Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуінің теориялық мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 Еңбек іс.әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке
бейімделуінің теориялық мазмұны
1.1 Еңбек іс.әрекетінің психологиялық ерекшеліктері
1.2 Еңбек ... .. тұлға маңыздылығы ... ...
1.3 Жас мамандардың кәсіби қыметке бейімделуі ... ... ... ... ... .


2 Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу ерекшеліктерін эксперимент арқылы зерттеу.
2.1 Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу деңгейін
анықтау ... ... ...
2.2 Жас амандардың кәсіби қызметке бейімделуін дамыту жолдары
2.2 Зерттеу нәтижесін жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Әдебиеттер тізімі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Зерттеу өзектілігі:
Қазіргі таңда қоғамдағы өрлеу әрбір маман иесіне өз ісінің шебері болуды талап етеді. Бүгінде еңбек іс - әрекеті саласында жүргізілетін психологиялық зерттеулердің өзектілігі еш күмән тудырмайды. Өндіріс жағдайларындағы қарым – қатынас процестерінің анықталған заңдылықтар өнімділікті көтеру және еңбекті оптимизациялау міндеттерін шешуге үлес қосады
Адам іс-әрекетінің алғашқы тарихи түрі – еңбек болып табылады. Адамның басты ерекшеліктерінің бірі – адамның еңбекке қабілеттілігі, ал кез келген еңбек түрі іс-әрекет болып табылады. Іс-әрекет – адамның қоршаған ортаға деген белсенді қатынасының бір формасы немесе қоршаған орта мен субьектінің өзара қатынасының динамикалық жүйесі. Адамның іс-әрекеті – күрделі құбылысы. Белгілі бір өнім адам іс-әрекетінің нәтижесі болып табылады. Адам, еңбектің қай түрімен айналысса да, өмірге ең алдымен қайраткер, іскер және жасампаз болып келеді. Оның арнайы әрекеті еңбекте, еңбек іс-әрекетінің актісі түрінде қалыптасады. Беліглі бір қоғамдық функцияларды атқаратын әрекеттердіңі жиынтығы еңьек әрекетінің белгілі бір түрін құрайды.
Еңбек дегеніміз – адамдардың материалдық және рухани қажетін қанағаттандыратын қоғамдық пайдалы өнім өндіруге бағытталған іс-әрекет. Еңбек өнімдерін жасауға қатынасу арқылы адам өмір сүріп отырған өндірістік қатынастар жүйесіне араласады. Бұл екі фактор еңбек әрекетіне көзқарас пен еңбек мотивін қалыптастырады. Адамды еңбекте жоғары көрсеткіштерге жетуге жетелейтін себептер өмір сүріп отырған өндірістік қатынастарға тікелей байланысты. Адамдардың екбекке құлшынуы тек қана жеке мүддеден тумайды , сонымен қатар қоғам мүддесін ойлаудан тұрады. Сонымен қатар адамның екке деген ынтасы оның жаңа еңбекке араласуындағы бейімделуі. «Кәсіби адаптация», - бұл жұмысқа жаңа түскен адамның өз ортасына біртіндеп төселіп, бейімделуі. Төселудің алғашқы кезеңі өндірістік практика кезінде, негізгі жағы нақты жұмыс үстінде жүзеге асады.
1. Алдамұратов Ә. Ж. «Жалпы психология»- Алматы. Білім;.1996.
2. Аймауытов Ж. Психология. Алматы – Рауан., 1995
3. Бердібаева С. Творчестволық іс - әрекеттің этнопсихологиясы. А-2006.
4. Битянова М.Р, Азарова Т.В, Е.И. Афанасьев, Н.Л. Васильева. Работа психолога в начальной школе. Москва Совершенство, 1998.
5. Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга.- Питер, 2002 г.
6. Гоноболин Ф.Н. «Психология». 1973
7. Головин С.Ю. Словарь психолога-практика-Минск ;2001
8. Джакупов С.М. Психологическая структура процесса обучения.
-Алматы, 2004.
9. Дружинин В.Н. Психология – Питер; 2002.
10. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности.-Алма-ата,
КазГУ. -1982 г.
11. Дубровина И.В. Рабочая книга школьного психолога.
М.: Просвещение,1991г.
12. Дружинин В.Н. Экспериментальная психология – М, 1997
13. Жұмабаев М. Пидагогика. Алматы – Рауан. 1996.
14. Жарықбаев Қ.Б. Жантану негіздері Алматы 2002.
15. Изен Н.В., Пахомов Ю.В. Психотренинг игры и упражнения. - П., 2000
16. Кулагина И.Ю. Возрастная психология. Москва., 1997.
17. Кон И.С. Психология ранней юности. Москва – Просвещение, 1989.
18. Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық
қызметті ұйымдастыру. – А.-2002.
19. Коралева З. Психологиическая тесты для всех – Пресс.; 2002
20. Куликова Т.А. Семейная педагогика и домашняе воспитание –
Академия, 1989 г.
21. Леонтьев А.Н «Общее понятие о деятельностей» - В сб. Основы
теории речевой деятельности. Под.ред. А.А.Леонтьева М., 1974
22. Люблинская А.А. Мұғалімдерге бастауыш мектеп оқушысының психологиясы жөнінде. Алматы, Мектеп., 1991.
23. Лесли Рай. Развитие навыков тренинга.- Питер, 2001 г.
24. Мергалиева М.А., В.Т. Тихомирова. Когнитивный тренинг: психологический практикум для подростков. Алматы, 1998.
25. Мұқанов А. Жас және педагогикалық психология-Алматы;1981.
26. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» Астана, 2007 жыл 28 ақпан.
27. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Қазақстанның әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы»
Астана, 2006 жыл 1 наурыз.
28. Немов Р.С. «Психология». М., 1-ІІ-ІІІ том. 1998,
29. Намазбаева Ж. Санғылбаев О. Психологиялық сөздік. А.2005 ж.
30. Наурызбаева С.А. Семейная педагогика и домашнее воспитание –
Академия, 1999 г.
31. Овчарова В.Практическая психология образования.-М.,2003
32. Оллпорт У. “Личность в психологии” М. 2005ж
33. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы- Алматы; 1987.
34. Павлов И.П. Полн. Собр. Соч. М-Л., Изд-во АН СССР, 1991, 3 том,
35. Прутченков А.С. Социально-психологический тренинг в школе.- эксимо-пресс, 2001 г.
36. Рубинштейн Р.П. «Основы общей психологий», Москва 1989 ж. 2 том.
37. Роббер И.Р. «Психологический словарь» Москва 2000 ж. 1 том
38. Рогов И.С. . Настольная книга практического психолога. Москва-Владос, 2000
39. Рубинштейн Л.С. . Основы общей психологии. Санкт-Петербург-Питер., 2000.
40. Роббер М.А., Тильман Ф. Психология индивида и группы – М.:Прогресс, 1988.
41. Сеченов И.М. Ибр. произв. І-1, М., Издательство АН СССР, 1992,
42. Спиваковская А.С. Психотерапия: семья, ребенок, -М., 1999
43. Тәжібаев Т . Жалпы психология. Алматы – Қазақ университеті, 2003.
44. Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная книга тренера.- Питер, 2001 г.
45. Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу және оқыту жөніндегі таңдамалы пікірлері., 1996.
46. Ухтомский А.А. Сбор. Соч. 1 том, Изд-во ЛГУ, 1985.
47. Франкл А. Человек в поисках смысла М.:Прогресс,1990.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..........................................
1 Еңбек іс-әрекеті және жас ... ... ... теориялық мазмұны
1.1 Еңбек іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктері
1.2 Еңбек ...... тұлға маңыздылығы.......
1.3 Жас ... ... ... ... ... Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу ерекшеліктерін ... ... Жас ... ... ... ... ... ...........
2.2 Жас амандардың кәсіби қызметке бейімделуін дамыту жолдары
2.2 Зерттеу ... ... ... таңда қоғамдағы өрлеу әрбір маман иесіне өз ісінің ... ... ... ... ... іс - әрекеті саласында жүргізілетін
психологиялық зерттеулердің өзектілігі еш күмән тудырмайды. ... ...... ... ... заңдылықтар
өнімділікті көтеру және еңбекті ... ... ... ... ... алғашқы тарихи түрі – еңбек болып табылады. Адамның
басты ерекшеліктерінің бірі – адамның еңбекке қабілеттілігі, ал кез ... түрі ... ... ... Іс-әрекет – адамның қоршаған ортаға
деген белсенді ... бір ... ... ... орта мен субьектінің
өзара қатынасының динамикалық жүйесі. Адамның ...... ... бір өнім адам ... ... ... табылады.
Адам, еңбектің қай түрімен айналысса да, өмірге ең алдымен қайраткер, ... ... ... ... Оның ... әрекеті еңбекте, еңбек іс-
әрекетінің актісі түрінде ... ... бір ... ... ... ... еңьек әрекетінің белгілі бір түрін
құрайды.
Еңбек дегеніміз – ... ... және ... ... ... ... өнім ... бағытталған іс-әрекет.
Еңбек өнімдерін жасауға қатынасу арқылы адам өмір ... ... ... ... араласады. Бұл екі фактор еңбек әрекетіне көзқарас пен
еңбек мотивін қалыптастырады. Адамды еңбекте жоғары көрсеткіштерге жетуге
жетелейтін ... өмір ... ... ... ... ... ... екбекке құлшынуы тек қана жеке мүддеден тумайды ... ... ... ... ойлаудан тұрады. Сонымен қатар адамның екке
деген ынтасы оның жаңа ... ... ... ... - бұл ... жаңа түскен адамның өз ортасына біртіндеп
төселіп, бейімделуі. Төселудің алғашқы ... ... ... кезінде,
негізгі жағы нақты жұмыс үстінде жүзеге асады.
Мамандық таңдауда Ж.Аймауытов ... ... ... ... ... ... кез келгеніне икемділік қажет, бұл жәй күнелту, тамақ,
асыраудың ғана жолы ... ... ... зор ... ... ... ... ерекше сипаттаған.
Американ зерттеушісі Ф.Парсонс мамандықты ... ... үшін ... өзі және өзінің қабілеті туралы толық білу керек ... және ... ... қатынасы туралы ... ... ... ... бойынша, еңбек адам өмірін құрайды және мәнді етеді. ... ... адам өзі үшін ... ... ... ... ол ақиқат өмірге
бейімделуге және үйренуге ... ... ... адам ... ... Оның ... ... көп уақытын еңбек іс-әрекетіне жұмсаса, адам
бойындағы қуат ... ... ... ... пен жеке ... аз ... ... еңбектің тек тұлғалық құрылымы ғана емес,
психологиялық функциясы да қызықтырады. Оральды тип жеке ... ... тез ... ... ... ... ... оларды оральды
типтес мамандықтар; мұнда дантист, ... ... ... ... ... ... ... реттілік, қырсықтық,
үнемдегіштік, өзін-өзі бақылау тән. Олар ... ... ... ... ... ... ету ... мамандықтарға
сай келеді. ...... сондықтан еңбектің психологиялық қызметі өзекті мәселе
болып қала ... ... ... менеджер үшін жұмыскерлердің ... ... ... оның қабілетімен ғана емес, сонымен қатар жеке ... де ... ... пікірмен кейбір психологтар келіспеуі де
мүмкін. Шынында да, көбі ... ... жеке ... ... «Сен –
бұл сенің жасаған нәрселерің» деп айта алады. Жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... тб. өлшемдер тек
ұйымдастыратын факторлар ... ... және ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар ... ... ... Жеке ... мінездемелер мен мамандық
таңдау, еңбек мотивациясы, өнімділік, ... ... ... стресс, сонымен бірге жұмысқа келмеген күндер, өндірістен
жарақат алушылық, т.б. ... ... ... да оның ... ... ... ... өзгерту, жұмыстағы деңгейі оқыту нәтижесі сияқты
жеке ... ... және ... ... ... ... осы ... маңыздылығын аша отырып біз зерттеу
жұмысымыздың тақырыбын «Жас амандардың ... ... ... ... деп алдық.
Зерттеу мақсаты – жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуінің
психологиялық ерекшеліктерін теориялық ... ... ... арқылы дамыту.
Зерттеу нысаны – жас мамандардың кәсіби қызметке ... пәні - жас ... ... ... ... және
оны дамыту жолдары.
Зерттеу болжамы – жас ... ... ... бейімделу
ерекшеліктерін психодиагностика жасау арқылы анықтап, ....... ... қол ... ... егер ... жеке тұлғалық құндылықтар сақталынып, сәйкестендірілсе;
2) мінез-құлық ерекшелігі, іс - ... мен ... ... ... ... оның ... әсер ... міндеттері:
1. Зерттеу мәселе бойынша психологиялық әдебиеттерге талдау жасау
1. Психологиялық мәселе ретінде жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу
ерекшеліктерін саралау және ... ... ... ... Жас ... кәсіби қызметке бейімделу деңгейін жетілдірудің
тиімді жолдарын тәжірибеде қолдану.
Зерттеудің әдіснамалық негізі - ... ... ... және мамандардың кәсіби қызметке ... ... ... зерттеулеріндегі теориялық тұжырымдамалары мен
тәжірибелік еңбектері.
Зерттеудің теориялық мәнділігі - ... ... ... ... ... және ... тұрғыда негіздеу жүзеге асырылды.
Зерттеудің тәжірибелік мәнділігі – зерттеуде қолданылған әдіс
– тәсілдер жас мамандардың кәсіби ... ... ... жетілдіру. Тәжірибе жүргізу барысында алынған деректер сандық
және сапалық жағынан талдау, өңдеу, ұсыныстар ... ...... ... бойынша әдебиеттерге
теориялық талдау, эксперимент, бақылау, тестілеу, түзету жаттығулары.
Зерттеу базасы -
Дипломдық жұмыстың көлемі және ... ... ... екі тарау, қорытынды, қолданылған
әдебиеттер тізімі , қорытынды және қосымшадан ... ... ... ... ... зерттеу заты мен
нысаны анықталынып, болжам жасалды, мақсаты, міндеттері, зерттеу ... ... ... ... ... мен ... ... Әдебиеттер жинақталынды.
Зерттеудің екінші кезеңінде жас амандардың кәсіби қызметке бейімделу
деңгейі анықталынып, түзету – дамыту жұмыстары ұйымдастырылды.
Зерттеудің үшінші кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... берілді. Жас мамандардың кәсіби
қызметке бейімделу деңгейін арттыру мақсатында ұсыныстар енгізілді.
1 Жеткіншектік шақта өзіндік бағалаудың психологиялық
мазмұны
1.1 ... ... ... іс-әрекетінің жүйесінде ерекше орын алатыны – бұл еңбек. Еңбектің
арқасында адам қазіргі заманғы қоғамды, материалдық және рухани мәдениетті
құрды, өмір ... ... ... ... шексіз дамуға мол
мүмкіндіктерді ашты. Еңбек құралдарын жасау және оларды жетілдіру ең ... ... Олар өз ... ... ... ғылымның дамуының,
өндірістік өнімнің, техникалық пен көркем шығармашылықтың ... ... Адам ... – ол өте ... көп қырлы құбылыс.
Еңбек іс-әрекетінің психологиялық жағының ерекшелігі: еңбек өзінің
обьективтік қоғамдық мәні ... ... ... ... жасауға
бағытталған іс-әрекет болып саналады. Еңбек әрекетінің барлық ... ... ... оның ... ... ... еңбек іс-
әрекетінің мотивациясына арнайы сипат беріледі: іс-әрекет мақсаты оның өзі
емес, оның өнімі болып табылады. Адамның ... ... ... бір адам ғана ... сондықтан адамның іс-әрекетінің
мотиві болып оның әрекетінің өнімі емес, басқа адамдар іс-әрекетінің ... ... ... ... Еңбекте еңбек техникасы ғана емес,
адамның еңдекке қатынасы да ... ... ... осы ... ... ... мотивтерін құрайды.
Еңбек ету - өзіңді әрекетте көрсету. Еңбекте де, адамның шынайы іс-
әрекетіндегі сияқты оның тұлғасының ... ... мен ... ... еңбек өзіндік күрделі техникасы болады және оны меңгеру
қажет. Сондықтан ... мен ... ... ... рөл атқарады. Білім мен
дағды болмаса, ешқандай еңбек болмайды.
Адам психикасын қалыптастыруда шешуші роль ... ... ... Еңбек адам тіршілігінің арқауы, оның өмір ... ... ... адам ... ... әсер ... К.Д.Ушинский,
А.С.Макаренко нақты талдаулар жасааған. Еңбек әрекетінің негізгі ерекшелігі
– оның жоспарлылығы мен ... ... ... Еңбек үрдісі
қызметкерде арнаулы білім ... ... ... ... болуын,
зейінділікті, күшті ерік күшін, ... ... ... қажет етеді.
Еңбектегі табыстар мен жетістіктер, нәтижелер ... ... ... ... – міндеттеріне, қажеттілігіне сай әр түрлі болады. Не
үшін ... ... ... саналылығымен сезіну еңбек етудің ең басты
түрткісі болады.
Еңбек үстінде адам қоғамға қажетті материалдық ... ... ... психологиялық қасиеттерінің жақсы жақтарын қалыптастырады.
Еңбек ... ... - өзі ... ету ... ... ... икемділігі, қарым – қатынас ережелері, ынтасы мен тапқырлығы
шыңдала түседі.
Психологияда іс-әрекеттің жетекші түрі ... ұғым бар. ... ... ... бала ... оның ... ... және
тұлғаның психикалық қасиеттерінде басты, маңызды өзгерістер тудыратын ... ... ... ... ... психологиясы – еңбек іс-әрекетінің нақты
нысандарының және адамның ... ... ... қалыптасуының
психологиялық заңдылықтарын ... ... ... ...... ... жағдайларындағы және оның жұмыс күшін
ұдайы өндіру ... ... ... психологиясының негіздері
медицинаның, физиологияның, техниканың, социология мен саяси экономиканың
ықпал әсерімен қалыптасты. Еңбек ... ... ... ... ... ... қатынастарды жетілдіру, еңбектің сапасын
жақсарту, өмірлік жағдайларды ... ... ... жол ... ... байланысты.
Еңбек іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктері төмендегі мәселелер
қарастырады:
1. кәсіби іс-әрекеттің нақты түрлерінің психологиялық ерекшеліктері
(оның құралы, ... ... ... ... ... ... және тб.);
2. еңбектің қауіпсізідігне, сенімділігіне, құндылығына ... ... ... ... ... ... ... психологиялық
заңдылықтары (еңбекке кәсіби бағдар, кәсіби іріктеу, ... ... ... ... ... қызметтік жағдайы (зорығу, эмоционалды қысым,
стресс және тб);
5. адам мен ... ... ... ... заңдылықтары;
6. жаңа техниканы эксплуатациялау және құрастыру процесіндегі
инженерлік-психологиялық қамтасыздық ... ... ... ... бірі – ... ... қабілеттілігі,
ал кез келген еңбек түрі іс-әрекет болып ... Кез ... ... ... ... формасы, қозыдырушы себептері бар және ол белгілі
жетістіктерге бағытталады. ... бұл ... ... ір ... үшін саналы
меңгерілген талаптануы. Е.П.Ильин: «Адамның әрқандай қылық әрекеті оның
себеп күштеріне байланысты» - деп ой ... адам ... ... ... күші ретінде,
барлық іс-әрекет түрлерінің нәтижелігіне үлкен әсерін ... ... ... мен іс-әрекеттің өзара
байланыстылығына ... ... ... арналған. Іс-әрекет
мотивациясының маңыздылығына А.Н.Леонтьевтің, ... ... ... ... зерттеу
жұмыстары арналған.
Б.И.Додонов іс-әрекеттің күрделі мотивтер арақатынасының сызбасын
ұсынды. Бұл схема бойынша адам ... ... ... ... «шекті»
құрамымен жүзеге асады:
• Іс-әрекет процесінің өзінен қанағат алуы,
• Іс-әрекеттің тікелей нәтижесі,
• Іс-әрекет үшін сыйлық беру (еңбек ақы, ... ... ... ... орындалмаған жағдайларда жазаланудан қорқу-
депривация.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... қарама қарсы теориялық концепциялармен, әр түрлі
әдістемелік бағыттармен, зерттелетін ... ... Бұл ... ... бір ... ... ... өзекті мәселелердің қатарына жатқызады. Осы ... ... мен ... ... ... ... қарастыруда жүйелі бағыттың жоқтығында, осының нәтижесінде ынтаның
пайда болуы мен шешім ... әсер ... кез ... ... мотив болып
саналады.
«Фрейдтің еңбек іс-әрекетіне деген көзқарасы пессимистің, өйткені ол
еңбекті адамның тамақ пен тіршілік еті ... ... ... - ... ... ... еңбек адам өмірін құрайды және мәнді етеді.
Еңбек іс-әрекетінде адам өзі үшін ... ... ... ... ол реалды
өмірге бейімделуге және үйренуге ... ... ... адам ... ... Оның ... адамдар көп уақытын еңбек іс-әрекетіне
жұмсаса, адам бойындағы қуат ... ... ... ... пен жеке
белсенділікке аз қуат қалады.
Еңбек әрекетінің өзіндік құрылымы еңбек өнімділігін арттыруға ... Ал ... ... сол ... етуші субьектілердің білімі,
жағдайы, еңбектегі қатынас, еңбектің ұйымдастырылуына және тб. байланысты.
Адамның ... ... жан – ... ... ... ... байланысты.
Әрекет дегеніміз түрлі қажеттерді өтеуге байланысты ... бір ... ... ... Адам үшін іс - әрекеттің қашан да қоғамдық
әлеуметтік мәні зор. Іс ... ... мен ... мен ... оның ең басты шарты.
Кәсіби іс-әрекеттің мотивация мәселесімен айналысқан И.Г.Конурина,
А.К.Маркова, И.В.Кузьмина, Н.И.Бобнева, А.н.Деркач, А.А.Бодалев, ... ... ... ... және тб. Кез келген іс-
әрекет белгілі бір дәрежелер, талаптар негізінде ... ... Оның ... ... ... және ... элементтері болады және ол белгілі
бағытта ұйымдастырылады. Еңбек обьектісіне, мақсатына және ... ... ... ... белгілі талаптар қояды.
Әрбір кәсіби іс-әрекет қызметкердегі қиындықтарды жеңу қабілеттілігін,
әрекеттерді орындауға ... ... ... ... қасиеттерді және өзіне белгілі қатынасты талап етеді. Кәсіби ... ... ... ... жету үшін ... тұлғалық қасиеттер
маңызды роль атқарады.
Осы қасиеттердің негізінде жатқан мотивация кәсіби іс-әрекеттің
тиімділігіне тікелей ... ... ... кәсіби іс-әрекеттің әрбір түрі
көп мағыналы мотивтерден ... ... ... ... ... пайда болуына, олардың құрылымдық деңгейіне және олардың өзара
қатынасқа түсуіне байланысты болады. ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттеудің өзектілігі кәсіби іс-
әрекеттің тиімділігін жоғарлатуға, еңбек ... ... ... ... ... әсерін тигізеді. Іс-әрекет –
адамның ақаиқат дүниемен өзара белсенді ... іс ... Адам ... ... процесс. Оның құрамына жеке адамдар мен
қозғалыстардың әрекеттердің жүйесі кіреді.
Кәсіби ... ... ... ... беру үшін
Б.Н.Додонов ұсыныстарын ... ... Кез ... ... ... ... жиынтығы-оның себептері бола алады. Олар мыналар:
1. іс-әрекеттің жүру барысынан рахат алу, қанағаттану;
2. іс-әрекеттен өнім немесе қорытынды алу (жасайтын ... ... ... және ... ... үшін ... ... қызметінің жоғарлауы, табысқа
жету және тб.);
іс-әрекеттен ауытқу және оны дұрыс орындамау жағдайында
болатын ... ... ... ұмтылу, жауапқа
тартылуды
болдырмау.
Еңбек іс-әрекеттерінің мотивтері құрылымын зерттеуде румын ғалымы К.
Замфир өз ... ... ... ішкі ... ... ... және ... кері мотивациялар. Ішкі мотивтерге автор жұмыс
бараысында қызметкер санасында пайда ... ... ... ... ... екенін тұсінуі, қанағаттануы, жұмыстан алатын жақсы әсер,
еңбек процесі мен оның қорытындылары. ... ... ... ... ... өз қажеттіліктьерінен туады. Сондықтан да, осының
негізінде жұмыскер ішкі қысымдарсыз-ақ өз ... ... ... ... ... ... мазмұны адамның кез келген мамандықты меңгеруде
ішкі және сыртқы индивидуалды қасиеттерін және бағыттылықтарын меңгеруі.
Мамандыққа деген ... Ол ... және ішкі ... ... ... ... ... өзінен тыс тұратын
мотивтерден: жалақы, қысымға түсіп кету қорқынышы, мақсатына жетуге ... тб. ... ... ... мыналар жатады: материалдық жағдай,
қызметте жоғарылау, ұжым және жолдастары тарапынан қолдау ... ... өз ... ... ... ... ... мотивтер. Сыртқы кері
мотивацияға автор мыналарды жатқызады: жаза қолдану, ... ... ... ... және тб. Бұл ... К. Замфир ішкі
мотивацияларды айта отырып, Д.Аткинсонның әйгілі кестесін ... ... ... байқау қиын емес. Мұнда, белгілі бір мақсатқа ұмтылыс
және келеңсіз оқиғаларды болдырмау үшін жасалатын істер ... ... ... алғандығын айтып кеткен жөн.
Адамның дене және ақыл-ой қуатының дамуына шешуші қызмет атқаратын іс-
әрекет түріне ... ... ... саналылығы мен мақсаттылығы,
жоспарлылығы мен ... оның ең ... ... болса, алда тұрған
міндетті шешу болып табылады.
Адам үшін іс-әрекеттің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. ... ... мен ... ... мен жүйелілігі оның ең
басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған ... ... ... оның ... бір ... ... ... табылады. Адамның сана
–сезімі өскен сайын оның әрекеті де жаңа мазмұнға ие ... ... ... дамуында іс-әрекеттің шешуші орнымен қатар, біз ... ... ... ... ... еске ... ... Сөйтіп сана мен іс-
әрекеттің бірлігі, психиканың іс-әрекет үстінде дамитындары ... ... ... ... ... табылады. Адам әрекеті сан ... ... ... ... оқу, ... әр ... белгілі бір мақсат,
міндеттерге бағытталып отырады. Бұлардың барлығына тән ... ... ... ... туып ... ... жас ... әр
кезеңінде түрліше көрінетіндігінде.
Іс-әрекет – адамның ақиқат ... ... ... ... жүзіндегі көрінісі. Адамның дене және ақыл-ой қуатының дамуына шешуші
қызмет атқаратын іс-әрекет түріне еңбек ... ... өзге ... ... ... ... Адамның әлеуметтік – тарихи дамуы
барысында қоғамдық ерекше қажеттілік ретіндегі теориялық іс-әрекет, яғни ол
ой еңбегі ... ... Іс - ... ... іс - ... қозғаушы –
түрткі, іс - әрекетті жүзеге асырушы – құралдар ... Іс - ... ... түрлі қажеттіліктеріне, қызығушылығына, жуаупкершілігіне,
сезіміне, санасына қызмеғт етеді. Іс - әрекетке түрткі ... ... ... мазмұны мен сапасына лайық адамның тұрақтылығы байқалады,
көздеген мақсатына жетеді.
Ішкі мотивация, егерде оның еңбекке ... мен ... ... ... ... өте ... ... келеді. Одан соң, дұрыс
әсер ету ... ... ... ... мотивация өз орнын табады.
Алайда, сыртқы дұрыс ... мен ... кері ... ішкі ... ... қарағана тұрақтылығы төмен болып келеді. Олар өзінің
жоспарланған жұмыс күшінен тез айырылып қалуы жиі кездесіп ... ... ... марапаттау мөлшері бір дәрежеде қалатын болса, уақыт ... өз ... ... ... Сондықтан да дамыған батыс елдерінде
жұмыс істеу мерзіміне байланысты жалақы мөлшерін 5 және 10 ... ... ... уақыт арасында көбейтіп отырады. Жиі қайталанғандықтан, сыртқы
кері мотивацияларда өз күшінен ... ... ... өнімділігіне ғана емес, сонымен бірге
жұмыскердің өзіне де әсер етеді. Қанағаттанудың ... ... ... ... басым болса, өзінің көздегенінінен басқа да алға ... ... ... ... ... Ол ... ішкі міндетерінің және
қоғамға қажетті іс-шаралардың атқарылуына өз ... ... Егер ... адам ... ... көзі ... болса, ол кәсіби шеберліктің
шыңдана түсуіне алып келеді. Ал сыртқы мотивация адамның өз ... мен ... ... көздейді.
Сыртқы мотивация кәсіби ... өз ... ... ... ... ... ... еңбекші қызметке
айналдырады. Әсіресе жеке адамдар үшін кері мотивтердің зияны көп тиеді.
Олар көбіне жауапкершіліксіз болуына, ... ... ... ... бар ... алып ... Шетел және отандық авторлардың
жоғарыда көрсетілген зерттеу жұмыстарында еңбектің әр ... ... ... ... ... қызметке, жеке адамның көздеген
мақсатына, еңбек субьектілерінде ер және ... ... ... ... ... ... ... айналысқан зерттеушілер
мотивацияны қызметкерлердің кәсіби деңгейін жоғарлатудағы факторлардың бірі
ретінде қарастырады ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің мотивациясын зерттеген ғалымдар
Л.Н.Захарова, Е.П.Ильин, П.П.Якобсон. Л.Н.Захарова: ... ... ... мотивация, нақты кәсіби іс-әрекеттің мотивтер
құрылымына байланысты болады» деген.
Еңбек ... ... ... ... «Кейде мотив
кәсіби іс-әрекет жобасынан бұрын, қалыптасады, ал ... ... ... ... ... де әр ... ... іс-әрекетін зерттеуде және ... ... ... біртұтастығын сипаттайды. Еңбек іс-әрекетінің
психологиялық құбылысын, заңдылықтарын ... ... ... құрылымын көрсетеді:
• жұмыс құжаттарын талдау (нұсқау, ережелер және тб.) – ол нақты еңбек
іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... – еңбек мазмұны туралы визуалды ақпарат ... ...... ... ... ... бағалау;
• сұрақ-жауап (әңгімелесу, сауалнама және тб.) - ... ... ... және ... ақпарат жинау;
• өзіндік бақылау және өзіндік есеп – еңбек ... ... ... ... талдауы, уайымы;
• еңбек әдісі – экспериментатордан еңбектің ... ... ... әдіс - ... және ... жол ... ... физиолгиялық-гигиеналық талдау – іс-әрекеттің жағдайымен танысу;
• эксперимент (табиғи және зертханалық) – ... ... ... зерттеу.
Еңбек іс-әрекетін зерттеуде, мамандықтарға ... ... өте ... ...... ... ... сипаттау және зерттеудің кешенді әдістері. Бұл сандық және сапалық
жүйелі түрде алынған анықтамалар мен ... ... ... іс-
әрекетінің психологиялық ерекшеліктерін талдау.
Мамандық және ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес
жан-жақты және динамикалы. Отандық және шет ... ... ... 7 ... 35 жуық мамандық түрлері саналынған. Ғалымдар
кәсіби еңбек пен ... ... ... ... ... ... және салыстыру қажеттігін тұжырымдаған.
Е.А.Климов көп жақты факторларға негізделіп «Мамандықтардың төрт
қабатты жіктеуін» ұсынды. Бірінші ... ... ... ... ... құралған:
1. адам – тірі табиғат – агроном, микробиолог және тб.;
2. адам – техника – слесарь, ... ... ... ...... ... ... және тб.;
4. адам –белгі жүйесі – математик, редактор және тб.;
5. адам – көркемдік бейне – дирижор, суретші, артист және ... ... ... мақсатына сай үш түрлі класқа топталған:
1. гностикалық мамандық ( грекше - ...... ... тб.;
2. көркемделуші мамандық – малшы-шебер, токарь, мұғалім, бухгалтер тб.;
3. ізденуші мамандық – бақылаушы-ұшқыш, инженер-конструктор, ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы мамандықтар
бөлінеді:
1. қол еңбек мамандығы;
2. қол-машина еңбек мамандығы;
3. автоматтандырылған және ... ... ... ... ... ... ... мамандық;
Төртінші қабатта еңбек жағдайының белгілері бойынша топтастырылады:
1. бірқалыпты микроклиматты ... ...... ... тб.;
2. ашық ауаудағы жұмыс – агроном, инспектор, тб.;
3. ерекше жағдайдағы жұмыс – шахтер, өрт сөндіруші ... ... ... ... ... жұмыс – тәрбиеші, мұғалім,
дәрігер.
1.2 кәсіби тұлғасын қалыптастыру ....
Адамның өзін -өзі тәрбиелеуі, жар ... отау ... ... қатарына енуімен өзектесіп жататын мәселенің бірі- ... ... ... ... ( ... сұхбат, т.б. ) жастардың
мамандық таңдай білуге ... ... мен ... ... бұл ... ... жағынан гөрі жеке бас
мүддесіне көбірек ... ... жүр. ... бұл ... ... ... көшу кезіндегі өтпелі дәуір тудырған жәйт ... ... ... ... ... ... ... елеулі әсер етіп тұрған
фактор екендігі белгілі. ... ... ... тек мал ... ... ... ғана болмай , сауда, алыс-беріс, бизнес ... ... ... қажет етіп отыр.
Үлкен өмірге енді ғана аяқ ... жас ... ... мыңдаған
мамандықтан өзіне лайықты біреуін таңдау міндеті тұрады. Әр адамның бірнеше
кісіппен айналысуға ... ... ... ... ... ... ... әр кәсіпке қажетті қабілеттілік деңгейі түрлі дәрежеде
болады. Мәселен, ұшқыштық қабілет тек ұшу ... оған ... ... ... ойындары кезінде , математикалық қабілет шахмат ойыны үстінде
қалыптаса бастауы ... ... ... бір ... ... беру
– кәсіптік бейімделу (адаптация ) мәселесіне келіп тіреледі. ... ... ... тәжірибелі жұмыскерлер алғашқы кезде көбірек
көңіл бөліп , олардың әрқайсысына қамқорлық көрсетіп, жұмыстағы ... ... ... ... ... ... Бұл жәйт жас ... жолын дұрыс таңдай алуына, өз мүмкіндігіне сенімін нығайтып, бекіте
түседі. ... ... сан ... ... мен ... бар. ... « жұмысшы қатарына қабылдау», «өмірге жұмысшы жолдамасын беру», т.б.
салт-дәстүрлердің маңызы ерекше.
Кәсіпке бейімделу ... ... ... ... ... ... Мәселен, сабақ үстінде, әр түрлі ... ... ... ... мәні бар ... жәй ... ... бұл іске тікелей араластырған абзал. Мамандық таңдауда қазақ жастары
белгілі жазушы , әмбебап –ғалым Ж.Аймауытовтың « Жан ... және ... (1926) атты ... де ... ақыл-кеңестер алуына болады. Автор
мамандықтың жаманы жоқ, бірақ, мұның кез-келгеніне икемділік қажет, бұл ... ... ... ғана жолы ... ... ... , зор шеберлікті
қажет ететін нәрсе ... « ... ... ... ыңғайына қарай өз
жолымен қызмет етсе өз басына да, әлеуметке де үлкен пайда келтірмек. ... ... ... жұмысы да өнімді , берекелі болмақ....әр өнер , ... ... ... ... Әлеумет те , мемлекет те әр адамның
еңбегі біркелкі пайдалы болуын ... : ... әр ... ... ... , ... ... тұрмысы да тез оңалмақ».
Ғалым қазақ жастарына егін салу, сауда-саттықты ... ден ... , ... түзет, газет-журнал , кітап оқуңға машықтан ... ... ... өнерді білетін кісі болуға тырыс дей отыра : «
Жұрттың бәрі әкім, коммисар ... ... ... ... кіәм ... ... жастардың әкімшілік, заң, сот жұмыстарына шектен тыс әуес
болатындығын , бұлардың ... осы ... ... өнері қысқаннан туып
отырмағанын , бұл бір жұқпалы дерт сияқты нәрсе екенін, халқымыздың « бәрің
бірдей ... ... құл ... ... ... ... ... – жын
боларсың» деген аталы сөзіне негіздеә келе , жеріне жеткізе айтып кетеді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... әрекет етіп жүрген жастарға Ж.Аймауытовтың мына ойлы
сөздері де ерекше маңызды : « ... ... ... тұрлаусыздығы,
білімі аз , шалалығы, еліктегіш, ... , ... ... ... ... жоқтығы, берік жол тұтына
алмайтындығы- осының ... шын ... ... ... ,
шынықпағандығын көрсетеді. » Қазір де біздің арамызда ... аз ба ... ... ... ... ... етіп , тек ... табуды ғана
ойлап, ақша қуып кеткен кейбір жастар қоғам, әлеумет, ... ... ... ... ... имандылық пен адамгершілікке жат, ... ... жүр. ... әрі ... ... таңдауда кісінің жеке
қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... ... жерде әр кісі өзін-өзі басқарып, өзін ... ... , ... ... мән ... , яғни ... ... талант, қандай зеректік ,
қандай бейімділік , бір сөзбен айтқанда, қандай ... бар ... ... ... ... өзін-өзі танымаған , өзгені тануға да ... ... ... ... берген еді.
Қазіргі жастар тәрбиенің сыңар обьектісі емес , олар өз өмір жолын
заман талабына орайластыра құруға қабілеті ... ... ... Олар нарықтық қатынастарға өтудің небір сүйініш – күйініштеріне
ересек адамдармен ... тізе ... мұны өз ... ... Бұл жәйт
оларды бұрынғыдан гөрі ертерек есейте түсуде . Бірақ та ... әр ... жеңе ... ... аға ... ... мен ақыл-кеңестері
әліде бұрынғыша қажет бола бермек. Сондықтан қазіргі ... ... ... ... ... ... , олардың
ұмтылыс талап-тілектерін ... ... ... ... ... ... парызы.
Енді адамның өмір сүруінің құндылығы неде дегенге келсек, ол өмірде
өзінің ... місе ... өзі өмір ... ... ... ... өзінің мүмкіндіктерінен арғы нәрселерді де білуге тырысатын жан
иесі. Адам ... өмір сүру ... одан арғы ... ... үш ... ... талпыныс жасайды. Біріншіден – ол өзінің
өмірде бар екенін , осы ... ... иесі ... білдіртуді мақсат
етеді. Адамның өмірді өзін-өзі нығайтуының, өз мүмкіндігін іске ... ... ... ол ... салу, кесте немесе өрме ... ... ... ... пен көркемөнердің, саясат пен
ғылымның алуан ... ... ... ... ... арқылы іске
араласады. Сөйтіп адам өмірде өзінің ... ... іске ... ... ... қолтаңбасымен ерекшеленуге тырысып бағады.
Мысалы, шебер ұсталар соққан пышақты немесе қанжарды, ... ... ... ... ... оның ... ... бірден айтуға болады.
Адам өрімде де бір-біріне ұқсамайтын өзіндік мінез-құлық ерекшелігімен
дараланса, ... де өз ... ... ... ... ... ... өз бойындағы қабілеті мен талантын танытуды, ерекшеленуі
дейміз.
Екіншіден – адамдар өзінің бұл өмірде бар екенін айқындауды қоғамдық
ортада ... ... ... ... іске ... ... ... түрі «мен» және «сен» деп бөлуден басталады да, әр адам
өзінің «менің» басқалармен қарым-қатыныста ... ... Ал ... адам
сол сияқты қарым-қатынасты өзінің бойындағы қасиеті мен іскерлігін танытуға
тырысып бағады. Сөйтіп әр адамның өмірдегі қабілеті мен ... ... ... ашылып, белгілі бола бастайды.
Үшіншіден - адам баласының өзі өмір сүріп отырған ортадан ... ... ... ... ... жоғарғы, үлкен өмірге қатыстыру
арқылы іске асыру.
Адам өз ... ... мен ... ... ... ... іске асыратын болса , ол бұл жерде өзіне идеал тұтатын, үлгі-
өнеге алатын озық ойлы қайраткерлерді пір тұтып , бас ... Ол ... ... ... ... ... асыл ойдың иесі-кемеңгер
ғалымдарға табыну,ұйымдастыру қабілетімен,ерекше іскерлігімен көзге түскен,
халыққа танылған көсемдерге ... ... ... ... ... ... артистерге табыну, соларды идеал тұту сияқты болып келеді.
Жастардың мектепте оқып жүргенде атақты батырлардың ... ... ... ... ... экраннан көріп, олар жайында
кітаптарды оқып, сондай болуды армандауы осы ... ... ... ... ... жоғары тұрған ұлыларға ... ... ... ... қууды армандау да адам баласына тән табиғи қасиет. Бұны
ғылым тілінде адамның өмірге деген ынта,ықыласының саналы түрде іске ... ... Әр адам ... ... ... саналы түрде ендіру арқылы оны
(өмірді) өз үйіме айналдырам деп есептейді. ... ... ... адамның қоғамдағы өмір сүруін тұрмыстық үй деп қараған.
Өкінішке орай «психологиялық сәйкестік» саласына ... ... жаңа ... ғана ... ал ... ... ерекшеліктер
рөлі анықталмай қала береді. ... ... ... ... ... бір де бір тәсіл, «сәйкестік» түсінігіне қатысты
түсіндірмелер, сәйкестіктің ... ... ... және ... да
жоқ. Осыған орай сәйкестік мәселесіне қатысты кең ... ... ... ... тоқталайық. Аталған тәсіл шеңберінде
серіктестердің өзара әрекеттегі ... ... ... ізделіп отырған эффектісіне қол ... ... ... ... айқындау жүзеге асырылады.
Аталған өзіндік сипаттың бірнеше деңгейі ерекшеленеді:
1. ... ... ... ... ... ... (құндылық бағдар, мақсат пен көзқарастардың
ортақтығы);
3. Психологиялық (тұлғаның мінезі және ... да ... ... ... ... эмоционалдылық, ағзаның
реактивтілігі т.с.с).
Әрбір адам өзіндік тәрбие, өзіндік сөйлеу, өзіндік бағалау, өзіндік
ұғыну арқылы өзін - өзі таниды. Адам ... ... ... ғана ... ... – ақ сол ... әрекет жасауға тырысады. Адам обьективті
шындықты бейнелендіре отырып, сол ... ғана ... ... ... ... және ... білетін тіршілік иесі ретінде өзін - өзі, өзінің
мұрат – мүдделерін, адамгершілік бет – ... де ... ... ... Жеке ... ... белгілі қоғамның мүшесі. Ол қандай болмасын
бір іспен айналысатын, азды-көпті тәжірибесі, ... мен ... ... дүние танымы, сенімі мен талғам-мұраты, ... ... бір ... ... үлгерген өзінің іс-әрекетін тізгіндей
алатын кісі. ... адам ... ... ... ... өзіндік түсіну
арқылы өзін - өзі таниды. Өмір адамның сыртқы дүниесін танып біліп ... – ақ өзін де ... ... ... ... ... тану ... А.А.Бодалев жас және жеке дара
ерекшеліктеріне бөле отырып, неғұрлым жасы үлкейген сайын олардың қабілеті,
танымы мен ... ... ... ... ... олардың еңбекке
көзқарасын, адамның еркі мен өзіне тән ... ... ... ... ... ... – оның еңбектену әрекеті ... ... ... ... анық ... тілі ... ... .
Жеке адам қоғамдық өмірде тіршілік ... өзге ... ... ... ... Осындай әрекеттеріне сәйкес жеке ... ... ... қасиеттері , іс-әрекет жасау қабілеттері ... ... ... мен ... ... оның іс-әрекеттегі
белсенділігінің өрістеуіне ықпал етеді.
Балалар мен ересек ... әр ... іс – ... ... ... ...... іс - әрекет ... ... мен ... ... қажетті әдеттері қалыптасып, адамның
анатомиялық, физиологиялық және психикалық жағынан ... ... ... Оның ... ... мазмұнын байытады. әсіресе өзінің іс ... ... ... ... ... мүмкіндік алады. Өзін өзі
бағалау арқылы іс -әрекетінің нәтижесін қадағалайды. Дағды, ептілік, ... ... ... ... алғы ... Жеке адам ... мен
ақылы арқылы дараланады. Оның дыбысты анық тілі, ... ... ... бір – ... ...... қарастырылады. Іс - әрекеттің
жеке тұлға дамуындағы ерекшеліктері әрекетінің ... ... ... ойын – ... ... ... және қажеттіліктерін өтеудегі
негізгі әрекет түрлері.
Адамының іс - әрекетін тиімді ұйымдастыру оның өз ... ... ... сезімін оятады. Адам өмір сүру барысында өз психикасын түрлі
жолмен жарыққа шығарады. Мектеп ... ... бала өз ... ойын
арқылы көрсетсе, мектеп оқушысы оқу әрекетінің нәтижесімен бағалаланды. Ал
ересек адам өзіне тән ... ... ... сан ... ... ... ... байыбын барлап оның тиімді жолын табу
әлеуметтік өмірде адамның жеке басының қалыпты ... ... ете ... ... әсер ... даусыз. Мақсатсыз ұйымдастырылған іс - ... ... ... да ... мінез-құлықтардың туындауына ықпал
етуі мүмкін. Іс - әрекетті баланың дамуы мен оның қалыптасуына жағымды әсер
ететіндей ... ... ... ... ... ... автоматталған
әрекеті – дағдылары, іс - әрекет ... ... ... ... ... ... әдеттері қалыптасып, адамның анатомиялық,
физиологиялық және ... ... ... ... әсер етеді. Оның
рухани өмірінің мазмұнын байытады.
Дағды – адамның белгілі іс - ... сан рет ... ... қалыптасып, автоматты түрде орындалатын ісі. ... ...... мен ... жасауға орай бірнеше сатылардан
тұрады.
Адамның әрекетіндегі ептілік /бейімділік/ - белгілі бір істі ... ... ... игерген білімін, дағдысын түрлі жағдайда қолдана білу.
Ептілікке жадамның өз білімін, дағдысын өзгешелеу ... ... ... тағы бір ... ... өз ... ... болған
жағдайда қолдана білу әрекетінен анық байқалады.
Әдет – адамның іс - әрекетіндегі мінез – құлыққа ... ... ... ... ... әдет ... ... іс - әрекет
түрін бұрынғы өмір тәжірибесінде қалыптасқан дағдылары мен ... ... ... ... Әдет – ... ... өтеуге сәйкес
қайталанып отыратын әрекет. Ол адамның кез ... іс - ... ... - адамның белгілі қажеттіліктерді қанағаттандырудағы іс ... ... ... ... – күй. ...... ... тудыратын қозғаушы күш, ал ниет – сол қажеттіліктің ... Ниет ... ... ... ...... ... қажеттіліктерді сезіп, олардың айқын түрде
түсіндіруге жан дүниесінің сілкінісі. Қызығу барысында адам ... ... ... білу ... ... үшін қилы белсенді түрде
меңгеру керектігін түсінеді.
Сенім – ... ... бір ... ... ... жүйесі. өз қажеттілігін орындау жолында адам дүниетанымдық
көзқарасында, табиғат пен қоғам заңдылықтары жөнінідегі ұғымдарына, ... ... ... іс - ... ...... іс - ... атқаруға талаптанып, белсенділігін
қуаттайтын ниеті. Адам өз қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ... да көздеген мақсатына жету үшін қуатын жұмсап,
талаптанады. Адамның жеке бағыт – ... бір іс - ... ... сол ... ... ... ... құмарлығы, әр түрлі
мақсаттарға жету ... ... – оның ... қасиеттеріне тән
психологиялық ерекшеліктер.
Адамдар өзара тілдесіп өмір ... ... ... ... су мен ауа, күн ... ... ... қажеттілігімен бірдей. Бұл
мәселенің өзектілігі қазіргі кездегі адамдардың іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... және
адамдарды ұйымдастырудың, басқарудың тиімділігінің өзекті ... ... ... күшеюін реттеу, тәрбиелік және
психотерапиялық әсерлерді қолдану мәселеріне байланысты. Сондықтан, баланың
іс - әрекетін ... ... оның неге ... ... ... ... жағымды жетістікке жетуге мүмкіндік туғызады. Ол баламен
оған бағыт беруші ата-ана, педагог немесе үлкендердің ықпалымен іске ... ... ... ... жеке ... және ... ... жүзеге асуына байланысты болады. Топтағы қолайлы іс
-әрекет тек оның нәтижелерінің өнімділігіне ғана әсер ... ... ... ... қалыптастырады, оның жаңа мүмкіндіктеріне жол ... ... ... ... стилін үйлесімді ету қажеттілігі
туындайды.
А.Н.Леонтьев ... ... ... ... ... ... ... өзінің іс-әрекеттік көзқарасының
бастапқы бағыттарын нұсқай отырып, ... баға ... ... ... қажетті мінез-құлықты қамтамасыз ... ... ... ... атап ... адамның психологиялық бейнесін немесе тұлғаның психологиялық
құрылымын зерттеп білуде өзіне маңызды басты үш мәселені құрайды:
• Адам өмірден нені қалайды, оған не ... ... ... ... талпынады?
• Оның қолынан не істеу келеді?
• Мұның өзі кім, ол қандай адам?
Жеке адамның тұлғалық сипаттарында ... ... екі ... бар. Оның бірі-әрбір адамның құрылымы мен жеке басындағы даралық
сипаттар. Бұл адамдардың типтік мақсаттарымен байланысты ... ... ... ... және жеке ... бағынышты азаматтық
ерекшеліктер. Бұл мәселе осы заманғы психологиядағы айрықша ... ... ... және ... факторларға негізделе ... ... туа ... табиғи анатомиялық және
физиологиялық қасиеттер, ал ... ... ... ... ... ... ... істерінің әсері. Осы екі фактор
адамның психикалық дамуында бірін-бірі ... ... ... ... сипатын зерттеуде ерекше орын алатын іс-әрекет түрі-оның
белсенділігі. Белсенділік іс-әрекетпен, оның ... ... ... ... ... ... белсенді болуы жайында
психологияда әр алуан көзқарастар мен пікірлер бар. ... ... ... ... Ол адамның белсенділігі инстинкті ... ... ... ... мен өзін-өзі сақтау инстинктіне байланысты
дейді. Адам мұндай ... шек ... ... ... өз бойындағы күш
қуатын сақтап, оны басқа мақсаттарға, ... ... ... жетілуі қоғамның қажеттіліктері мен іс-әрекеттің
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ең кең тараған түрі – бұл төрт компонентті тұлға моделі. Бұл
модельде ең басты ... ... ... ... және өзін ... ... ... – бұл ең тұрақты тұлғаның өзіне ... ... мен ... және ... ең басты жүріс-тұрыс тенденциясынан тұрады.
Қабілеттілік – тұлғаның индивидуалды психологиялық ... бұл ... ... ... ... аяқ алуына әкеліп соғады. Мінез
тұлғаның басқа ... ... ... және ... ... – бұл ... әлеуметтік мінез-құлқының ерекшелігі.
Адамның іс-әрекетін бағыттаушы әрі оны ... ... ... ... мотивтер жиынтығы жеке адамның бағыт бағдары
деп аталады. ... ... ... ... ... ... жоғары бірнеше формалар кіреді; ... ... ... бейімділік, наным, көзқарас тб. Аталған формалардың қысқаша мәні:
• Құмарлық - бағыт-бағдардың ең қарапайым биологиялық формасы;
• Ниет - ... ... ... ... ... ... ... – ниетке еріктік күш қосылғанда пайда болады;
• Қызығу – бағыт-бағдардың қандай да затқа ауысуындағы танымдық ... ...... дүние болмысын философиялық, ... ... және ... ... ... ... Наным – адамды өз танымы, ... ... орай ... ... ... ... ең жоғарғы формасы.
Жеке тұлғаның өзіне тән қылық-әрекетінде, тіл ... ... дара ... ... ... ... нақты, тұлғаның
шыншыл, адал, аққкөіңлділігіне орай сипатталмайды, ... ... ... ... беретін жеке тұлға қасиеттері. ... ... ... ... және оның ... әрекетінің айырмашылығын
сипаттайтын сапалы өзгешелік.
3. Кәсіби іс-әрекетке бейімделу.
Адам басқа адамдармен бірлесе отырып, адам ... ... ... ... ... ... жүйесінде іс-әрекет процесін
атқарады Б.Ф.Ломофов оны ... ... деп ... Оның ... ... ... субьективті бейнесі тіршілік етеді, сонымен
қатар осы обьектінің жемісіне айналады немесе обьектінің жемісі субьективті
мақсатқа сәйкес келеді. Адам ... ... ... ... ... әр ... нақты өкілі ретінде артына із қалдырып отырады. Жеке адам
таным субьектісі ретінде еңбек пен қарым-қатынас барысында ... ... оның ... ... өтеді. Әр түрлі факторлардың әсерінен олардың
жеке адамдық тұрғыда дамуы не ... не ... не ... адам
өміріндегі ауытқуларға әкеліп соғады.
Адамның ересек шағында жеке адамның дамуына әсер ететін бірден-бір
факторлар ... ... ... ... жас ... және ... болып
табылады. Адамға әсер ететін факторлар үнемі өзгерісте болады. Өзгеретін
және әсер ... ... ізі, ... ... жүйесіндегі әсері
адам өмірінің әр ... жас ... ... тұрақты емес. Өйткені
адамның туғаннан қартайған шаққа дейінгі онтогенезінің дамуы әр ... ... ... жеке ... ... ... тығыз байланысты.
Б.Г.Ананьев психофренологиялық функциялардың екі фазада дамуы идеясын
ұсынды. Психологиялық функцияның 1-фазада дамуы: жас ерекшелігіндегі ... орай ... ... ... өсу ... қатынасы. 2 - фаза
мамандық алудың өмір жағдайына және іс-әрекетіне әсер етуімен байланысты.
В.В.Водзинская өзінің еңбектерінде ... жас ... ... ... ... ... ... және жұмысқа қарым-
қатынасы анықталады. Ол бойынша, 18 жасқа ... ... ... ... ... ... ... болады. 2,71 пайыз адам қолмен жұмыс
істейтін еңбек іс-әрекетімен ... 26-30 жас ... ... пен ... басқару кәсіп түрлерімен шұғылданады.
Еңбектің нәтижелілігі және еңбек міндеттерінің шешілуі, ... ... ... ... ... ... ... еңбектенуге
мүмкіндігінен байқаймыз. Ол адамның нақты бір ... ... ... және ... Адамның еңбек субьектісі
ретіндегі жас ... ... және ... ... ... ... Кәсібилікке дейінгі даму.
1. ойынға дейінгі кезең (3 жастан бастап);
2. Ойын кезеңі (3 жастан 7-8 жасқа ... оқу ... ... ... (7-8 ... 110-12 ... дейінгі);
ІІ. Мамандық таңдау кезеңіндегі даму.
4. оптация кезеңі (өмірге, ... ... ... ... ... ... ұғыну кезеңі 12-13 жастан-14-18 жасқа дейінгі);
ІІІ. Кәсіби даярлық және болашақта кәсіби ... ... ... ... ... білім алу кезеңі (15-19 жастан 16-23 жасқа дейін);
6. Кәсіби мамандыққа бейімделу кезеңі (17-21 жастан 24-27 жасқа ... ... ... даму ... (21-27 ... 45-50 жасқа дейін);
8. Өзінің кәсіби маман ретінде тарату кезеңі (46-50 ... 60-65 ... ... кезеңі (61-65 жастан жоғары).
С.Г. Вулиновский, Л.Н.Лосохина зерттеулерінде жас жұмысшының еңбекке
қатынасына біліктілік деңгейі арасындағы ... және ... ... ... әсерін қарастырады. Еңбек іс-әрекеті
оқыту сияқты ақыл-ой ... ... ... ... ... ... ... дамуының және ақыл-ой дамуының түрткісі ... ... ... мен ... ... оның іс-әрекеттегі
белсенділігінің өрістеуіне ықпал етеді. Адамның белсенді қимыл-әрекеті оның
мінез-құлқынан, ниет-тілегі мен ... ... ... ... қимыл-әрекетке итермелеуші қоғамдық орта. Бұны Э. В. Ильенковтың
зерттеуінен байқауға болады “қоғам жеке ... ... ... күш ... Жеке тұлға келбеті Г. У. Оллпорт бойынша- ақпарат
қабылдаушы нейропсихикалық құрылым. Жеке тұлға келбеті ... ... ... ... ... ... жұмысқа қабілеттілігін оның ... ... ... ... ... қабілетінің
динамикасы және тб. арқылы білеміз. Оны төмендегі жіктеуден көреміз.
Жеке тұлға белсенділігін өзіндік реттеу арқылы ... ... ... ... Е. П. ... ... ... “Тұлға өз белсенділігін саналы
түрде бақылап, реттеп отыруы қажет және осы іс-әрекеттегі қиындықтарды жеңе
білуі керек”.
Әрбір жеке ... ... бір ... ... ... белгілі. Жеке
тұлғаны дамытушы қоғамдық факторлардың жеке тұлға өмірінде алатын ... ... ... ... Бұл ... Б. Г. ... зерттеулері
дәлелдей түседі. “Жеке тұлғаның қоғамдық даму ... ... ... маңызды мәселе, әлеуметтік құрылым әлеуметтік өмірдің ... ... ... ... ... пен тұлға арасындағы
маңызды мәселелердің бірі. Олардың өзара байланысының екі ... ... ... ... ... жоққа шығару. Мұнда тұлға мамандық
таңдағанымен оны меңгеру және ... ... ... ... ... мен мамандықтың өзара әсерлесуінде өзгерістерге ұшырайтынын
тұжырымдаған.
Осы тұжырымдамадан кейін психология ғылымында мамандандыру ұғымы пайда
болды. Бұл процесс мамандық таңдағаннаан кейін оның ... ... ... ... ... төрт ... ... мамандық іздеу және таңдау;
2. мамандықты меңгеру;
3. әлеуметтік және кәсіби ... ... ... ... даму ... ... детерминатына сай оның мақсаты мен
міндетттері де өзгеріп отырады.
Кәсіби қызметке бейімделуді ... ... ... ... ,
көбінесе макроорта анықтайды. Макроорта деп адамның туып-өскен қоғамының
ерекшелігін ... ... ... ... ... қоғамның өз
мүшелерінің бейімделуге қабілетін дамытуына қамқорлық жасаған ... ... ... бұл қамқорлығы білім беру жүйесінің тұрақты
жетілдірілуіне, сонымен қатар ... ... ... бағдарын дамыту
жүйесінің дамуында көрініп отыр.
Кәсіби бағдарланудың қажеттілігі әрбір адам тап келетін ... ... және ... ... ... ... ... мәселелермен
шарттастырылған. Француз психологы А.Леон кәсіби ... және ... деп ... екі ... ... түрін
қалыптастырған. Бірінші, диагностикалық жеке тұлғаның кәсіби жарамдылығын
анықтауға таңдау жүргізеді.
Кеңесші тест көмегімен, адамның қабілеттілігін өлшейді және ... ... ... ... ... оның ... ... немесе жарамсыздығы туралы қорытынды жасайды. Көптеген ғалымдар
кәсіби ... осы ... ... деп ... ортаның ықпалында шамалы, тұрақты білім сияқты қабілеттілік
көзқарасы ... ... ... ... ... ... әкеп соғады.
Екінші тәрбиелік – жеке тұлғаның тәрбиенің ықпалымен жоспарлану , және
өзінің анықтағанының сәйкетігінде кәсіби ... ... ... . ... ... әр түрлі әрекетті меңгеру барысында тұлғалық
белсенділігі , өзінің таңдау мүмкіншілігі , өзін-өзі тәрбиелеу және дамытуы
толығымен бағаланылмайды. ... ... ... осы ... кешенді жүргізіліп жатыр. Кәсіби бағдарланудың бұл мәселелерін шешу
екі тәсілдемеде : жеке ... ... ... және оған ... дайындығына көмек тізбекті қатар ұсынғанда ғана мүмкін ... ... ... пен ... ... қарастыра
отырып , кәсіби жарамдылықтың төрт түрлі дәрежесін бөліп ... ... ... ... ... уақытша немесе нақтылы жеңе ... ... ...... да бір кәсіпке немесе солардың тобына
жарамдылығы. Ол адам ... ... да бір ... ... ... болмауымен сипатталады, бірақ көрсеткіші де болмайды. Үшінші-
әрекеттің сол саласына сәйкестігі : қарама-қайшылығы жоқ және ... ... ... кәсіп тобының талаптарына анық сәйкес келетін кейбір жеке
қасиеттері болады. Төртінші- аталмыш әрекеттің кәсіби ... ... ... кәсіби жарамдылығының жоғары деңгейі.
Адамның қабілеттілігі білімі мен икемділігі, дағдыларды тез меңгеруге
жағдай туғызатын, сондай-ақ балалардың қабілеттерін ... ... ... ... отырудың қажеттілігіне оны тәрбиелеуші орта - ... ... зер ... ... ... Әр адамның іс-әрекеттің бір түріне
икемді болуы оның сол ... ... ... ... ... анық
байқалады. Қабілет деп әр адамның белгілі бір әс -әрекет түріне икемділігін
айтады немесе қабілет дегеніміз – ... ... ... ... ... адамның бір іс -әрекетке ұйымдасқан түрде бейімделуі
және оны нәтижелі етіп ... Міне ... ... араласқанда да сол
мамандыққа қабілеттілін көреміз.
Климовтың кәсіби бағдарлану жұмыстары бойынша кәсіптерді жіктеу
сауалнама ... ... іске ... Осы ... негізінде
кәсіптің адамға ұсынатын талаптарының ережелері болған. ... ... ... және т.б. ... ... ... сияқты әрекеттің
барлық түрін бөліп қарауға болады.
Әрбір адамның іс - әрекетті ... ... сол ... ... процесінің даму ерекшеліктеріне, жүйке жүйесі ... ... ... ... тітіркендіргіштерге әсерленіп, қабылдау
жылдамдығына және адамның даралық ... ... ... ... жеке – дара өзіндік ерекшелік, яғни бір адамның ... ... ... ... ... ... мұндай сипаттарын
еңбекке жарамдылығы немесе икемділігін былайша түсіндіруге ... ... ... болуы – көбінесе музыканттарға, ал бойшаң болып келу –
баскетболшы – спортшыларға тән ... Адам ... ... тек белгілі бір іс -әрекетке орай табысқа ... ... ... ... аса ... қасиет, мысалы,
музыка саласында әуенді есту мен ырғақты сезу, ... бір ... ... ... Ал ... - әрекет реакцияларының жылдамдығы неғұрлым жоғары
деңгейде ... ... ... ... ... әсері пайдасы тиері
даусыз.
Қабілеттің дамуы мен көрінісінің ең жоғары деңгейі- ... дана ... ... ... және дана ... ... ғылымда зор
қоғамдық мәні бар нәтижеге жетеді. Дана адам ... ... ... бұрын соңды болмаған , соңғы жаңалықтар ашады.
Таланттылық – даналықтың қалыптасуына аса қолайлы жағдайлар , жеке
адамның жан- ... ... ... туады.
Қабілетті осындай деңгейлермен қоса оның бағыт- бағдарына ,
мамандық ерекшеліктеріне қарай түрлерге бөлу ... ... ... ... ... және арнаулы қабілеттерді зерттейді.
Жалпы қабілеті ретінде жеке ... ... ... ... ... ... түрде қамтамасыз ететін интеллектуалды қасиеттер
жүйесі ұғынылады. Арнаулы қабілет іс- әрекеттің , ... ... ... ... ... арнаулы салаларда , ... ... ... жеке адам ... ... ... осы екі түрінен басқа практикалық іс- ... ... ... түрін де атауға болады. Бұған конструктивті –
техникалық, педагогтық қабілеттер кіреді. Қабілеттердің ... ... іс- ... жекеленген түрлерінің адамға қоятын өзіндік талап ,
тілектерін ажырата білушілік жатады.
- Біріншіден , арнаулы қабілеттер ... ... ... ... ... ... ... жақсы жетілуі оның арнаулы
қабілетінің ... ішкі ... ... ... ... өз
тарапынан белгілі жағдайларда ақыл- ойдың дамуына жақсы әсерін тигізеді.
- ... әр ... ... ... , ... , ... қабілеттері
жоғары дәрежеде дамыған жеке адамдар аз кездеспейді. Бұл жайт ... бір- ... ... қоятын концепциясының жалған екндігін көрсетеді.
- Үшіншіден, практикалық қабілеттер шығармашылық әректте жоғары деңгейде
дамыған интнллектісіз ... және іс ... ... Мәселен, адамның
конструктивтік- техникалық қабілеті көбіне ... ... ... ... ... жиі- жиі ... ғана емес, ғылымға да
жаңаық енгізеді. ... ... қай- ... да ... жалпысына
да , арнаулысына да белгілі бір талап қояды. Адамды тар ... ... , ... ... тарылтудың дұрыс емес екені осыдан шығады. Тек
жеке ... жан- ... ... ғана ... және арнаулы қабілеттің көрініс
беруіне, қалыптасуына көмегін тигізеді.
Адамның еңбектегі қабілеті мен жеке басының ... тек ... жоқ ... ғана ... ... Адамды еңбекте жоғары көрсеткіштерге
жетуге жетелейтін себептер өмір ... ... ... ... ... ... еңбекке құлшынуы тек қана жеке түддеден
тумайды, сонымен ... ... ... ... да тұрады.
Еңбекте адамның қабілеті мен мінез- құлқы, ... жеке ... ... ... ... ... алдында іске тек
шығармашылықпен қарағанда ғана шешуге болатын көптеген мәселелік жағдайлар
мен міндеттер ... ... ... адамның таным белсенділігіне ықпалды
әсер жасап, оның ... ... ... ... ... өз ... ... жағдайларда басқара отырып, реттеу арқылы іс-
әрекеттің кез-келген түрінде сапалы ... ... ... ... ... жоғары тұратын адамдар неғұрлым көп болса, солғұрлым
бәсекелестікке қабілетті болу деңгейі жоғарылайтындығында күмән жоқ. ... ... алу ... де еңбек әрекетінде маңызды орын алады.
Әр түрлі мамандыққа байланысты ... ... мен ... ... ... ... үстінде түрлі бақытсыз жағдайға душар
болмаудың профилактикасы, адамның ... ... ... ... ... ... ... ету мәселелері, еңбек ұжымдарындағы жарасты
моральдық – психологиялық ... ... ... ... ... мен ... ... күрес, техникалық құралдарды гуманизациялау,
шеберлер мен ұстаздардың, инженер техниктердің психологиялық білімдерін
жетілдіру және тб. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері түсіріледі.
Психологиялық профессиограмма (психограмма) - мамандықтың бір ... ... ... ... ... мәліметі. Іс-әрекеттің әр саласына тән
өзіндік профессиограммалары болады. ... ... ... ... ... ... (экономикалық мәнін
сипаттау), социология, педагогика, медицина тб. ... ... ... ... ... келесі бір
саласы – кәсіби бағдарлау. Бұл мамандықты дұрыс таңдап алмау жағдайынан
туатын ... ... ... болдырмау жағына бағытталған еңбек
экспертизасы. Кәсіби бағдардың мынадай түрлері бар:
- ... ... ... ... ... ... ... кәсіби іріктеу.
Кәсіби кеңес беру – түрлі мамандықтың өзіндік ерекшеліктері жайлы
түсінігі кем, ... ... ... ... ... көрсету.
Кәсіби бағдардың бұл түрінде адам тәнінің, сондай-ақ жан дүниеснің өзіндік
ерекшеліктері (көргіштік, естігіштік, заттарды бір-бірінен тез ... ... ... ... қабілеттер, тб.), тиісті мамандыққа қажетті
медициналық, психологиялық талаптар туралы бағыт-бағдар ... ... ... таңдаған мамандығына бейімделуге түрткі болады. Мұндай
консультацияны арнаулы мекемелер, психолог мамандар тб. жүргізеді.
Мамандықты ... үшін ең ... ... сол ... ... ... жарамдылық дегеніміз адамның еңбектің белгегі бір түріне
жарамдылығын көрсететін психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерінің, оған
тиісті білім, ... ... ... ... ... оның алғашқы жұмысқа араласуында оның еңбек нәтижесі, ... тест ... ... ... ... ... ... олардың мән-мәнісі зерттеледі. Мұнда адам
медициналық, психологиялық, физиологиялық кешенді ... ... ... ... ... сол ... толық меңгеріп,
білікті маман болуы үшін оның сол ... ... ... орын ... ... ... бейімделу дейді. Кәсіби бейімделу – бұл жұмысқа
жаңа ... ... өз ... ... ... ... ... кезеңі өндірістік тәжірибе кезінде, негізгі жағы ... ... ... мамандардың кәсіби қызметке бейімделуіне тәжірибесі бар мамандармен
сол мекеме психологының ықпалы маңызды орын ... ... ... ... ... ... ... алғашқы бейімделу, тұрақтандыру
кезеңі, мүмкіндікті дезадаптация, екінші ... ... жас ... ... Бейімделу процесі «еңбек субьектісі
– кәсіби орта» жүйесіндегі келісімділіктің үздіксіз, белсенділенуі.
Бейімделу процесінде үш кезеңді бөліп қарастырамыз:
- белсенді ... ... ... ... ... ... талаптары мен еңбек субьектісінің мінез-құлық, күш
қуат, ақпараттық жағадайынан бейнеледі.
Кәсіби бейімделу өндірістік, физиологиялық, ... ... ... ... бейімделу белгілері мен процестері.
Кәсіптік бейімделу еңбектегі өнімділік, ахуал, жоғары ... ... ... тб. ... бейімделу эмоционалды ұстамдылық, беріктік,
кәсіби жетістіктер мен ... ... ... және тб. Әлеуметтік
бейімделу топта өзінің ... ... ... ... ... ... бейімделуде екі нақты стратегияны көрсетуге болады:
1. конформдық, нақты кәсіби мамандыққа қатысты нормаларға сәйкестенуге
ұмтылу, жетекшілердің ... мен ... ... ... ... келу ... еңбекті ұйымдастыру менқұралдарын рационализациялауда ... ... ... бағытталу, жұмыстың басқа
әдістерін іздестіру.
Кәсіби қызметке бейімделуде өзіндік бағаның да орны ... Ол ... ... ұжымы арасындағы орны, өзіндік мүмкіндігі және қарым –
қатынас ... ... баға ... ... ... ... және іс -
әрекетінің нәтижелілігіне ықпалын тигізеді. Адамдардың өзіндік бағалауының
жағымсыз жиынтығы оның ... ...... және ... әрекетінен
туындайтын мәселелер көбіне еңбек ... ... ... Барлық жағдайларда адамдар анықталынған қызметтерді орындайды
және нақты коммуникативті қажеттілікті қанағаттандырады. Ал ... ... ... оның ... қойған мақсатына жетуіне ықпал етеді.
Бірінші тараудың тұжырымы:
Жеке адам санасы мен ақылы арқылы дараланады. Оның дыбысты анық ... ... ... ... бір – бірімен қарым – ... Іс - ... жеке ... ... ерекшеліктері
әрекетінің нәтижесінен көрінеді. Еңбек – адамның дамып жетілуіндегі және
қажеттіліктерін өтеудегі негізгі әрекет түрлері.
Адамының іс - ... ... ... оның өз ... ... мен
жауапкершілік сезімін оятады. Адам өмір сүру барысында өз ... ... ... ... Мектеп жасына дейінгі бала өз психологиясын ... ... ... ... оқу әрекетінің нәтижесімен бағалаланды. Ал
ересек адам ... тән ... ... ... сан ... ... психикасының дамуында мамандық таңдау орын ... ... ... жан дүниесімен сырласып, оның психологиясын зерттеуде
психологтар мен ... ... ... мен ата – анлардың жете зер
салып көңіл аударып ... ... ... тұлғаның дұрыс мамандық
таңдауы. Себебеі оның болашақ жемісті ... ... ... ... оның ... ... табу әлеуметтік
өмірде адамның жеке басының қалыпты дамуын қамтамасыз ете ... ... әсер ... ... Бұл ... өзектілігі қазіргі кездегі
адамдардың іс-әрекетінің ұжымдық ерекшелігінің артуымен ... ... ... және ... ұйымдастырудың,
басқарудың тиімділігінің өзекті мәселелерімен, олардың араларындағы қарым-
қатынастың күшеюін реттеу, тәрбиелік және психотерапиялық әсерлерді ... ... ... жас ... ... ... жағымды ықпал жасау, қолдау ... ... ... ... оның неге ... ... анықтаумен қатар болашақта
жағымды жетістікке жетуге ... ... ... ... ... жеке ... және ... қолайлы жүзеге асуына байланысты болады. Ұжымдағы ... ... тек оның ... ... ғана әсер етпейді, сонымен
бірге адамды қайта қалыптастырады, оның жаңа ... жол ... ... ... ... ... үйлесімді ету қажеттілігі
туындайды.
2 ... ... ... ... қалыптастырудың алғышарттарын
зерттеу.
2.1 Жеткіншектік шақта өзіндік бағаның ... ... ... ... ... ... жәрдем станциясы және Тараз
қалалық жедел медициналық жәрдем ауруханасының қызметкерлері ... ... 19 ... (жас ... ... ... ... психодиагностикалық жұмыстар ұйымдастырылып,
барлық қорытындылары есепке алынды. Дәрігер қызметкерерімен ... ... ... ... ... мақсатта
ұйымдастырылды:
-
-
-
Негізгі мақсат пен болжамға ... ... ... ... мамандармен сұхбаттасу әдісін қолдана отырып, өмір тәжірибелері,
мамандық ... не ... ... ... ... мақсат және
міндеттері туралы әңгімелесе отырып, жалпы мамандыққа ... ... ... бас даму белсенділігі мен кәсіби мәдениетін анықтауға арналған «Кәсіби
сәйкестілікті тексеру». Тақырыбында ... ... Онда 50 ... ... ... оқып шығып жауап берулері ... ... ... қою ... түсіндірілді (Қосымша 1)
Жас мамандардан толығырақ мағлұмат алу мақсатында қосымша тағы
Кәсіби стресс ... ... ... ... ... ... алынған ұпайларды абайлап өңдеу қажет. Осы ... тыс ... ... саны өте көп, ... біз ... ... қолданатын тәсілдерге әсер етіп отырады. Факторлар санының көптігі
сонша, ұпай саны бірдей екі адам ... ... ... ... ... ... ... практик дәрігер қызметінде бейімделген
стресс төменгі деңгейде көрінді: - стресс өмірде мәселе емес. Айтылғандар
ұпай ... және ... ... ... ... деген. Орта
деңгей–жұмыс істейтін маман ұшін ... ... ... ... ... ... – ала ... стресс ті мүмкіндігінше азайтуға тырысу қажет.
Жоғары деңгей– стресс шартты мәселе туғызады. Түзету ... ... тұр. ... осы деңгейінде одан әрі жұмыс істеу
қиындықтар ... Бұл ... ... ... ... ... ... себеп.
Анықтаудың нәтижесінде жас мамандардың стресске берілу басымдығы, жұмысқа
жаңа орналасуы болуы ... әлі ... ... аяқталмағанын
анықтадық.
Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделу көрсеткіштері:
Бақылау тобындағы мамандар: - ... ... / /, - ... / /, - төмен ... / ... ... ... - ... ... / /, - орташа деңгей /
/, - төмен деңгей / ... ... ... ... ... ... сыналушы топтағ жас ... ... ... ... жүргізуді жоспарладық.
2. Жеткіншектердің өзіндік бағалауын қалыптастыру
жолдары
Психологиялық түзету жұмыстарының ерекшелігі – адамның ішкі ... ... әсер ету, ... жағымды қасиеттерін аша білу, қарым
–қатынас үйлесімділігін орнату, сөйлеу мәнерін ... ... ... ... ... ... итермелеу арқылы жүзеге
асады. Эксперименттер арқылы психодиагностика жасалғаннан кейін ... ... ... ... отырып, нақты коррекциялық жаттығулар,
әдістемелерді іріктеп, ұйымдастырдық. Қалыпқа келтіру ... ... ... бір жаттығу өзіне деген сүйіспеншілігін дамытуға, өзін сыйлауға,
өз бағасын жоғарлатуға арналды. ... ... ... ... берілген уақытта ойлануға, әңгімені айтуға, аяқтауға көңіл
бөлуге. Ойын нақты толық жеткізуге, ойын ... ... ... ... ... туғыздық. Оқушылардың өзіне деген сенімділік деңгейі
бізді қанағаттандырды, жақсы нәтиже ... ... ... оқушылар өз іс - әрекеттеріне баға бере отыру арқылы дамытуға
мүмкіндік алды.
2.2. Зерттеу нәтижесін ... ... ... мен ... ортаны тануында өзара
тілдесіп қарым-қатынас жасаудың қаншалықты әсер ететіндігін жете түсінуге
болады. Ата-аналар, тәрбиеші-мұғалімдер, ... ... ... жеткізетін мағлұматтарды доғаратын болса балалардың өсіп жетілуіне,
рухани жағынан толыққанды дамуына өз мұқтаждықтарын қанағаттандыра ... қилы ... ... ... ... ... үшін әр түрлі деңгейде, әр түрлі кезеңде
қалыптастыруды қажет ететін құбылыс. Жеке адам өзін - өзі ... ... ... ... алу, ... ... арқылы қоғамдық және
жеке сананы, эмоцияны, ... ... ... ... ... меңгереді.
Жүргізілген эксперименттердің нәтижесінің тиімділігін тексеру мақсаты
қалыптастыру ... ... ... ... ... Сондықтан
«Өзіндік баға» әдістемесін қайталап жүргізу ұсынылады.
Бақылау эксперименті: жас ... ... ... ... ... ... ... кейін түрлі әдіс-тәсілдер арқылы
алынған нәтиженің тиімділігін тексеру. ... және ... ... ... ... ... дамыту шараларының сыналушы топқа
жағымды әсер еткенін байқадық. ... ... ... ... ... әр – бір ... арқылы өзін бағалауға, қорытынды жасай
білуге белсенділіктерінің артып, қарым-қатынас үйлесімі орнығып, бір біріне
қамқорлық, өзіне және құрбысына ... ... ... ... ... ... өзіндік бағалау көрсеткіштері анықтау
экспериментіне қарағанда біршама өзгерістерді көрсетті: ..... ... /.... ... , .... - ... деңгей /.... оқушы/, .... - төмен
деңгей /.... ... . ... ... ... ... ... мағлұматтарын білуге итермеледі, өздерінің іс - әрекеттеріне баға
беруге машықтанды. Оны ... ... ... ... ... ... 1).
Қорытынды
Әрбір тірі табиғат иесі жолындағы ... ... ... Адам ... да ... ... ... табысқа жетуге
талаптанады. Табыс дегеніміздің өзі адамның ... ... ... ... ... ... жалғыз жолын табуы тиіс. Нақты өмірде біз не көріп
тұрмыз. ... ... ... ... ... ... ... тоқтатады. Сонда бұл құбылыстың пайда болуы неден? Өзіндік бағасы
төмен адам тек ... ... ... ... ... Керісінше
өзіндік бағасы жоғары жағымдыны қабылдайды, жағымсызды қабылдамайды.
Әр балаға жеке тұлға ретінде қарап, өзіне тән санасы, еркі, ... ... ... ... бар екенін ескере отырып, оқушының білімге,
ғылымға деген ынтасын арттыру, олардың ... ... ... ... ... ... жеке ... қасиеттерін
дамытып, оны қоғам талабына сай іске асыруға көмектесу жеткіншектерге
үздіксіз оқу-тәрбие процесінің ғана ... ... ... ... ... Ә. Ж. ... ... Алматы. Білім;.1996.
2. Аймауытов Ж. Психология. Алматы – Рауан., ... ... С. ... іс - әрекеттің этнопсихологиясы. ... ... М.Р, ... Т.В, Е.И. ... Н.Л. ... ... в ... школе. Москва Совершенство, 1998.
5. Бакли Р., Кейпл Д. Теория и ... ... ... 2002 ... Гоноболин Ф.Н. «Психология». 1973
7. Головин С.Ю. ... ... ... ... С.М. Психологическая структура процесса обучения.
-Алматы, 2004.
9. Дружинин В.Н. Психология – Питер; 2002.
10. ... С.М. ... ... ... -1982 г.
11. Дубровина И.В. Рабочая книга школьного психолога.
М.: Просвещение,1991г.
12. ... В.Н. ... ... – М, ... ... М. Пидагогика. Алматы – Рауан. 1996.
14. Жарықбаев Қ.Б. ... ... ... ... Изен Н.В., ... Ю.В. Психотренинг игры и упражнения. - П., 2000
16. Кулагина И.Ю. Возрастная ... ... ... Кон И.С. ... ... юности. Москва – Просвещение, 1989.
18. Көмекбаева Л.К. Білім беру ... ... ...... ... З. Психологиическая тесты для всех – Пресс.; 2002
20. Куликова Т.А. Семейная педагогика и домашняе воспитание –
Академия, 1989 г.
21. ... А.Н ... ... о ... - В сб. ... ... ... Под.ред. А.А.Леонтьева М.,
1974
22. Люблинская А.А. ... ... ... ... жөнінде. Алматы, Мектеп., 1991.
23. Лесли Рай. Развитие навыков тренинга.- Питер, 2001 г.
24. ... М.А., В.Т. ... ... ... практикум для подростков. Алматы, 1998.
25. Мұқанов А. Жас және педагогикалық психология-Алматы;1981.
26. ... Н.Ә. ... ... ... ... ... жаңа
Қазақстан» Астана, 2007 жыл 28 ... ... Н.Ә. ... ... ... «Қазақстанның әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы»
Астана, 2006 жыл 1 наурыз.
28. Немов Р.С. ... М., ... том. ... ... Ж. ... О. ... ... А.2005 ж.
30. Наурызбаева С.А. Семейная педагогика и домашнее воспитание –
Академия, 1999 г.
31. Овчарова В.Практическая психология ... ... У. ... в ... М. ... ... А.В. ... және жас ерекшелігі психологиясы-
Алматы; 1987.
34. Павлов И.П. Полн. Собр. Соч. М-Л., ... АН ... 1991, 3 ... ... А.С. Социально-психологический тренинг в школе.- эксимо-
пресс, 2001 г.
36. Рубинштейн Р.П. «Основы общей ... ... 1989 ж. 2 ... Роббер И.Р. «Психологический ... ... 2000 ж. ... Рогов И.С. . Настольная ... ... ... ... ... ... Л.С. . Основы общей психологии. ... ... М.А., ... Ф. ... индивида и группы – М.:Прогресс,
1988.
41. Сеченов И.М. Ибр. произв. І-1, М., ... АН ... ... Спиваковская А.С. Психотерапия: семья, ребенок, -М., 1999
43. ... Т . ... ... ... – Қазақ университеті, 2003.
44. Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная книга тренера.- Питер, 2001 г.
45. ... К.Д. ... ... және ... жөніндегі таңдамалы
пікірлері., 1996.
46. Ухтомский А.А. ... Соч. 1 том, ... ЛГУ, ... ... А. ... в поисках смысла М.:Прогресс,1990.
Түйіндеме
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: «« »
Дипломдық жұмыс жеткіншектік шақтағы ... ... ... ... ... Зерттеудің теориялық бөлімінде
«өзіндік баға», «сенімділік» ұғымдарына талдау жасалынып, өзіндік бағалауды
дамыту мүмкіндіктері, оны ... ... ... мен ... ... бөлімде мектеп базасында өңделген тәжірибелік –
экспериментальды материал берілген.
Аннотация
На дипломную работу на тему: « ... ... ... на ... ... ... в подростковом возрасте. В теоретической части исследования дан
анализ ... ... как ... ... ... ... ... пути, формы и методы ее формирования. В ... ... ... материал, апробированный на
базе школы.
The summary
On degree job on a theme: " ... features of a ... ... ... ... degree job is directed on study of ... features of ... in teenage age. In a theoretical part of research ... to such concepts as ... ... is given, ... of ... of a ... way, forms and methods of
its(her) formation are ... In ... section the skilled ... ... is ... on the basis of ... ... іс-әрекетінің инициаторы және тасушысы
Еңбектің мазмұны
Еңбек міндеттерін орындау процесі және тәсілдері
Еңбек құралдары
Еңбектің материалдық ... ... және ... (сөз, ... құралдары.
Еңбек жағдайы
Физико-химиялық және әлеуметтік орта
Еңбекті ұйымдастыру
Еңбек міндеттерін орындау тәртібі, ұзақтығы және көлемі.
ЕҢБЕК ІС-ӘРЕКЕТІ
Іс-әрекеттің психологиялық жүйесі
мотив
мақсат
бағдарлама
ақпараттық негізі
шешім қабылдау процесі
психомоторлы процесс
кәсіби маңызды ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі.
- кәсіби даярлығы.
- тәжірибе
Психологиялық сапалары
-бағыттылығы (мотив, қызығушылық, ұстаным).
-қабілеті,
-ерік, мінез және тб.
Қызметтік жағдайы
- зорығуы,
- психикалық қысы және ... ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек іс-әрекеті және жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуі52 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Салықтардың экономикалық мазмұны, кажеттілігі, қызметтері және ұйымдастыру принциптері44 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Болашақ педагог маман тұлғасын заманауи ақпараттық құралдар көмегімен дамытудың психологиялық-педагогикалық негіздері53 бет
Информатика мұғалімінің автоматтан-дырылған жұмыс орнын құрудың теориялық және методологиялық негізі22 бет
Оқу-жобалық іс-әрекет процесінде болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру191 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь