Дамуында кемістігі бар жеткіншектермен педагогикалық-психологиялық жұмыс

КІРІСПЕ 3
І. ДАМУЫНДА КЕМІСТІГІ БАР ЖЕТКІНШЕК БАЛАЛАР МӘСЕЛЕЛЕРІ ЗЕРТТЕЛУІНІҢ ПЕДАГОГИКО.ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Дамуында кемістігі бар балалар мәселелерінің зерттелу дәрежесі 5

1.2 Дамуында кемістігі бар жеткіншектердің дара психологиялық 14
ерекшеліктері

1.3 Жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар 24
жеткіншектердің қарым.қатынас ерекшеліктері
ІІ.ДАМУЫНДА КЕМІСТІГІ БАР ЖЕТКІНШЕКТЕРМЕН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ.ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖҰМЫС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жалпы білім беретін мектепте жеткіншектермен педагогикалық. психологиялық жұмыс жүйесі 35

2.2 Тәжірибелік эксперименттік жұмыстың нәтижелері 51

ҚОРЫТЫНДЫ 56

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 58

ҚОСЫМШАЛАР
Зерттеу өзектілігі. Қоғам дамуындағы терең әлеуметтік-экономикалық өзгерістер барысында дәстүрлі, авторитарлы оқыту мен тәрбиенің ізгіленген, тұлғаға бағдарлылық бағытқа ауысу тенденденциясы нәтижесінде білім беру саласында, оның мақсатын, әдістер мазмұнын түсінуде терең өзгерістер орын алуда. Бұл орайда педагогтар мен психологтар қауымдастығы тарапынан дамуында кемістігі бар балалардың жалпы білім беру ортасына кірігуі мен олармен жұмыстың проблемаларына қызығушылықтың артып келе жатқанын көруге болады.
Тәрбие мен оқыту процестерінің ізгілендіру мен жекелендіру міндеттері әрбір баланың жеке психикалық ерекшеліктерін ескеруді, толыққанды дамуы, жеке тұлғалық қалыптасуы үшін оптималды жағдай жасауды, дамуында кемістігі бар балаларға көмек көрсетуді, олармен қажетті педагогико-психологиялық жұмыс жүйесін құруды қажет етеді. Бұндай категориядағы балалар кемістіктің дер кезінде анықталуын, потенциалды мүмкіндіктерін жүзеге асыруға жағдай жасалуын қажет етеді.
Қазіргі кезде білім беру саласында дамуында кемісті бар балаларға психологиялық көмек көрсету, сонымен қатар олармен педагогико-психологиялық жұмыс жүйесі өзінің даму сатысында.
Мектеп үлгермеушілігінің, бала дамуындағы кемістік мәселелері мен олармен жұмыстың түрлі бағыттары, тұжырымдамалары мен теориялары арасында дифференциалды білім беру жүйесінде жалпы білім беретін мектеп жағдайында бұл категориядағы балалармен педагогико-психологиялық жұмыс жүйесі толық қалыптаспаған.
Жұмыс жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар жеткіншектермен жүргізілетін педагогико-психологиялық жұмыс жүйесін анықтап, дәлелдеуге бағытталған.
Зерттеу жаңалығы.Жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар жеткіншектермен педагогикалық-психологиялық жұмыс ерекшеліктері айқындалды.
Ғылыми зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздеріне: нормадан ауытқыған балалардың психикалық дамуы туралы Л.С. Выготскийдің фундаменталды заңдылықтары. Ең бастысы, дамуында кемістігі бар балалар мен қалыпты балалардың психикалық дамуы ортақ заңдылыққа бағынады деген тұжырым; Д.Б. Элькониннің психикалық дамуды кезеңдерге бөлу теориясы; Б.Г. Ананьевтің адамды кешенді зерттеу теориясы; П.Я. Гальпериннің ақыл-ой іс-әрекетін жүйелі ұйымдастыру теориясы; М.И. Лисинаның тұлғаның қарым-қатынас генезисі. В.В. Лебединскийдің дамудағы кемістіктің психологиялық қаңдылықтары, параметрлері және түрлері қарастырылған ғылыми еңбектері; Сонымен қатар, Т.В. Розанова, О.В. Бокеенова, Е.И. Морозов т.б. психологиялық кеңес беру бойынша еңбектері.
1. Абрамова Г.С. Введение в практическую психологию. М.: 1994-150б.
2. Абулханова-Славская К.А. Стратегия жизни. М:, 1990.
3. Алмагамбетова А.Н. Организация специального коррекционного обучения детей раннего возраста с перинатальной энцефалопатией.-Теория и практические проблемы практической психологии./Под.ред. С.И Джакупова.-Алматы,2001-7
4. Басдасарян И.С. Межличностыне отношения в семье, имеющей умственно отсталого ребенка.-М.,1977.
5. Баянкулова С.О. Особеноости личностного самоопределения юношей и девушек с отклонениями в развитии.дис.канд.псих.наук.-Караганда,2005.
6. Берис М.Р. Развитие Я-концепции и воспитание.-М.:Педагогика, 1990-315.
7. Верянен В.А. Особенности личных взаимоотношении между учащимися старших классов вспомогательной школы-М.,1971.
8. Выготский Л.С. Собр.соч.-Т5-М.,1971-79.
9. Выготский Л.С. Собрание сочинении.-М.:Педагогика,1983-376-243.
10. Выготский Л.С. Собрание сочинений в 6 томах. Т.5. Основы дефектологии. М.: Педагогика, 1983-368.
11. Геззел А. Умственное развитие ребенка от рождения до шести лет.-М.: Лениздат, 1930-160.
12. Даргевичене Л.Н. Особенности личных взаимоотношений между учащимися младших классов вспомогательной школы.-М.,1971.
13. Дети сироты: консультирование и диагностика / Под.ред. Е.А.Стребелевой.-М.:Полиграф, Сервис,1998-336.
14. Ерсарина.А.К. Психические особеноости организации раннего выявления, диагностики и консултации детей с прjблемами в развитии.дис.канд.псих.наук.-Алматы, 2002-25.
15. Запорожец А.В. Движущие силы психического развития ребенка.-В.кн: Хрестоматия по возрастной.-М.:Педагогика,1981-7-10.
16. Захаров Н.Н. Профессиональное самоопределение школьников. И:, 1988.
17. Кон И.С. Психология старшеклассника. М: 1980.
18. Кон И.С. Психология ранней юности. М:1980.
19. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика: Университет студенттеріне арналған оқу құралы.-Алматы, 2002-384,-50-51.
20. Кумаржанова К.Ш. Социально-педагогическая работа с семьей ребенка имеющего ограниченные возможности. дис.канд.пед.наук-Алматы,2003.
21. Күнсләмова Т.К. Жеткіншектердегі өзіндік бағалау, өзіндік реттелу және эго-күйдің белсендендірілуі мен агрессиялықтың өзара байланысын психо-педагогикалық тренинг негізінде зерттеу.псих.ғыл.канд.дис.-Алматы,2003.
22. Краковский. А.П. О подростках. М.: Педагогика, 1970.
23. Лебединский В.В. Нарушение психического развития у детей.-М.: МГУ, 1985-166.
24. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность (Избранные психологические произведения.)Т2.-М.:Педагогика,1998-231-94.
25. Макина Л.Х.. Особенности межличностных отношений между учащимися вспомогательной школы. Абай атыдағы Казақ ҰПУ хабаршысы. «Арнайы педагогика» сериясы. №2(11)-65-16.
26. Мамайчук. И.И. Прихокоррекционные технологии для детей с проблемами в развитии.-СПб.: Речь, 2004.-400с- 84-90.
27. Методика изучения системы интересов учащихся. М:,1991.
28. Морозова Е.А. Диагностика психических нарушений у детей. Практикум по патопсихологии/Под.ред. Б.В.Зейгарник, В.В.Николаевой, В.В Лебединского.-М.: МГУ, 1987.-136-92.
29. Мустояпова А.С. Қазіргі кезде жоғарғы сынып оқушыларының танымдық белсенділігін қалыптастырудың педагогикалық шарттары. пед.ғыл.канд.дис.-Алматы, 2004-168.
30. Намазбаева Ж.И. Развитие личности умственно отсталого школьника:-Алма-Ата, Мектеп, 1976-51.
31. Николаева В.В. «Влияние хронических болезней на психику»-М.: МГУ, 1987.
32. Обухова Л.Ф. Детская (возрастная) психология.-М.: Роспедагенство, 1996-374.
33. Печерский В.Г. Печерский А.В. Коммуникативная активность подростков с интеллеетуальным недоразвитием в контексте проблем продуктивного межличностьного взаимодействия//Дефектология.-2006.-№3.
34. Пиаже Ж.Психология интеллекта// Избарнные психологические труды.-М.:Международная педагогическая академия,1994-236-51.
35. Психология глухих детей (Под.ред. И.М. Соловьева, Ж.И. Шиф, Т.В. Розановой, Н.В. Ликовой.-М.: Педагогика, 1971-447.
36. Психология современного подростка / Под. Ред. Фельдштейн Д.И. М.: Педагогика, 1987.
37. Рубенштейн С.Л. Основы общей психологии. –СПб.:Питерком,1998-688
38. Скинер Б. Оперантное поведение//История зарубежной психологии
30-60 годы ХХ века.-М.: Педагогика, 1986-85- 74.
39. Скоробогатова Н.В. особенности социальных взаимодействий умственн отсталого школьника. Личность в современном мире ( социально-психологические проблемы) // Материалы международной конференции 24-25 апреля 2201.-Курган:КГУ, 2001.с-162-166.
40. Слободяник Н.П. Модель психологической помощи детям с отклонениями в развитии в условиях общеобразовательной школы. дис. канд.псих.наук-М;2001-178-14-16.
41. Слободчиков В.И., Исаев Е.И. Основы психологической анропологии. Психология развития человека. Развитие субъективной реальности в онтогенезе: Учебное пособие для ВУЗ-ов.-М.: Школьная Пресса, 2000.-416.-291-292
42. Смирнова Е.О.Становление межлистностных отношений в раннем онтогенезе// Вопросы психологии.-1994-№6-5-15.
43. Стребелева Е.А. Методические рекомендации к псхолого-педагогическому изучению детей.-М.: Компания «Петит», 1994-32.
44. Формирование личности старшеклассника ./ Под .ред Дубровиной И.В./М:, 1989.
45. Фрейд А. Фрейд З. Детская сексуальность и психоанализ
детских неврозов.-СПб: Институт психоанализа.-387
46. Фрейд З. Введение в психоанализ. Лекции.-М.:Наука,1991-228-192.
47. Цукерман М. Психология саморазвитич. М:, 1998.
48. Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды.-М.: Педагогика,1989-560.
49. Эриксон Э..Детство и общество.-СПб.: Универсальная книга, 1996.-162-47.
50. Шерьязданова Х.Т.,.Ермекбаева Л.К. Коррекционная тренинг-программа по устранению трудностей в обучении детей младшего школьного возраста: учебно-методическое пособие-Алматы, 2004-171с
        
        РЕФЕРАТ
Зерттеу өзектілігі. Қоғам дамуындағы терең әлеуметтік-экономикалық
өзгерістер барысында дәстүрлі, авторитарлы оқыту мен ... ... ... ... ... тенденденциясы нәтижесінде білім ... оның ... ... ... түсінуде терең өзгерістер орын
алуда.Тәрбие мен ... ... ... мен ... ... ... жеке ... ерекшеліктерін ескеруді, толыққанды дамуы,
жеке ... ... үшін ... ... ... ... кемістігі
бар балаларға көмек көрсетуді, олармен қажетті ... ... ... ... ... ... категориядағы балалар кемістіктің
дер кезінде анықталуын, потенциалды мүмкіндіктерін жүзеге асыруға жағдай
жасалуын қажет етеді.
Мектеп үлгермеушілігінің, бала ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалары мен теориялары арасында
дифференциалды білім беру ... ... ... ... ... жағдайында
бұл категориядағы балалармен педагогико-психологиялық жұмыс жүйесі толық
қалыптаспаған.
Жұмыс ... ... ... ... ... кемістігі бар
жеткіншектермен жүргізілетін педагогико-психологиялық жұмыс ... ... ... ... білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар
жеткіншектермен жүргізілетін педагогикалық-психологиялық жұмыс жүйесін құру
және дәлелдеу.
Зерттеу ... ... ... бар ... ... ... ... Дамуында кемістігі бар ... ... ... анықтау.
3. Жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар ... ... ... ... ... әдістерін айқындау және ұсыныстар жасау.
Зерттеу нысаны:
Жалпы білім ... ... ... ... бар ... ... білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар
жеткіншектермен педагогико-психологиялық жұмыс жүйесінің ерекшеліктері
Бітіру жұмысының құрылымы: кіріспеден, 2 ... 6 ... ... тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Түйін сөздер: жалпы білім беретін мектеп, дамуында ... бар ... ... жұмыс, жүйе.
Жұмыс көлемі: 60 бет
Кестелер: 4
Суреттер: 3
ГЛОССАРИЙ
Әлеуметтік –психологиялық кеңес беру-тұлғааралық қарым-қатынастағы
қиындықтармен байланысты әр ... ... және ... ... ... ... адамдармен тәуелсіз жұмыс.
Дамуында кемістігі бар бала-денесі мен психикасы жағынан ... ... ... білім беретін мектеп-(лат. Shoal, грек ... Shole- ... іс, ... оқу тапсырмалары, ақыл-ой еңбегі») ... ... ... ... ... мен ... әлеуметтік тәжірибені,
мәдениеттің, ғылымның адамгершіліктің маңызды құндылықтарын ... ... ... арқылы жүйеліп, ұйымдасқан адамдар тобының (ең бастысы,
оқушылар мен мұғалімдердің) ... ... ... ұйымдасқан әрі
басқарылатын ұйым болып табылады.
Жеткіншектік кезең- шамамен 11-17 жас аралығын ... ... ... ... сана мен ... ... ... процесі жүретін, дағдарыстық, жас кезеңі.
Жүйе дегеніміз-қызмет етуі мен ... ... ... ... етуі
немесе олар арасындағы жеке байланыстар заңынан ... ... ... көптеген тұрақты элементтерден тұратын күрделі ұйымдасқан
объект.
Педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... ... ... шешуге бағытталған жүйелі,
ұйымдасқан іс-әрекет.
Психо-педагогикалық диагностика-оқушының жеке ... ... ... және тәрбие үрдісін оңтайландыру
мақсатында балалар ... ... ... ... ... кідіріс-интеллект деңгейі 70-90% көрсеткішпен
сипатталатын ... ... ... түрі.
Психотүзету - бұл түзетуге бағытталған ... әрі пән ... ... ... ... КЕМІСТІГІ БАР ЖЕТКІНШЕК БАЛАЛАР МӘСЕЛЕЛЕРІ ЗЕРТТЕЛУІНІҢ
ПЕДАГОГИКО-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... бар ... мәселелерінің зерттелу дәрежесі
5
1.2 Дамуында кемістігі бар жеткіншектердің дара психологиялық
14
ерекшеліктері
1.3 Жалпы білім беретін мектепте дамуында ... ... ... ... ... БАР ЖЕТКІНШЕКТЕРМЕН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жалпы білім беретін мектепте жеткіншектермен педагогикалық-
психологиялық жұмыс жүйесі
35
2.2 Тәжірибелік эксперименттік жұмыстың нәтижелері
51
ҚОРЫТЫНДЫ
56
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
58
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Зерттеу өзектілігі. ... ... ... ... ... дәстүрлі, авторитарлы оқыту мен тәрбиенің ізгіленген,
тұлғаға бағдарлылық бағытқа ... ... ... білім беру
саласында, оның мақсатын, әдістер мазмұнын түсінуде терең өзгерістер орын
алуда. Бұл орайда ... мен ... ... ... ... бар ... ... білім беру ортасына кірігуі мен
олармен жұмыстың проблемаларына қызығушылықтың артып келе ... ... мен ... ... ... мен ... ... баланың жеке психикалық ерекшеліктерін ескеруді, толыққанды дамуы,
жеке тұлғалық ... үшін ... ... ... ... ... балаларға көмек көрсетуді, олармен қажетті педагогико-психологиялық
жұмыс жүйесін құруды қажет етеді. Бұндай ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін жүзеге асыруға жағдай
жасалуын қажет етеді.
Қазіргі кезде білім беру саласында дамуында ... бар ... ... ... сонымен қатар олармен педагогико-психологиялық
жұмыс жүйесі өзінің даму ... ... бала ... ... ... ... жұмыстың түрлі бағыттары, тұжырымдамалары мен теориялары арасында
дифференциалды білім беру ... ... ... ... ... ... ... балалармен педагогико-психологиялық жұмыс жүйесі ... ... ... беретін мектепте ... ... ... ... педагогико-психологиялық жұмыс жүйесін
анықтап, дәлелдеуге бағытталған.
Зерттеу жаңалығы.Жалпы білім беретін мектепте ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздеріне: нормадан
ауытқыған ... ... ... туралы Л.С. Выготскийдің
фундаменталды заңдылықтары. Ең бастысы, дамуында кемістігі бар балалар ... ... ... ... ... заңдылыққа бағынады ... Д.Б. ... ... ... ... бөлу теориясы; Б.Г.
Ананьевтің адамды кешенді зерттеу теориясы; П.Я. Гальпериннің ақыл-ой іс-
әрекетін жүйелі ұйымдастыру теориясы; М.И. ... ... ... В.В. ... ... кемістіктің психологиялық
қаңдылықтары, параметрлері және ... ... ... ... ... Т.В. Розанова, О.В. Бокеенова, Е.И. ... ... ... беру ... еңбектері.
Зерттеу мақсаты.
Жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар ... ... ... ... құру және ... ... Дамуында кемістігі бар жеткіншектер мәселесінің зерттелу ... ... ... бар жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... мектепте дамуында кемістігі бар жеткіншек
балалармен жүргізілетін ... ... ... әдістерін айқындау және ұсыныстар жасау.
Зерттеу нысаны:
Жалпы білім ... ... ... ... бар жеткіншектер.
Зерттеу пәні.Жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі бар
жеткіншектермен педагогико-психологиялық жұмыс жүйесінің ерекшеліктері.
Зерттеудің практикалық маңызы:
Жалпы білім беретін ... ... ... бар жеткіншектермен
педагогикалық-психологиялық жұмыс жүйесін түзу.
Зерттеу болжамы.Егер жалпы білім беретін мектепте дамуында кемістігі
бар жеткіншек балалармен тиімді педагогикалық-психологиялық жұмыс ... ... ... онда бұл ... ... бейімделіп, әлеуетін жүзеге асыруға мүмкіндіктері артады.
І. ДАМУЫНДА КЕМІСТІГІ БАР ЖЕТКІНШЕК БАЛАЛАР МӘСЕЛЕЛЕРІ ЗЕРТТЕЛУІНІҢ
ПЕДАГОГИКО-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ... ... ... бар ... ... ... дәрежесі.
Бала дамуы туралы түрлі теориялар мен концепцияларды ... ... екі ... ... ... ... тарихи (психологиялық теорияны
ретроспективті талдау) және аналитикалық (бала ... ... ... ... ... ... [48] мен Л.Ф. ... [32]баланың психологиялық даму
теорияларының тарихында бірінші ... ... ... тұжырымдамасы болды. Э.Геккель эмбриогенезге қатысты
биогенетикалық заңды құрды: ... ... ... ... ... ... филогенезінде өтетін кезеңдерді қайталайды. ... ... бұл ... ... ... ... аударып, бала
өзінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды. Негізінде бала дамуындағы адамзат
тарихының қайталмалық идеясы жататын ... ... ... ... ... ... сипаттайды [48].
Бала дамуын нормативті тұрғыдан зерттеу алғаш А.Геззелмен қолданған
болатын [11] ... және ... ... мен ... ... зерттеудің нәтижесінде алынған мәліметтер негізінде баланың
туғаннан жасөспірімдік ... ... ... ... практикалық жүйесін жасаған. Өзінің зерттеулерінде
А.Геззел бала дамуын бір сатыдан екіншісіне өту ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеумен шектеліп,
баланың әлеуметтік дамуын қоршаған ортаға бейімделу ретінде сипаттайды.
Л.Ф.Обухова ойынша, балалық кезеңді нормативті ... ... ... ... ... ашылуы мен сипатталуына септігін тигізді
[32].
Балалық кезеңнің даму мәселесін талдауда басқа ... келу ... жаңа ... игеру ұғымдарымен теңестіретін бихевиоризм
бағдарларымен байланысты болды. Бихевиористік тұрғыға ... ... ... ... ... үйрену тұжырымдамасы баланың
психикалық дамуын әдеттер мен қоғамдық ... ... ... ... ... ... қарастырады. [6]Әлеуметтік үйренудің үш формалары
бөлініп қарастырылады: классикалық, оперентті шарттандыру және еліктеу.
Баланың ... ... ... ... мен ... ... сипатталады [38,74-85].
Европалық ғалымдар зерттеулері бала даму ... ... ... бөле ... [48] Австриялық психолог К.Бюлер өзінің
дамудың үш сатылы (инстинкт, дрессура, интеллект)теориясын ұсынған болатын.
К.Бюлер бұл кезеңдерді, олардың ... ... тек ... ... ... ортамен қарым-қатынастың күрделенуімен ғана емес, сонымен қатар
аффективті ... ... ... [32]. Л.С. ... ... және әлеуметтік-мәдени даму фактілерін ... ... ... ... оның ... ... дамуына
биологиялық негізі бар процесс ретіндегі көзқарасын қате деп ... ... Л.Ф. ... өздерінің зерттеулерінде «баланың
психикалық ... не ... ... ... ма, әлде ... орта ма ... ... екі факторлар конвергенциясы теориясына алып ... ... ... В. ... ... ... ... туқым қуалайтын
қасиеттердің қарапым көрінісі немесе адамның ... ... ... ғана ... ол ішкі нышандардың өмір ... ... ... психикалық қызметтің көрініс беруінде бұл екі фактор
да іске қосылады, дегенмен әр ... әр ... ... ... Д.Б.
Эльконин ойынша, екі факторлар қатынасы мәселесінде ... ... ... ... ... ... ... ішкі заңдылықтарға бағынатын сапалық процесс ретінде
түсінуге жаңа тұрғыдан келген Ж.Пиаже және кейін Женева мектебінің ... ... ... негізін салған ізін қуушылар болды [32].
Ж.Пиаже үшін баланың психикалық дамуы ең бастысы ... ... ... ... процесс ретінде бала психикасының онтогенезінде мінез-
құлықтың сыртқы бейнесінде жасырын тұрған ойлаудың дамуы қарастырылады
[34,51]. Ж. ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін ойлау дамуының төрт ... ... ... мен оның ... ... ... дамуы децентрация
арқылы эгоцентризмнен баланың қоршаған ортаға ... ... ... Бала ... ... ... мектептерінің өкілдері баланың
қоршаған орта заттарымен өзара ... ... ... ... құрылымымен байланыстырады. Қайталау ... ... ... ... ... ... арқылы да жүйеленіп
ішке деңгейге көшеді. Ж.Пиаже танымдық процестер заңдары универсалды, олар
баланың ойлауы әрі ... ... ... дамиды деп ойлаған [34,51]. ХХ
ғасырдың басында психоаналитикалық теориялар кең етек жая ... З. ... ... ... ... оның ... ... ерте балалық
шақта қалыптасып, өмірдің соңына дейін айтарлықтай ... ... ... даму ... З. ... либидоға (сексуалды
ұмтылыс) бастымдылық жасап, оны бала ... ... ... күші ... Ол бес кезеңді бөліп қарастырады: оральды (0-12), анальды (1-
3 жас), фаллитикалық (3-5 жас), ... (5-12 жас) және ... (12-18 ... ... А. Фрейдтің бала дамуы туралы теориясы қызығушылық
тудырады. Мәселен, ол ... ісін ... бірі ... ... ... ... жеке ... құрған. Дамуы бір сызық
бойынша нормаға сәйкес ... ... ... ... ... артта қалуы
мүмкін, яғни бұл кез-келген баланың ... даму ... деп ... жасайды.)Бұған қоса А.Фрейдтің баланың
психологиялық даму көрсеткіші ретінде хронологиялық жасты ... ... ... өту ... ... деген ұстанымы ерекше көзге түседі.
оның көзқарасы бойынша,қалыпты даму ретпен емес, дамудағы прогрес ... ... ... толқындық бағытпен жүреді. А.Фрейд З Фрейд сияқты
бала дамуын ләззат ... ... ... өту ... ... ... ... ретінде қарастырады.[45]
Тұлға дамуын психосексуалдылыққа негіздемей, дегенмен оны ... ... ... ... тұлғаның туғаннан ересектікке
дейінгі психикалық даму кезеңдері туралы тұжырымдамасын құрған болатын.
Ғалым ойынша, бала ... ... ... ... әрі ... ... беретін өзіндік даму параметрлері тән. Сонымен қатар, дамудың әрбір
сатысына ... үміт ... ... (ол оны ... ... ... ... әрбір сатысына қоғаммен талап етілетін ... ... ... ... әр ... ... даму ... анықтайды
[49,47].
Бұған қоса, зерттеулері ғылыми ортада үлкен қызуғышылықты ... ... ... мен психология саласында бала дамуын зерттеу
саласында айтарлықтай ... ... ... ... Л.С. ... ерекше атап өту қажет. Кейін оның оның ... С.Л. ... [37] А.Н. ... [24] А.В. ... П.Я ... т.б. ... ... ойынша, психикалық даму қоғамның
материалды және рухани мәдениетінде жинақталған мәдени-тарихи ... ... ... ... деп ... ... ... даму шарты
ретінде биологиялық факторды, ал негізі ретінде әлеуметтік факторды, ал
қозғаушы күш ... ... ... ... ... қарым-қатнасын
қарастырады. Яғни, алдындағы бала ... ... ... ... ... бойынша, бала дамуының ерекшелігі биологиялық
фактор мен туа пайда болған механизмдерге тәуелді емес, ол ... ... ... ... ... бір қатар заңдылықтарын
анықтаған :
1. баланың дамуы хронологиялық уақытпен сәйкес келмейді; ол ... ... ... ... ие болады. Мысалы, баланың өмірінің бірінші
жылы өзінің даму қарқынымен мектеп жасындағы бір жылға сәйкес ... бала ... ерте ... кезден ересектікке дейін жалғасатын, тұтас
процесс, сонымен қатар, түрлі сапалық ... ... ... ... ... табылады. Л.С.Выготский баланы
кішкентай ересек адам ... ... аз ... ... ... ... айтарлықтай ерекшеленетін тірі организм ретінде
қарастыру қажет деп есептеген.
3. балалық даму ретсіз өтіп, ... ... ... ... ... әрі ... ... ие.
Баланың әлеуметтік тәжірибені игеруі енжер емес, баланың алғашында
ересекпен қосылып, кейін өз бетімен белсенді түрде ... ... ... қозғаушы күші оқыту болып табылады. Оқыту дамуға теңестірілмейді.
Л.С.Выготский бойынша, даму ... ... ... тән жаңа ... ... ... ... процесі[10,243].
Д.Б.Эльконин жетекші іс-әрекетпен байланысты бір қатар жас кезеңдерін
бөліп көрсетті. Оның ... ... даму ... ... ... тән ... жетекші іс-әрекеттер типтерінің заңды ауысу,
алмасу процесі. ... ... ... сипаттауда келесі
критерилерді ұснынады:
1. дамудың әлеуметтік жағдайы- баланың ересектер мен ... ... ... ... оның ... ... ... қоғамдық өмірдің қай салаларына ол кіретіні.
2. баланың нақты кезеңдегі жетекші ... ... ... ... Дамудағы жетістіктердің дамудың
әлеуметтік жағдайына өтуін және «жарылыс-дағдарысқа» жету ... даму ... мен ... ... ... ... ... –бала дамуындағы сынық қисықтар. Дағдарыстар
негізіндегі қарам-қайшылықтар кез-келген кезеңдегі ... ... ... ... ... ... бойынша бала қоғамнан тыс өмір
сүріп дами алмайды.Себебі, ол ... ... ... ... ... ... бала ... санасы мен өзіндік санасының дамып,
қалыптасуының ең басты шарты қарым-қатынас болып ... Бала ... ... оның қоршаған адамдармен қарым-қатынас сипатымен әрі
ерекшеліктерімен ... ... ... ... баланың психологиялық дамуы
туралы ортақ түсінік қалыптастыра алатын теорияның ... ... ... ... ... ... бала ... туралы әр түрлі
тұрғыларды ... ... ... ... ... ... бейімділік
танытып отыр. Сонымен қатар, бала даму ... ... ... зерттеу арқылы нақты бала ... ... ... ... ... ... саласындағы жаңашыл ресей ғалымдарының зерттеулері
дәстүрлі түрде психика дамуының мәдени-тарихи ... мен ... ... ... ... келе ... ... Л.А.Давиденко, Ж.И. Намазбаева, Р.Б. Каримова, ... Г.Д. ... Г.Ж. ... А.С. ... т.б. ... бала ... аспектілері қарастырылған.
Жоғарыда аталған бала дамуы тұжырымдамалары салыстырмалы талданған
кесте (Л.Ф. ... ... ... ... ... ішкі
заңдылықтарын ( барысында, даму көзі, шарты мен жетекші күші) түсінудегі
принципиалды айырмашылықтарын көрсетеді.
1 кесте
Бала ... ... ... тұжырымдамалардағы мазмұны
(Л.Ф. Обухова бойынша)
|Ғалымдар ... ... ... көзі |Даму шарты |Дамудың қозғаушы|
| | | | ... ... ... ... ... |Биологиялық |
| ... |туа ... ... |фактор |
| ... ... |пен орта | ... | ... | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | |Туа ... | |Екі ... ... ... | ... | ... ... | ... | | |
| | ... | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... |Қоршаған орта|Биологиялық |Қоршаған ортамен|
|А.Н.Леонтьев ... | ... ... ... ... | | | ... ... | | | | ... | | | | ... ғалымдарының көпшілігі ойынша, даму көзі тұқымқуалау мен ... ... ... ... ... ... ететін тұқымқуалу
механизмдері. Яғни, бала дамуының негізінде ... ... ... ... ... ... болған.
Бала дамуы туралы өзге тұжырымдамалық көзқарас ... ... ... ... ... ... көрініс тапты. Оның
негізі баланы тарихи зерттеу даму барысында зерттеу деп түсінуде ... ... ... даму ... қалыптағы бала дамуын
зерттей отырып, аномальды (қалыптан тыс) ... ... ... [10]. Ол психикалық ауытқу ерекшеліктері туралы бір ... ... ... ... ... бала ... дені сау баланы сипаттайтын негізгі заңдылықтарға
бағынады [53]. Оның көзі ... және ... ... ... әрі ... ... бірдей қатынас тұрғысынан келу
керек деген тұжырымы зерттеушілерге дамуында ... бар ... ... ... ... ... ... талдауға мүмкіндік берді.
Л.С Выготскийдің нормадағы және аномальды балалардың ... ... ... ... ... бір ... ... ( В.Л. Лебединский,
И.М. Соловьев , Ж.И. Шиф, В.И. Лубовского, Т.А. Власова, Т.В. Розанова,
Ж.И. Намазбаева және т.б.) зерттеулерінде ... ... бала ... туралы жалпы қабылданған заңдылықтар аумағында кемістік
даму барысында сапалық ерекшеліктер бақыланады. Пайда болған кемістік ... әрі ... ... ортақ заңдарына орай ауытқуға алып келіп,
аномальды бала ... ... ... ... ... ... онтогенетикалық тұрғыдан зерттеу көптеген
бір қатар ғалымдар (Озерецкий, 1924; ... 1932; ... 1959; ... ... 1983; ... және т.б.) тарапынан нәтижелі қолданылып
келген.
Биологиялық, медициналық, психологиялық әдебиеттерде онтогенез және
дизонтогенез ұғымдары жиі қолданады. ... ... ... ... ... ... және постнаталды (туылғаннан ... ... мен ... ... ... өсімдік және жануардың
жеке даму процесі ретінде ... 1927 жылы ... ... даму ... ауытқушылықты белгілеу үшін ... ... ... ... ... ... және арнайы заңдылықтары туралы мәселе ХХ
ғасырдағы басында Л.С. Выготскиймен көтерілген ... ... ... және ... ... кесмістік ұғымдарын енгізген.
С.Г. Шевченко (1999) мектепте дамуында ... бар ... ... ... ... ... ... беретін мектепте оқу
материалын игерудегі қиындық себептерін көптеген ... мен ... атап ... ... ... ... «жалпы
дамуы төмендетілген» (Борисов,1925) немесе «уақытша дамуы ауытқыған»
(П.И.Растегаев ,1920) ... үшін ... оқу мен ... ... ... Бұндай оқушыларды олигофрендер мен педагогикалық
қараусыз ... ... (Н.И. ... Ф.А. ... Д.Д.
Бекарюкова,1947)бөліп қарастыру қажеттігі дәлелденді.
П.П. Блонский (1964) дамуында ... бар ... ... негізгі себептерін баланың биологиялық жетіспеушілігінде,
ал ... ... ... ... ... ... ... Арнайы психологияда қазіргі таңда бала дамуындағы кемістік туралы
педагогикалық, психологиялық, ... ... ... ... психикалық даму ырғағының төмендеу ... және ... -М.С. ... (1966), ... (1975), К.С.
Лебединская (1975), В.И. Любовский (1989) және т.б., ... ... ... Т.А. ... (1981), В.В. ... (1985), ... (1972), Н.АНикашина (1972), М.С. Певзнер, Л.И. Преслени (1989),
У.В. ... (1989) және т.б., ... ... спецификалық
ерекшеліктерін- Т.В. Егорова (1973), В.И. Лубовский, З.И. Камыкова ... т.б., ... ... ... Т.В. ... (1973),
Н.А.Менчинская (1989), У.В.Ульенкова (1990) және т.б., ооқу іс-әрекетінің
ерекшеліктерін- Г.И. Жаренкова (1977), Р.Д. ... (1971), Н.А. ... С.Г. ... (1999) және т.б., ... ... ... ұқсас
күйлерден ажырату мәселелерін- М.С. Певзнер (1966), Н.Л. ... С.Д, ... (1995), ... (1990) және т.б., ... ... Г.Ф ... (1998), С.А.Белычева (1998) және
т.б. қарастырған. [40,14-16]
Психикалық ... ... бар ... ... ... ... басталған. Бұл саладағы бірінші қомақты
зерттеу А.Штраус пен Л.Летинин ... ... ... мидың
минималды зақымы бар балалардың психикалық даму ... ... Бұл ... қатарында: оқуда тұрақты қиыншылықтар, адекватсыз
мінез-құлық, дегенмен сақталған интеллектуалды мүмкіндіктер. ... ... ақыл есі кем ... ... білу ... ... ... зерттеушілер психикалық дамуында кідірісі бар ... ... ... естің, зейіннің, сөйлеудің,
эмоционалды-еріктік ... және ... ... да ... шартталғандығын көрсетеді.
Ресейде 60-жылдары психикалық дауында ... ... ... және ... ... пайда бола бастайды. Г.Е. Сухарева
тұрақты мектеп үлгермеушілігін анықтайтын, дегенмен ақыл-ой кемістігінің
жеңіл формаларынан ... бұл ... ... үшін ... ... және «психикалық даму ырғағының кідірісі» терминдерін
ұсынған болатын. Бұл топ автор ойы ... ... ... ... ... бойынша алуан түрлі. Қайтарымды күйлермен қатар
психикалық дамуында кідірісі бар ... ... ... ... ... бар ... ... Г.Е. Сухарева
«психикалық даму ырғағының кідірісі»бар ... ... ... ... формаларын көрсетеді. Олар:
1. Ортаның, тәрбиенің жағымсыз жағдайымен немесе ... ... ... ... ... ... ... ұзақ уақытқа ... ... ... ... ... бұзылулар;
4. Естудің, көрудің, сөйлеу, оқу және жазу дефектілермен шартталған
екінші кезектегі ... ... ... ... мен ... резидуалды және кейінгі
кезеңде балаларда интеллектуалды бұзылулардың функционалды-динамикалық
бұзылуы.
М.С. Певзнер «психикалық даму ... ... ... ... ... өз ... ... ауру және күй ретінде қарастырады.
Психикалық дамудың кідірісі тобына ... ... ... және ... ... ... бұзылулар, есту дефектілері, мінез-құлқы мен мінезінде
ауытқушылықтарды кіргізген.
Ресей ... және ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Ал психикалық
даму кідірісінің формасы оның пайда болу себебімен анықталады. В.В. Ковалев
психикалық даму кідірісінің төрт ... ... ... ... ... кідірген немесе ауытқыған психикалық даму механизмдерімен
шартталған психикалық даму кідірісінің дизонтогенетикалық ... ... ерте ... ми ... органикалық
зақымдануы негіз ... ... ... даму ... ... ... ... (кереңдік, соқырлық, сөйлеудің жетілмеуі
және т.б.) болатын психикалық даму кідірісі ;
• Ерте балалық шақтан тәрбие және ақпарат ... ... ... ... ... ... ... нұсқаларды бөліп көрсетеді.
К.С. Лебединский психикалық даму кідірісінің төрт негізгі нұсқауларын
көрсетеді:
... ... ... ... ... ... ... әрбір тип соматикалық, энцефалопатиялық, неврологиялық және т.б.
аурулармен қиындалып, өзіндік клинико-психологиялық құрылымға, ... ... ... және танымдық іс-әрекетінің бұзылуларына
ие болады.
Г.Е.Сухарева, К.С. Лебединская және В.В.Ковалев бойынша, «психикалық
даму ... ... ... ... байқалмайды.
Барлығында дизонтогенетикалық (инфантилизм) және энцефалопатиялық
(церебралды-органикалық ... ... даму ... ... Сонымен қатар депривациямен және педагогикалық қараусыздығымен
шпартталған психикалық даму кідірісі басып айтылған [26].
60-жылдары бала ... ... ... ... ... ... ... бола бастады. Бұл жұмыстарда берілген
категориядағы балалардың оқу, жазу, ... ... ... ... ... ... моторлы икемсіздік, тез
шаршағыштық, импульсивтілік, эмоционалды тұрақсыздық, ес ... ... ... (Т.В. ... ... дамуының
бұзылуы,грамматикалық жалпылаудың жетілмеуі (Н.А. Ципина,1972; Г.С.
Шевченко,1974 және т.б.) анықталған.
Қазақстанда ... ... бар ... мәселелерін зерттеу
өзіндік дәрежеге ие. ... ... ... ... бар ... С.А. ... ... А.Н. Алмағамбетова т.б., жеке
дара психологиялық және қарым-қатынас ерекшеліктерін М. С ... ... [5] т.б., ... ... А.К.Ерсарина, [14]А.Н.Аутаева, К.Ш. Кумаржанова, [20] А.Н.
Алмагамбетова [3] т.б., мүмкіндігі ... ... ... ... ... әрі ... ... Р.А.Сулейменова,
Г.Д.Хакимжанова т.б. ғылыми зерттеулерінде қарастырған [50].
Мәселен, А.К.Ерсарина ... беру ... ... кемістігі бар балалармен ерте дамытушы көмек көрсетуде скрининг
қажеттілігін басып ... ... ... ... ... әдістемесін құрса [14,49-52], С.О.Баянкулова дамуында кемістігі
бар жасөспірім қыздар мен ... ... ... ... ... ... пайда болу негізі биологиялық емес, әлеуметтік
факторларда деп ... ... ... ... ... ... тәжірибелерінің аздығы өзіндік сананың, ... ... ... ... адекватты өзін-өзі
балаудың қалыптасуын кідірлетіп, құндылық-мағыналық анықталуын қиындатады
деп тұжырым жасайды [5,164].
1.2 Дамуында кемістігі бар ... дара ... ... ... орын жеткіншектік кезең алады- балалықтан
ересектікке өту шағы. Жеткіншектік кезең ... сыни және көп ... ... ... ... сипатталады. Л.С. Выготский пісіп жетілудің
органикалық, жыныстық және ... үш ... ... Шимпанзеде
органикалық және жыныстық жетілу нүктелері сәйкес келеді де, бес жаста
яғни, балалық шақтың ... ... ... ... ... ... тарихында жыныстық және әлеуметтік жетілулер сәйкес келіп,ол инициация
тәсілдерімен көрінсе, ал органикалық жетілу тағы бірнеше жылдан ... ... ... ... ... барлық линиялары әр тарапқа ... ... және ... ... кейін ғана әлеуметтік жетілу
байқалады. Бұл жеткіншектік кезеңнің пайда болуына алып ... ... ... ... 10 жастан 14-15 жас арасын
қамтиды. (Дегенмен, 1965 жылы ... ... ... ... бүкіл дүние
жүзілік симпозиум болып өтті. ... ... ... ... ... ... ... , Чехословакия елдерінің белгілі ғалымдары
қатысты. Бірнеше күнге созылған талас пікрлерден кейін жас кезеңдерін ... салу ... ... ... 12 ... ... схема ұсынды
[19]. Соның ішінде жеткіншектік кезең ер балалар үшін 13-16 жас ... ... қыз ... үшін 12-15 жас ... деп қарастырылған. Кейін оларға
өзгерістер ... бұл ... 7 ... 11-17 жас ... ... ... (10-19). ... кезеңіндегі психологиялық
дамудың басты лейтмотивы әлі тұрақсыз. Өзіндік сананың қалыптасуы, Мен-
концепциясының өзгеруі,өзін және өзінің ... ... ... ... ... іс-әрекеттің күрделі формаларының қалыптасуы,
абстрактілі теориялық ойлауының дамуы жүреді.
Бір жағынан, бұл күрделі кезеңге ... ... ... бой
көрсетеді, тұлғаның қалыптасуындағы дисгармониялық ( немесе үйлесімсіздік),
оның ересектерге деген қатынасындағы мінез-құлқының ... ... ... ... дамуындағы қиыншылықтар:
1. Өзіндік сананың, өзіндік бағалаудың қалыптасуы- жетілмеген тұлға;
2. мінез-құлықтың интенситі қалыптасуы-мінез-құлық акцетуациясы;
3. ересектік сезімі- ... ... ... жеке ... (басты іс-әрекет)-топтау реакциясы;
5. өзіндік бекіну ... ... ... ... пен ... маңыздылыққа қажеттілік-компенсация,
гиперкомпенсация реакциясы;
7. сыни көзқарас-негативизм, қарсы шығу реакциясы;
8. танымпаздық , ... ... ... ... ... ... ... эмоционалдылық-тиімді мінез-құлық, сәтсіздіктер, агрессия.
(Овчарова ... ... ... кезең көптеген жағымды факторлармен
ерекшеленеді: баланың өз ... ... ... ... мен ... ... қатынастары неғұрлым көп жақты әрі мағыналы бола
бастайды, оның іс-әрекет ... ... ... және ... ... басқа адамдарға деген жауапкершілігі артады.
Маңыздысы, осы берілген кезең бала өзін ... ... ... ... шынайы қалыптасуынынң жаңа әлеуметтік позицияға шығуымен
ерекшеленеді.
Жеке адам ... ... ... ... ... кезең
әлеуметтік пісіп жетілудің түрлі деңгейлі сипаттарымен ... ... ... ... ... [17]. ... кезеңге
байланысты көптеген функционалды зерттеулер, болжамдар және теориялар бар.
Олардың қатарында: С. Холл, Ш. Бюллер, Э.Штерн, Э.Эриксон, Л.С. ... Л.И. ... және т.б. ... ... бірі-біріне сәйкес
келмейді, жеткіншек психологиясы саласында төңірегінде көрініс табады.
Жеткіншектік кезеңді ... ... ... психологиялық
ерекшеліктерін алғаш сиппатаған және онымен байланысты мәселелерді ашатын
концепцияны ұсынған , ... ... ... ... атанған С.Холл
жеткіншектік кезеңді адамзат тарихындағы романтизм кезеңіне сәйкес келіп,
хаос ... ... ... көзқараста болды. (адамның ... ... ... ... ... ... . Оның
көзқарасынша, жеткіншекке тән қыры ... ... ... шамадан тыс белсенділігі қажуға, өте жоғары көтеріңкі көңіл-
күй ... оның ... ... өзіне деген сенімділік,
сенімсіздікпен, ... ... ... ... ... және т.б. ... [40,291-292].
Жеткіншектік кезең-жыныстық жетілу мен ересектік өмірге ... ... шақ пен ... ... (11-12 ... жасқа
дейін) онтогенетикалық кезең болып табылады. Жеткіншектік кезең-баланың
өзімен және қоршағандармен ішкі ... ... ... ... ... ... табалдырығына жақындайтын, 14-15 жас
аралығын қамтитын, бала дамуындағы ең қысқа астрономиялық кезеңі (Овчарова
Р.В.). Жеткіншектік кезең-ол мәдениетке ... даму ... ... жас ... негізгі ерекшелігі дамудың барлық жақтарын қамтитын
шұғыл, сапалық өзгерістер. Анатомиялық және физиологиялық қайта ... ... ... ... ... кезең. Өсу гормондары
мен жыныс гормондарының белсенденуі мен күрделі ... ... ... және ... дамуды туғызады.
Баланың бойы мен салмағы ұлғаяды, ұл балаларда бойдың «өсу шыңы» 13
жастан бастап 15 жасқа ... ... 17 ... ... созылады. Қыз балаларда
бойдың «өсу шыңы» екі жас ерте басталады (кейінгі баяу өсім тағы ... ... ... ... А.П. ... жас арасы бір-ақ жас кіші ... мен кіші ... ... ... ... ... өздерінен кіші оқушыларға қарағанды 6 есе ... ... 9 есе көп ... кемшіліктерімен мақтанады, 10 есе
жиі өздерін ата-аналарына қарсы қояды. ... ... ... ... ... мотивацияланбаған теріс қылықтары 42 есе жиі
байқалады [22].
Американдық ... ... және Джин ... ... ... барысында 65 пунктен тұратын жеткіншек мінез-құлқындағы
толғандыратын мәселелерді бөліп көрсеткен [1].
Ең бастысы ... ... ... ... ... ... ... еркіне қарсы жүруге тырысу), қыңырлықта, өзін
ересектерге қарсы қоюмен т.б. көрініс береді.
Жетіншектік мінез-құлықтың тағы бір ... ... ... және ... ... Бұл ... психикалық
дискомфортпен көрініс ... ... ... ... ... ... жағдайлардың қайшылықтарымен байланысты.
А.Е. Личко көзқарасы бойынша, жеткіншектің спецификалық реакциясы
ретінде құрдастармен топтасуды бөліп ... ... ... ... ... ... [1].
Берілген даму кезеңі дағдарыстық болып сипатталғанмен, бұл кезең әр
түрлі болып өтуі мүмкін. Дағдарыс ... мен ... ... ... жағдайын анықтайтын қарама-қайшылықтарына байланысты.
Жеткіншектің мінез-құлқы мен тұлғасындағы бұндай ... ... ... ... ... ... . ... 1)
жеткіншектің өзінің денелік жағдайдың өзгеруіне бейімделуі, өз денесін
қабылдау мен оны тиімді етіп қолдануы; 2) ... ... ... ... 3) қарама-қарсы жыныс өкілдерімен жетілген қарым-қатынастардың
дамуы, 4) интеллектуалды қабілеттердің дамуы; 5) ... ... ... ... 6) ... жауапкершілікті мамандықты
таңдау; 7) мамандықты ... мен ... іс ... ... 8)
экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу; 9) ... және ... ... [36]. Бұл ... Д.И. Фельдштейн ойынша эклектикалық сипатқа ие
болғанмен, жеткіншектік кезеңде ... даму ... ... ... береді. Ол –жеткіншектің жыныстық, танымдық және ... ... ... ... орынды Э. Шпрангердің
теориясы алады, ол бойынша, индивидтің ішкі әлемі қандай да болмасын табиғи
немесе әлеуметтік ... сай ... Ол ... ... ... ... ... қыздар арасында 13-19 жас аралығы және ... 14-22 жас ... ... ... ... 1-ші ... ... кезең 14-17 жас
аралығындағы жаспен шектеледі. Бұл фаза ... ... ... ... ... сипатталады. Берілген жастың жаңа
құрылымдары ретінде «Менің ашылуы, рефлексияның пайда ... ... ... ... өзінің өзгешелігін тануы болып табылады.
Шпрангердің теориялық жағдайларыг Ш. Бюллер нақтылаған. Ол ... ... ... ... ... ... және ... жеткіншектік этап
жағымсыз фазаға қатысты. Оған тән сипаттар-қобалжу, тітіркендіргіштік,
мақсатсыз, ... ... ... ... бұл фаза Ш. ... 11-13 жас, ұлдарда 14-16 жас ... деп ... ... ... ... орай ... мен өзін қоғамда көру ерекшеліктері,
қоғамды қабылдауы, ... ... ... ... сондай-ақ,
оның қоғамдық қабілеттігіне деген сәйкестіліктерінің мотивтері мен деңгейі
де өзгеріске ұшырайды.
Дамудың биологиялық моделіне бағытталған ... ... ... ... ... яғни ересектікке ауысу, 11 ... ... ... 11 ... бала ... ... ... көңіл-күйінің
өзгергіштігі, ата-аналармен ... ... 12 ... ... әлемге деген қатынасы неғұрлым ... ... ... ... ... ... Осы ... белгілері: ақыл парасаттық, шыдамдылық және әзіл, жеткіншек өзінің
инициативасын білдіреді, сырт бітіміне және қарама-қарсы жыныс ... бөле ... ... ... ... ... қарай бет бұру, жеткіншектік
неғұрлым интровертті бола бастайды; өзіне деген сыни ... және ... ... ... сын ... ... ... неғұрлым таңдамалы
келеді.
14 жаста интроверсия ... ... ... ... ... ... сенімділігі өседі; өзін
басқалармен талқылаңғанды , салыстырғанды жақсы көреді.
15 ... ... бір ... ... ... себебі жеке
айырмашылықтар тез өсе түседі. Бұл жеткіншектің жаңа ... ... ... сырттай бақылаудан құтылу, өзін-өзі
бақылаумен және ... ... және ... тәрбиелеудің басымен
сәйкестенеді. Мұның барлығы жеткіншектің жағымсыз қылықтарға ... ... ... ... ... ... орнайды; ішкі өзбетіншелік, эмоционалды
теңдік, қарым-қатынасшылдық, болашаққа талпыныс айтарлықтай ... ... ... .
Д.И. Фельдштейн жеткіншектіе кезеңді үш ... ... ... , 12-13 жас және 14-15 жас ... ... Ол бойынша
бірінші кезеңге, яғни 10-11 жасқа тән бойларында жетіспеушіліктер көп.
Бақаша айтқанда , бұл ... ... ... фон тән. ... олар
әлі де өз қылықтары мен жеке адамдық сапалар арасындағы байланысты орната
алмайды, алайда бұл ... ... ... ... жинақтала бастайды, өзіне
бір шама сыни қатынас дамиды.
Жеткіншектік кезеңнің 12-13 жасында өзін ... ... ... ... ... , ең ... өз құрбыларының бағалауларына
тәуелді болып ... ... ... ... өзіне сыни қатынасы,
өзіне көңілі толмау күйзелісі өзін ... ... ... ... ... ... жеке адам ретіндегі жағымды ... ... Бұл ... ... орынды өзінің мінез қырларын және адамдармен
өзара қатынасының ерекшеліктерін қарастыра алады. Мұнда жеткіншектің ... ... үшін ... ... күш ретінде көрінетін жеке
адамның рефлексиясының дамуында ерекше өзгеріс болады. Осы жас ... өзін ... ... ... ... өзін қоғамдық мағынасы
субъект ретінде сезінуінің қалыптасуымен сипатталады.
Жеткіншектік ... 14-15 жас ... ... ... ... болады, яғни, жеткіншектің өзіне қатынасын қазіргі кезде ... Бұл ... ... ... ... жеке ... ... түрлерін оның өзіне жеке адамның идеалды
формасы ретінде көрінетін белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бұл жаста баланың өз
жеке адамдық ерекшеліктеріне деген қатынасының сыншылдығы болып ... ... ... ... ... талпыну, өзін көрсету-мұның
барлығы өзінің әлеуметтік қатыстығын сезінуге, затың тәжірибелік іс-әрекет
дамуының белсенді жолдары мен шынайы түрлерін іздеуге әкеледі ... ... атап ... ... ... ... өзгерістер өтеді.
Жеткіншек осы кезден бастап өз-өзіне үлкен көңіл бөледі. Ол жиі-жиі
өз-өзіне «мен кіммін?», «менің алдағы мақсатым ... ... ... ... ... ... ... сана-сезімінде үлкен өзгерістер
болады.Бұл өзгерістер өзін-өзі танумен тығыз байланысты болып келеді. ... ... ... тану ... бір жағынан жалпы оның жеке
ерекшеліктерінен, ал екінші жағынан, ... тану ... жеке ... Атап өтсек [17], тұлғаның ... ішкі ... бет ... , жеке адамның рефлексиясымен өзін-өзі тану мұқтаждығының ... ... ... ез бұл ... даму ... екінші
дағдарыстық кезең дәл осы кезде кәсіби өзін-өзі тануының дамуыөте маңызды.
Осы кезеңнің ең негізгі ... ... бұл ... ішкі ... ... бір шеті жеке адамның өзінің ерекшеліктерін сезініп, оларды кәсіби
ниеттермен келістіру. Жеткіншек үшін ... әлем ... ... тек қана бір ... бұны ол ... ... ниет,
мүмкіншіліктерімен түйіндейді. Оларды іске асыру сапасы мен ... ... ... ... ... ... ең ... психологиялық процесс
тыңғылықты анализді Э.Эриксон береді [47]. Өзінің «Балалық шақ пен қоғам»
деген ... ол адам ... ... даму ... ... ... ... идентификациясының дамуы бесінші сатыға өтеді, бұл саты 12
мен 19 жас ... ... Осы ... ... осы ... ... өзі
туралы жиналған білімнің бәрін қосады және осы ... ... ... ... біріктіреді. Жеткіншектің өзіндік анықталуға жете алмауы
өзін-өзі анықтау (кризис самоидентификации) дағдарысына алып келеді. ... ... ... ... кезіктіреді. Дұрыс таңдау жасау
үшін адам өзін-өзі түсіну ... ... ... өзін қай ... іске
асыруының бағалауы негізделген болуы керек.
Осы жаста алдыңғы шаққа ... ... ... ақыл-ой
қабілеттері, ерік пен моральды сапалар көрінеді және бұл қасиеттерден
кәсіби іс-әркекеттердің ... және ... ... ... жеке дара ... ... және ... ұғыну, кәсіби
танудың дамуының негізгі шарты болып табылады [16].
Жеткіншектік ... ... ... ... ... сипаттамаларын ұғыну, өзінің өміріндегі мәселелік сапаны бойына
сіңіру үшін өте ... ... ... ... ... арқасында адамның
рефлексия қабілеттері дамиды. Рефлексия бұл өзін-өзі терең танудың үздіксіз
жолы, жеке адамның өз өмірінің белсенді ... ... ... ... ... ... ... және өзін-өзі жетілдіруге алып ... әр ... ... ... ... ... ... тануы
кеңейеді және байи түседі және соғұрлым қалыптасқан жағдайды дұрыс бағалап,
дұрыс белсенділік жолына ... ... ... мектепте дамуында кемістігі бар балалар
категориясына интеллектуалды, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік себептерден білім ... ... ... ... бар балалар жатады. Бұндай
балалардың көпшілігінде ПМПК-нің «психикалық дамуында кідірісі бар» деген
диагнозы қойылған.
Балалық ... ... даму ... баяулауы психикалық дамымай
қалуға қарағанда жиі ... ... ... дамудың кідірісі
балалардың мектеп ... ... ... соңында ғана анықталады.
Психикалық дамудың кідірлеуінің белгілері:а) жалпы білім қорының төмендігі;
б) елестердің ... ... в) ... ... дамудың кідірісі әр түрлі балалардың психикалық,
психологиялық және физиологиялық іс-әрекеттің түрлі компоненттері
зақымданған күрделі ... ... ... бала ... ... ... түрлі психикалық қызметтердің қалыптасуында жүйесіздік,
психикалық қызметтердің зақымдалу мен дамымай қалудың үйлесуі
кездеседі.Сонымен қоса, зақым тереңдігі немесе жетілмеудің деңгейі әр түрлі
болуы мүмкін.
Психикалық ... ... бала ... мен ... ... ... ... дамудың кідірісінің себептері.
1. Биологиялық:
• Аяқ ауырлығының патологиясы (ауыре токсикоздар, инфекцилар,
интоксикациялар мен зақымдар);
• Мерзімінен ерте туылу;
• Босанудағы ... мен ... Бала ... ерте ... ... ... және зақымдық
сипаттағы аурулар.
• Генетикалық алғы шарттар;.
2. Әлеуметтік:
• Бала өмір іс-әрекетін ұзақ ... ... ... ... ... бала өміріндегі жиі кезедесетін
психозақымдағыш жағдайлар.
Сонымен қатар түрлі бастамадағы бірнеше факторлардың үйлесімі кездеседі.
  Арнайы әдебиетте психикалық дамудың кідірістің бірнеше классификациясы
берілген.
  ... ... оның 4 ... (К.С. Лебединская классификациясы бойынша)
типтері бөліп қарастырылады:
1. конституциялық генездегі (тұқымқуалаумен шартталған психикалық және
психофизикалық инфантилизм);
2. соматогендік генездегі (баланың инфекциялық, соматикалық ... ... ... ... ... 3. психогенді генезаді (тәрбиенің жағымсыз саладарымен, бала
өміріндегі жиі орын алған психотравмалық жағдайлармен шартталған.);
   4.   церебральды-органикалық ... (бұл ... ... ... және бір ... ... қызметтердің парциалды бұзылыстарының
белгілерінің үйлесімі.)
Конституционалды генездегі психикалық даму кідірісінің қарапайы ... ... ... ... ... ... ... синдромсыз тұлғаның психикалық, әсіресе эмоционалды-
еріктік жетілмегендігін білдіреді. Қарапайым ... ... ... ... бала ... ... салаларын,
соның ішінде интеллектті де қамтиды. Психикалық кемістік құрылымында
эмоционалды-еріктік ... ... ... Бұндай балалардағы
эмоциналды сферасы дамуы жағынан неғұрлым төмен тұрған жасы кіші балалар
деңгейіне сәйкес келеді. Бұл ... ... ... ... ойын ... ... ... жақын
адамдарға шамадан тыс тәуелділігінде көрініс ... ... ... ... дене ... кідірісі бақылануы
мүмкін. Бұндай психикалық және дене ... ... ... ... ... ... деп белгіледі (Г.Е.
Сухарева,1959,1965). Автор ойынша, үйлесімді инфантилизмнің жас динамикасы
салыстырмалы түрде ... ... ... дұрыс ұйымдамтырған
жағдайда бұл балалар жалпы психмкалық дамуда өзінің құрдастарын қуып жетуі
мүмкін. В.В. ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық дисгармониямен алмастырылады (Ковалев,1979).
Күрделінбеген инфантильділігі бар балалардағы интеллектуалды
жеткіліксіздік тұлғаны ... ... ... ... ... деңгейдегі сипатқа ие. Ол нақты-әрекеттік және көрнекі-
бейнелі ойлаудың абстракты-логикалық ойлауға қарағанда ... ... ... орындағанда оқушыларда
жеткіліксіз мақсатақа бағыттылық, бейнелеу ... ... ... ... оқу ... ... ... тап болады:
тапсырмаға зейінді ұзақ шоғырландыра алмаушылық, тәртіп ... ... т.б. ... ... ... ... әрі симптомдармен
қатар келетін ... ... ... ... қарапайым
психикалық инфантилизм әлде қайда сирек кездеседі. Берілген ... және ... ... ... ... инфантилизм психикалық инфантилизмнің аффективтілік,
қозғыштық, ... ... ... ... ... ... ... К.В. Ковалев айтуынша, дисгармониялық
инфантилизмі байқалатын балалар болашқат истероидты, тұрақтысз және ... ... ... ... ... инфантилизм мен психоорганикалық
синдром үйлесіммен ... ... ... ... 1985 және т.б.) ... ... бұл
түрі түрлі генездегі мидың ерте органикалық зақымдаулары, ми инфекциялары
немесе зақымдары салдарынан ... ... ... ... аралас патогенездегі резидуалды-органикалық ... ... ... ... ... Клиникалық
суретінде қарапайым инфантилизм сияқты эмоционалды сфераның жетілмеуі,
ойын іс-әрекетіне басым ... ... ... ... ... ... ... сайын оның бұл ерекшелігі мектеп
ұлгермеушілігінде көрініс табады. Балалардың бір бөлігінде псиотекті және
невротикалық реакциялар ... ... ... инфантилизм ішінде В.В.
Ковалев церебрастеникалық, невропатикалық диспропорционалды, эндокринді,
психогенді жеке нұсқаларын бөліп қарастырады (Ковалев,1985).
Психологтар зерттеулерінде ... ... ... жеткіліксіз мақсатталық, жоғары эмоционалдылық танымдық
процестердің қалыптасуына ... ... ... ... Мысалы,
қарапайым инфантилизм формалары байқалатын ... ... ... ... ... ... ... тапсырмаларда
орындаудағы жылдамдықтың төмендігі ... ... ... (Сафади Хасан, 1997).
Инфантилизмі бар балалардың психикалық даму кідірісі құрылымында
зейіннің әсіресе, интеллектуалды ауыртапалықтарда тез ... ... ... Ойын ... ... оқу ... анағұрлым нәтижелілікті
көрсетеді, яғни олардың инттелектуалды нәтижеліліктің ынтаға тәуелділігін
анықтайды (Сафади Хасан,1997).
Психикалық инфантилизмі бар ... ... ... ... ... ... ерекшелікерінде айқын көрінеді. Оларда
ойлаудың абстракты-логикалық ... ... ... ... ... ... ойлау операцияларының ... ... ... ... ... ... ... танымдық белсенділіктің жүйесіздігін ... ... ... ... суретінде жасына сай емес
балалықпен қатар, бір шама патологиялық көріністер орын ... ... ... ауыстыруының қиыншылықтары, ес көлемінің
төмендеуі, ойлау операцияларының енжарлығы, көру-кеңістік қызметтерінің
жетілмеуі, тәртіп ... ... ... ... Лебединский,1985; Мамайчук, Трошихина,1997 және т.б.).Жалпы
білім беретін мектепте бұндай ... ... ... кідірісі бар
балаларға арналған сыныптарда немесе қосымша мектептерде білім алады.
И.И.Мамайчук зерттеулеріне қарағанда психикалық инфантилизм ... ... жеке ... ... оның дисгармониялық құрылымын,
адекватсыз өзін-өзі бағалауды, конфликтік жағдайлардағы эмоционлады жауап
реакцияның адекватсыз тәсілдерін қолдануын анықтады. ... ... ... жеке тұлғалық ауытқулар күрделі психикалық инфантилизмі
бар ... ... ... ... психикалық инфантилизмнің
қарапайым түрі көрініс беретін балаларға ... сол жас ... ... ... бар ... ... ... конфликт негізіне шоғырлану, конфликтілік ситуацияны шешудің
адекватсыз тәсілдерін ... ... ... қарапйы
тәсілдерін (регрессия, ығыстыру) тән [26,84-90].
Соматикалық жағдайдағы психикалық дамудың кідірісі бар балаларда көп
жағдайда ... даму ... 4 ... байқалады (мускулатураның
дамымай, бойдың өспей қалуы, ойлаудың және ... ... ... ... өзін-өзі күту дағдыларының, ойын іс-
әрекеті кезеңдерінің кідірісі байқалады.
 Бұл балаларда эмоционалды-еріктік сферасында ерекшеліктері ... ... және ... ... ... ... орын ... ...... ... ... ... ... ... кідірісі бар балаларға кез-келген балалаға
тән болатындай белсенділік пен эмоциялар жарықтығы байқалмауы мүмкін.
Дегенмен әлсіз ерік және ... ... ... қызығущылықтың
әлсіздігі бақыланады. Ойындар қиялдың, шығармашылықтың кедейлігімен,
монотондылығымен және бір тектілігімен ... ... ... ... іс-әрекетте естің әлсіздігі, зейіннің
шашыраңқылығы: әлсіз ес, тұрақсыз зейін, психикалық процестердің баяулығы,
психикалық процестердің тұрақсыздығы т.б. ... ... ... бар ... ... көрген және т.б. ... ... үшін ... ұзақ уақыт керек.
Бұл балаларға сөздік қордың ... ... ... ... ... ... орта туралы жалпы түсінік қоры, жеткіліксіз
қалыптасқан уақыт және кеңістік түсініктері, интеллектуалды іс-әрекетінің
дағдылары толық қалыптаспаған.
Орталық ... ... ... ... ... бұл ... ... бастап мектептік оқуға дайын болмайды. Оларда бұл уақытқа
  ... ... беру ... ... ... ... кідірісі бар
балалар әрине тұрақты үлгермеушілер қатарына жатқызылады да, ... ... ... оқуға жағымсыз қатынас туғызады. Бұл бір қатар
жағдайларда мектеп пен бала отбасысы арасында ... ... ... ... ... ... коммисияға
маманданған диагностика өткізу үшін қаратқан дұрыс.
   Ақыл-есі кем ... ... ... дамудың кідірісі бар
балаларда оқуға ... әлде ... ... Олар ... ... ... ... көмегін жақсы пайдаланып, ұқсас тапсырмаларды орындағанда
көрсетілген үлгіні қолдана алады.
2
кесте
Психикалық дамуында ... бар ... мен ... ... ... ... мен ... кемістігі бар |Ұқсастықтары |Психикалық дамуында ... | ... бар ... ... ... ... дамудың |Мидың органикалық |
|зақымдалуының ауыр |ауытқушылығы ... ауыр ... ... |танымдық процестер ... әлде ... ... процестердің |даму деңгейінің |жоғары. (70-90%) ... ... өте ... ... немесе |
|(IQ 0-70%) ... ... ... ... ... |кей жағдайда ... ... ... ... ересек |адекватсыз |пайдаланып, ұқсас ... ... ... ... |
|пайдалана ... ауыр ... ... көрсетілген |
|формаларында берілген | ... ... ... ... ... | ... ... ... ... | | ... ... | ... | | ... ... ... ... ... ... ... бар жеткіншектердің
қарым-қатынас ерекшеліктері
Адамның жеке тұлға болып тумайтындығы баршамызға белгілі. Ол ... ... ... ... ... ... Адам ... жасаса да (көп жағдайда мақсатсыз) қоршаған орта бұны қабылдай ма? ... ... маза ... ... ... ол басқа адамдардың талап-
мүдделерін көзқарасын, сезімдерін ... ... ... көзқарасынан адам бойындағы өз жүріс-тұрысын реттейтін
өзіндік бағалау атты механизмін қалыптастырады.
Жеке адамаралық ... ... ... өмірлік
қажеттіліктерімен бір уақытта жүзеге асырылатыны сөзсіз. Адамның әлеуметтік-
тарихының ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы біріккен іс-әрекет ретінде
жеткіншектің тұлғалық қалыптасуының маңызды ... ... ол ... ... және ... ... ... өз
«Менін» қоршаған ортадағы жолдастырмен салыстыра отырып қалыптастырады.
Психология ғылымында жеке адамаралық қарым-қатынастың үш жақтылығы мәлім
(6(. Қарым-қатынастың коммуникативті жағы ... ... ... жинақтаған білімдерін бір-бірімен толықтырып отырады. Қарым-
қатынастың интерактивті жағы біріккен ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Бұнда олардың
бір-біріне көмектесу, бір-бірімен ... яғни ... өз ... ... ... ... қабілеті пайда болады.
Қарым-қатынас икемділігі мен дағдысының жоқ болуы ... ... ... ... ...... тұлғалық
қалыптасуына кері әсерін тигізеді және тәрбиелеуде қиындықтарға әкеледі.
Қарым-қатынастың перцептивті жағы ... ... ... және ... ... қасиеттерін және ерекшеліктерін тану
процесін сипаттайды. Бірін-бірі тану және ... ... ...... ... ... ... және
стереотипизация болып табылады.
Қарым-қатынастың коммуникативті, интерактивті және ... ...... ... ... рөлі мен ... ... анықтайды. Жеткіншектердің өз құрбы-жолдастарымен, ересек
адамдармен ... жеке адам ... ... қажетті алғы шарты
болып табылады (6, 7(.
Қарым-қатынастың интенсивтілігі, формасы, мағынасы жасқа ... ... ... орай ... ... ... қарым-
қатынасы бір үлкен ортақ құндылықты білдіреді. Олардың ... өсуі және өзін ... ... ... ... ... ... ұмтылады.
Ересек адам жеткіншек үшін мінез-құлық эталоны еліктеудің үлгісі ... Ал, ... – бұл ... ... ... ... Жеткіншектер ересектер мен құрбы жолдастарына жаңа талаптар
қойып өзара қатынастың көп түрлілігін тудырады.
Егер төменгі сынып ... ... ... ... ... және ересек адамдардың талаптарын орындаудағы мінез-құлқына тәуелді.
Жеткіншектердің көбісі құрбы-жолдасының топтық ... ... ... ден ... ... ... батылдық аңғарымпаздық,
зеректік, өз досын түсіну және оған ... ... ... ... жеткіншектер үшін құндылықтың негізі болып табылады.
Жеткіншек өзінің құрбы-жолдасына ... ... ... ... ... және ... да сондай көмекті күтеді, яғни
әділеттілікке ұмтылады. Жеткіншектер арасындағы ... ... ... құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасынан әлеуметтік және
моралды есеюінің жаңа деңгейінің көтерілу мүмкіндігіне ие ... ... ... ... екі ... ... ... ұмтылу және берілген топқа мүшелікке қабылдануға ұмтылу.
Жеке ... ... ... және ... ... ортаның
қабылдануына жету, ересек болуға ұмтылу бұл ... ... ... ... құрылымда әртүрлі қоғамдық ұйым және ресми емес
топтар жеткіншекті өзіне тартады және мұнда ... ... мен ... бірігіп жалпыланады.
Жеткіншектің жеке қасиеттері бір топқа құнды болып саналады, ал екінші
топта одан бас ... және оны ... деп ... Мұндай жағдайлар өзіне
деген көзқарастар арасында қайшылық және өзіне деген қатынас немесе ... ... ... Жеткіншек белгілі бір топта өзін тұлға
ретінде бекіте алады және ... ол ... бір ... ... ... кейбір кезде жағымсыз әлеуметтік мінез-құлықтармен байланысты болуы
да мүмкін. ... ... ... бірінші жоспарға
адамгершілік қасиеттердің комплексін қояды. Бірақ бір немесе екі ... бар ... оның ... ... ... жоққа шығарады.
Құрбы-жолдастар тобы мектеп жасындағы адамгершілік ... ... ... Олар ... ... әрекет формасын және
эмоцияның көріну сферасы, бұлардың қажеттілігі, жеткіншекті осы топқа деген
әділетті қатынас, өзара бір-біріне ... ... ... ал егер ... ... ... ... әкеп соғады. Жеткіншек кезінде
шиеленіс топтарды әр түрлі құнды көзқарастарды және әр түрлі адамгершілік
қасиеттерінің ... ... (8, ... арасында конфликттер ересек адамдармен қарым-қатынаста
қанағаттанбау, өз құрбы-жолдастарының ортасына қабылданбау, жеке ... ... ... ... ... ... ... асырудың алдындағы күнделікті қорытынды дайындық.
Жеткіншектер бұл кезде әр ... және әр ... ... рөлдік жинағын
кеңейтіп өзара қатынас құруға тырысады. Есеюдің бір деңгейі – бұл ... ... ... ... ... ол ... және ... әрекет құруға
әсер етеді. Жоғары сынып оқушылары құрбы-жолдастарының қайсысымен емтиханға
дайындалуға болады, ал ... бос ... ... ... ... ... ғылымында жеткіншек балалардың құрбы-жолдастарымен қарым-
қатынастағы психологиялық функцияларын үшке ... ... ...... ... каналы, мұнда жеткіншектер ересектерден
алмаған мәліметтерді өзара талқылау. Екіншіден, бұл арнайы іс-әрекеттің
түрі және жеке ... ... ... ... ... қалыптасуының
шартымен қамтамасыз етеді. Үшіншіден, бұл ... ... ... бір ... енуі ересектерден ... және өз ... ... ... ... ... болады. Егер жеткіншек кезінде ... ... ... ... ал ... негізінде бір-бірімен түсіну (2, 7,
13(.
Ол осы қарым-қатынаста өзіне жолдасының несі ұнап, несі ұнамайтынын
білуге ... ... ... оның ... ... ... жәбірлейтін
қылықтарды анықтап, олардың себептерін білуге ... ... ... өзін ... ... ... ... процесінде
қатынастарға көңілі толмаудың себептері, кімнің кінәлі екендігі, одан әрі
не істеу керек, мәселен, ... ... ... ... қою ... пе ... ... дамуының барлық кезеңдерінде жеткіншектер бір-біріне
қатысты өте ... ... ... Бұл қарым-қатынастардың белгілі бір
бағытта құрады (5-7(.
Жеткіншектің мұндай қарым-қатынастағы тиегі ... бір адам ... ... ... ... ал ... мазмұны қарым-қатынастар құрап
олармен іс-әрекет жасау ... Бұл ... ... жеткіншек басқа
адамды және өзін таниды. Мұндай таңдаудың жолдары: жолдасының және ... ... ... ... ... ... мазмұнын көре
оны бағалай білуі дамиды. Жолдасының және өзінің жеке басы туралы ... ... ... мен ... бағалауы өзгереді. Осындай
ойланулардың ... өз ... ғана ... жолдасының
кемшіліктерін де түзетуге бағытталған белсенділік пайда ... ... ... ... ...... өте ... ерекшелігі.
Мұнда оның әлеуметтік белсенділігі, құрдастарымен әлеуметтік өзара іс-
әрекеттің ерекше сипаты айқын көрінеді. Достармен және ... ... ... тән ... ... ... сөздің толық
мағынасында бірін-бірі тәрбиелейді. Өйткені, әрқайсысы екіншісіне белгілі
бір талаптардың тұтас жүйесін қояды да олардың ... ... ... орындалмайтын болса, қарым-қатынастан бас тарту секілді күшті амал
жаза ретінде қолданылады.
Жеке адамның даму үшін жақын жолдастармен және ... ... ... ... ... өзі ... ... түрі нақ ересек
адамдарға тән жеке дара қарым-қатынастың қағидаларын меңгерудің практикасы
болып ... ... ... ...... ... ... маңызды жетістігі.
Жеткіншек жастағы ұлдар мен қыздар қарым-қатынасының ... ... ер ... мен қыз ... ... қарым-қатынаста
айтарлықтай өзгерістер болады. Бір-біріне ден қою, ұнатуға тырысу, осыған
байланысты өзінің сырт ... зер ... ... ... ... ... шығады. Дене және жыныстық ... ... ... өзгеше
келеді. 5-6 сыныптарда қайсыбір қыздар балалардан биік, ірі болады, тапал
болғаннан ер балалар өзін кем сезініп бірталай ... ... ... ... сыныптастарынан озып кеткен қыз бала да осылай күйінуі мүмкін.
Бастапқыда басқа ... ... ... ... ер ... кіші жастағы
жеткіншектерге тән қыз балаларға ... ... ... ... ер
балалардың мұнысына шағым айтқанымен оның себебін дұрыс түсінеді де онша
жәбірлене қоймайды, кейін қарым-қатынас өзгереді, ... ... ... ыңғайсыздану келіп шығады. Біреулерінде бұл тікелей ... ... ... ... ... «жек көрумен»
бүркемеленеді. Мінез-құлық амбивалентілігімен сипатталады, бір-біріне деген
ынтасы ер ... мен қыз ... ... қатарлас болады. Алайда
олар туындайтын қарым-қатынастың даму ерекшелігіне барынша қызығушылықпен
қарайды. Өзінің қарым-қатынасы туралы ... ... ... не ... ғана ... ... мұны әдетте сыныптастарының басым
көпшілігі біледі. Олар аңғарғыш ... ... жиі ... ... ... ... мен ... арасында достық сирек болады. Ал 7-8
сыныптарда жиі ... ... ұнау өте ... ... олардың өмірінде
маңызды орын алады. Өзі оны ұнатқанымен оның мұны ... енді ... ... көзі ... Романтикалық қатынастар ортақ мүдделер
мен не ұмтылыстар ... ... ... ... ... дамуы
мүмкін, ал мұндай мазмұны негіз болмаса ... ... мұз ... т.б. баруы басым болуы мүмкін.
Орта сыныптарда аралас топтар құру тенденциясы шығады, басқа ... ден ... ... жеке ... дамуы үшін маңызы зор.
Ұнатқан объектісіне барынша көңіл аударуы сапалай аңғарғыштықтан көрінеді.
Өзіне ... ... ... ... ... ... өзгерістерді аңғаруға бейімділік пайда болады.
Ұнайтын ... ... ... ... ... психикалық
көңіл-күйге бөлінеді. Романтикалық ұнату жеке ... ... ... ... ... жақсылық жасауға, көмектесуге,
қорғауға ұмтылдырады. Бұл ден қою ... ... ... ... жеткіншектік шақта жолдастарымен қарым-қатынас жеткіншектің жеке
басының қалыптасуына зор, көбіне шешуші ықпал ... ... оған ... ... бір-біріне белсене іс-әрекет өзіне белгілі бір қасиеттерді,
мәселен күш пен батылдық немесе өзін-өзі ұстай білу, ... ... ... ... дамыта бастайды. Жақын жолдастарының қарым-қатынасында
әңгімелесу ... орын ... ... ... серуен кезінде әңгіме
үзілмейді. Бірлесіп сабақ дайындауға бөгет жасайды, өйткені жеткіншектердің
пікірінше «ең қызықтысы - олардың әңгімелескені».
Кейбір ... ... ... ... ... бәрі ... ... келгенде оларды осы әңгімелесу ғана байланыстырады. Мұндай
достық тұңғыш рет ... ... ... ... ... ден ... ... сынып өмірінің оқиғалары, сыныптастарының қылықтары,
өзара қарым-қатынастары талқыланады, басқаға айтуға болмайтын бүтіндей жеке
бастық мәселелері – ... ... ... ... ... бірлескен ой-
ниеттер, романтикалық ұнамды ... ... ... ... ... ... ... жыныстық жетілуге байланысты интимдік
мәселелерге қатысты болады.
Маңызды, әрі жеке адамға қатынасты деп ... ... ... ақылдасуға қолдау мен көмек алуға болатын досқа зәрулік туғызады.
Сондықтан, достың қарым-қатынастарға өзара сыр жасырмау және ... пен ... ... ... сыр ... білу ... ... қойылады. Бір-біріне жан дүниесін, бар сырын ... ... ... ... да байытады. Өзінің жан дүниесінде болып жатқанның бәрін
жақсы түсініп ұғынуға мүмкіндік береді.
Жеткіншектер өздері ... ... ... өзін ... ... мен ерекшеліктердің арасында қасиеттердің екі тобы басым ...... ... ... ... ... көп орын алса, екіншілерінің арасында ерлік қасиеттері үлкен орын
алады.
Үлгі тұтқан үлкендер де, балалар да бұл ... ... ... олар кіші ... және есейген жеткіншектерге ұнайды. Көптеген
жеткіншектер үлкендер мен ... бір ... ... ... олардың сол бір немесе соған ұқсас ... ... ... Кейбіреулері көбіне өзінен үлкен балалар мен құрдастарына
теңелгісі ... бір ... ... ... оған ... гөрі ... болып көрінетін құрдастары үлгі болады. Сондықтан мұндай үлгі болған
құрдасы жеткіншектің үлкендердің қасиеттеріне әкету жолындағы жеткіншек пен
ересек ... ... ... ... Қайсыбір жағынан өзінен гөрі
есейген құрдасына теңесу арқылы жеткіншек өзін ... ... ... ... ... одан әрі ... ... жеткіншектердің көбі
ересек адамдардан гөрі құрдас ... үлгі ... оңай деп ... ... ... нақ ... ... өте маңызды.
Мұндай бағдар ұстағанда салыстыру процесінің жемістілігі үшін, ал ... ... ... ... ... үшін де ... тәрбиелеу үшін
де жақсы жағдайлар жасалады, өйткені жеткіншек үшін өзін ... ... ... ... ... салыстыруы
оңайырақ.
Ересек адам – бұл іс жүзінде жету қиын үлгі оның қасиеттері жеткіншекте
көбіне болмайтын ... ... мен ... ... ал ... ... ... деңгейінде өзін бағалауға, өзін тікелей
жағдай жасайтын өлшем. Оның үстіне ... үлгі ... ... араласып
жүреді, өзіне ұнаған қасиеттің көрінуінің әр түрлі формаларын көруге
мүмкіндік, тіпті ... ... ... үлгі ... ... ... достарымен араласу жеткіншекті басқа адамды, өзін тану
құралдарын дамыту үшін оның өзі туралы түсінігінің ... үшін ... ... ... өзін ... ... тұрғысынан оның өзін
байқаулары ғана емес, қылықтар қасиеттер мен ... ... мен ... ... ... ... ... аралас-құралас
балалар тобында жеткіншектік кезеңде қауырт өрбиді. Мұндай талқылауларда
жеткіншектің ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыратыны және сыртқы сөздің тұрғыда өрістейтіні маңызды.
Жеткіншек жасындағыларды тиісті әдебиеттерде ... ... ... т.б. ... ... ... ... жеткіншек балалық кезеңдерден
ересек жасына ауысады. Ана тілімізде «жеткіншек» деген ұғым өзге ... ... ... дәл ... Жеткіншек балалық шақпен ересектік кезең
жете ... жоқ, ... ... ... Сондықтан бұл жастың «жеткіншек» деген
аталуы осы кезеңдегі психологиялық ерекшеліктерінің өзіндік сипатын анық
көрсетеді.
Жеткіншек өзге ... ... ... ... ... көп
әңгіме болып жиі көтеріледі. Себебі бұл ... оның ... ... жас бала мен ... ... әлде ... ... болады: бұл
кезең тән тағы бір ерекшелік жеткіншек барлық нәрсені өз бетімен орындап,
үлкен ... ... мен ақыл ... ... ... ... ... тек үлкен адамдармен қатынасының өзгеше
келтінде емес, сонымен қатар биологиялық дамуы жағынан кеңінен ... ... ... жеткіншек тым өзгеше сипатта келеді. ... ... ... оқып жүргенде үйге берілген тапсырманы тек жаттап алатын
болса, жеткіншек жаста үй тапсырмасын өз ... ... етіп ... Кейбір жеткіншек жастағылар осы кезеңде бұрынғы қалпынан үлкен
адамдармен қарым-қатынаста болғанда мейірімді, сыпайы ... енді ... яғни ... бұзуға икем келеді. Осы мәселені анықтауда зерттеушілер
арасында ... бар. ... ... бұл ... ... ... ... ерекшелігінен болады. Жеткіншек «бәрін өзім
істей аламын», «сендер мені әлі бала деп ... деп ... де, ... әлі де көп ... келе ... ... айтқанда, бір жеткіншек
істі игеру жағынан бала да, ал ... қою ... ... ... ... кіші жасынан материалдық игіліктерді өндіруге (мал бағуға, пішен
шабуға) желігетінін ескерттік. Қазір де бұл ... ... ... ішінде кездесіп жарымайды. Керісінше, ... ... ... ... ... деп, үй ... ... өткен дәуірге қарағанда жеткіншек қазіргі кезде теледидар,
радио арқылы ересектерге арналған ... ... не ... ... ... ... ... жерде жеткіншек өзімен қатар, не үлкен
балалармен танысып, солардың жарамсыз әдеттеріне ... ... ... ... ... және оның ... ... Бұл мезгіл балалық кезден үлкен қатарына
ауысу уақытында айқын білінеді.
Біз жеткіншектің «Мен» деген қасиетін жете ... үшін оның ... ... екі ... ... ... ... жеткіншектің есейіп қалуы мен үлкендердің оған бала
деп қарауының келіспеушілігінен болғандықтан, біз ... ... ... ... ... есейгенімен, өзбеттілігімен санасуын талып
етеді. Қыздар киім киюде, не өзін күтуде, ұл бала ... ... ... ... ... ... жеткіншектердің үлкендерге қоятын талабын түгел қате деп
деуге болмайды. Үлкендер өзінің өмірбаянын мысал ретінде ... біз ... ... болып едік...: деп өзі сол кезде қандай болса, баласы да
сондай болуы тиіс десе, қателескен болар еді. ... ... ... ... ... жас ... ... мен талаптар бір емес.
Менменсіну кейде жеткіншекті қолайсыз іске ... ... да, ... жаман қасиет деп қабылдауға болмайды. Себебі, келешектегі азамат
өзінің кім екенін, ... өзін ... ... онда тиісті дәрежеге
жете алмайды.
Жеткіншектің «Мен» деген қасиеті өзінің кім екенін біліп, күшіне сеніп,
өз мүмкіншілігін ... ... ... ... Мұны ... ... өзін-
өзі бағалай алуы, сананың өзіне тән қасиеті деп ... ... әрі ... ... бірі кезеңі жеткіншектік
кезең болып саналады. Бір жағынан, бұл ... ... ... ... ... ... тән ... дамуында кемістігі
бар жеткіншекте тұлға құрылымындағы дисгармониялылық, бұрын қалыптасқан
қызығушылықтардың ... ... ... ... ... мүмкін.
Екінші жағынан, жеткіншектік кезең ... ... ... ... ... бағалау ойлау жүйесінің, түсініктер
мен идеалдар қалыптасуы, балаланың өз ... ... етуі ... ... аясы ... өзіне және басқа адамдарға жауапкершілігі артады,
саналы іс-әрекет негізі қаланады, адамгершілік түсініктері мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
ортасының ( жеткіншек кіретін көптеген топтар және т.б.) ... ... ... детерминанты ретінде болашақ алғаш пайда болады.
Жеткіншек эмоционалды тұрақсыздық және сезімталдылық, ... ... ... конфликтік қарым-қатынас, шеттен тыс бағалау
мен сынға бейімділікпен сипатталатын маргиналдық күйде болып табылады. Ал
дамуында кемістігі бар ... үшін ... ... ... ... ... әлі ... жетпегенін түсінеді. Т.Г Драгунова
зерттеулеріне сүйенсек,жеткіншек келесілерге сүйенеді:
• Ересектіктің ... ... ... ... ересектің үлгілерін қайталау;
• Танымдық аймағында ересекті дамыту;
• Жеткіншектің ... ... Берн ... ... «қиын», «дағдарыстық», «конфликтті» және
терминдермен сипаттап, жасөспірімдік кезеңде ... ... ... ... жағымсыз фазаға жатқызады. Оның басты сипаты ретінде
сәйкес денелік әрі психикалық мүмкіндіктермен бекітілмеген алаңдаушылық,
агрессивтілік, ... ... ... ... ... ... ... жыныстық жетілу маңызды рол ... ... ... тар ... бар. ... ... педагог-
психологтарының (Л.И. Божович, Б.С. Волков, Н.В. Волкова, В.С. Мухина, және
т.б.) фундаменталды еңбектерінде жыныстық ... ... ... ... өзіндік ықпалы бар екенін көрсетеді.
Қазіргі таңда жеткіншектік топтардағы ... ... ... бір ... ... бар. ... ... позицияларына
қарамастан, зерттеулер жеткіншектер ... ... ... ... ... ... ... терминологияны
қолданғанмен, олар жеткіншектер тобындағы тұлғааралық ... ... ... ... қарастырады. Бұл ... ... ... ... ... ... мазмұнымен анықталатын
фундаменталды-ролдік немесе іс-әрекеттік компоненттер.
Л.С. Выготский ойынша, қарым-қатынас тұлға ... ... ... ... ... ... өара іс-әрекеті процесі барысында
бала игеретін әріптестік формаларын өзіне ... ... ... ... ... ... барысында пайда болады». [8,79]Қарым-қатынастың
тұлға қалыптасуына ықпалының барлық аспектілері әлі зерттеліп біткен жоқ.
Қарым-қатынас арқылы индивидттердің ... ... және ... ... ету әрі ... іс-әрекет жүзеге асып, белгілі ... ... ... көрсететін көңіл күй, көзқарастар, ойлар ... көп ... әрі ... ... ... ... үшін қарым-қатынасқа түсетін кез-келген басқа адам индивидуализация
мен адам негізінің ... ... ... зат жеке ... ... ... адам мінез-құлқының күрделі әлеуметтік анықталу процесінің маңызды
факторларының бірі. Ол тұлғаның санасы мен өзіндік санасының қалыптасуының
маңызды ... ... ... ... мектеп оқушылары арасындағы қарым-қатынас ерекшеліктері
зерттелген болатын. Л.Н. Даргевичене [12] косалқы мектептің бастауыш сынып
оқушылары арасындағы қарым-қатынастарын ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептегі құрдастыны қарым-
қатынасының даму заңдылығына сәйкес дамитындығын, ... ... ... ... ... іс-әрекет барасындағы қажеттіліктеріне тәуелді болатындығын»
анықтаған [12].Ұжымдағы жағымды эмоционалды күйді, ... ... ... қарым-қатынастағы сыни көзқарасты ... етеу ... [12] ... ... жоғарғы сынып оқушылары арасындағы
жеке қарым-қатынастарын зерттей келе, Л.Н. Даргевиченің қосалқы мектеп пен
жалпы ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас
заңдылықтарының ортақтығы туралы тұжырымын қолдайды. Бұл ... ... ... ... ... қалыптасқан ішкі қарым-
қатынас құрылымын ... ... ... кіші ... ... Ал бұл үшін ... ... баланың топтағы орнын анықтау қажет» деп
басып айтады [12,19]. Автор қосалқы мектептің ... ... ... тұлғалық қарым-қатынас жүйесіндегі өзінің жағдайын бағалаудағы
адекватсыздығы мен ұжымдағы өзінің орнын дұрыс ... ... ... ... беру ... және коррекциялық сыныптардағы
оқыту міндеті болып табылатын дидактикалық құрам мен жалпы ... ... ... білімді, кәсіби еңбек ... ... ... бар ... ... ... бейімделуінің кепілі бола
алмайды (О.К. Агавелин, А.А. Исраелян, Г.З. Огагнян және т.б.).
Бір қатар ... (Д.Б ... ... ... сезімталдылығымен ерекшеленеді. Бұл ... ... бар әрі ... ... ... бар жеткіншектерге де
тән (В.А.Вяренен, А.П. ... Ю.А. ... В.И. ... В.Г. ... ... У.В. ... О.К. ... зерттеулеріне сүйенсек, жеткіншектік
кезеңде қосалық мектептер мен коррекциялық сыныптар ... ... ... ... ... емес белгілерді тануға әлеуетті
мүмкіндіктері бар.
Жеткінгектік кезеңге зерттеу қызығушылығы кемістік компенсициясы мен
декомпенсациясы ... ... ... пубертатты кезеңнің ролімен
байланысты. Бұл кезеңде организм компенсаторлы механизмдердің қысымына ... ұзақ ... ... ... ... ... ... пен коррекциялық сыныптар түлектері қоғамда ... ... ие ... ... ... тап ... ... қарапайымдылығы, кейбір жағдайларда толық жетілмеген сөйлеу
дағдылары, ... ... ... ... ... ... бар
балалардың құрдастармен және ересектермен қарым-қатынассын қиындатады (А.Д.
Виноградова, В.А. Вяренен) [39]. ... ... ... ... тануға икемділіктің жетілмеуі және мінез-құлықты
жағдайға сәйкес құра алмауынан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... болады [4]. ... ... ... ... ... ... емес
коммуникация құралдырының маңыздылығын атап ... Олар ... ... ... кеңістік-уақыт параметрлерін реттеп, қарым-
қатынас кезінде дамуындағы кемістіктің орынын толтыруға мүмкіндік береді
(Е.И. Файзенберг, А.Г.Асмолов және ... ... емес ... ... ... көз аймағы ерекше
орын алады. М.Агайла [33]бойынша,визуалды қарым-қатынас қабілеті туа пайда
болады. Көз ... жеке ... бар ... ... өте ... канал болып табылады. Көз қарасын қабылдау балалар,
жеткіншектер мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік бағдарды таңдағанда көрініс береді.
Тұлға өзінің ... ... ... ... ... өмір ... қарым-қатынасқа түседі. Бұл қарым-қатынас кіші, бірінші, шартты,
шынайы, ресми, ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады. Байланыстар эмоционалды қарым-қатынас, іскер қатныстар,
қызығушылықтар, ... ... ... қарай және т.б әр-түрлі болуы
мүмкін.
Дамуында кемістігі бара жеткіншектер жалпы ... ... ... ... ... қарым-қатынас процесі әрі оқу барысында
құрдастармен байланысқа түседі.
Сыныпта ... ... ... ... ... ... ... байланысқа түседі. Сондықтан ресми емес
топтар да ... ... ... бар ... ... топтарының
қалыптасуы мен қызмет етуінің өзіндік ... бар. ... ... ... бар ... ... ... дамуындағы тұрақсыздық, әлсіз жіктеушілік.
Психикалық дамуында кідірісі бар балалар мектепке түскенде ресми топқа
біріктіріледі. Көп уақыт ... ... ... ... ашық
байланысқа түспейді. Бұл баланың жеке психологиялық ... ... Бір ... ... ... ... түрлі сипаттары көрініс
беретін балалар ... ... ... ол ... ... төмендеуімен, аз ынталылығымен, ортақ іс-әрекетке
қызығушылықтың болмауымен және ... ... ... бар ... ... ... еңбектерін
сүйене отырып, олардың келесідей қарым-қатынас ерекшеліктерін көрсетуге
болады. Біріншіден, топтағы ресми емес көшбасшыны анықтау қиын. Егер ... ... ... оқушылары арасында ресми көшбасшыны ресми емес түрімен
біріктіру мүмкін болса. Коррекциялық сыныптарға бұл тұрғыдан келу ... ... ... психикалық дамуындағы кідіріспен қатар,
жеткіншектерде түрлі дене ... ... ... агрессия мен ашуға
бейім, эпилепсиясы бар ... ... етіп ... болмайды.
Екіншіден, кемістікпен байланысты ... ... ... түсу қажеттілігінің төмендігі, эмоционалды сфераның бұзылуы
сияқты байқалатын күрделі жеке көріністер коммуникативті ... ... ... көшбасшы кездейсоқ белгілермен таңдала береді.
көшбасшылар арасында жағымсыз немесе ... ... ... ... ... ... бар ... ұжымы ішінде бір-бірімен
ешқандай байланысқа түспейтін балалар бар. ... ... ... болады. Бұндай категориядағы сыныпта оқшауланған оқушылар ... ... ... ... екі-үш есе артық болады. Көп
жағдайда импульсивті, ... ... ... ... ... ... ... дамуында кемсітігі бар жеткіншектер өздерінің құрдамтыра
қарағанда барлық өмірдің барлық аспектілерінде артта ... ... ... қарым-қатынас сферасына да қатысты. Ол инфантильділікте, қарым-
қатынас дағдылары мен ... ... ... ... ... қатар, қалыпты құрдастар тобына қарағанда микротоптар
саны көп, көсшасшыны тағдау жалпы қабылданған ... сай ... ... ... ... ... шартталады.
2.1 Жалпы білім беретін мектепте жеткіншек балалармен педагогико-
психологиялық жұмыс жүйесі.
Педагогика және психология ... ... ... ... ... ... кемістігі бар жеткіншектермен педагогико-
психологиялық жұмыс жүйесінің қажеттілігін ... ... ... ... ... байланысты, мектептің радикалды
түрленуі жағдайында тұрақты үлгермеушілер, «оқшауланып қалушылар», ... ... ... келген дамуында кемістігі бар оқушылардың
қоғамға бейімделіп, ... ... ... ... ... толыққанды
мүшесі болуы үшін арнайы көмекті, жұмыс жүйесін қажетсініп отыр.
Мектеп (лат. Shoal, грек тілінен Shole- «бос ... іс, ... ... ... ... балаларды оқыту мен тәрбиелеудің әлеуметтік
нормалар мен ережелері, әлеуметтік тәжірибені, ... ... ... ... ... игеріп екіншіге жеткізу,
арқылы жүйеліп, ұйымдасқан адамдар тобының (ең бастысы, ... ... ... ... ... ... әрі ... болып табылады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік институт ретінде мұғаліммен оқушының
біріккен іс-әрекеті арқылы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік институт ретінде бір-бірімен тығыз
байланысты қоғамдық мақсаттар мен талаптарға сай ... ... ... қызметтерді атқаратын өзара іс-әрекеттегі компоненттерінің (педагогтар,
оқушылар, оқыту мен тәрбие мазмұны, ... ... ... ... оқушылар ата-аналары т.б.) құрылымдық ұйымдасқан кешен
болып табылады.
Бұдан, мектептің мақсаты мәселен, Г. ... мен ... ... жан-жақты дамыған, қоғамның белсенді мүшесі, әлемдік қоғамдастық
азаматы болуға көмек көрсету болса, Е.З. ... ... беру ... ... беру ... ... ... Мектептің мақсатын
жана-жақты жарасымды тұлғаны тәрбиелеу деп ... ... ... және ғылым министрлігі мен ЮНИСЕФ
ынтымақтастығы бағдарламасының шеңберінде ... ... ... ортасын жақсарту», «Ерекше қорғау шараларына мұқтаж балалар» ... ... ... ... ... ... Осы жобалар
САТР орталығының базасында инклюзивті білім беру (кемтар ... ... беру ... енгізу) жөніндегі ресурс орталығының моделін жасауға
мүмкіндік берді [52]. Дамуында ... бар ... ... ... ... білім алуына мүмкіндік жасайды.Еуропа елдерінде ... бұл жүйе ... ... ... жармай, олардың көппен бірге білім
алуын көздейді. Мақсат - дамуында кемістігі бар жеткіншектерді ... ... ... психокоррекция, психотерапия,
психологиялық кеңес беруді, кәсіби бағдар беруді т.б. ... көп ... ... ... ... ... психологиялық жұмыс оқушы тұлғасының
психикалық құндылығын ... ... ... беру ... ... ... қамтиды.
Түзету-дамытушы оқыту жүйесі- дамуында кемістігі бар балаларға ... ... және ... бейімделуге мүмкіндік беретін оқытуды
дифференцияциялау формасы. Түзету-дамытушы сыныптарды құру соматикалық әрі
жүйке-психикалық дамуында кемістігі бар ... ... ... ... ... ... С.Г. Шевченконың (1995) ойынша, тек
осындай сыныптарда ғана ... ... ... ... және ... ... үйлесімі мүмкін.
Н.В.Огнезнев (1995) зерттеулерінде жалпы білім ... ... ... бар ... ... ... түзуге талпыныс
жасаған болатын. Оның ойынша, бұндай категориядағы балалармен ... ... ... ... ... ... бірігіп
іске асыру қажет [41,49-56].
Білім берудегі педагогикалық-психологиялық қызмет- жалпы педагогикалық
және психологиялық ... ... ... Ол ... іс ... көшіруді талап ететін жұмыстарды қажет етеді.
М.Р. Битянованың «Мектепте психологиялық қызметті ұйымдастыру» (1998)
мен «Психологтың бастауыш сыныптармен жұмысы» (1998) ... ... ... ... ... ... ... авторлық
моделі ұсынылған болатын. Автордың айтуынша, ... ... ... ... асуы ... Жалпы білім беретін мектеп жағдайында дамуында
кемістігі бар балалармен, оның ... ... ... ... нақты сұрақтарға жауап беріп, әдістемелік ұсыныстардан
тұруы қажет.
И.В.Дубровиннің, Е.И.Роговтың, Р.В.Овчарованың, Н.А. Огнезневтың,
М.Р.Битяновтың, Н.В. ... ... ... ... ... ... ... бір деңгейде әдістемелік
немесе бөлек мазмұндық ... ... ... ... және ... ... органикалық үйлесіп
жатқан дамуында кемістігі бар оқушылармен педагогикалық-психологиялық
жұмыстың ... әрі ... ... ... мемлекеттердегі жалпы білім беретін мектептердегі педагогико-
психологиялық қызмет мақсаты дені сау тұлғаны қалыптастыру, оның дамуындағы
қиындықтарды түзету, кәсіби бағдарлану және т.б. ... ... ... ... ... Бұл ... ... асыруға мектептің
қызметкерлері, ата-аналар, түрлі салада әсіресе ... ... ... ... ... ... ... мектептегі осындай қызмет шешетін көптеген мәселелер мен
мақсаттар ... ... ... бар ... балалармен
педагогикалық-психологиялық жұмыс жүйесі бөлініп ... ... бір ... ... ... ... ... түрлерін қарастырғанда
байқауға болады. [1]
Мектепте жеткіншектермен педагогико-психологиялық жұмыс құрылымына
мыналар кіреді:
I. Ұйымдастыру сұрақтары.
1. ... ... ... ... ... мақсаттары мен
міндеттерін әкімшілік тұрғысынан анықталуы).
2. Сыныптармен жұмыс жасайтын педагогтармен кездесу ... ... ... ... ... танысу).
3. Жеткіншектердің ата-аналарымен кездесу (жұмыс мақсаттарымен танысу,
диагностикалы, коррекциялық және консультациялық жұмысқа рұқсат ... ... ... ... жұмысқа ынталандыру, тренинг
презинтациясы).
5. Алынған ақпаратты талдау.
6. Мамандардың іс-әрекетін жоспарлау, ... ... ... ... ... Диагностикалық процедуралар.
1. а) жеке тұлғалық ерекшеліктерін;
б)өзіндік бағалауды («Жеке ... ... «Мен ... тесті
(Т.Кун), МИС сұрақнамасы);
в)интеллектуалды дамуы (Амтхауер, Векслер тесттері, ... ... ... сипаты (социометрия, аяқталмаған ... ... ... ... ... беру (СИО, ДДО, ... мен балаларды анкеталау);
2. Мәселелері бар балалардың ата-аналарымен кездесу (жеткіншектердің өмір
сүру жағдайы мен дамуы, ... ... ... ақпарат жинақтау).
3. Ата-аналармен кездесу. Жеткіншектер мәселесінің себептерін және оқуға
мүмкін жағдайларды талдау.
ІІІ. ... ... ... ... ... ... ... Кәдімгі сынып (жеке тұлғалық өсім тренингі).
3. Мамандардың тренинг нәтижесін талдауы.
І V. Кеңес беру жұмысы.
1. Жеткіншектің жеке ... ... ... жеке ... ... жеке ... (мәселелерді талдау, басқа мамандар туралы
хабардар ету т.б.).
3. Кіші педагогикалық кеңеске ... ... ... жөнінде
ақпараттандыру, жеткіншектің нақты қылықтарында жастың ... мен ... ... шешудің жеке дара жолдарын
іздеу.
V.Кәсіби бағдарлау жұмысы.
1. Кәсіби диагностика негізінде әрбір жеткіншекпен жеке ... ... ты ... ... ... иелену жері туралы
ақпараттандыру).
2. Сынып жетекшісімен жұмыс (әрбір оқушының мүмкіндіктері мен шектеулері
туралы ... ... ... ... ... білім беретін мектепте дамуында
кемістігі бар ... ... ... моделін
ұсынған:
І Кезең. Баланың мектепке келуі.
1. психо-педагогикалық диагностика;
2. жеке және топтық ... ... ... ... Кезең.Түзету диагностикалық-дамытушы жұмыс.
1. психо-педагогикалық диагностика;
2. оқуда қиындығы бар балаларға педагогикалық көмек;
3. топты және жеке ... ... ... ... ... ... ... пен консилиумды талдау,
нәтижелер, қорытынды шығару.
Педагогико-психологиялық жұмыс алдында педагогикалық және психологиялық
әдістестемелер арқылы жағдайды ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерін көрсету маңызды, мектептегі
топаралық қарым-қатынастар ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстары т.б.).
Педагог-психолог қоғамның басқа салаларында ... ... ... ... ... кейбір педагогико-психологиялық және
әлеуметтік-психологиялық іс-әрекеттің тікелей қатысушысы ... ... ... алға ... ... кешенді әрі жүйелі шешуге бағытталған іс-шара балғандықтан.
Дамуында кемістігі бар балалармен жұмысты бастамас бұрын педагогико-
психологиялық ... ... ... қажет. Олар В.И.
Лубовский, Т.В. ... С.Д. ... ... және т.б. сияқты
арнайы психология мен ... даму ... ... бір ... ... сүйенеді. Яғни:
• Дамуында кемістігі бар балалар психо-педагогикалық диагностикасы жүйелі
болу қажет;
• Психо-педагогикалық диагностикада баланың жасы мен даму деңгейін ескеруді
қажет ... ... ... ... ... алатындай болу керек.
• Диагностка барысында баланың тек актуалды ғана ... ... ... ... ... білу ... Диагностикалық тапсырмалар ғылыми негізге сүйенуі қажет.
Психо-педагогикалық диагностика белгілі міндеттерді шешу ... ... ... ... ... ... ... психикалық іс-әрекеттің бұзылуын табу. Нақты міндет баланың жасымен,
қандайда бір кемістіктің бар болуымен, диагностика кезеңімен ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаны құру, коррекциялық іс-шаралардың нәтижелілігін
бағалау) анықталады. Ақпараттық және объективті нәтижелереді алу үшін бір
қатар арнайы шарттарды сақтау ... ... ... зерттеу мақсаты мен болжамына сай болу қажет;
... ... ... қызметтер мен ерекшеліктерін зерттеу
қажеттігін белгілеу;
... ... ... ... жүзеге асыру
қажет;
• тапсырмаларды таңдағанда олардың қиындық деңгейін ескеру қажет;
... ... ... жағымсыз сезімдер туғызбау қажет;
• тапсырмаларды таңдағанда оларды орындау сапасына баланың аффективті
сферасының ықпалын ескеру қажет;
• диагностикалық тапсырмалардың ... ... болу ... ... саны ... ... ... қажет;
Баланы психо-педагогикалық зерттеу бірнеше кезеңдерден өтеді:
1. құжаттарды ... ... ... ... зерттеудің өзін өткізу;
3. Қорытынды (нәтижелерді қорытындылау).
3 кесте
Дамуында кемістігі бар балаларды психолого-педагогикалық зерттеу
бағдарламасы
|Мазмұны ... ... ... ... ... | ... ... ... айы, ... ... зерттеу. ... ... ... ... оқу | ... оқыды ма. | ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды зерттеу. |
|ауыр ... ... бала | ... ... ма, ... ерте | ... даму ... | |
| | |
| | ... ... ... ... ... ... ... |Ата-аналармен әңгімелесу. ... ... ... | ... ... ... қатынасы. | |
| | |
| | ... ... ... және сабақтан тыс кезінде |
|Денелік дамуындағы ауытқу. Денелік |бақылау. ... ... ... ... ... ... | ... ... ... оқу | ... ... | ... ... ерекшеліктері. |Медициналық құжаттарды зерттеу. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дәм ... Жалған |Баланың сөйлеуін, іс-әрекетін ... ... ... ... ... ... мен галлюцинациялар). |Баламен әңгімелесу. ... ... Анық ... ... ... ... |
|алады ма. ... ... | ... ... қоры. Сөйлеудің | ... ... ... | ... ... ... бере алады ма,| ... ... бар ма, ... сөзді | ... ... | ... ... | ... оңай ... ма, оның | ... ... бір | ... ... ... |Баланы ... және ... тыс ... қабылданатынды ... ... ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... қарай адекватты | ... | ... ... ... ... басым| ... ... ... ... | ... Есте ... жылдамдығы, | ... Нені ... есте ... | ... ... ... | ... ... | ... ... | ... ... игеру ерекшеліктері. | ... оқу ... ... | ... кеңістік қаситеттері туралы| ... ... ... ме. | ... ... бере алады ма. Қол | ... ... ... | ... Бұл ... | ... ... жэұмыс | ... | ... ... жоқ | ... немен қызығады (би, ән, | ... ... ... т.б.) | |
| | |
| | |
| | |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... сфера. ... ... және ... тыс ... басым көңіл күй(көңілді, |бақылау. Баламен әңгімелесу. ... ... ... ... мен ... ... ... тұрақсыздық, |сауалнама жүргізу. ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... өзін ... | ... ма. | |
| | ... ... ... ... ... барасында. |
|Тәртіп ережелерін сақатуы. Оқу, еңбек|бақылау. ... ... өзін ... | ... қарым-қатынасы. Жағымсыз| ... ... ... беру | ... ... ... | ... кезең, педагогикалық-психологиялық коррекция жұмысты жүргізумен
ерекшеленеді. Педагогикалық-психологиялық коррекция дегеніміз- ... ... ... мен ... ... ... ... оқушылардың оқу іс-әрекетіндегі қиыншылықтарын
коррекциялауда келесі принциптерді ескеру ... ... ... ... және ... ... тұрғыдан қарау;
2. Баланың жеке-тұлғалық және жасерекшелік ерекшеліктерін ескеру;
3. ... ... және ... ... Баланың жағымды қасиеттеріне сүйену және оынң дамуының үйлесімдігіне
бағдарлану;
5. Психологиялық және ... ... ... мен ... ... тұрғы.
Коррекциялық тапсырмалар жүйесі оқушылардың оқу іс-әрекетіндегі
мәселелерінің себептеріне тікелей байланысты арнайы ... ... мен ... ... ... ... мәселелері бар ... ... ... оқушылармен жүргізілетін тапсырмалар ... ... ... когнитивті (танымдық) біліктерін мен
қабілеттерін, оқу іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... оқу ... тұрақты
мотивациясын қалыптастыруға бағытталған. Берілген бағдарлама ... ... ... ... Н.В., ... И.В. және ... ... әрі уақыт жағынан үнемді деп танылған топтық ұйымдастыруға
бағдарланған. Топтық ойындарды ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға ықпал
етеді [50].
Дамытушы топтың құрамы 7-8 адам ... мен ... ... сабақтың
ұзақтығы балалардың жағдайына, тапсырмалар күрделілігіне және ... да ... ... ... 45-60 ... Коррекциялық дамытушы
бағдарламалар аптасына 2 сағат интервалымен 69 сағатқа бағдарланған. ... ... және ... іс-әрекетіне 13 сабақ, зейінді дамыту үшін ... оқу ... ... қалыптастыру үшін-11 сабақ, қабылдау мен
кеңістікң түсінікті дамыту үшін-7 сабақ. Берілген бағдарлама бастауыш ... ... ... жоюға бағыттылған 6 блоктан тұрады:
І. Блок. Қарым-қатынас дағдыларын дамыту мен жетілдіру.
ІІ. блок. Сөйлеу және ... ... ... блок. Зейінді дамыту.
IV.блок. Есті дамыту.
V.блок. Оқу іс-әрекеті приемдарын 2 бағытта дамыту:
1. Психикалық іс-әрекеттің ... ... ... Қол ... ... ... ... блок. Қабылдау мен кеңістікте бағдарлануды дамыту.
Педагогикалық түзету жұмысының ... ... ... ... ... ... беру ... рационализациялау, балалардың
мәдени-білімдік деңгейін.түзету. Баланың өз мүмкіндіктеріне ... үшін т ... ... ... ... зор. ... сенім, оның
шынайы түсінілетін, іске асатын мінез-құлқын ынтасын қалыптастыру,
конфликтік жағдайларды талдау, ... жеке ... ... өзінің
беделімен ықпал ету дамуында кемістігі бар балалар бойында жоғары уайымды,
қарым-қатынастағы ... ... сол ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Педагог арсеналында келесідей түзету әдістері болу қажет: ... ... ... ... ... ... қиын тақырыптар бойынша алдын ала ... ... ... ... ... кемістігі бар балаларға өмірлік
тәжірибелеріне негізделген, жаңалық элементтері қосылған оқу жағдайлары ... ... ... оқу жағдайы керек. «Мен» бейнесінің бұзылуы
сияқты жеке тұлғалық көріністер (өзін-өзі адекватсыз бағалау, ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз қылықтарын таңдаулы байқамау, эмоционалды сипау жағдайында)
ішінара жеңілдеуі мүмкін.
Ал, психотүзету - бұл ... ... ... әрі пән ... әдістер тобы.
Психотүзету әдістеріне қимыл, танымдық, эмоционалды, мінез-құлық ... ... ... вербалды интеллектіні танымдық жаттықтыру
және мәдениет әдістері арқылы іске асатын терапия.
Оқу іс-әрекетінің бұзылуын ... ... ... ішкі ... байланысты талаптарды азайту,
бағалауға сезімталдылығын кішірейту, оқу үлгерміне қатысты адекватты өзін-
өзі бағалауды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... психологиялық массаж, идентификация,
басқаларды жағымды қабылдау, айналық ... ... жеке ... ... ... ... жоюға бағытталу. Бұл топты өзін-өзі сендірудің
«Мен қалаймын», «Мен істей аламын», «Мен жасаймын» т.б. ... ... ... түзету жұмыстары объектісі, пәні, мақсаты
мен мазмұнына ... әр түлі ... ... ... сай ... ... еңсеруге бағыттылығы жағымды нәтижелер беруі мүмкін (Қосымша
Г).
Педагогико-психологиялық жұмыстың бір ... ... ... ... ... ... болады. Әлеуметтік
–психологиялық кеңес беру ... ... ... әр ... ... және ... мәселелерді шешуге бағытталған адамдармен тәуелсіз жұмыс.
Дамуында кемістігі бар жеткіншек ... ... ... ... қажет:
• кәсіби өзіндік анықталу;
• құрдастармен қарым-қатынас;
• ата-аналармен қарым-қатынас;
• бар кемістікті ... ... жеке ... мәселелер.
Әлеуметтік психологиялық кеңес берудің мәні педагог-психолог кәсіби білім
негізінде басқа адамға жағдай жасайды, ал ол өз кезегінде ... ... ... мүмкіндіктерге ие (Г.С. Абрамова).
Бұндай іс-әрекет түрінің тиімділік ... сол ... ... жаңа ... ... болуы. Педагог-психолог көзқарасы бойынша,
бұл іс-әрекет түрінің тиімділігі келесі шкала арқылы ... ... оның ... сәйкестік көрсеткіші бойынша табыла алады.
Шкалалар:
7. Педагог-психолог ... ... ... ... ... ... бөліп,
маңызды ақпаратты тастап кетеді).
1. Педагог-психолог іс-әрекеттері конструктивті. ... ... ... ... ... ... ... етуге тырысады («оған» қысым жасайды).
2. Клиент естіледі. (клиенттің естілуі жилігі аз).
3. ... ... ... ... ... ... ... Педагог-психологта эмпатия және тікелей әсер ету мен түсінудің
дағдылары бар.
5. Педагог-психолог өзінің жеке ... ... ... ... ... ... ... педагог,
социолог, әлеуметтік қызметкер) психологиялық ықпал ету интервью ... ... ... беру ... ... ... бұл интервьюлар
өзара іс-әрекет пәні , адамға ықпал ету және оларға деген жауапкершілік
жағынан да ... бар. ... ... психикалық өмірінің
сапаларының көрініс беруі үшін жауапты болады.
Әлеуметтік –психологиялық ... ... ... ... теориялар
мен әдістемелік көзқарастарға негізделеді. Олардың ішіндегі ең ... (З. ... жеке ... (К. Юнг), ... ... (Э.
Берн), когнитивті терапия (А.Бандура), рационалды-эмоцияналды терапия
(А.Эоллис), гештальтерапия (Ф. ... ... ... (К. ... (В.Франкл), психодрамма (Дж. Морено).
Әлеуметтік –психологиялық кеңес беру жеке және топтық ... ... ... беру ... ... яғни ... ... педагогикалық ұжыммен, ата-анамен ... ... ... ... Бұндай нақты сұраныспен жұмыс кәсіби психологты
кәсіби емес психологтан ажыратады.
Педагог-психологтың мектептегі жеткіншектерге жеке ... ... беру ... педагог-психологтың екі маңызды
жағдайларға ... ... даму және оның ... ... қарым-қатынас нормаларына бағытталған рефлексиясын қажет етеді. Ал
бұл өз кезегінде ... бала ... ... ... жіктеп
(әлеуметтік, этикалық, құлықтық, психологиялық), ... ... ... ... [1]. Бұл әсіресе кеңес берудің кәсіби болжамында
маңызы зор.
4 кесте
Жеке әлеуметтік-психологиялық кеңес беру кестесі
|Клиент ... ... ... ... ... |тексті ... ... ... ... | | | ... ... ... |Психикалық ... ... ... |іс-әрекет | ... ... , |
| ... |әлеуметтену |әлеуметтену ... |
| ... ... ... ... ... жүзіндегі педагог-психологияның адам ішкі өмірінің тұрақты
сипаттары ... ... ... ... ... кеңес беруде
болжам жасауда, психологтың интервьюдің альтернативалармен ... ... ... ... ... Ал бұл ... туралы нақты білімге ие болу қажет
Табиғи факторлардың маңызы психикалық денсаулықтың шекараларалық
формаларына ... ... ... ... жасауда туады.
Психикалық даму мен психикалық денсаулық нормалары ... ... ... ... өмір сүре, «басқалар ... ... ... . ... ... нормалар мазмұнына қатынасы клиенттің
жеке тұлғалық жетілуінің көрсеткіші (бұл жеткіншекпен ... ... ... септігін тигізеді) болып табылады.
Жеткіншектердің мінез-құлық акцентуациясы жағдайында педагог-психолог
жағымсыз тұқымқуалау мен әлеуметтік ықпалдармен ... ... ... тура ... ... факторлар ішінде пренаталды, наталды
және ерте танымдық самотогенді олқылықтар ... ... және т.б.). ... ... ... ықпалы-тастандылық,
гиперопека, отбасында, сынып ұжымындағы ауыр құлықтық атмосфера- ұзақ әсер
ету нәтижесінде қалыпты тұқымқуалаған қасиеттері бар тұлғаның дамуын ... ... ... патогенезі әлеуметтік
бейімделудің үзілуі деп ... ол ... ... ... формаларын шектейді.
Әлеуметтік-психологиялық кеңес беру жеке даралық және топтық формада
жүргізіледі. Топтық кеңес беру алдында жүргізілетін жеке ... ... ... ... Онда ... әлеуметтік-психологиялық
мәселелері ұқсас адамдар топталады және мынадай түрлерге бөлінеді:
-бір және бірнеше реттік;
-жеке ... ... және ... нәтижесінде;
-толықтырушы тестілеусіз, толықтырушы тестілеумен, .т.б.
Жеке әлеуметтік–психологиялық ... беру ... ... анықталады. Психологтар психикалық даму кезеңдерін әрі нақты
кезеңдегі механизмді білуі тиіс. Демек жеке дара кеңес беру ... ... ... ... ... ... ... (тапсырыстың мәтіні)-
психикалық дамудың механизмдері (психологиялық тапсырма)-психикалық даму
мөлшерінің мазмұны. Бұнда клиенттерде ... ... ... ... ... ... ... невропатлогпен, сексологпен және т.б.) ... ету ... ... ... ... сұрақнама тесті (мінез-құлық акцентуациясының
ерекшеліктері ескереді), мінез-құлық акцентуациясының аутоидентификациясы
(Э.Г. Эйдемиллер) қолданылады. Бұл ... ... ... ... тікелей сұрақтармен үйлесімі жеткіншектің табиғи
ерекшеліктері ... бір ... ... шешуге мүмкіндік
береді.Балалармен және жеткіншектермен ... ... ... (1) астеноневротикалық нұсқа; 2) сензитивті; 3) психоастеникалық;
4)эпилептоидты; 5)тұрақсыз; 6) инфантильді тәуелді ... ... тип; 8) ... тип) ... ... акцентуациясы
классификасы қолданылады.
Жеке әлеуметтік-психологиялық кеңес беруде жеткіншектердің мінез-
құлық акцентуацияларын зерттеу психологтың клиенттің қазіргі ... және ... ... ... ... ... мінез-құлықтарды таңдауда бағдарлануға мүмкіндік береді.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... оның энергияны қолдану ұмтылыстарын, кең ... ... ... болады.
Жеткіншектің мінез-құлық акцентуациясына талдау жасаумен қатар
педагог-психолог адам табиғатының маңызды ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
соматикалық жағынан ауру жеткіншек балаларда мазмұны күрделі аурудың ... ... ... ... ... 4 деңгейі ажыратылады:
• Түйсіктің сезімдік деңгейі;
• эмоционалды;
• интеллектуалды;
• мотивациялы;
Сонымен қатар жеке ... ... беру ... ... ... ... оның оның мінез-құлқының биологиялық
факторларына (сексуалдылық, тамаққа, ұйқыға, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық кеңес беру жағдайында өзара ... ... ... келесі кесте арқылы сипатталады.
Тең дәрежеде өзара ... ету- жеке ... ... оптималды
нұсқаларды бірі жеке ... үшін ... ... ... ... көмектесетін мүмкіндік береді.
Педагог-психологтың бұл жағдайды интервьюде сезінуі кері байланысты
қамтамасыз ететін микротехника ... ... ... ... ... орнатудағы басты жағдай-конгруэнттіке, клиентпен сәйкестікке
келу.
1. «Жоғарыдан» өзара іс-әрекет ету позициясы.
Ал, педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... орай әр қилы ... мүмкін:
1. Мектептің құрылымына қарай.
2. Оқушылар жасына қарай. Мәселен, жұмысты мектептің бірініші, екінші,
үшінші деңгейі түлектерімен жеке жұмыс ... ... ... ... ... жас ... ... жұмыс түрлері, әдістері
қалыптасқандықтан, оның тек ортақ жүйесін жасап, тек ... ... ... Оқу курстарына қарай. Мұғалімдер мен педагог-психолог микромақсаттар
анықтап, оқу материалын игеру ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне қарай. Мектеп моделіне
бағдарлана отырып мектеп ұжымы, мақсатқа жетуде өзінің ролі ... ... ... процесті келесі модель түрінде көруге болады.
Ал жүйе дегеніміз-бір-бірімен тығыз байланысты ... ... ... ... ... объект. Жүйенің қызмет етуі мен
дамуы бөлек элементтердің ... етуі ... олар ... жеке
байланыстар заңынан бағынады.
Ғылыми әдебиеттер мен озық тәжірибені ... ... ... кемістігі бара балалармен педагогикалық-психологиялық жұмыстың
жүйелік амалдан тыс тиімсіз болатындығына көз ... ... ... ... педагогикалық құбылыстарды, педагогикалық-психологиялық
жұмыс әдістерін, тәсілдерін, объектілерін, педагогикалық ... ... ... ... ... барлық күрделі құрылымында,
тұтастықта, өзара байланыста пен ... ... ... жатқан процестер
туралы толыққанды ақпарат алуға және оның алдында ... ... ... ... ... ... тұтастық;
• компонентті құрам (жеке және топтық компоненттерді қамтитын);
• бұл элементтердің өзара байланысы, құрылымдылығы, кешенділігі;
• кеңістік ... ... ... ... үшін ... ... дамуға, жаңаруға қабілеттілік;
• тұрақтылық;
• бейімділік;
• иерарахиялық реттілік;
• таңдау мүмкіндігін ... ... ... ... бар ... интерактиктивность;
• мақсаттылық;
• эволюциялық пен тарихилық.
Бұдан, педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... ... ... дамыту және психо-педагогикалық ықпал ету
нәтижелеріне жету болса, онда ... ... ... амал ... ... қамтамасыз ету қажет.
1 сурет . Жалпы білім ... ... ... ... ... Жүйелілік амал тұрғысынан дамуында кемістігі бала балалармен
педагогикалық-психологиялық жұмыс жүйесін түзу
3 ... ... ... бала ... ... ... Тәжірибелік- эксперименттік жұмыстың нәтижелері
Ғылыми әдебиеттер мен озық тәжірибені зерттеу нәтижесінде дамуында
кемістігі бар балаларды тану мен ... ... жаңа ... ... жалпы
білім беретін мектепте жүргізілетін педагогикалық-психологиялық жұмыс
жүйесі ... ... ... ... деген қорытындыға келе отырып,
Д.Бабаев атындағы №115 қазақ орта мектебінің 5 в және 9 в ( 10 адам ... ... ... ерекшеліктерін және олармен
жүргізілетін педагогикалық-психологиялық жұмыстың ... ... ... ... беру ... алдымызға қойып,
тәжірибелік жұмысты ... ... ... ... ... ... барысы мен нәтижелеріне тоқтала кетсек.
Баланың жеке ... ... ... ... ... ... ... өздеріне, қоршаған адамдарға (құрдастарға, ата-аналарға,
мұғалімдерге) қатынасын ... үшін ... ... мен ... ... Жақын әлеуметтік ортадағы оқушыларға басым ықпал ету ерекшеліктерін
зерттеу тесті.
Зерттеу ... ... ... ... ортаға, өзіне, қоршаған
адамдарға қатынасын анықтайтын орталық тұлғалық құрылым ретінде ... ... келе ... ... ... мен ... ... алдық. Оның мінез-құлқы, адамдармен қарым-қатынасы оның өз-өзін
және кімге (өзіне ... ... ... талаптар қоюына байланысты
болады. Өзіндік бағалау талап қою деңгейімен, яғни, ... ... ... ... тығыз байланысты болғандықтан, оның талаптары
мен айырмашылығын анықтау қажеттілігі туып отыр. Бұл өте маңызды, себебі,
айырмашылықтар ... ... ... ... ... қиындықтар да
саны да артады.
Тестілеу нәтижесін талдауда, өзіндік бағалаудың қалыпты деңгейін 45-
тен 74 ... ... ... ... ... ал ... ... 89 ұпайға дейінгі көрсеткіштері сипаттайды. Бұндай
өзіндік бағалаулар мен талаптар ... деп ... ... ... 75-100 ... да ... ... саны өзіндік бағалаудың жоғарғы
деңгейін көрсетіп, тұлға ... ... ... меңзейді.
90-100 ұпайлар аймағындағы көрсеткіш талаптардың өте жоғары деңгейдегі
көрінісі болып табылады (өзінің мүмкіндіктеріне сын ... ... ... өзін-өзі бағалаулар мен талаптар жеке тұлғалық жетілмеуді,
ауытқушылықтарды, ... ... ... ... ... бағалау бойынша 45, ал талаптар бойынша 60-тан ұпай саны төмен
болғаны, олардың төмендетілгенін сипаттап, тұлға дамуындағы ... ... ұпай ... ... ... «қауіп тобына» жатқызу қажет.
Сонымен, алынған мәліметтер ... ... ... ... параметрлер бойынша дерлік өзіндік ... ... ... зейін бойынша-48%, ес -38%, ойлау - 48%, ... ... %, ... ... ... ... ... нормадан ауытқуы шамалы ғана болды.
5в сыныбында өзіндік бағалау мен ... ... ... Бұл ... ... жаңадан жасақталуы, соған сәйкес ашушаңдық,
алаңдаушылық психикалық дамуға өз ізін қалдырды. 9 в ... оқи ... ... қойылатын талаптардың төмендігіне, мойынсынғанын көруге
болады.
Зерттелген категориядағы балалардың психологиялық даму деңгейі ... ... ... ... ... және тұлғаралық қарым-
қатынастарын зерттеу нәтижесінде ... ... ... мен ... ... ... жеке ... даму картасы бұндай
қорытындыға негіз ... ... ... (5в және 9в сыныптары) сыныптарына
қалыпты сыныптарда (5-9 сыныптар арасында) оқитын балалар мен мұғалімдердің
қатынасын, көзқарасын анықтау үшін ... ... ... ... ... зерттелетін құбылыстарды зерттеушінің бақылау күнделігіне
тіркеліп отырды. ... ... саны (60 адам , оның ... ... ... тек 3 ... сыныптарға сабақ береді), 50 оқушы),
сауалнаманың өзі 10 сұрақтан тұрды.
Сонымен, ... ... ... ... қол жеткіздік:
оқушы респонденттердің 5 ℅ ал мұғалімдердің 1℅ -5 және 9в ... ... ... ... 60 ℅ - бұл ... ... білмегендіктен, оларға сабақ беруге ниет білдірмесе,
оқушалардың 65%- ол ... ... ... тырысады, оқушылардың 5%
аталған сыныптағы балалармен араласатындығын және ... ... ал ... 25%-ы 5 в және 9 в ... оқушыларға қатынасы
жағымды болғанмен, жақын болашақта олармен ... ... ... ал ... 35% астамы бұл балалардың
қабілеттері төмен болғандықтан, ... ... ... ... Яғни, құрдастар мен мұғалімдер арасында берілген
категориядағы жеткіншектерге аз деңгейде ... ... ... алғанда жағымсыз, стереотипті көзқарас қалыптасқанын көруге болады.
Осыдан кейін, оқушылардың басым ортаның ықпал етуін ... ... ... ... бірі, «Саған қай жерде көбірек ұнайды: үйде
ме, мектепте ме, әлде құрдастар ... ма?» ... ... ... ... в ... оқушыларының 1-уі ғана құрдастар ортасын таңдаса, 9 в сынып
оқушалардың 3-уі ... ... ... ... пен ... ортасын
таңдаған. Яғни, бұдан аталған ... ... ... үйге басымдық
беріп, құрдастар ортасы мен ... ... ... ... ... келуге болады.
Тестілеу мен жүйелі бақылаулар нәтижелерін жинақтай, талдай ... ... ... ... ... ... бар балаларға оқыту мен тәрбиені қиындататын жоғары
қозғыштық, нәтижесінде таным процестердің (зейін, се, ойлау, ... ... ... ... ... ... туады;
2. оқу процесі барысындағы оқу міндетін қабылдаудағы толық немесе ... ... ... ... ... өздерінің ішкі дүниесінен
өткізбейді);
3. оқушалардың бойында бір қатар оқу дағдылары мен тәсілдері жетілмеген:
1. ес тәсілдері: есте ... ... және оқу ... ... оқу ... өз бетімен оқу;
3. логикалық процестер (салыстыру, анализ, абстракциялау және жалпылау).
4. қозғыштықтары нәтижесінде ашушаңдық. Қабылданған тәртіп ... ... ... ... адекватты өзін-өзі қабылдау
мен талаптарының деңгейінің ролі зор.
5. оқу ынтасының ... ... ... ... жеңілдетілген немесе шадан
жоғары қиындықпен берілетіндіктен, сонымен қатар ... ... ... оны өмірде пайдалана алатынына күмән келтіретін,
балалар қабілеттерінің төмендігін басып айтып, ... ... ... ... ынта-ниет өте төмен.
6. оқу іс-әрекеті элементтерінің қалыптасуына балалардың ... ... ... мен зақымдалуы айтарлықтай әсер
етеді. Мәселен, 5в сыныптың 1 оқушысында ДЦП, оң жақты парезден ... ... ... ... ... қиынға соғады.
7. сонымен қатар, оқу және басқа іс-әрекеттері ... ... ... ... тез ... ... қысым, балалардың ауыршаңдығына алып келеді. Нәтижесінде,
оқу жылында берілген сыныптағы оқушылардың 80 ℅ ... ... жиі ... ... ... міндеті мектепте дамуында кемістігі бар жеткіншектермен
педагогикалық –психологиялық жұмыс ... ... ... тексеру
болды.
Біріншіден, берілген мектепте дамуында ... бар ... ... ішінара құрылғанмен, жүйесі түзілмеген.
Себебі, берілген категориядағы ... ... ... ... ... жұмыстың ортақ моделі қалыптаспағандықтан,
материалдық әрі кадрлық жеткіліксіздігіне орай ... ... ... асуы
қиынға соғады.
Педагогикалық-психологиялық жұмыс:
Психодиагностика;
Педагогикалық коррекция деңгейлерімен ғана шектеліп, ... ... ... ... ... бар балалардың дамуында
айтарлықтай жағымды көрсеткіштер ... ... ... ... дамуында кемістігі бар
балалардың ерекшеліктерін ескермейді әрі дамытушы міндетінен гөрі танымдық
міндеттерді атқарады.
Үшіншіден, ... ... ... ... қатынас қалыптасқан.
Бақылау нәтижесінде мұғалімдердің балаға адекватсыз жоғары ... ... қоюы ... ... ... нәтижесі ретінде
балалардың даму динамикасының ... ... ... ... бар ... жұмыстағы мақсат пен нәтиженің анықсыздығы көрініс
береді.
Бесіншіден, ата-аналармен жұмыс тек формалды, яғни ... ... ... ... ... ... ( 5в және 9 ... жүргізуге негіз болды.
Балалармен педагогикалық-психологиялық жұмыс жоспарын құрғанда екі бағыт
анықталған болатын.
Оқушылардың (сыныптастармен, құрдастармен және т.б.), ... ... де ... ата-аналармен және т.б. адамдармен ) қарым-
қатынасын түзету. Жоғарыда айтып ... 5 в және 9 в ... ... ... мектеп ортасында оларға деген ерекше
қатынас қалыптасқандықтан, сыныптарда жағымсыз эмоционалды фон қалыптасқан.
Бүған ... ... ... үш ... байқалды:
сыныптастар арасында ауыз біршілік болмады; ... ... ... ... өз бетінше уайымдаған; ересектер (мұғалімдер, ата-аналар т.б.)
олардың ... ... ... кінә тағу ... оқығаннан кейін осындай
сыныпқа түсіп отырсың»). Яғни, ең ... ... ... ... күйден
шығарып, мектепте «психологиялық ... ... ... ... ... ... ... кемшіктеріне
емес, керісінше жағымды қасиеттеріне сүйену; ... ... ... ... ... ... процесі барысындағы түзету (яғни, қалыптасқан жағдайды ... ... ... ... іс-әрекеттегі бір қатар
педагогикалық-психологиялық өзгерістер мен сыныптағы оқушылармен психолого-
педагогикалық түзету сабақтарын қамтыды. Әрбір ... ... ... ... қана қоймай, оны іске асыруға қатысқан. Мәселен, мұғалім сабақ
тақырыбын ... ... ... ) айтқаннан кейін, зейіні неғұрлым
тұрақсыз оқушыларға қайталауға ... ... ... ... ... ... ... жазады.
Сонымен қатар, педагог-психолог мен мұғалімдер іс-әрекеттері
интеллектуалды ... ... ... ... болатын: оқу
материланы өз бетімен оқып шығу, оны есте сақтау.
Эксперимент уақытының ... ... ... жұмыстарына
бағытталғандықтан, түзету жұмыстарын жүргізу берілген мерзімнің (3 апта)
екінші аптасында ғана ... ... ... ... ... ... балаға
психолого-педагогикалық мінездеме жасалып, олармен жұмыстағы ұсыныстар
жасалды. Мінездемелер талданып, мектеп мұғалімдерімен толықтырылды.
Аталған сыныптармен ... ... ... ... ұжымдық ойындар т.б. спорттық сайыстар;
Театр, музейлерге бару;
Қабырға ғазеттерін шығару («Мен кім ... « Мен ... ... ... ... тренингтер (жағымсыз эмоционалды
дискомфорттан арылту, ... ... ... ... ... қатар, жеткіншектер бойында адалдық пен ... ... ... ... екі сыныптың оқушыларының
көпшілігіне жалған айту тән. Көп уақыт мерзімінде ... ... ... ... ақталады. Сондықтан, жұмыс барысында бұндай балалармен
диспуттар, «жалған айту бізге қажет пе» ... ... ... тренингтер т.б. өткізілді.
Бұған қоса, ата-аналар мен педагогтардың психо-педагогикалық сауаттылығын
арттыру мақсатында тренингтер мен лекциялар өткізілді. ... ... озық ... зерттеу негізінде әрбір балаға педагогикалық және
психологиялық түзету бағдарламасы құрылды.
Сонымен нәтижелерге келсек, ... ... ... ... да ... ... ... жеткіліксіз, дегенмен біз осы
аралықтағы жұмыстың көрсеткіштерін ... өз ... ... келесідей ұсыныстар жасалды:
дамуында кемістігі бар балалармен педагогикалық-психологиялық жұмыс аясын
кеңейту; (Педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... ... ... т.б. )
1. ... категориядағы балалармен адекватты жұмыс бағдарламасын құру,
онда балалардың жас және даму ерекшеліктерін ескеру;
2. ... ... ... ... даму динамикасын
бақылап отыру.
3. ата-аналармен, педагогтармен, оқушыларымен мектепте жағымды әлеуметтік-
психологиялық климатты қалыптастыру бағытында жұмыс жасау. Мәселен,
мектептік ... ... ... ... ... ... қолөнер көрмелеріне т.б.)
4. балалардың жағымды, басым жақтарына сүйеніп, психо-педагогикалық ықпал
ету. Мәселен, ... ... ... ... ... тәртіптілігіне немесе зейіннің ... ... ... көбірек мүмкіндік туады.
5. балалармен педагогикалық және психологиялық түзету бағдарламасын құру.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі таңда білім беру саласы дамуында ... бар ... ... ... ... кең ... ... жатыр, дегенмен білім алу
мүмкіндігі бұл ... ... қол ... ... ... ... кемістігі бар балалардың әсіресе, дамудың дағдарыс кезеңін басынан
өткізіп жатқан жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... ... қоғамның толыққанды мүшесі ... ... ... мен ... ... ... ... білім беретін
мектептің қабырғасында педагогикалық-психологиялық жұмыс жүйесін нақтылап,
құру қажеттілігі ... ... ... ... мен ... ... көптеген отандық әрі шетелдік
ғалымдар зерттеулерінде көрініс тапты. ... ... ... ... дамуы туралы Л.С. Выготскийдің фундаменталды
заңдылықтары. Ең ... ... ... бар ... мен ... ... дамуы ортақ заңдылыққа бағынады деген тұжырымы; Д.Б.
Элькониннің психикалық дамуды кезеңдерге бөлу теориясы; Б.Г. ... ... ... теориясы; П.Я. Гальпериннің ақыл-ой іс-әрекетін
жүйелі ұйымдастыру теориясы; М.И. ... ... ... В.В. ... ... кемістіктің психологиялық
қаңдылықтары, параметрлері және ... ... ... ... ... Т.В. Розанова, О.В. ... Е.И. ... ... ... беру ... ... уақыт бойы «артта қалушылар», «қиын балалар», «үлгерімі нашар»
оқушылар қатарында ... ... ... бар ... келесідей
психологиялық ерекшеліктері тән: а) жалпы білім қорының төмендігі; б)
елестердің ... ... в) ... ... в)эмоционалды-еріктік сфераның жетілмеуі, инфантилділік.
Сонымен қатар, қарым-қатынас сферасында: қарым-қатынас тәсілдерін ... ... кей ... ... түсуге қажеттілігі мен ынта-
ниетінің төмендігі; ... ... ... қалыптаспауы. Бұндай
категориядағы сыныпта оқшауланған оқушылар саны қалыпты ... ... ... есе ... ... Бұл көп ... дамуында
кемістігі бар жеткіншектердің импульсивтілікпен, ұстамсыздықпен,
ренжігіштікпен, ... ... ... ... Л.С ... ... және аномальды балалардың
дамуы ортақ заңдылықтарға ... ... ... ... ... Н.А. ... ... Н.В.
Самоукиннің, Х.Т.Шерьязданова, Л.К.Ермекбаеваның жалпы білім ... ... ... ... ... ... дамуында кемістігі бар жеткіншектермен
педагогикалық-психологиялық жұмыс жүйесін түздік.
Тәжірибелік-эксперимент бөлімінде Д.Бабаев атындағы №115 қазақ ... 5 в және 9 в ... ... ... ... ... келесідей ұсыныстар жасалды:
6. берілген категориядағы балалармен адекватты жұмыс бағдарламасын ... ... жас және даму ... ... педагогикалық-психологиялық жұмыс мақсатын нақтылау, даму динамикасын
бақылап отыру.
8. ата-аналармен, педагогтармен, оқушыларымен мектепте жағымды әлеуметтік-
психологиялық климатты қалыптастыру бағытында ... ... ... ортақ іс-шараларға қатыстыру (спорт ... ... ... көрмелеріне т.б.)
9. балалардың жағымды, басым жақтарына сүйеніп, психо-педагогикалық ықпал
ету. ... ... ... кемістік болғанмен, ол
жауапкершілігіне, ... ... ... тұрақтылығын
пайдаланып баланы дамытуға көбірек мүмкіндік туады.
10. балалармен педагогикалық және психологиялық түзету бағдарламасын құру.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абрамова Г.С. ... в ... ... М.: ... Абулханова-Славская К.А. Стратегия жизни. М:, 1990.
3. Алмагамбетова А.Н. Организация специального коррекционного обучения
детей раннего возраста с ... ... ... ... практической психологии./Под.ред. С.И Джакупова.-
Алматы,2001-7
4. Басдасарян И.С. Межличностыне отношения в семье, имеющей ... ... ... С.О. Особеноости личностного самоопределения юношей и
девушек с отклонениями в развитии.дис.канд.псих.наук.-Караганда,2005.
6. Берис М.Р. ... ... и ... 1990-315.
7. Верянен В.А. Особенности ... ... ... ... ... ... ... Выготский Л.С. Собр.соч.-Т5-М.,1971-79.
9. Выготский Л.С. Собрание сочинении.-М.:Педагогика,1983-376-243.
10. Выготский Л.С. Собрание сочинений в 6 томах. Т.5. ... ... ... ... Геззел А. Умственное развитие ребенка от рождения до шести лет.-М.:
Лениздат, 1930-160.
12. Даргевичене Л.Н. ... ... ... ... ... ... вспомогательной школы.-М.,1971.
13. Дети сироты: консультирование и диагностика / Под.ред.
Е.А.Стребелевой.-М.:Полиграф, Сервис,1998-336.
14. Ерсарина.А.К. ... ... ... ... ... и ... ... с прjблемами в
развитии.дис.канд.псих.наук.-Алматы, 2002-25.
15. Запорожец А.В. Движущие силы ... ... ... по возрастной.-М.:Педагогика,1981-7-10.
16. Захаров Н.Н. Профессиональное самоопределение школьников. И:, ... Кон И.С. ... ... М: ... Кон И.С. ... ... юности. М:1980.
19. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика: Университет студенттеріне
арналған оқу құралы.-Алматы, 2002-384,-50-51.
20. Кумаржанова К.Ш. Социально-педагогическая работа с семьей ребенка
имеющего ... ... ... ... Т.К. Жеткіншектердегі өзіндік бағалау, өзіндік реттелу және
эго-күйдің белсендендірілуі мен агрессиялықтың өзара байланысын психо-
педагогикалық тренинг ... ... ... А.П. О ... М.: ... ... ... В.В. Нарушение психического развития у детей.-М.: МГУ,
1985-166.
24. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. ... ... ... ... Л.Х.. ... ... отношений между учащимися
вспомогательной школы. Абай атыдағы Казақ ҰПУ хабаршысы. ... ... ... Мамайчук. И.И. Прихокоррекционные технологии для детей с ... ... ... ... ... Методика изучения системы интересов учащихся. М:,1991.
28. Морозова Е.А. ... ... ... у ... ... по
патопсихологии/Под.ред. Б.В.Зейгарник, В.В.Николаевой, В.В
Лебединского.-М.: МГУ, 1987.-136-92.
29. Мустояпова А.С. Қазіргі кезде жоғарғы сынып оқушыларының танымдық
белсенділігін қалыптастырудың педагогикалық ... ... ... Ж.И. ... ... ... ... школьника:-Алма-
Ата, Мектеп, 1976-51.
31. Николаева В.В. «Влияние хронических болезней на психику»-М.: МГУ,
1987.
32. ... Л.Ф. ... ... ... Роспедагенство, 1996-
374.
33. Печерский В.Г. Печерский А.В. Коммуникативная активность подростков с
интеллеетуальным ... в ... ... продуктивного
межличностьного взаимодействия//Дефектология.-2006.-№3.
34. Пиаже Ж.Психология интеллекта// Избарнные психологические труды.-
М.:Международная педагогическая ... ... ... ... ... И.М. ... Ж.И. Шиф, Т.В.
Розановой, Н.В. Ликовой.-М.: ... ... ... современного подростка / Под. Ред. ... Д.И. ... ... ... С.Л. ... ... ... –СПб.:Питерком,1998-688
38. Скинер Б. Оперантное поведение//История зарубежной психологии
30-60 годы ХХ века.-М.: Педагогика, 1986-85- 74.
39. Скоробогатова Н.В. особенности ... ... ... ... ... в ... мире ( ... проблемы) // Материалы международной конференции 24-25
апреля 2201.-Курган:КГУ, 2001.с-162-166.
40. Слободяник Н.П. Модель психологической помощи детям с ... ... в ... общеобразовательной школы. дис. канд.псих.наук-
М;2001-178-14-16.
41. Слободчиков В.И., Исаев Е.И. Основы психологической анропологии.
Психология ... ... ... субъективной реальности в
онтогенезе: Учебное пособие для ВУЗ-ов.-М.: Школьная Пресса, ... ... ... ... отношений в раннем
онтогенезе// Вопросы психологии.-1994-№6-5-15.
43. Стребелева Е.А. Методические рекомендации к ... ... ... ... ... Формирование личности старшеклассника ./ Под .ред Дубровиной ... ... А. ... З. ... ... и психоанализ
детских неврозов.-СПб: Институт психоанализа.-387
46. Фрейд З. Введение в психоанализ. Лекции.-М.:Наука,1991-228-192.
47. Цукерман М. Психология саморазвитич. М:, 1998.
48. Эльконин Д.Б. ... ... ... ... ... ... и общество.-СПб.: Универсальная книга, 1996.-162-
47.
50. Шерьязданова Х.Т.,.Ермекбаева Л.К. Коррекционная тренинг-программа по
устранению трудностей в ... ... ... ... ... пособие-Алматы, 2004-171с
51. http:www.nauka.kz
52. http://www.ombudsman.kz
ҚОСЫМША А
Психикалық дамудың кідірісі бар балалар мен олармен қарым-қатынас
ерекшеліктері.
(Мектеп педагогтарына арналған лекция материалдары)
Психикалық дамудың ... әр ... ... ... және ... іс-әрекеттің түрлі компоненттері
зақымданған күрделі ауытқу.
Психикалық дамудың кідірісі бала ... ... ... ... ... қалыптасуында жүйесіздік,
психикалық қызметтердің зақымдалу мен дамымай қалудың үйлесуі
кездеседі.Сонымен қоса, зақым тереңдігі немесе жетілмеудің деңгейі әр ... ... ... ... бала ... мен ... қатар келуі мүмкін.
Психикалық дамудың кідірісінің себептері.
1. Биологиялық:
• Аяқ ауырлығының патологиясы (ауыре токсикоздар, инфекцилар,
интоксикациялар мен зақымдар);
... ерте ... ... ... мен ... Бала дамуының ерте кезеңдерінде инфекциялық, токсинді және зақымдық
сипаттағы аурулар.
• Генетикалық алғы шарттар;.
2. Әлеуметтік:
• Бала өмір іс-әрекетін ұзақ ... ... ... ... ... бала ... жиі ... жағдайлар.
Сонымен қатар түрлі бастамадағы бірнеше факторлардың үйлесімі кездеседі.
                        Психикалық дамудың кідірісінің классификациясы.
  Арнайы әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... оның 4 негізгі типтері бөліп қарастырылады:
1. конституциялық генездегі (тұқымқуалаумен шартталғанпсихикалық және
психофизикалық инфантилизм);
2. соматогендік генездегі (баланың инфекциялық, соматикалық аурулармен
немесе ананың хронмкалық ... ... 3. ... генезаді (тәрбиенің жағымсыз саладарымен, бала өміріндегі
жиі орын алған психотравмалық жағдайлармен ... 4.   ... ... (бұл ... баланың психикалық
жүйесінің және бір қатар психикалық қызметтердің ... ... ... ... ... кідірісі көрінісінің ерекшеліктері.
  Соматикалық жағдайдағы ... ... ... бар
балаларда көп жағдайда денелік даму кідірісінің 4 ... ... ... бойдың өспей қалуы, ойлаудың және ... ... ... ... ... күту ... ... кезеңдерінің кідірісі байқалады.
 Бұл балаларда эмоционалды-еріктік ... ... ... пісіп
жетілмеуі). Және танымдық іс-әрекеттегі тұрақты бұзылулар орын алады.
  ...... ... ... ... Психикалық дамудың кідірісі бар балаларға кез-келген балалаға
тән болатындай белсенділік пен эмоциялар ... ... ... ... ерік және ... ... бағалауға қызығущылықтың
әлсіздігі бақыланады. ... ... ... кедейлігімен,
монотондылығымен және бір тектілігімен ерекшеленеді
  Танымдық процестерде: танымдық іс-әрекетте ... ... ... ... ес, ... ... психикалық процестердің баяулығы,
психикалық процестердің тұрақсыздығы т.б. бақыланады. Психикалық ... бар ... ... көрген және т.б. елестерді қабылдарп, өңдеу
үшін неғұрлым ұзақ уақыт ... ... ... қордың кедейлігі (қалыптағы балаларға қарағанда
анағұрлым кедей), қоршаған орта ... ... ... ... жеткіліксіз
қалыптасқан уақыт және кеңістік түсініктері, интеллектуалды іс-әрекетінің
дағдылары толық ... ... ... ... ... ... бұл балалар 7
жастан бастап мектептік оқуға дайын болмайды.
  Жалпы білім беру мектеп жағдайында ... ... ... бар
балалар әрине тұрақты үлгермеушілер қатарына жатқызылады да, ... ... ... ... жағымсыз қатынас туғызады. Бұл бір қатар
жағдайларда мектеп пен бала отбасысы арасында қақтығыс туғызады. Берілген
жағдайда ... ... ... ... ... ... үшін қаратқан дұрыс.
   Ақыл-есі кеміс балаларға қарағанда психикалық дамудың ... ... ... қабілеті әлде қайда жоғары. Олар мұғалім немесе кез-келген
ересек көмегін көмегін жақсы пайдаланып, ұқсас тапсырмаларды ... ... ... ... 2. ... ... деген белгі қойылған бала біздің өмірде оңай емес. Көп
жағдайда бұндай балалар кейде мұғалімдер, балалар өте ... ... ... да ... ... ... айналатыны сөзсіз.
Осындай шабуыл бала ... ... ... процестерге алып келеуі
мүмкін.
Мұрат., 13 жас.
Бала ... ... ... ... ... ... пайда
болды.
Диагноз: психикалық дамуындағы кідіріс, ... ... ... Ауыр ... сол ... ... астено-
неврологиялық синдром. бұзылуы, резидуально-органикалық фондағы тұлғаның
бұзылуы. Зейін жеткіліксіздігінің синдромы.
Невропатолог пен неврологтың ... ... ... ... ... ... оқиды. Оқу үлгерімі
төмен. Зейіні тұрақсыз, есте сақтау қабілеті, ойлау операцияларының даму
деңгейі төмен, ... ... ... енжар, құрдастармен және
ересектермен ... ... ... ... лабильді,
импульсивті.
Мұрат., 13 жас.
Мұрат 4 өлең жолын жаттай алады, қарапайым ... ... ... ... ... болса да) жазады, қарапайым тектті оқып,
мазмұнын айтып бере алады.
Мұрат ... ... ... Үйде ... ... де ... ... ең жақсы көретін пәні ... ... ... ... апай
сыныптағыларға өте қиын, бірақ ... ... ... Ол ... ... ... сыныптағы Меруерт деген қызға ғашық. Бірақ өз сезімін
қалай ... ... (Сен ... сыныбынансың деп қарамай қояды деп
қорқады). Әулие Валентин Күніне «Валентинка» жіберді.
Мұрат 9 сыныпты бітіргеннен ... ... ... ... барып,
тігіншіге оқығысы келіп отыр. Болашақта ата-анасына көмектесіп, еліме
қызмет етсем ... ... ... даму ... | | Ес ... ... ... ... | | ... ... | | | ... |
| ... мен ... ... |
|Сөйлеу ... ... ... |
| | | | | | | |
| ... ... пәні ... |Психологиялық |
|құрылымы | ... ... ... ... ... ... ... |Оқыту-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... және |рационализациялау |дамыту |
| ... ... жою ... |
| ... |Мәдени-білім беру |сферасын дамыту |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| | ... перспектива |қамтамасыз ету |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... | | |я |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... ... алаңдаушылық|Бала тұлғасына сенім|Топтағы |
|субъектінің |Әлсіз әлеуметтік |Мінез-құлықтың ... ... ... ... ... ... |
| ... |мотивтерңн |ойыны |
| ... ... ... |
| ... емес ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... әрі ... ... мен |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... |позициялық |
| | ... ... жою |
| | ... ... ... |
| | ... иррадациясы |статустық ауысуы|
|Іс-әрекет |Оқу мотивтерінің |Жағымды ынталандыру |Мұғалім ... ... ... ... ... |Мектептік |Оқу ... ... |
| ... ... баса |Оқушының ішкі |
| ... ... бөлу ... |
| ... ... ... |
| ... |парциалды бағалау |қажеттіліктеріді|
| ... оқу |Оқу ...... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... оқу ... ... |Мектеп |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... тақырыптар |өзіндік |
| | ... ... ... |
| | ... беру ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
ҚОСЫМША Д
Дамуында кемістігі бар жеткіншек балалармен өткізілетін өз-өзіне
сенімділікті қалыптастыру тренинг ... ... ... бір ... ... айт» ... кезекпен аяқталмаған сөйлемдер жазылған карточкаларды алады.
Оларды ... ... ... ......(бір нәрсе) ұнайды.
Менде......қасиетім бар.
Өзімді......үшін сыйлаймын.
Мен.......жақсы іс-әрекет жасадым.
Талдау. Балалар өздері туралы жағымды сөздерді ... не ... ... айтқан ұнады ма, ұнаған жоқ па?
«Бес жағымды сөздер» жаттығуы.
Оқушылар 5 адамннан топқп бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... өз атын жазады. Содан кейін бұл ақағаз оң жақтағы
құрбысына береді де, өзі сол жағындағы құрбысынан суретті ... өзі ... ... ... жағымды қасиетін жазады.
Барлық жазулар аяқталғаннан кейін педагог суреттерді жинап,
«комплименттерді» оқиды. Ал ... кім ... ... ... табу ... ... қолдары салынған суреттердегі жазуларды ... ... ... ... ... қасиеттері туралы бұрын біліп пе еді?
Жаттығу соңында қолдары салыған суреттерді жинап, папкаларына естелік
ретінде сақтап қойғандары жөн. ... ... ... ... өздеріңе сенімді жоғарлату үшін суретті алып оқуға болады» деп
айтуға болады.
«Менің ... ... ... бір ... басқалараға қарағанда жақсы жасай аламыз.
Сіз ... нені ... ... ... Ескі ... мен ... жағымды қасиеттеріңді сипаттайтын қажетті суреттер мен
тақырыптарды қиып ... да, ... ... жасаңдар. Шыққан суреттерді
көрінетін жерге іліп қойыңдар.
«Қызықты болыңыз» жаттығуы.
Сендер басқаларамен ... ... ... дағды
қалыптастыруларың қажет. Ең болмағанда қоршағандармен ... ... ... біреуін дамытып, бойларыңда қалыптастырыңдар. Мысалы:
гитарада ойнау-кез-келген жиындағы қызықты қонақ.
«Мақтаншақтық» жаттығуы.
Мақсаты;
• өзіндік ... ... ... ... жасау;
• топтық іс-әрекет ету дағдысын дамыту.
Қатысушылар үлкен ... ... ... ... ... 2-3 мин).
әрбір адам көпшілік алдына шығып, өзінің мақтан ... бір ... айту ... Сөз ... 1 мин уақыт беріледі.
2 тапсырма. Дәл сол ережемен, ... ... ... ең ... ... ету.
-----------------------
Оқушының жасы
Сынып ерекшелігі
Курстың ерекшелігі
МОДЕЛЬ
Мектеп құрылымы
Мақсат
Мазмұны
Әдістері
Ішкі және сыртқы ортаға талдау жасау
Ұйымдамтыру формалары
Құралдар
Нәтиже
ОРТА
Жан-жақты дамыған ... ... ... ... ... ... іс-әрекет т.б.
Тесттер, проективті әдістемелер, сауалнама,тренингтер, тұлғалық перспектива
т.б.
Ішкі және сыртқы ортаға талдау ... жеке ... ... ... ... ... процесін рационализациялау, мәдени-
білімдік мүмкіндікті түзеу
Жан-жақты дамыған тұлға
МЕКТЕП
ОТБАСЫ ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Педагогика пәні жайлы ұғым11 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет
«дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар »7 бет
Дефектология5 бет
Дефектология ғылымы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь