құжаттарды
растайтын тұлға жауапкершілікке тартылады.
Жеке құқықта тиісті міндеттемелерді орындамаған немесе залал келтірген
жағдайда жауапкершілікке ... ... ... ... заң ... бұзылғанына нақты қандай тұлға және лауазымды тұлғаның жауапты
екенін айқындауды ... ... ... ... жеке ... дербес жауапкершілікті орнату
қажет деп есептелген. Бұндай нормативті ... ... ... ... ... ... көтеруге әсер етеді деп
белгіленген. Бұл ... ... сол ... ... ... ... ... «ұжым теориясына» сүйенген деп айтуға болады, А.В. Венедиктов
және С.Н. ... ... ... [6, 15 б.]. Осы ... сәйкес
расында заңды тұлға мемлекетке ұйымдастырылған бүкілхалықтық жұмысшылар
ұжымынан құралған «адамның субстраты» (мәні) ... ... ... ғалымдар
да әкімшілік рөлін (директор, басшы) мемлекеттік заңды тұлға деп ... ... ... ... ... тұлға болып есептелгендіктен, дәл сол
арқылы заңды тұлға құқық пен ... ие ... ... ... ... («адамның субстраты») көрсетеді. «Ұжым теориясы» белгілі бір
заңмен мойындалған – оның негізінде 1961-1964 жж. ... ... ... ... және ... ұйымның құқығы туралы түсініктің
нормалары қалыптасты. Мемлекеттік экономика талаптарына жауап беретін ... ... ... ... ... ... маңызды кемшіліктерді
шығарды. Заңды тұлғаның мәнісін түсіндіру адамдар ұжымымен ұйымдастырылған
белгілі бейне ретінде мүліктік жағын естен шығаруға алып ... одан ... ... «бір ... ... ... қанағаттанарлық түсінік
бермейді. Қазіргі таңда заңды тұлғанының мәнін анықтаудағы амал өзгерген.
Сонымен, заңды тұлғаның мәнін ... ... ... ... ... ... қажеті жоқтығын, өйткені оны таратушы заңды тұлғаның өзі.
Жеке тұлғаларға емес, заңды тұлғаларға ... ... ... ... ... құқықты және оған
қатысушылардың мүдделерін қорғауды қолдау үшін маңызды орын ... ... ... тәртіп бойынша, жеке ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі өлшесіз жоғары.
Айтылғандардан заңи жауапкершілікті дербестеу ұстанымы жан-жақтылықтан
айырылған ... ... ... ... ... сондықтан заңи
жауапкершілік ұстанымы бола алмайды.
Жекелену жауапкершілік ұстанымдарын дербестенумен тығыз байланыстырады.
Оның ... ... ... ... ... ... және толық
ерекшеліктерге сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... Заң шығарушы заңды жауапкершілікті
жекелендіруді ... ... ... одан ... ... құқық
бұзушылықтар оны жасаған тұлға өзінше ... және ... ... ... ... ... кезінде құқық бұзушыға
артылатын жауапкершілік көлемі есебінен факторлар айтылады.
Заңды ... ... ... құқықта шынымен қолданылады,
бірақ дербес ұстаным ретінде ... ... ... білдіру ретінде,
өйткені әрекет пен жазалаудың ұқсастықтарын анықтаумен тікелей байланысты.
Жауапкершіліктің бұлтартпау ... өз ... ... ... ... ... Бұл ... алдымен мемлекеттік органдарға және қоғамдық
ұйымдарға негіз болатын тәртіп нормалары ... ... ... қатар,
бірде-бір мемлекеттік орган қандай да бір акт ... ... ... құқығы мен олардың бостандығын бұзатын құқықтар мен
міндеттерді орнатпауы тиіс. Заңи жауапкершілікті бұлтартпау ... ... ... ... ... әділдікті қамтамасыз
етумақсаты ретінде бекітіледі.
Бұлтартпау ұстанымының мазмұны әртүрлі ... ... ... және М.Х. ... пікірі бойынша, бұлтартпау
жауапкершілік әрбір құқық бұзушылыққа міндетті түрде заң ... ... және бір де бір ... ... ... ... ... бұзушылық ашық түрде жариялануы тиіс, мемлекет пен қоғамның
назарына алынуы және олар ... ... ... [5, 285 ... ... ... заңи жауапкершілік түріндегі жаза, ... ... ... ... басталуын білдіреді. Басқаша
айтсақ, заң санкциясының сақтандыру және ... ... ... емес, бұлтартпауды қолдануымен ... ... ... ... ... типті (әдеттегі), көпшілік
құбылысын көрсетуі тиіс: құқық бұзушылық – оның субъектісінің мемлекеттік-
мәжбүрлеу шараларымен жазалауға ... ... ... ... ... ... ... жаза тағайындалмаса, немесе
тағайындалған, ақиқатында өтелмейді) мақсатты ерекшелігі жауапкершіліктің
«ашық ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті бұлтартпаудың мазмұнына төмендегі талаптар
жатады:
1. Әрбір тәртіп бұзушылық айыпты тұлғаны жауапкершілікке ... ... Бір де бір ... ... жауапкершілікке тартылмауы тиіс.
Заңды жауапкершілікті бұлтартпау оны жүзеге асыру үшін ауыртпалығына
қарамастан кез ... жаза ... ... ... ... бұлтартпау жағдайын құру үшін ... ... және ... ... ... әділ ... ... бұлтартпау шараларын қолдану – қоғамдық қатынастарды,
азаматтардың және заңды тұлғалардың, барлық қоғамның ... ... ... ... адам қауіпсіздігі, ұнамсыз және әлеуметтік зиянды мінез-
құлықтарға арналған «тосқауыл» құрумен ... ... ... ... туралы өз уақытында да жазылғанған. ... ... ... мекеме құқығын кеңейту жағдайында ол тиімсіз көрінеді,
қандай жағдайда болса да, шаруашылық ... ... ... ... заңи ... ... ретінде
қарастыруға болмайды деп ойлаймын, жауапкершілік – ... ... ... ... субъективтік құқығын бұзған тұлғаның, жеке ... ... ... ... ... Бұл ... ... тыйым
салынған әрекеттерді жасағаннан кейін пайда болады.Бұлтартпау туралы тек
жауапкершілік шарасын қолданғаннан кейін ғана ... ... ... ретінде қарастыруға келмеуі де мүмкін. Жұмыста атап көрсетілгендей,
ұстанымдар құқықтық нормалармен бекітіледі және ... ... ... Егер ... ... ... қарастыратын болса,
онда отандық құқыққа құқық бұзушылықты ашпағандары, айыптыларды ... ... ... тартпағандары үшін құқық қолданушылардың
жауапкершілігін енгізу қисынды болар еді. ... ... ... ... ... әдебиетте бөліп көрсетілген қазіргі
заманғы жауапкершілікке жатықуға болады, авторлардың пікірі бойынша, уақыт
бойынша ... ... ...... мерзім ішінде – заңды
жауапкершілікті ... ... ... қолдану. Заңи жауапкершілік институты
емес, тек жауапкершілік шараларын қолдану ғана ... ... ... ... авторлар екі есе жауапкершілікке (еселеуге жол бермеу) ... заңи ... ... деп ... ... ... ... әртүрлі түсіндірілетінін атап өту ... ... ... оның ... бір рет жасалған әрекетке екі рет
тартуға, бір жауапкершілікті екінші рет артуға жол ... деп ... ... ... ... ... ... рұқсат беріледі [29, 318 б.]. О.Э. Лейст екінші рет қайталауды
болдырмауға қысқаша түсінік ... оның ... ... іс ... мен заңға сәйкес жасаған ... үшін ... ... ... тұлға екінші рет сотталмауы және жазаланбауы тиіс [15, 10 ... ... ... ... бір ... ... ... рет заңды жауапкершілікті болдырмау ұстанымы құқытың ... бірі ... ... non bis in idem – екінші рет қайталамау
(қайтадан қайталамау). ... ... ... ... ... ... сәйкес жағдайда, оның қылмытық әрекетінен
болған мүліктік шығынды қайтару бойынша азаматтық-құқықтық ... ... Бір ... ... ... ... нормалары бұзылған санкцияда қарасытырылған жазаның бірнеше түрі
қосылуы ... [30, 528 ... ... ... ... ... келе, құқықтық нормалар мен
құқық қолдану тәжірибесін жетілдіруді ұсынады. Мысалы, Б.Т. Базылев, егер
бірдей әрекет ... және ... ... ... ... ... бір ... қарастырылса, онда осы нақты жағдайда
мақсатты және тиімді болып табылатын ... ... ... [21, 45 ... ... ... асыру орынсыз деп ойлаймын. Егер бірдей әрекет
құқық бұзушылық ретінде құқықтың әртүрлі ... ... ... алдымызда бір құқық бұзушылық тұр деген мағынаны білдірмейді. ... ... ... қатынастардың бұзылғандығына сүйенеді, демек,
құқық бұзушылықта әртүрлі нысан бар және олар ... ... ... ... белгілі шараларын таңдау туралы автордың ұсынысын
жүзеге асыру отандық әдебиетте ... рет ... ... заңдылығын айырбастау дегенді білдіреді.
Еселеу ретсіздігі заңи жауапкершілік болып табылмайды деп ойлаймын.
Жауапкершілікті ... ... ... ... еселеу ретсіздігі мүлдем
болмайды. Жауапкершілік (міндет ... заңи ... ... ... ... ... Аталған міндет оны орындағаннан кейін тоқтатылады, ал
заңмен қарастырылған жағдайда – басқа заңи ... ... ... ... ... ... ... және т.б.). Жаңа
міндет пайда болуы үшін жаңа заңи айғақ қажет – ... ... ... ... өзі оның ... ... көрсетеді.
Еселеу ретсіздік ұстанымы заңды жауапкершілік институтының ... ... ... ... бірі ... табылады.
Әдебиетте заңды жауапкершілік ұстанымдары ретінде заң мен сот алдындағы
теңдік ... ... ...... ... құқық жүйесіне тән құқық
ұстанымы. Ол туралы жалпы ҚР Конституциясының 14 бабында [1] ... ... ... заң мен сот алдында бәрі тең ... ... ... ... тегіне, мүліктік және лауазымдық жағдайына, мекен-
жайына, ... ... ... ... жататынына және т.б.
жағдайларға қарамастын адам мен азаматтың ... мен ... ... кепілдік береді. Әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, тіл және
діни топ құрамына жататын азаматтарды ... ... кез ... тыйым салынады. Аталған ұстаным заңи ... ... ... ... ... өзгеріссіз көрсетіледі. Жоғарыда
көрсетілгендей, жауапкершілік ... ... жаңа ... ие ... ғана ... ... заңи жауапкершілік ұстанымдар
ретінде қарастыруға болады. Оны заң мен сот алдындағы теңдік деп ... ... ... ... заң ... тең және ... ... тіліне, тегіне, мүліктік және лауазымдық жағдайына, мекен-
жайына, дініне, сеніміне, ... ... ... және ... ... заңмен жауапқа тартылады. Заң шығарушы тек
Конституция ережесін ... ... ... ... ... заң және ... дамыту ерекшелiктiң талдауы заңды
жауапкершілiктiң қағидаларымен заңдылықтар болып табылғанын ... ... ... ... мақсаттылық және олар гуманизм, қандай
болмасын нормативтiк жағдайы ... ... ... үшiн сол ... барлық белгiлермен қажеттi ие болатындығы, әдiлдiк.
Жоғарыда ... ... ... ... заңды
жауапкершілiктiң қағидасымен жүйе болғандықтан соншалықты көлемдi емес, осы
қорытынды қарсылықты кездестiргенiн ... ... ... тек ... ... ең ... дәрежесiнiң теориялық жағдайларының өндiруiн
жататын жолы құқықтың теориясының есептерiмен сәйкес ... деп ... ... ... ... төрт ұстаным ғана барлық заңи
жауапкершілік ... ... және осы ... ... ... көрсетеді.
Заңи жауапкершілік ұстанымдары заң тәжірибесінде, оның ішінде түсіндіру
және құқық қолдануда маңызды орын ... деп ... ... ... ... мен құқы ... заңи ... ұстанымдарының
шағын, нақты жүйелеріне сүйенетін болады. Мұндай жүйе ... үшін ... ... ... жүзеге асыру үшін жеткілікті.
2 ЗАҢДЫ ЖАУАПКЕРШІЛІК ҚАҒИДАЛАРЫНЫҢ ЖҮЙЕСІ
2.1 Заңдылық қағидасы
Заңды жауапкершіліктің жеке ... ... ... жасағанда,
заңды жауапкершілік мәселелерімен айналысқан барлық ғалымдар дәстүрлі бөліп
қараған заңдылық ұстанымы ойға ... Бұл ... ... ... ... ... бұрын айтылғандай идея заңмен бекітілмеген,
құқықтық ұстаным болып табылмайды. Сонымен бiрге ... ... ... ... мазмұныды осыған дейiн iстеп шығармағанын көрсету керек.
Бұл едәуiр дәрежеде ... ... көп ... ... ... жауапкерлiктiң заңдылығымен артынан басқа реттiң құбылыстары кейде
ұғылады.
Көп ... ... ... теорияда қабылданған үш
сапаның ішінде құбылыс ретінде заңдылықты ... ... әдiс ... тағы ... ... заң ... ... актiлердiң ол
негiзделген заң бейнеленген құқық нормаларына қоғамдық қатынастар және ... ... ... ... ... заңи ... заңдылық ұстанымдарын құзіретті органдардың
қызметінің заңдылығымен байланыстырады.
А.Ф. ... ... ... ... ... ... ... органдарға;
б) нақты жауапкершілік шараларын қарастыратын заң ... ... ... ... факт (құқық бұзушылық) болған жағдайда
(ақиқатты дәлелділік);
д) қылмыстық жауапкершілік арту кезіндегі ... ... жол ... [19, 41 ... ... және М.Х. ... ... тарапына іс жүргізуге
қойылатын заңдылықтың негізгі талаптары, - құзіретті органдарға заңмен
бекітілген тәртіпті және ... ... ... істі ... және ... қатаң сақтауы керек [5, 134 б.].
Заңды жауапкершілік аясында ... ... ... ... тек заң ... ғана ... шараларын қолдануды
қосады, және сол шаралардың қатаң дәлелділігін талап етеді.
Заңды ... ... ... мұндай көзқарас төмендегі
себептер бойынша дұрыс ... ... ... ... талаптарының ұдайы орындауы заңдылықтың
дәрежесi әсiресе ғылыми ... жиi зат ... ... жеткiлiктi
лауазымды тұлғалардың барлық азаматтардың ... актi оған ... ... ... заң ... ... ... керек емес, соның
iшiнде және соңғы кезде. ... ... және ... үшiн ... анықтамасы
заңды жауапкерлiгiнiң қолданбайтын заңдылықтары қағиданың ... ... ... заңды жауапкершілік ұстанымдарын құқықтық
институт ұстанымдары ретінде ғана қарастыруға болады. Және заңға ... ... ... ... ... ... жүйенi түр емес
соншалықты болып жаңа мазмұнмен толады және жаңа ерекшелiктi ... ... өте ... ... ... ... осы жол дұрыс қабылдауға болмайды, оның шеңберлерiндегi
өйткенi заңды жауапкерлiктiң институты ... - ... ... ... ... ... Құзырлы органдармен заңды жауапкершілiк
шараларының қолдану тәртібі басқа құқықтық ... ... ... iс жүргiзу құқығының нормаларымен. ... ... ... тиiстi процесстiң қағидасы ... ... ... ... ... идеялар оған негiзделген заңға сәйкес
(қылмыстық, азаматтық және т.б.) нормаларымен сипатталады.
Зерттеушілердің басқа тобы ... ... ... ұстанымының
мазмұнын оның басқа ұстанымдармен байланысын орнату жолымен ашуға тырысты.
Сонымен, заңдылық оның түрі ... заңи ... ... ... ... құқықтық күші болып табылады. Мұндай ... ... ... ұғыну жолының құндылығы, автор ресейлiк
құқықтық жүйедегі заңдылықтың ерекше ... ... ... С.С.
Алексеев қоғамның саяси өміріндегі заңдылықтың өзіндік мәсеребесі ... ... ... ... ойын ... Оның пікірі бойынша,
жетекшілік негізіндегі ұстаным түрінде қоладнылатын заңдылық, ... ... ... ... да бір дәрежеде болады және ол жәй ғана
«заңдылық» терминін емес, «құқықтық заңдылық» терминін қолдану ... ... [18, 9 ... ... ... ұстанымы заңи ... және ... ... ... көзқараспен келісуге
болмайды деп есептейміз. Жаупкершілікті ... ... ... ... ... ... ұстанымына да жатпайтындығы туралы жоғарыда
көрсетілген. ... ол ... ... ... ... үшiн ... ... орнатылмаған. Сондықтан нормативті сипатқа ие заңдылық
ұстанымы құқықтық ... ... ... ... ... елестету
қиын. Жекелену жауапкершілігі, біздің ойымызша, бұл құбылыста заңдылық
ұстанымы емес, заңи жауапкершіліктің әділ ... ... ... ... ... ... негізгі
жетiспеушiлiгi, менiңше, мұндай жолда, сол заңдылықтың қағидасында ... ... ... ... ... ... iс жүзiнде терiске
шығарылатын болып табылады. Тiптi мұндай, шүбәсiз ... ... ... ... рөлi ... үшiн қағида жауапкершiлiктiң заңдылығының
қағидасының белгiсiнiң функционалдық қатынасында осы ... ... тек қана ... шағылысу болып табылады және оның барлық
тараптарын анықтауға мүмкiндiк ... ... ... ... ... ... кезде кейбір авторлар, оны жауапкершіліктің
басталу негізіндегі ... ... И.С. ... және М.Х. ... заңды жауапкершіліктің
материалдық жағын бөліп қарайды және ... ... ... ... ... қолданысынан тұрады, жауапкершілік
заңмен тыйым салынған әрекетке және заң шегіне ғана рұқсат етіледі» [5, ... ... ... ... ... ... ... заңдылық
ұстанымының негізі міндеті деп есептейді [21, 58 б.]. ... ... Л.М. ... ... ... ... құрамның барлық элементтерi
тек қана құқық бұзушылық құрамының тұлғаның әрекетiнде болған жағдайда
жауапкершiлiктiң ... ... ... қағидасы заңмен бекiтілуi
керек [31, 36 б.].
Заңды жауапкершілiк заңдылығының қағидасының зерттеу жолы өте қолайлы,
және өзi ... ... бұл ... ... болып табылатынын
анықтауға болады: заңды жауапкершілiкпен сабақтас ... ... ... қоғамдық қатынастардың реттеу бағытталған жоғарғы заң күш ... заң актi ... ... ... тек қана ... реттеледi.
Мұндай түсініктегі заңдылық ұстанымының құқықы бекітілуі азаматтардың
құқықтары, бостандықтарын және мүдделерi қорғаудың маңызды ... ... деп ... ... заңдылықтың қағидасының құқығындағы бекiту
қорғаудың маңызды, әдiл және ... ең ... ... ... ... ... берiлген және тыйым салынған құрастырған болып
бiлдiруге болатын, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулерге ие болады. Көрсетілген заң басымдылығы
оған тән ерешке жағдай есебінен жасалады, оған төмендегілер жатады:
- Мемлекеттік биліктегі заңды ... ... ... ... тәртібінде ғана заңды қабылдау;
- жоғары заңды күші бар барлық нормативті-құқықтық актілер ... ... ... ... ... ... ... ешкім заңды
өзгертуге және ауыстыруға құқығы жоқ;
- заң маңызды қоғамдық қатынастарды реттейді;
- алғашқы, бірінші сипаттағы ... ... ... іс ... ... ... жауапкершілік әрқашанда адамның және азаматтың қандай да бір
құқығынан айыру немесе шектеумен байланысты. Мұндай ... ... ... ... ... тұлғалардың құқықтық және
заңды мүдделерін қорғау мақсатында, елді қорғау және ... ... ... ... ... ... ... нақты қандай ереже заңда бекітілуі
тиіс екендігін ... алу ... ... ... ... ... ... отырған барлық зерттеушілер, заңда заңды жауапкершіліктің пайда
болуымен байланысты жағдай, яғни оның ... ... ... тиіс ... ... ... арасында жауапкершілік нормаларын
қолданудағы ... ... ... ... ... ... айғақ кең өріс
алды. Құқық бұзушылық – бұл ең алдымен жігерлі мінезді ... ... ... қоғам қызығушылықтарына қайшы, қоғамға қарсы құқық ... және ... ... ... – барлық мойындалған ғылым мен
білімнің компоненттерінің бірігуі арқылы: субъект және субъективті ... және ... жақ ... ... Егер осы ... бірігуден
қандайда бір ... ... ... ... құқық бұзушылық,
жауапкершіліктің ... ... ... Бірнеше авторлар, заңды
жауапкершілік негізі ұғымын айқындай отырып, оларды құқық ... ... ... деп ... ... А.А. ... ... жасау
(айғақ), А.А. Пионтковский, Я.М. Брайнин, М.Н. Капушин, В.И. Курляндский
және т.б. ... ... Б.С. ...... Т.Л. Сергеева –
айыпкерлікті қылмыстық ... ... деп ... ... ... ... отырып, жауапкершілік
негізінде қызмет ете алатын фактілер ... бар және ... ... ... ... ... ... анықталған қасиеті бар
адамдардың іс-әрекеті болып табылады. Осындай белгілердің барлығы заңдар
мен ... ... ... ... да, ... негізі қылмысты жасау екенін мойындай отырып, қылмыстық
құрам іс-әрекетінсіз қылмыстық ... ... ... да ... ғалымдардың да пікірін дұрыс деп ... ... олар ... бар ... өзін ... ... ... тұжырымдамасының (яғни, құқық бұзушылық ... ... бар ... заңды жауапкершілік негізі ретінде
қолданыстағы ... ... бар. ҚР ҚК ... ... ... ... құрамның барлық белгілері бар қылмысты
жасау іс-әрекеті болып табылады» [3] деп айтылған.
Құқық бұзушылықты заңды жауапкершілік ретінде айта ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ, жоғарыда
айтып кеткендей жұмыста, ... ... ... қарастырыла алмайды. Бұл біріншіден, азаматтық құқықта кінәсіз
жауапкершілік жағдайлары болады (яғни, құқық бұзушылық құрамның ... ... ... екіншіден, азаматтық заңда қандай да іс-әрекеттің
өзіне қатысты бір ... ... жоқ. ... жеке ... ... ... үшін басқа тұлғалардың субъективті құқықтары мен
заңды қызығушылықтарын бұзатын негіз болып ... ... ... азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің залалдарын өтеу ... ... атап ... ... Заң оған жан-жақты сипат береді: ҚР АК
9-бабында «Құқығы бұзылған адам,егер заң құжаттарында немесе ... ... ... ... ... ... өтелуін талап ете алады»
[14], - деп айтылған.
Заңды жауапкершілікті негіздеу» термині, тек қана ... ... ... ... мен ... ... байланысты, кейде тағы да
бір мағынада ... айта ... жөн. ... жағдайда заңи
жауапкершілік қандай негізде немесе не үшін орын алады деген мағынада емес,
қандай жағдайда ... ... заңи ... ... ... ... айтылып тұр. Нақы осындай көріністе Р. Шюселлер атап ... заң ... ... ... ... ... ... процессуалды-құқықтық сипатыныңжиынтығымен ғана
дәлелді болады. Бұл жиынтыққа ол: құқық бұзушылық құрамына сәйкес әрекеті;
жәбірленушінің, ... ... т.б. ... ... ... органдардың араласуы мүмкін емес; жауапкершілікті кешіктіретін
жағдайдың болмауын және ... ... ... ... ... арту ... үшін аса ... екендігін атап өту керек.
Бірақ, олар ... ... заңи ... мүмкіндігін негіздемейді және
кейбір процессуалдық жағдайлар ... ғана ... ... ... ... орын ... тұлғамен жасалған құқық бұзушылықты көрсетеді. Заңи
жауапкершілік бірқатар ... ... ... ... басқа құқық бұзушылық туралы (мысалы, шығынды өз ... ... мен ... ... ... мүмкін дегенді растайды. ... Р. ... ... ... ... ... де
қажет болмайды. Iс жүргiзу сәтінде барлық белгi соғылған олар сот ... ... ... ... бұзушылық туралы iстiң айыптаушы шешiмiнiң
пайда болу немесе аяқтаудың шарттарына қатысты.
Заңдылық ұстанымының ... ... ғана ... ... қамтылмайды. Бұл тек оның бөлігі ғана. Заңдылық ұстанымының басқа
«элементі», заңи ... ... ... ... ... табылады, оның
үстіне жауапкершілік заңдылық ұсатынымынң бұл жағына ... ... ... ... қатысты заңнама ережелерін талдай отырып, біз
тағы да жеке және ... ... ... ... ... тоқталуға мәжбүрміз.
Жария құқықта заңшығарушы, ережеге сәйкес, алдымен жауапкершіліктің
барлық мүмкін шараларын атап ... ... ... ... нақты
құқықбұзушылыққа қандай жауапкершілік шарасы және ... ... ... ... ... ҚР ҚК-нің 96-бабының 1-тармағына
[3] сәйкес, адам өлтіру, яғни, басқа адамға ... өлім ... ... он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Азаматтық құқыққа ... ... бұл ... біз ... қатысушыларының
теңдігі, шарт еркіндігі, құқықтарды алу, жүзеге асыру және қорғаудағы
диспозитивтілік ... осы ... ... ... ... ... Жауапкершілік шарасы мен ... ... ... кезде мәселе туындамайды. Сәйкесінше, жауапкершіліктің
белгілі бір шараларын белгілейтін ережелерді шартқа ... де ... ... болуы мүмкін.
Жоғарыда айтылғандардан азаматтық құқықта заңи жауапкершіліктің
заңдылық қағидасы өз бекімін таппайды деп ... ... ... ... ол ... емес. Осы мәселені шешерде азаматтық-құқықтық
жауапкершілік шаралары бір уақытта ... ... ... ... ... ... қажет. Бұл қорытындыны біріншіден, ҚР АК-нің 9
бабының 1 тармағын [14] ... ... ... ... ... бұл ... құқықтарды қорғау тәсілдерінің ішінде зиянның орнын ... ... ... ... өтеу атап көрсетілген, екіншіден, біреуге
қолайсыз зардап болып табылатын нәрсе, екіншіге құқықтарын қорғау, қалпына
келтіру ... ... ... ... ... және ... ... қатысушыларының біреуінің екіншісінің алдында туындайтын азаматтық-
құқықтық ... ... мен ... ... ... ... ... ҚР АК-нің 9 бабы осы бапта аталмаған қорғаудың өзге
тәсілдері тек қана ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктің ҚР АК-нің 9 ... ... ... ... ... ... ... белгілене
алмайды.
Азаматтық құқықтық жауапкершiлiктiң өлшемiне келетін болсақ, ... заң ... ... үш ... iске ... Заң ... ... нақты өлшемiн орнатуға мүмкiндiк
бередi;
2. Заң жауапкершiлiктiң өлшемiн анықтау ережесін ... ... осы ... өзге де ... ... мөлшері тікелей
заңмен белгіленеді.
Жоғарыда айтылғандарды талдай отырып, заңды жауапкершілiктiң ... ... ... ... айта ... нақты құқық бұзушылық үшін жауапкершiлiктiң негiзі, түрлері
және шарасы әрдайым тiкелей заңмен, сонымен қатар оған ... шарт ... ... ... ... ... қағидасы
Заңды жауапкершіліктің маңызды қағидаларының бірі әділеттілік қағидасы
болып табылады. Бұл қағида заңды жауапкершілік қағидасы мәселесін талдауға
жүгінген әр ... ... ... түсер қағида болып табылады.
Зерттеушілер ... ... ... ... ... оның
мазмұнын әртүрлі тұрғыда ашады.
Мысалы; В.С. Нерсесянц заңды жауапкершіліктің әділеттілік ... ... ... ... құқық бұзушылық үшін заңды жауапкершілік
негізін ... ... ... оны тағайындаудың әдістері болып
табылады [30, 527-529 бб.], деп есептейді.
Автор, мұнда біздің ... ... ... ... ... ... ... дерлік элементтерін қоса отырып кең
тұрғыда қарастырады. Мұндай тұрғыда ... ... ... ... ... ал ол өз кезегінде құқық шығармашылық пен
құқық қолдану тәжірибесіне кері әсерін тигізері анық.
А.Ф. Черданцев ... ... ... әділеттілігі құқық
бұзушылыққа қолданатын жауапкершілік ... ... ... ... ... әділеттілік қағидасының айқын көрінісі ретінде қылмыстық
және ... ... ... ... ... ... ... кері күшіне жол берілмейтіндігі және тағы басқа ... [19, 41 ... ... А.Ф. ... әділеттілік қағидасына деген мұндай
көзқарасымен толық келісуге болмайды. Мұндай тұрғыда ... ... ...... ... ... сәйкесінше заңды
жауапкершіліктің әділеттілік қағидасы кінәсіздік презумпциясында көрініс
таба ... ... ... ... И.С. ... мен М.Х. ... по ... ... атты ... ұқсас
сипаттама береді. Оның мазмұнын аша отырып, авторлар, заңды ... ... ... қойылатын талаптар келесіден көрініс табуы
қажет деп ... ... ... ... зиян қайтымды сипатқа ие болған кезде, ең
алдымен бұзылған құқықтарды толығымен қалпына келтіруді ... ... ... бұзушылықпен келген зиян қайтымсыз болған жағдайда, мемлекеттік
мәжбүрлеу шаралары түрі мен ... ... ... бұзушылықпен келтірілген
қоғамдық зиян деңгейі мен сипатына сәйке болуы тиіс.
- санкцияларды (әсіресе жазалаушы) заңмен ... ... ... ... ... ... мәлім болғаннан кейін ғана қолдануға
жол беріледі.
- әділеттілік, кінәлі тек өзінің құқыққа қайшы әрекетіне ғана ... ... ... ... бір ... ... үшін бір ғана талап етеді [5, 42-43
бб.].
Мұндағы айта кетер жәйт, ... бұл ... ... құбылыстың
белгісін айқындайтын идея. Заңды жауапкершіліктің әділеттілік қағидасы
мазмұнына жауапкершілік ... қосу ... ... ... ... ... мен ... мақсаты – әр түрлі
құбылыстар болғандықтан бір ұғымға ... ... ... екіеселенуіне жол берілмеушілік әділеттілік қағидасының
көрініс табуы ретінде ... ... ... екі ... ... ... заңды жауапкершілік шараларын қолдануға қатысты
болып табылады.
Мұндай түрлі көзқарастарды есепке ала отырып, заңды ... ... ... ашу үшін «әділеттілік» категориясын талдау
қажеттілігі туындайды.
Әділеттілік түсінігі ертеден бастап-ақ философия, этика және ... ... ... ... келеді.
Кезінде әділеттілік түсінігін Аристотель «Этика» атты еңбегінде
талқылаған. Аталған түсінікті ол екі ... ... ... категория
мағынасындағы әділеттілік және бірқалыптылық мағынасындағы әділеттілік.
Заңды категория ретіндегі әділеттілікті Аристотель заңдылыққа ... заң ... ... ... ... түрі ретінде
қарастырады. Ал арнайы әділеттілікті адамдар арасында бөлінуі мүмкін барлық
нәрсенің ... ... ... ... деп ... [32, 13 б.].
Сондай-ақ әділеттілік «жоғары рақымшылық» (Цицерон), «адам өмірінің
құндылығы» (И. ... ... (Л. ... ... ... ... де ... келді [33 119 б.].
Р. Иеринг «Цель в праве» жұмысында әділеттілік идеясын қайырымды іс пен
оған деген құрмет, жаман іс пен ... ... ... ... ... сәйкес келуі деген пікірге келеді. И. Иеринг судьялардың
шешімін әділетті деп есептейді және әділеттілік түсінігі ... ... ... деп ... [32, 14 ... ... ғылымында «әділеттілік» категориясы жалпыгуманистік
тұрғыда ... [34]. ... Д. ... ... бойынша әділеттілік –
бұл адамдар арасындағы теңсіздікті жою құралы.
Кеңестік кезеңде әділеттілік түсінігі таптық тұрғыда анықталады. Мысалы
В.В. ... ... жеке ... қатынастарынан туындайтын
қоғамдық байланыс үлгісі [35, 19 б.], деп ... Т.В. ... ... әділеттілік түсінігінің негізгі элементтері, бір ... және бөлу ... ... ... ... ... ... өндірістік тәжірибе негізінде өңделген идеологиялық құндылықтар
болып табылады.
Әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... ... ... және басқа да категорияларды талдауды елеулі түрде
өзгертеді. Бұл ... ... да ... ... ... сипаттама бергенде жалпыадамзаттық
құндылықтарды, құқық пен моральдың, өнегелік ... ... ... ... [36, 67 б.]. Әділеттілік құндылықтарды жүзеге
асырудың ... ... ... өзге ... қатысты әділ
болудан, оны сыйлаудан, тұлғаның бостандығына қол сұғылмаушылықтан және
мәдени құндылықтарды жасауға ... ... ... пікірлерді жинақтай отырып, әділеттілікті үлесті
қатынастарды жүзеге асыру мен ... ... мен ... ... ... үшін ... ... табылатын құбылыстар арасындағы сәйкестікті
көрсететін моральдық-этикалық ... ... ... ... ... ... ... моральдық-этикалық категория және
қоғамдық қатынастарды реттеуші құқық ретіндегі ... ... ... ... ... пен ... өзара байланысы ХІХ-ХХ ғ. атақты
заңгерлермен ... Атап ... ... ... ... шынайы келбеті өнегелік сипатқа ие, сондай-ақ
құқық ... ... ... ... ... деп ... ... Алексеев әділеттілікті құқықтың негізгі құндылығы десе, ... ... ... ... ... игілік қағидасына
негізделуі керек деп түйіндейді.
Кеңестік кезең әдебиеттерінде ... ... ... ерекше
орынға ие құқықтың қағидасы ретінде қарастырылды. С.С. Алексеев осы тұрғыда
әділеттілікті ... ... ... ... тән нормативті-
құқықтық реттеу әдісіне жүзеге асырылатын құқықтық қағида мәніне ие
болатын, ... ... ... ... пікірге келеді. Әрі
қарай жалғастырып, « әділеттілік заң тәжірибесінде өздігінше мәнге ие: ... мен ... ... ... ... жетекші бастамалардың бірі
болып табылады [37, 108-109 бб. ] дейді.
Сондай-ақ В.Н. Карташов әділеттілік ... ... ... ... асады деген пікірде. Оның пікірінше, құқық қолдану тәжірибесіндегі осы
қағиданың рөлі төрт аспект ... ... ... Біріншіден,
әділеттілік құқықтың мазмұнында қалыптасқан. Екіншіден, құқық қолдану
тәжірибесінің субъектілерінің қызметі әділеттілік идеясынан ... ... ... шығарылған шешімдер, құқықтар мен міндеттерді бекітетін
құқық қолдану актілер, заңды жауапкершіліктер нысаны мен мәні ... ... ... құқық қолдану тәжірибесі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуының
негізгі заңды құралы ретінде қызмет атқаруы тиіс [38, 25-26 ... ... ... ... ... ... қағидасы ретінде
қарастырылмайтын көзқарастар да бар. Сондай-ақ әділеттілікті құқық ... ... ... ... ... ... деушілер де бар.
Қорыта келе әділеттілік қағидасына ... ... ... болады,
құқықтық мәдениетте адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастың белгілі
тәртібіне ... ... ... ... қоғам алдында ғана емес, сонымен
бірге ... ... үшін де ... ... ... өмір ... мен сапасын білдіретін әлеуметтік-этикалық ... ... ... ... қағидасы
Еліміздің тәуелсіздігіне жиырма жыл толу ... қол ... ... ... ... қарай дамып келе жатқан
құқықтық үдерістердің орны ерекше екенін атап өту керек.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1 бабы ... ең ... адам және ... өмірі, құқықтары мен ... ... Адам мен ... ... мен ... ... сақтау
және қорғау мемлекет міндеті болып табылады. Әрі қарай, Конституциясының 17
бабында «Адамның қадір-қасиетіне қол ... [1] ... яғни ... ... ... қорғалады. Аталған нормалар гуманизмнің
жалпы құқықтық қағидасын қалыптастырады.
Біздің қоғам өмірін, соның ішінде құқық ... ... ... ... қарамастан, бұл түсініктің нақты мазмұнының ... жоқ ... ... ... ... ... ... «гуманизм»
терминін талқылауда көзқарастардың бір жерде тоғыспай жатқанын анық көруге
болады. Сондықтан да бастапқыда заңды жауапкершілік ... ... ... ... ... өзін ... өту ... батыс философиясындағы елеулі бағыттардың бірі ретінде
түсіндіріледі. Ол Қайта Өрлеу дәуірінде (ХV-ХVI ғ.) ... ... ХVIII ... ... ... ... ... байқай аламыз.
Реформация дәуіріндегі Еуропадағы ұзақ азаматтық және діни соғысы үрдісінде
жаулап алынған буржуазиялық құқықтар мен ... ... ... Ол
адамға жаңа заңды мәртебе өзінің «шынайы» табиғатын бекіту мен дамытуы үшін
қажет еді [39].
Марксизм көзқарасы бойынша, адамдар ... шын ... ... ... ... ... ... талаптарды өзгерту қажет
[40].
ХIХ-ХХ ғ. гуманизм мәселелерін ... жаңа ... ... философия «трагедиялық гуманизм» түсінігін алып келді.
Адамның қоғамдағы өмірін ... ... ... ... ... индивид пен жеке тұлға; тұлғаның ішкі тұрақтылыққа ұмтылуы және оның
әлемге басқаларға, құдайға ашылуы, өмір мен өлім ... ... ... бар деп ... Ал ... барлық сыртқы трагедиялары (ауру, өлім,
соғыс және басқа) адамның ішкі қайғысының ... ... ... ... ...... прогресс критериі – адам болып
табылады.
Экзистенционализм де өз кезегінде гуманизмді ... ... ... ... отырып, адамзат тұлғасын зерттеуге көңіл
бөледі. Экзистенционалды гуманизм ... ... ... ... ... ... ... назар аударады.
«Радикалды гуманизм» атауын алған жаңа философиялық ағымды Фромм атымен
байланыстырады. З. Фрейд, К. Маркс, Баховен ілімдерін ... ... ... ... ... мен жеткіліктілігі, оның сыртқы
әсерлерге бағынышты еместігі жөнінде қорытындыға келеді.
Заманауи қоғамдық ғылымдар көзқарасы ... ... – мәні ... ... ... ... қарауы, қатынасы болып табылатын қоғамдық
болмыс пен сананың түбірлі сипаты деп ... Ол ... ... ... ... қайғыға ортақтасу, айналадағыларға
көмектесуден көрініс табады.
Мемлекет және құқық теориясы жұмыстарының барлығында ... ... ... ... О.И. ... гуманизм деп жеке тұлғаға,
оның абыройы мен құқықтарына деген ... ... ... мен
құқыққа деген тарихи өзгермелі орныққан пікірлер жүйесі [41] - ... ... ... ... мен жеке тұлғаның өзара қарым қатынасын
көрсететінін баса көрсетеді, ол өз кезегінде ... ... және ... түзеу саясатының ажырамас белгісі болып табылады.
Гуманизм идеясына түрлі тұрғыдан келуге болатынына қарамастан, олардың
ішінен жалпыға ... ... ... болады. Мұндай жалпылама бастама,
біздің көзқарасымыз бойынша келесідей ... ... ... жалпы
қоғам тарапынан болсын, жекелеген индивидтер тарапынан болсын адамға деген
белгілі-бір қатынаспен байланысады; екіншіден, мұндай қатынас Адамды ... ... ... ... Ал ол өз ... ... өмір, денсаулық және ар-ождан сияқты материалдық емес игіліктерді
мойындаудан, ... және ... ... ... ... барлық
мүмкін деген жүріс-тұрыстың жеңіл, жұмсақ түрін таңдаудан көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... ретінде
гуманизм негізін құрайды.
Жария құқықта жауапкершілік гуманизмі идеясы барлық дерлік ... ... ... ... Мысалы, ҚР Қылмыстық кодексінің 38
бабы [3] бойынша қылмыс жасаған ... ... жаза мен ... ... ... ... ... физикалақ азап шектіруді немесе
адамның ар-ожданын ... ... тұта ... немесе ҚР
Конституциясының 17 бабында «Ешкімді азаптауға, оған ... ... ... ... адамның қадір-қасиетін қорлайтындай
жәбір көрсетуге не жазалауға болмайды.» делінген. Заңды ... ... ... ... мұндай ереже адамның ар-ожданын
қорлайтын немесе физикалық азап ... ... ... тек қана ... жауапкершілік шаралары бекітілу тиіс ... ... ... ... құқықта гуманизм қағидасы тікелей бекітілмеген, алайда ол
азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... ... заңмен қарастырылған жауапкершілік шаралары қатал
сипатта емес екендігімен, ... ... ... қорлауға
бағытталмағандығымен және олардың өмірі мен ... зиян ... ... ... жауапкершілік институтының нормаларындағы гуманизм қағидасын
жүзеге асыру тұрғысындағы даулы сұрақтардың бірі ... өлім ... ... Әрекет етіп тұрған қылмыстық заңда жазаның аталған түрі тек ... ауыр ... ... жаза деп ... табиғаты бойынша өлім жазасы тұлғаға терең психикалық азап
келтіріп, тұлғаны физикалық ... ... ... болғандықтан
антигуманды екенін мойындауымыз керек.
Конституциясының 15 бабының 2 тармағында [1] өлім ... ... ... бар. ... ... өлім ... ... құқық нормадарына сай келетініне баса назар аудару ... ... ... кейін Батыс елдерінде күшейген өлім жазасын
тоқтату қозғалыстары, ақырындап бірқатар ... ... ... ... ұсыныстар еңгізілуіне алып келді. Қазіргі уақытты БҰҰ
мақұлдаған құжаттарда, өлім ... ... ... ... ... қажеттілігіне баса көңіл бөлінеді. Мысалы, азаматтық және
саяси құқықтар туралы Халықаралық пактіде «Өлім жазасы ... ... өлім ... тек аса ауыр ... үшін ғана ... (6 б. 2 ... ... Президенті 1994 жылы наурызда бекіткен Құқықтық
реформа ... ... өлім ... кезең-кезеңмен жоюдың
перспективасы нақты белгіленген болатын. Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы
жылдарында-ақ ұрлық, жалған ақша жасаушылық, ... ... ... ... қарақшылық түзеу мекемелердің жұмысына іріткі салатын
әрекеттер, зорлау мен пара алу үшін өлім жазасы заң жүзінде ... ... өлім ... қатысты 15 бабының 2 тармағы [1] өзінің әрі
қарай дамуы 1998 жылдың 1 ... жаңа ... ... қолданысқа
еңгізілуімен байланысты болды, онда өлім жазасы бейбіт ... іс ... мән ... ... кісі ... үшін ғана ... алдымен Конституция талап еткендей, өлім ... ... ... ... түрде қысқарған. Қылмыстық кодекстің 49 бабына
сәйкес жазаның ерекше түрі ... өлім ... ... ... ... ... ... уақытында немесе соғыс жағдайында, мемлекеттік
опасыздық (сатқындық), бейбітшілік пен ... ... ... аса ауыр ... қылмыстар жасалған үшін тағайындалады. ... ... ... бөлімінде мұндай қылмыстарға ... ... кісі ... (96 б. 2 т.), ... соғысты
жоспарлау, дайындау, тұтандыру немесе жүргізу (156 б. 2 т.), ... ... ... ... ... мен ... ... (159 б.), геноцид (160
б.), жалдап кісі өлтіру (162 б.), ... ... (165 ... ... немесе қоғам қайраткерінің өміріне қастандық (167
б.), диверсия (171 б.), сот әділдігін ... ... ... ... ... асырушы тұлғаның өміріне қастандық (340 б.), билікті теріс
пайдалану (380 б.), соғысты жүргізу құралдарын қарсы ... беру ... (383 б.) ... жазасы үкімін шығару мүмкіндігін қарастырушы жоғарыда келтірілген
баптардағы ... ... өлім ... немесе өмір бойы ... ... ... ... ... ... жол береді.
Өлім жазасын айыптыға тек барлық судьялардың бірауыздан шығарған шешімі
бойынша тағайындау, ал үкімді ол ... ... ... ... бір ... ғана орындау туралы ережелер заң жүзінде бекітілді.
Өлім жазасын тағайындау туралы үкім ... ... ... ... Қылмыстық кодексінің 49 баптың 2 тармағы [3] ... Онда ... ... ... 18 жасқа дейінгі қылмыс жасаған тұлғалар, сот
үкімі шыққан сәтте 65 ... ... ер ... ... ... Өлім ... ... тұлғаның кешірім жасау туралы өтініш
етуге (ҚР Президентіне) құқығы бар.
Көптеген әлеуметтік ... ... ел ... ... ... ... ... жоюға әлі ертерек деп санайтындығы қуаттады. Қоғам
пікірі ескеріле ... ... ең ауыр ... ... одан әрі ... ... ретінде өлім жазасын ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қылмыстық саясатын одан
әрі ізгілендіру мақсатында Қазақстан ... өлім ... ... ... ... ... [42]. Мемлекет басшысының бұл
Жарлығы қылмыстық заңнаманы одан әрі ... ... ҚР ... ... ... іске асыруға бағытталған қадам болды. Жарлық
бойынша сол уақытқа дейінгі өлім жазасына кесілген қылмыскерлерге ... ... өмір бойы бас ... ... ... ... ... байланысты Қазақстанда бүгінде өлім жазасы де-юре ғана бар деген
қорытындыға келе аламыз.
Осындай түрде, барлық айтылғандар ҚР ... ... ... ... ... ... ... құқық жүйесінде
бекітілген заңды жауапкершілік шаралары қатарына фактілі ... ... ... жалпыға бірдей, яғни барлық құқық салаларына таралатын заңды
жауапкершілік ... деп ... ... ... ... ... шаралары гуманизмі гуманизм қағидасының
жалғыз ерекшелігі емес. Мұнда заңның кері күші, оның заңды ... ... ... келуі немесе келмеуіне байланысты жол берілуі
не берілмеуі жөнінде әңгіме ... ... ... Республикасының
Нормативтік құқықтық актілер туралы Заңының 37 бабына [43] сәйкес ... ... кері ... жол берілу немесе берілмеуіне байланысты 3
жағдайды ... ... ... ... ... кері күші болмайды;
2. Жауапкершілікті жоятын заңның кері күші болады;
3. Жауапкершілікті жеңілдететін заңның кері күші болады.
Мұнда ... ... ... кері күшіне жол
берілмейтіндігі туралы ереже ... ... ... ал
жауапкершілікті бекітетін заң - ... ... ... ... ... талап етеді.
Жауапкершiлiктi белгiлейтiн немесе күшейтетiн, азаматтарға жаңа
мiндеттер ... ... ... ... ... ... актiлердiң керi күшi болмайды. Жауапкершілікті бекітетін заңның
кері ... жол ... ... ... ... ... норманың әрекет етуі жағдайында ... ... ... ... пікір мен тұлғаға жауапкершілік шараларын қолдану арқылы
теріс әсер етудің арасында сәйкестілік, ара қатынас ... еді. ... ... орын алса ... ... ... еді. ... әлдебір
әрекетке негативті, заңсыз деген ... ... ... ... ... заңның кері күшіне жол берілмейтіндігін әлдебір
теріс қылықты ... ... ... отырып түсіндіру өте қиын.
Сәйкесінше бұл норманың заңда болу себебін басқа ... ... ... Біздің
пікіріміз бойынша мұндай себепті, заң ... ... ... бар екі ... мейлінше жеңілдеуін таңдауында деп
түсіндіруге болады. Осыған байланысты ... ... ... күшіне жол берілмейтіндігі ... ... көзі ... ... ... табылады деген қорытынды шығаруға мүмкіндік береді
[44, 114 б].
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе заңды жауапкершілік гуманизмі
қағидасының мәнін ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда азап келтіруді, ар- ... ... ... ... ... екіншіден, жауапкершілікті жоятын немесе
жеңілдететін заңның кері ... жол ... ... ауырлататын
заңның кері күшіне жол берілмейтінділігімен түсіндіруге болады.
2.4 Мақсаттылық қағидасы
Заңды жауапкершіліктің ұстанымының ... ... ... қағидасы кіреді. Ол көптеген зерттеушілермен ажыратылады,
алайда оның мазмұны бірнеше түрліше ашылады.
Мысалы, А.Ф. Черданцев, не ... ... ... ... өзі ... ... ... келу керек деп тұжырымдайды.
Бұндай тұжырымдама анықтауды өажет етеді деп ... ... ... алдында толығымен, сонымен қатар жауапкершілік
шаралары алдына мақсатқа жету мәселесі қойыла алмайды. ... ... ... ... ... субъективтік құқықты қалпына
келтіру болып табылады. Бұл ретте тіпті жауапкершілік (айталық, ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік
мақсатына жетпеуі мүмкін, өйткені жауапкершілік шарасын қолдану ... әр ... ... ... ... ... және т.д.) ... мүмкін. Ендеше, А.Ф. Черданцев, қисынына
ерсек заңды жауапкершілік жөнсіз, оның мақсаттарына жетпеген.
Мақсаттылық ... ... ... заңи ... ... ... жүйесінің элементі екенін ұмытпау керек. Сол себептен
Мақсаттылық ... ... ... ғана ... ... ... ... қайсы бір жауапкершіліктің нақты мақсатқа жету үшін
бағытталған құқықтық жарғылар ретінде қарастыруға болады.
О.Э. ... ... ... ... бұзушылық жасаған және кінәлі
деп танылған ... ... және ... ... ... жартылай босатылуы мүмкін, егер құқық бұзушы өз еркімен келтірілген
зиянның орнын толтырса, шын жүректен өкінсе,өз ісімен ... ... ... тағайындау немесе әрі қарай ... ... ... ... ... ... қағиданың бұлай түсіндірілуі біздің ойымызша
шектелген, себебі ... тек ... ... ... ... ... бір субинститутының, элементтерін бүкіл институтқа
таратады. Яғни бір ... ... ... ... О.Э. Лэйст, шынында
мақсаттылық жауапкершілігі туралы тек жауапкершіліктен босату шеңберінде
ғана айтады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... осыған сүйене азаматтық-құқықтық
жауапкершілік пайдасыз деуге болмайды.
Жауапкершіліктің ... ... өте кең ... Нерсесянцпен ұсынылған. Ол: «Заңды жауапкершіліктің ... ... оның ... ... ... ... Заңды
жауапкершілікті басқа заңи емес ... ... ... ... әлеуметтік мақсаттылық және т.б.) мақсаттармен ... ... оның ... ... ... және ... талаптарына,
құқықтық заңдылығына» [30, 483].
Бұдан әрі автор, ... ... ... ... мазмұны мен қасиетіне қойылатын нақты талаптар ... ... ... ... ... ... Бұл ... мәжбүрлеу шараларының мөлшері мен қасиеті, ... ... ... ... мақсатының қажетті мөлшерінен,
минимумынан аспау керек екенін білдіреді.
Бұндай жарлықта жария-құқық ... ... ... дұрыс
екенін мойындау керек. Алайда, азаматтық-құқықта заңи ... ... ... мағынасыз, өйткені, бұл жауапкершіліктің
түрінің негізгі бастамасы – толығымен, ... ... ... ... өтеу б.т. ... ... нақты мөлшерін
анықтау кезінде көбірек, әрекет пен жазаның бір-біріне сәйкес ... ... ... ... ... ... сөз ... Заңи жауапкершілікті нақтылау мен жекелендіру. Құқық бұзушының
тұлғасын, оның ... ... ... ... ... және ... жағдайларын және т.б. ескере отырып ... ... мен ... ережеге толық негізбен жоғарыда айтылған заңи жауапкершілік
минимизациясы туралы айтылғандарды ... ... ... ... ... ... ... көрінісі ретінде
қабылдануы керек.
3 Заңды жауапкершіліктің максималды мүмкін ізеткерлігі – оның құқықты
қалпына ... ... ... мақсаты шеңберінде.
Заңды жауапкершіліктің максималды мүмкін ізеткерлігі – бұл заңды
жауапкершіліктің тәуелсіз қағидасы, ... ... ... ... ... құқықбұшыға қатысты таңдалатын заңды жауапкершілікті әсер
ету шараларының мақсатының ... ... ... ... ... айтылып отыр, деп ойлаймын. Осы ... пәні ... ... ... ... ... ... басқа,
тіпті онымен тығыз байланысты құбылыстарды емес.
Жалпы түрде заңды жауапкершіліктің мақсаттылық қағидасын келесідей
жолмен: ... ... ... ... ... қатар
жауапкершіліктен босату мүмкіндіктері жауапкершілік мақсатымен сәйкес келуі
керек деп есептеймін. Сұрақ, ... ... қай ... ... ... ... ... барысында мақсаттар
қайшылығы туу мүмкін екендігі туралы айтылады. Бұл мәселені ... А.Ф. ... ... жағдайда, заңшығарушы туындаған сұрақты бір
мақсатты екіншісінен артық қою ... ... ... ... деп
тұжырымдаған. Мысалы, жалпы ескертуге, жазаның максималды варианты пайдалы,
ал жалпы ескертулерге минималды жазалар ... ... ... ... ... ... компрамисттік вариант таңдау арқылы ... 45]. Заң ... ... бір ... ... ... бұндай болжам толығымен дұрыс деп ойлаймын. Бірақ бұл
таңдау келесі жолмен жүзеге асу керек деп ...... ... ... ... ... ескере отырып, заң ... ... ... ... ... керек, жария-құқық пен жеке-құқық
жауапкершіліктерінің ... ... ... ... ... ... ... туралы сұрақ толығымен ... ... ... Авторлармен, жауапкершіліктің әр ... ... ... дейінгі орыс заңгерлерінің кейбір жұмыстарында,
жауапкершіліктің негізгі мақсаты ретінде қорқыту болып табылатын. ... ... өзі – ... үшін ... құн, ал ... жазасы үшін
қамалғандардың азабына тура пропорционал. 1649 жылғы ... ... ... «Аямай өлім жазасына кесіңдер, оған қараушылардың бұлай
істемеуі үшін».
Бұл теория негізді ... ... ... ... ... түскен. С.В. Познышев ойынша, егер жаза шын ... ... ... артық қатаңсыздықтар арқылы жетуге болады, ал егер жаза
шынында колданылмаса, онда тіпті өте қорқынышты ... өзі бос ... ... [45, 262-263 бб]. Ол, ... ... ... ... кері
әсерін тигізетінін атап өткен: ондай қоғамда ... ... ... әдет ... ... ... әрі қарай заң әдебиеттерінде өңделуі үш негізгі
теорияның қалыптасуына алып келді:
1) Жаза мақсаты – құқық бұзушылықтардың ... ... Жаза ...... ... ... ... Құқық бұзушылықтардың жалпы ескертулері мен құқық бұзушылықтардың
арнайы ... ... ... тең ... бола ... ... жақтастары, жазаның басты мақсаты деп – рецедивті ескерту
есептейтін. Бұл мақсат олардың ... жеке ... ... ... жасау
мүмкіндігін жояды, оған қоса қылмыскердің заңи ... ... ... жаза алдына, қылмыскердің қайта тәрбиеленуінің мақсатын
қойған және нақты қылмыскердің ... ... ... ... ... ... бірден мүмкін емес екендігі туралы қорытындыға келген.
Жаза қылмыспен келтірілген адамгершіліктік залалдың мүмкіндігінше орнын
толтыру керек.
Жаза мақсаты келесі қылмыстық ... ... ... Бұл ... жасаған тұлғаға да, түгел қоғамға да ... ... ал ол ... ... ... ... мен де, оның ... арқылы да жетеді.
Заңдағы жазаның қорқынышын, құқық бұзушылыққа әуес емес ... ... ... ... ... ... ретінде, құқық
бұзушылыққа әуес тұлғаларға тиетін қолайсыз салдардың көрсеткіші. ... ... тек қана бір ... бар – физикалық тежеу формасында
(қылмыскерлерге) немесе ... ... ... ... әсер ... қылмыстың алдын-алу, деп есептеген [45, 397 бб.].
Кеңестік дәуірдегі заң ғылымында да, жазаның мақсаты ... ... ... ... ... ... ... заңи
жауапкершілік) ретінде дәстүрлі түрде: құқық бұзушылардың түзелуі мен қайта
тәрбиеленуі, қылмыстық жалпы, арнайы алдын-алуы ... ... ... ... ... ... қалыптасуымен
байланысты. Бұл құрметтің себебі әр түрлі болуы ... ... ... ... ... ... немесе тұлға «Мен – бәрімен
біргемін!» қағидасына сүйене, өзге ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пікірінше, тұлға құқық
негіздерінде жатқан ... ... ... ... құқықтың әділеттіліктің жоғары идеалдарымен және ... ... ... ... деп есептелетін. Сотталғандардың
қайта тәрбиелену процессінің басталуының айғақ, белгілірі ретінде: ... өз ... ... жазаның әділеттілігін және әлеуметтік
негізділігін түсіну, ... ... ... түзету мекемелеріндегі үлгілі
мінез-құлық және т.б. танылатын. Дегенмен, кейбір ғалымдар, қайта тәрбиелеу
сананың, тұлғаның мінез-құлқының, оның ... ... ... ... ... ... ... жүктеле алмайды, деп
көрсеткен.
Әдебиеттерде шамамен бір ... ... ... жеке және
жалпы құқық бұзушылық первенциялары ажыратыла бастады. Бұл ретте ... ... ... заңи ... тән ... ... қарастырды.
Жауапкершілік первенциясы механизімін талдау ... ... ... ортақ элементі қорқыныш екенін көрсетті. Ол заңсыз
мінез-құлықтың жағымсыз ... бар ... ... ... Жаза ... ... мотиві (жазаны өтемеуді қалай мотиві)
кейбір жағдайларда оған тайталас антиәлеуметтік ... ... ... ... құқық нормаларын бұзудан сақтауы мүмкін екені, теориялық түсінікті
жайт. Бұл ... И.С. ... мен ... ... адамдардың санасы, олардың жеке мүдделерімен қоғам
мүддесінің арасындағы өте тар ... ... ... ... ... мен ... мүддесінің заңмен сәйкестігін ұғынатындай,
өскенге дейін, жаза алдындағы қорқынышты құқықбұзушылықтың алдын алу үшін
қолдану ... [5, 68 б.] ... ... келіскен жөн.
И.С. Самощенко мен М.Х. Фарукшинаның пікірінше, заңи ... ... ... ... болып табылады. Ол келесідей жолдармен
жүзеге асады:
1. Құқық бұзушылықтан ұстамдылықты ынталандыратын, ... ... ... ... құқықтық қатынастар мен құқықтық тәртіпті қалпына
келтіру;
3. Құқық бұзушылықтың жалпы және жеке алдын алу [5, 110-112 ... ... ... басқа, өш алу мақсатын да көксейді, ... ... тобы да бар. И.И. ... өш алу ... өлім ... ұзақ уақытқа бостандықтан айыруда көбірек байқалады, деп есептейді.
А.Н. Ағыбаев, өш алу мақсаты қылмыскерлердің тек жеке ... яғни тек жаза ... ... ... ... ... формада және өлім жазасына қатысты, ... ... ... ... ғана орын ... деп ... 259 б.].
Қылмыстық жазада айтылғандардан басқа, әлеуметтік мақсаттарда болатыны,
көрсетілген. Б.С. Никифоров, қылмыспен ... ... ... ... ... ... ... және ықпалдастық
мақсатына бағытталған әділеттілік ... ... ... ... ... ... ... – елдегі
барлық құқық бұзушылықтарды жою. Дәл осы ... ... И.А. ... Б.Т. Базылевтың және басқа да
ғалымдардың жұмыстарында айтылады.
Жаза мақсаттары туралы сұрақ кейде ... ... ... атап ... жөн. Л.С. Явич, «Құқық бұзушылықтарды тәрбиелеу мен
алдын алу, ерекше ... ... ... асса да, оны ... ... деп ... қиын. Оған қоса тіпті ерекше первенциялы мақсаттың
өзі тек қана заңды ... пен ... ғана орын ... [47, 278 б.]
Л.С. Явич, жазаның арнайы-заңи мақсаты, жазаның әлеуметтік мақсаты бұл
мәселеге ... шешу ... ғана ... мүмкін, қоғамдық қатынастардағы
құқықтық және әділеттілік ... ... ... болып табылады, деп
болжаған [47, 279 б.].
Соңғы жылдары, жаңа ... ... ... ... ... ... жаза және жауапкершілік мақсаттарының әр ... ... ...... ... мен ... ... үшін жаңа қылмыс жасаудың алдан алудан»,
«сотталғандарды түзерту мен қайта әлеуметтендіруге» ... Бұл ... ... қайта қарау қажеттілігін және біреуді басқалар қорқу
үшін жазалаудан бас тарту, атап ... ... ... ... оның ... ... басқа құндылықтардан беделді болған заңды мүдделермен ескеріледі.
Заңнаманың бұндай тұжырымдамасы ... ... күн ... ... ... ... сәйкес келеді. Герман қылмыстық құқығында, ол
арқылы қылмыс субъектісінің жазасы өзінің әділетті сауап, ... ... ... ... алу ... жетуі керек ,«бірегей теория» деген ұғым
бар. АҚШ үлгілі қылмыстық кодексі құқық ... әсер ету ... ... ... ... алу, құқық бұзушының түзелуіне және
әлеуметтік қалпына ... ... ... ҚР ... 38 ... ... [3] ережесін талауға толығырақ тоқталып кеткіміз келеді. Жаңа
қылмыстардың алдын алу, жазаның мақсаты ... ... ... Ол
құрамына жазаның мақсаттарын орындау арқылы жететін, қоғамдық ... ... ... жалпы міндеттерімен үйлеседі.
Алайда, заңнаманың, жаза әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру үшін
қолданылады, деген тұжырымдамасы күмән тудырады. Заң ... ... ... не кіретініне анықтама бермейді. Қоғамдағы әлеуметтік
әділеттілікті келесідей мүмкіндіктер ... ... ... ... келтірілген залалдың бір ... ... ... ... ... түзеу жұмыстары арқылы және жазаның басқа ... ... ... Азаматтар, рационалдық және ... ... яғни ... ұйқастылықтың, нәтижеліліктің
негізін ескеріп, оған ... ... ... ... ... ... және заңға сәйкес жазалайтынына ... ... ... ... оның ... бұзылған заңды
құқықтары мен мүдделерін қорғау арқылы қалпына келтіріледі.Бұл мақсаттарды
жүзеге ... ... ... ... ... қалпына келтіру
мүмкіндігін және сотталушының ... мен ... ... ... ... ... ... әсерінен төзуге мәжбүр болған
азаптарына мүмкіндігінше теңестіруді қамтамассыз ету керек.
Әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... ... ... жауапкершіліктің мақсаты ретінде қарастырыла алмайды, ... ... ... ... ... ... ... аясында болғандықтан, әртекті болуы мүмкін, ... ... әр ... ... ... әр бір ... ... әділдік
туралы түсініктері әр түрлі. Жаза анықталмаған тіпті табиғаты ... ... емес ... қалай жететінін түсіну қиын. Бұндай ... ... ... ... құқықбұзушылық үшін алынатын өшке айналдыруы
мүмкін. Ондай тәжірибе тек қана құқық қолданушылыққа ғана емес, ... ... ... да ... әсер етуі ... Бұл ... ... тән емес рольге ие болады, ал адам мен ... ... ... ... ... ... Құқық бұзушының түзелуіне келсек, ол да
жауапкершіліктің мақсаты болып ... деп ... ... ... ... үдеріс. Бұл мақсатты бекіте, мемлекет ... ... ... ... емес, адамгершілік процестеріне
араласудың қажеттілігі мен ... ... ... үшін адам ... ... аясында ғана бар екенін, ал оның рухани өмірі мемлекет
пен құқықтың әсер ету ... тыс ... ... ... ... керек.
Құқықтық реттеудің көзқарасы бойынша, тұлғаның құқық ... ... ... Ол қандай себептер бойынша жүзеге асатыны – жаза ... ба, алде ... бе – ... пен ... үшін ... мәні жоқ. Түзелу – ол ... ... ... ... ... алу ... құралы деп ойлаймын.
Сондықтан жария-құқық жауапкершілігінің жалғыз, яғни басым мақсаты
құқық ... ... алу ... ... ... (азаматтық құқық) ... ... бұл ... одан ... мақсаттар тән. Бұл көбінесе
азаматтық құқық бойынша жауапкершілік, құқық бұзушының ... ... ... Бұл азаматтық құқықтың өзара тең және
тәуелсіз субъектілер ... орын ... ... ... ... ... бір ... өз міндеттерін бұзуы,
міндетті түрде екінші қатысушының құқықтарының бұзылуына ... ... орын ... ... үшін ... мүліктік санкцияның
мақсаты жәбірленушінің бұзылған құқығын қалпына ... ... ... ... Айып төлеу мен шығын, басты мақсаты кредиторға келтірілген
шығынның орнын толтыру болатын, міндеттемені ... үшін ... ... ... формасы болып табылады. Кез-келген айып
төлемінің, айыппұлдың да компенсациялық қасиеті ... ... ... мақсаты деп құқық бұзушылықтың алдын
алуды айтуға болады. Алайда ... ... ... бұл ... ... ие ... тіпті басым сипатқа да ие емес. Себебі, азаматтық құқықтық
қатынастарда кінәсіз жауапкершілік болуы мүмкін, яғни ... ... деп ... ... оның құрамында барлық белгілері жоқ.
Бұндай жағдайларда, құқық ... ... ... ... ... ... ... деп атауға болмайды. Первенцияны
ілеспе мақсат ретінде айтуға тек, азаматтық-құқықтық ... ... ... бар ... ... ... да ғана ... болады.
Сонымен, жария-құқықтағы жауапкершіліктің басты мақсаты ... ... алу, ал ...... ... ... келтіру болып табылады.
Заңды жауапкершіліктің мақсаттылық қағидасы жария және жеке құқықта да
жеткілікті деңгейде дәйектілікпен жүзеге асырылуда.
Біздің ойымызша, жария ... ... ... ... босататын нормаларды талдай кезінде көрінеді. ҚР ҚК-нің 65-
70 баптарына [3] сәйкес, қылмыстық жауапкершіліктен босату құқық бұзушының
шын ... ... ... татуласуымен, жағдайдың өзгеруімен,
ескеру уақытының өтуімен байланысты ... ... ... ... босату, қылмыстық жауапкершіліктің негізгі мақсаты – жаңа
құқық бұзушылықтардың алдын ... жаза ... ... ... келесідей жағдайларда қылмыстық жауапкершіліктен босатылуы мүмкін:
егер қылмыс жасағаннан кейін өз ... ... ... ... қылмыстың
ашылуына көмектессе, келтірілген залалды жөндесе немесе ... ... ... ... ... ... толтырса. Демек заң шығарушы
жауапкершіліктен босату мүмкіндігін, жауапкершіліктен мақсаты – ... ... ... жасауының алдын алу жүзеге ... ... ... ... ... ... яғни тиімсіз болуымен
байланыстырады. ... ... ... ... ... ... жауаптылығынан босату туралы да ... ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктен босату тиімділігі
туралы сұрақ, заңда ... ... ... ... ғана ... қатар құқық бұзушылық первенциясының мақсатына жеткендігін
растайтын тұлғаның нақты ... ... ... ... азаматтық-құқықтық жауапкершілікке келсек, жоғары да айтылғандай
оның ... ...... ... өтеу. Бұл ... ... ... ... шараларын бекіткенде,
кредиторлар ... ... ... ... өтелу міндеттілігіне
сүйенетіндігінен тұрады. Бұл мақсаттың жүзеге асуына, азаматтық құқықтықта
жауапкершіліктен ... ... ... да ... ... Кейбір
авторлар, мысалы, Б.И. Пуганский ҚР АК-нің 359 бабының 2 тармағындағы [14]
ережені, ... ... ... ... ... ... әсерінен болған жағдайда кәсіпкерлерді жауапкершіліктен босату,
деп есептейді. ... ҚР ... ... ... заң ... ... ... емес, оның бұл жағдайларда болмайтынын
айткып отырғанын, ... ... ... ... азаматтық-құқықтық
жауапкершілікте айыппұл жазасының мақсаттары тән және айыппұл жауапкершілік
шараларының қатарына шартты орындамағаны үшін ... айып ... ол ... ... функциясымен тікелей байланыспайды деп
есептейді, өйткені айып төлемін ... ... ... ... ... ... тұжырымдарды кездестіруге болады. Айып төлемін ... ... ... дұрыс емес, деп ойлаймын. Шамасы оған, басқа да
азаматтық-құқықтық жауапкершілік шараларының табиғаты тән ... ... ... ... шығыны жеңілірек тәртіппен қайтарылады,
өйткені ондай жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеумен байланысты емес, болғандығында.
Қарастырылып отырған ... аса есте ... ... ... ... ... ең ... редакциялық комиссияның
материялдарындағы пайымдаулар. Аталмыш комиссия мүшелері, айып ... ... ... онда ... ... толтыру мәні бар, деп айтады.
Айып төлемін шығынның орнын толтыру құралы ... ... мен ... ... алудың арасындағы маңызды айырмашылық, келтірілген
шығынды, әсіресе шығынның көлемін дәлелдеу ... ал айып ... ... ... ... ... салыстырмалы жеңіл болғанында.
Сондықтан, шығын өндіріп ... ... ол ... ... өз ... ... ... және кепіл адамды қамтамассыз ету жеңіл әрі
дұрысырақ.
Жоғарыда айтылғандарды ескере, заңды жауапкершіліктің ... ... ... болады:
Жария құқықта заңмен белгіленген жауапкершілік шаралары, сонымен қатар
жауапкершіліктен босату ережелері ... ... ... алу ... ... ... Жеке ... заңмен белгіленген жауапкершілік шаралары
азаматтық айналым ... ... ... ... ... ... келуі керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі заманда отандық заңнамасының түбегейлі қайта құрылу, құқық
бұзушылықтың қарқындап көбеюі, ... және ... ... ... бұзу жағдайларында сол негізгі бастамаларға, заңды
жауапкершілік институты құрылатын, анықтама беру ... ... ... осы ... ... ... жүйелік келістілігі мен
тұрақтылығының, біркелкі құқық қолданушылық пен ... ... пен ... ... ... ... ... құқығындағы заңды жауапкершілік қағидаларын зерттеу, бірнеше
жалпылама қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
1. ... ... ... ... ... ... ... субъективтік құқығын бұзған заңда көзделген мүліктік немесе
жеке сипаттағы ... ... ... ... қатар заңды
жауапкершілік пен заңды жауапкершілік институтын айыра білген жөн, өйткені
олар құқықтың екі ... ... ... ... және ... ... ... институты – кешендік, салааралық, материалдық
құқық нормалары жүйесінен тұраты, жауапкершілік негіздерін анықтау немесе
жауапкершілік ... ... ... ... жауапкершілік көлеміне
және жауапкершіліктен босату негіздеріне әсер ететін жауапкершілік қасиеті
мен жағдайларын орнату арқылы, ... ... ... ... бұзылуына байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін, отандық
құқығының қорғау ... ... ... – оның мазмұнын анықтайтын, құқық жүйесі мен
заңнамалар жүйесінің ажырамас элементі. ... ... ... ... ... бір ... ... мен құрамын көрсететін емес,
заңнамада бекітілген және ... ие, ... ... ... ... ... ғана ... Заңды жауапкершілік
қағидалары – бұл ... ... ... ... ... ... қағидалар.
4. Заңды жауапкершілік қағидаларын, материалдық құқық нормалар
жүйесінде ... ... ... ... ... заңды
жауатптылықтың барлық субинституттарында көрініс табатын, идеялар ретінде
түсіну керек.
Сонымен қатар, біздің ойымызша, заңды ... ... ... жауапкершілік институтына қатысты ғана қарастыру және зерттеу ... ... ... қағидаларын не бір міндеттілік қағидалары
ретінде қарастыру мүмкін емес, өйткені заңды ... ... да ... ... ... ал ... қағидаларын жауапкершілік
нормаларын қолдану қағидалары ретінде қарастыру негізсіз, өйткені заңды
жауапкершілік ... ... ... басқа нормаларды ... жеке ... ... Қолданыстағы заңнаманы әсіресе, құқық дамуын толығымен талдау
келесідей қорытынды ... ... ... ... ... және ізеттілік заңды жауапкершілік қағидалары болып табылады,
өйткені, онда қандай да бір ... ... ... ... ... ... белгілер бар.
Заңды жауапкершіліктің басқа қағидаларын айқындау негізсіз екенін
мойындау керек, себебі олар ... ... тән ... ... ... не ... ... институттардың қағидасы болып табылады, не әмбебап
сипаты жоқ, ... ... ... басқа құқықтық құбылыстарға жатады,
не тіпті қағида сипатына емес құбылыстың ... ... ... ... ... ... қағидасы келесіден тұрады: нақты
құқық бұзушылық жауаптылығының негізі, түрі және ... тіке ... және оған ... ... шарт ... бекітілген.
7. Заңды жауапкершіліктің ... ... ... ... ... ... қаіптілігінен, зиянылығынан;
заңды жауапылыққа негіз туындайтын жағдайларды ... ... ... шаралары құқық бұзушылық арқылы қолданылатын
тұлғаларға, және жауапкершілік орнататын заңдардың кері күші жоқ ... ... ... ... ... ... заңды жауапкершіліктің
заңнамалақ реттелуі адамдарға ізеттіліксіз қатынастың ... ... ... ... ... ... заңды жауапкершілік шараларының
тұлғаға физикалық қасірет шектіру, ... ... ... қол сұғу
мақсаты жоқ, екіншіден, жауапкершілікті ауырлататын заңның кері күші ... ... ... ... ... ... кері күші ... Заңды жауапкершіліктің мақсаттылық қағидасын келесідей жолмен
тұжырымдауға ... ... ... ... ... ... сонымен қатар
жауапкершіліктен босату ережелері құқық бұзушылықтың алдын алу мақсаттарына
сәйкес келуі керек.
Жеке ... ... ... ... ... азаматтық
айналым қатысушыларының бұзылған құқықтарын қалпына келтіру ... ... ... ... ... және ... ... толығымен, оның әлеуметтік-
экономикалық, саяси, мәдени ерекшеліктерін көрсететін, іс барысында қандай
да бір ... ... ... ... ... құқық жүйесімен
әрекеттеседі, бұл нақты-тарихи ... заңи ... және ... ... ... ... ... жиынтығы.
2. Заңды жауапкершілік пен заңнама қағидаларының қатынасын келесідей
жолмен анықтауға болады:
1) Заңды жауапкершілік қағидалары ... ... ... ... ... анықтауа мүмкіндік беретін, заңды жауапкершілік
туралы нормалардың біркелкілігінің кепілі ... ... ... ... ... ... ішкі ... және қайшы келмеушілік, белгілерін
талдауға негізделген.
2) Заңды жауапкершілік қағидасы, құқық жүйесінде аталмыш ... ... ... бола ... азаматтар мен заңды тұлғалардың,
заңды жауапкершілік институтымен бекітілген, құқықтарының шегін белгілейді.
Сондықтан, кейбір жағдайларда, ... ... ... кезінде
қағидаларға қайшы келу, тәжірибеде азаматтар мен заңды ... мен ... ... және ... ... деп ... Нормативтік актілерді баспаға шығару – азаматтардың ақпаратқа ... ... ... ... ... ... Басқа жағынан,
нормативтік актілерді баспаға шығару барлық ... ... ... ... ... ... ... береді.
4. Заңды жауапкершілік пен құқық шығармашылық тәжірибесінің қатынасын
келесідей жолмен анықтауға болады:
1) Заң шығарушы құқықтың қайнар ... ... ... ... ... ... анықтайды және оны құқық нормаларында
бекітеді, яғни заңды жауапкершілік ... ... ... тек ... нормалары формасында ғана өмір сүре алады. Сонымен қатар ҚР
құқық қағидалары тек заң ... ... ғана ... ... Құқық нормаларында бекітілген, заңды жауапкершілік қағидалары, кейін
жаңды жауапкершілік ... ... ... ... әсер етеді.
5. Заңды жауапкершілік қағидалары отандық ... ... ... ... және ... ... ... кейбір жағдайларды құқыққолданушылық актілерінің заңдылық критериі
болып табылады.
6. Заңды жауапкершілік ... ... ... мынадан тұрады: заңды жауапкершілік ... мен ... ... ... ... ... заңды жауапкершілік туралы
ноормалардың мағынасын нақтырақ анықтауға және ... ... ... ... ... мен құқықтық идеологмя арасындағы
қатынас мынадан тұрады: заңды ... ... ... ... ... шартталған, құқықтық идеологияда ... ... ... ... ... ... қандай да бір дәреже де
детерминдейтін, заманауи құқықтық идеологияда қалыптасқан, ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын қорғау.
2) Қоғам мен құқық ... ... ... бас ... ... ... ... теориясын құрастыру және қолдану.
4) Құқықты жария және жеке деп ... ... деп ... ... ... ... рөлге ие болуын қамтамассыз ету.
6) Жалпылама мойындалған қағидалар мен халқаралық құқық нормаларын және
халқаралық келісімшарттарды ҚР ішкі мемлкеттік заңнамаларынан басым ... ... ... жауапкершілік туралы заңнамаларды
кодификациялау қажеттілігі.
Әрине, бұл ... ... ... ... тек қана ... мазмұнын кеңірек ашатындары ғана.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы: Қазақстан Республикасының
2007 жылғы мамырдағы № 254-III ... ... мен ... ... ...... Жеті Жарғы, 2007. – 136 б.
2. ... В.А. О ... ... ответственности как
фундаментальной категории юриспруденции // Юридическая ответственность. –
Минск, 1998. – С. ... ... ... ... Кодексі. – Алматы: ЮРИСТ. 2010. –
142 б.
4. Бахрах Д.Н. Административное право. Учебник. Часть общая. – М.,
1991 – 210 ... ... И.С., ... М.Х, ... ... ... - М., 1971, - 456 ... Братусь С,Н. Юридическая ответственность и законность - М., 1976. ... ... ... ... юридической ответственности, - М.,1998. – 122
с.
8. Меньшиков В.В. К вопросу о соотношении моральной и ... в ... ... // ... правоведения.
Новосибирск, 1967. - С.43- 46.
9. Лейст О.Э. Санкции и ответственность по советскому ... - ... – 223 ... Горшенев В.М. Способы и организационные формы правового
регулирования в социалистическом ... - М., 1972. – 344 ... Tapxoв В.А. ... ... ... // Правоведение. -
1973. - №2. – С. 23-30.
12. Общая теория государства и ... ... куре / Под ... М.Н. Марченко. Том 2. Теория права. - М., 1998. – 645 с.
13. Явич Л.С. Право и ... - М , 1952. – 154 ... ... ... ... ... (Жалпы және ерекше
бөлімдері) – Алматы: ЮРИСТ, 2008. – 296 б.
15. Лейст О.Э. Основные виды ... ... ... // ... - 1997. - № 3.- С. ... Богданова М. С. О понимании юридической ответственности в
современных ... ... - 1991. – 137 ... ... Мп, О правоотношениях и функциях ответственности //
Вестник Волжского университета им. В.Н. ... ... ... ... - ... 1999. - С. ... ... С.С. Право: азбука теория - философия: Опыт комплексного
исследования. — М.: Статут, 1999. - 167 с.
19. ... А.Ф. О ... и ... ... ... - 1976. – №5. - С. ... Лазарев В.В., Липень С.В. Теория государства и права. ... ... - М. 1998. – 330 ... ... В.Т. ... советском праве. - Красноярск, 1977. –
89 с.
22. Синха С.П. Юриспруденция. Философия права. Краткий курс. – М., ... 214 ... ... теории государства и права. Учебное пособие. – М., 1999. –
510 с.
24. Чистое учение о ... ... ... ... ... Вып. –М.,
1987. – 157 с.
25. Сапарғалиев Ғ., Ибраева А.С. Мемлекет және ... ... ... ... өңд., ... - Астана: Фолиант, 2011. – 360 б.
26. Иоффе О.С., Шаргородский М.Д. Вопросы теории права.-М., 1961. – 205
с.
27. ... ... и ... Курс лекций/ Под ред. Н.И. Матузова и
А.В. Малько. -М., 1997. – 628 ... ... Р.З., ... В.И. Принципы советского трудогого права
// Советское государство и право. – 1974. - №8. – С. 313- 319.
29. ... А.Ф. ... ... и ... ... для вузов. – М.,
1999. – 456 с.
30. Нерсесянц В.С. Общая теория ... и ... ... ... ... и факультетов. – М., 1999. – 567 с.
31. Баймаханов М.Т., Вайсберг Л.М. и др. ... ... с ... и ... в ... ... ...
Алматы: Жетi жаргы, 1995. – 156 с.
32. Боннер А.Т. Законность и справедливость в ... – М., 1992. – 156 ... ... Л.В. ... и добросовестность в гражданском
праве// Государство и право. – 1997. – №6. - С. ... О ... ... ... ... ... – М., 1995. – 234 ... Козловский В.В. Социальная ... и ... – М., 1998. – 81 ... ... Г.В. ... справедливость и право. – М., 1977. – ... ... С.С. ... ... ...... 1972. – 235 ... Карташов В.Н. Правоприменительная практика в социалистическом
обществе. – Ярославль, 1986. – 112 с.
39. ... С.Л. ... ... общества. Введение в ... // ... ... Л., 1991. – С. ... Маркс К. Энгельс Ф. Сочинения. 2-e издание. – Т. 46, ч. 1. – 567 ... ... О.И. ... ... // Теория государства
и права / Под ред. Н.И. ... А.В. ... - М., 1997. – 680 ... ... ... Президентінің Жарлығы. Қазақстан
Республикасында өлім жазасына ... ... ... 2003 ж., 17 ... 1251. // Егемен Қазақстан. - 2002. - 23 ... ... ... ... ... ... актілер
туралы 1998 ж., 24 наурыз N 213. - Қазақстан Республикасы ... 1998 ж., ... ... С.А. ... ... ... ... гуманизм
қағидасы // ҚазҰУ-дің Хабаршысы. Заң сериясы. – 2011. - №4. – 113-118 бб.
45. Познышев С.В. Основные вопросы учения о ... –М., 2004. ... ... ... А.Н. ... должностных лиц за служебные
преступления. Алматы: Жеті ... 1997. – 304 ... Явич Л.С. ... ... ... –Л., 1976. – 315 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік20 бет
Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік жайлы6 бет
Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік жайлы ақпарат7 бет
Жерді қорғаудың мемлекеттік құқықтық шаралары. Жер заңдарын бұзғаны үшін заңды жауапкершілік26 бет
Заңды жауапкершілік туралы3 бет
Заңды жауапкершілік ұғымы, белгілері және олардың түрлері56 бет
Заңды жауапкершіліктің жекелеген мәселелері92 бет
Заңды жауапкершіліктің түсінігі, белгілері және негіздемесі7 бет
Шаруа (фермер) қожалығы туралы заңдарды бұзғаны үшін заңды жауапкершілік18 бет
Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін заңды жауапкершілік20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь