Ғылыми-техникалық мәтінді аудару амалдары

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.тарау. Ғылыми.техникалық мәтін аудармасы және техникалық терминология мәселесі
1.1. Ғылыми.техникалық аудармада қолданылатын ақпарат көздері
1.2. Ғылыми.техникалық аударма түрлері
1.3. Терминдердің мәтіндегі рөлі және терминжасам амалдары
2.тарау. Ғылыми.техникалық мәтінді аудару амалдары
2.1. Ғылыми.техникалық мәтінді аударудағы лексикалық мәселелер
2.2. Ғылыми.техникалық мәтінді аударудағы синтаксистік мәселелер
2.3. Ғылыми.техникалық аударма мәтініне қойылатын талаптар мен аудармашының міндеттері

Қорытынды

Қосымша (терминдер баламалары кесте ретінде)

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазіргі таңда ғылым мен техниканың әлемдегі және адамзат қоғамындағы рөлі күн санап артып бара жатыр. Кеше ғана ұялы телефон мен компьютер сирек кездесетін байлықтың көрсеткіші еді, ал бүгінде сол ұялы телефон тіпті менің бес жасар қарындасымда да бар. Алматы қаласындағы қай үйге кіріп қарасаңыз да міндетті түрде ғаламторға қосылған компьютерді көресіз.
Қай елдің ғылымы мен технологиясы дамыған болса, сол ел жаһандағы көшбасшы болады, ол елдің қоғамы жаңа технологияларды пайдалана отырып, өз өмірін біршама жеңілдетеді әрі жақсыртады. АҚШ және Жапония секілді дамыған мемлекеттердің әлемдегі беделі де, мәртебесі де өзге мемлекеттерге қарағанда бір саты жоғары тұр. Бұған себепті ғылымнан іздеген жөн. Неге біздің әлемге танымал, атақты ғалымдарымыз АҚШ-қа көшіп, сол жерде білімін шыңдайды? Өйткені онда ғалым адамды «мәпелеп», өз баласындай көреді және оның дамуы мен нәтиже көрсетуіне барлық жағдай жасайды. Елімізде өте талантты, білімді жастар ұшаң-теңіз. Алайда олар білімін шыңдаудан гөрі нашар материалдық жағдайын қалай жақсартсам деп ойлайды. Жоғарыда отырған, ел тағдырын шешіп жүрген азаматтарымыз ғылым мен техниканың маңызын, сол ғылымның қайнар көзі әрі еліміздің болашағы білімді жастар екенін түсінген кезде ғана Қазақстанымызды әлемге танытып, мойындатуымыз әбден мүмкін.
Ғылым сияқты адамзаттың маңызды саласы мен аударманың байланысы неде? Кейбіреулер ғылым тілі кез келген адам түсінетін цифрлар мен схемалардан тұрғандықтан, оны өзге тілге аударудың еш қажеті жоқ деп ойлайды. Алайда ғылымды жасайтын адам, сондықтан ол жат елдің ғалымдарымен қарым-қатынасқа түседі. Сол себепті әртүрлі тілде сөйлейтін адамдар бір-бірін түсініп, тәжірибе алмасуы үшін аударма қажет.
Дипломдық жұмыс барысында ағылшын тіліндегі ғылыми-техникалық мәтін үлгілерін қазақ тіліне тікелей аударуға тырыстық. Алайда, қазіргі таңда ағылшын-қазақ немесе қазақ-ағылшын арнайы сөздіктері жоқ десек те болады. Сондықтан автор өзіне таңсық сөздердің «ағылшын-орыс-қазақ» сатылы аудармасын жасады. Болашақта автордың мұнай және газ саласындағы терминдердің ағылышын-қазақ арнайы сөздігін жасақтау жоспары бар. Себебі, Қазақстанның қара алтынына инвестиция жасайтын шет ел азаматтарының басым бөлігі ағылшын тілді болып табылады. Ал ел экономикасының негізі – мұнай және газ саласын қазақшалатсақ, нұр үстіне нұр болар еді. Аудару кезінде қос тілдің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетіп (лингвистикалық, стилистикалық), терминжасам мәселелеріне айрықша тоқталдық. Ғылыми-техникалық мәтіннің өзегі термин болғандықтан, термин проблемасын барынша ашып, зерттеуге күш жұмсалды. Сонымен қатар, техникалық аудармашының Құраны – сөздіктерге де арнайы тоқталып кеттік. Сөздіктің түрлері, оны дұрыс қолдану жолдары және ондағы қысқартулар мен символдар да сөз болды. Автордың пікірінше, бұл мәліметтер техникалық аудармашыға біршама пайда әкеліп, онсыз да қиын жұмысын жеңілдетеді.
1. Аударма әлемі, Тарақов Ә., Алматы, 2007
2. A Novel PC Program For Drill String Failure Detection, Shokir E. M. El-M., Oil & Gas Business, 2004
3. Geo-Politics of Oiltrading, A.N. Sarkar, Oil and Gas Business, 2009
4. Аударматану (ғылыми-практкалық көмекші құрал), Құлманов С., Алматы, 2008
5. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы Тілдер туралы» Заңы // Терминологический сборник – Алматы, 2002
6. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас, Қайдаров Ә., Алматы, 1997
7. Қазақ сөзі (Қазақ терминологиясының негіздері), Айтбайұлы Ө., Алматы, 1997
8. Қазақ лексикасының терминденуі, Құрманбайұлы Ш., Алматы, 1998
9. Бір тілді түсіндірме сөздіктердің құрылымдық негіздері, Малбақов М., Алматы, 2002
10. Как создаются термины, Даниленко В.П., Москва, 1967
11. Слово о переводе, Комиссаров В.Н., Москва, 1973
12. Теория перевода, Комиссаров В.Н., Москва, 1990
13. Основы общей теории перевода, Федоров А.В., Москва, 1983
14. Научно-технический перевод, Марчук Ю.Н., Москва, 1987
15. Типы научных и технических текстов и их лингвистические особенности, Москва, 1985
16. Теория и практика синхронного перевода, Чернов Г.В., Москва, 1972
17. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері, Құрманбайұлы Ш., Алматы, 2005
18. Терминтану, Құрманбайұлы Ш., Алматы, 2004
19. Oxford Phrasal Verbs Dictionary, Edited by: Colin McIntosh, Oxford University Press, 2006
20. Oxford Russian Dictionary, Edited by: Della Thompson, Oxford University Press, 2005
21. Macmillan Explanatory Dictionary, Edited by: Michael Rundell, Bloomsbury Publishing, 2003
22. Advanced Grammar in Use, Martin Hewings, Cambridge University Press, 2002
23. Қазақ-орыс-қазақ электрондық сөздігі, жасақтаушы ұйым: Sanasoft
24. Ағылшын-орыс-ағылшын электрондыұ сөздігі, жасақтаушының электрондық поштасы: mr_july@mail.ru
25. ABBYY Lingvo арнайы электрондық, терминдер сөздігі, жасақтаушы: Lingvo серіктестігі
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Әдеби шығармашылық және көркем аударма теориясы кафедрасы
ДИПЛОМ (БІТІРУ) ... ... ... ... ... ... ... ... бақылаушы, ф.ғ.к., доцент___________________
Қорғауға жіберілді. «___»_____________2010 ж.
Әдеби шығармашылық және көркем аударма теориясы кафедрасының меңгерушісі,
ф.ғ.д., профессор_______________Дәдебаев
Алматы, 2010
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... саны: 27
Жұмыстың құрылымы: Кіріспе, екі тарау, ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші тарау «ғылыми-техникалық
мәтін аудармасы және техникалық ... ... деп ... ... ... ... тұрады:
Ғылыми-техникалық аудармада қолданылатын ақпарат көздері,
Ғылыми-техникалық аударма түрлері,
Терминдердің мәтіндегі рөлі және терминжасам амалдары.
Екінші тарау «ғылыми-техникалық мәтінді аудару ... деп ... ... ... тұрады:
Ғылыми-техникалық мәтінді аударудағы лексикалық мәселелер
Ғылыми-техникалық мәтінді аударудағы синтаксистік мәселелер
Ғылыми-техникалық аударма мәтініне қойылатын талаптар мен ... ... ... ... ... ... ... жаңа терминдер баламалары кесте ретінде берілді.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ...... ... амалдарын анықтау және анықтау. Осы мақсаттан көптеген
міндет туындайды. Ең алдымен, тақырыпқа ... ... ... ... қазақ, ағылшын және орыс ... ... ... отырып, үш тіл арасындағы өзара айырмашылықтарды,
әрбір тілдің өзіндік ерекшелігін және ... ... ... ... ... және ... тілдерінің терминология мен терминжасам
мәселелеріне айрықша тоқталып кету. Үшіншіден, түпнұсқадан тікелей ... ... ... және ... ... ... дәнекер болған орыс
тіліндегі ғылыми мәтін нұсқаларын салыстыра келе, оның сәйкестік дәрежесін
анықтау. Соның негізінде ағылшын ... ... ... ... аударма жасау
арқылы, мәтіндердің қазақ тіліндегі тікелей аудармасына қол жеткізу.
Жұмыстың мазмұны: Жұмыста негізінен ағылшын және ... ... ... ... ... мен ... сөз ... Осының негізінде
қос тілдің ғылыми-техникалық аудармадағы стильдік және терминологиядағы
өзіндік ерешеліктері зерттелді. Ағылшын тіліндегі ... ... ... қазақ тіліне орыс тілі арқылы сатылы аударма ... ... ... ... терминдердің автор ұсынған қазақ
тіліндегі тікелей ... ... ... ... ... Жұмысты орындау барысында түпнұсқа мен
аудармаларды жүйелеу, ... және жай ... ... салыстыру-салғастыру,
талдау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Жұмыстың қорытындысы: Қарастырылып отырған ... ... ... әлі де даму ... қазақ ғылыми-техникалық аудармасының
өзекті проблемалары қарастырылды.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
................................................ 6
І тарау. Ғылыми-техникалық мәтін аудармасы және ... ... ... ... ... мәтінді аудару
амалдары................................ 24
Қорытынды...................................................................
...................................... 42
Қосымша.....................................................................
......................................... 45
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі...................................................................
46
Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1-тарау. Ғылыми-техникалық мәтін аудармасы және техникалық ... ... ... ... ... көздері
1.2. Ғылыми-техникалық аударма түрлері
1.3. Терминдердің мәтіндегі рөлі және терминжасам амалдары
2-тарау. Ғылыми-техникалық мәтінді аудару амалдары
2.1. Ғылыми-техникалық мәтінді аударудағы лексикалық мәселелер
2.2. ... ... ... ... мәселелер
2.3. Ғылыми-техникалық аударма мәтініне қойылатын талаптар мен
аудармашының міндеттері
Қорытынды
Қосымша (терминдер ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазіргі таңда ғылым мен техниканың әлемдегі және ... ... күн ... ... бара ... Кеше ғана ұялы ... мен компьютер сирек
кездесетін байлықтың көрсеткіші еді, ал ... сол ұялы ... ... бес ... ... да бар. ... қаласындағы қай үйге кіріп
қарасаңыз да міндетті түрде ғаламторға қосылған ... ... ... ... мен ... дамыған болса, сол ел жаһандағы
көшбасшы болады, ол ... ... жаңа ... ... отырып, өз
өмірін біршама жеңілдетеді әрі жақсыртады. АҚШ және ... ... ... ... ... де, ... де өзге мемлекеттерге
қарағанда бір саты ... тұр. ... ... ... ... жөн. ... ... танымал, атақты ғалымдарымыз АҚШ-қа көшіп, сол жерде білімін
шыңдайды? Өйткені онда ғалым адамды «мәпелеп», өз ... ... ... ... мен ... ... ... жағдай жасайды. Елімізде өте
талантты, білімді жастар ұшаң-теңіз. ... олар ... ... ... ... жағдайын қалай жақсартсам деп ойлайды. Жоғарыда отырған,
ел тағдырын шешіп жүрген азаматтарымыз ғылым мен ... ... ... ... көзі әрі ... ... білімді жастар екенін түсінген
кезде ғана Қазақстанымызды әлемге танытып, мойындатуымыз әбден мүмкін.
Ғылым сияқты адамзаттың ... ... мен ... ... ... ... тілі кез келген адам түсінетін цифрлар мен схемалардан
тұрғандықтан, оны өзге ... ... еш ... жоқ деп ... ... ... ... сондықтан ол жат елдің ғалымдарымен қарым-қатынасқа
түседі. Сол себепті ... ... ... ... бір-бірін түсініп,
тәжірибе алмасуы үшін аударма қажет.
Дипломдық ... ... ... ... ғылыми-техникалық мәтін
үлгілерін қазақ тіліне тікелей аударуға тырыстық. Алайда, қазіргі таңда
ағылшын-қазақ немесе қазақ-ағылшын арнайы ... жоқ ... те ... автор өзіне таңсық сөздердің «ағылшын-орыс-қазақ» ... ... ... ... ... және газ саласындағы
терминдердің ағылышын-қазақ ... ... ... ... бар. ... қара ... ... жасайтын шет ел азаматтарының ... ... ... ... ... Ал ел ... негізі – мұнай
және газ саласын қазақшалатсақ, нұр үстіне нұр болар еді. ... ... ... ... мен айырмашылықтарын көрсетіп (лингвистикалық,
стилистикалық), терминжасам мәселелеріне айрықша тоқталдық. ... ... ... ... ... ... ... барынша
ашып, зерттеуге күш жұмсалды. Сонымен қатар, техникалық аудармашының ... ... де ... ... ... ... түрлері, оны дұрыс
қолдану жолдары және ... ... мен ... да сөз ... пікірінше, бұл мәліметтер техникалық аудармашыға біршама пайда
әкеліп, онсыз да қиын жұмысын жеңілдетеді.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... жазбаша және ауызша түрлеріне
және қағидаларына арнайы тоқталдық. Солардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... Бұған қоса, қазіргі ғылыми-техникалық
аудармашының кейпі, оған қойылатын талаптар мен жүктелетін міндеттер әңгіме
болды. Қосымша ретінде ... ... ... және газ, ... ... технологиялар саласында жиі кездесетін терминдердің автор
ұсынған қазақ тіліндегі баламаларының кестесі берілген.
Қазақстан ... ... тілі – ... тілін қолдану мен
дамыту мақсатында бүгінгі күні атқарылып жатқан қызмет жетерлік. Қоғамның
қай саласында ... ... ... ... ... байланысты іс-
шаралар қарқынды жүргізілуде.
Қазақ тілін қоғамның немесе ғылымның кез келген саласына ... ... ... бірі – ... ... ... ... қажет етпейтін шындық. Өйткені қазақ тілін қолдану мен ... ... ... ... ... ... Оның үстіне, кез келген
ұлттың тілі, ең ... ... пен ... ұлт пен ... ... ... қарым-қатынас жасауының құралы, екіншіден, әлеуметтік-
экономикалық және саяси қатынастар тілсіз жасалмайды, ... ... ... ... ... ғылым екендігін ескерсек, белгілі бір
ұлттың екінші бір халықтың ғылыми-техникалық жаңалықтарымен танысуына, ... ... ... ... ... бір ғана ... өмір сүреді. Сондықтан сол бір
ғана әлем жайлы ... да, ... де ... ... ... ... халық пен ұлт өкілдерінің әлем ... ... мен ... болатындығын да жоққа шығаруға болмайды. Бұл ерекшелік әрбір
ұлт пен халықтың тарихына, салт-дәстүріне, ... мен ... ... т.б. ... байланысты болатындығы хақ. Әрбір халық,
сол халықтың өкілі әлем бейнесін өнерде (өнерде, биде, ... ... ... ... т.б. ... ... ... «әлем
бейнесінің» нағыз айқын да дәл көрінісін тіл ... ғана ... ... ... ... ... жеке өкілінің танымы мен талғамын байқатып
қана қоймай, сол ұлттың өткені мен бүгінінен хабар ... ... ... ... ... ... әлемді тілде бейнелеуін зерделеу үшін
сол ұлттың тарихымен, ... ... өнер ... ... ... білімінің аударма саласы да кез келген халықтың ... ... ... ... ... ... ... бір
тілдегі тілдік бірліктерді екінші тілге тәржімалап қана қою емес, сол
бірінші ... ... ... ... ... ... бейнесін» екінші
аударылатын тілді қолданатын халықтың тілі арқылы ... ... ... ... қай ... ... ... аударма, ілеспе аударма,
ғылыми-техникалық аударма, ... ... ... ... ... таза ... ... дүниеге келеді деп ойлаймыз.
Әрине бүгінгі таңда аударма ... ... ... ... ... ... ... орысша мәтіндерді қазақ тіліне тәржімалап
қана жеткізу деген ұғым қалыптасқан. Бір қарағанда, қазіргі жасалып ... өзі де ... ... Бірақ қазақ тілі мемлекеттік тіл
ретінде қоғамның, ... әр ... өз ... ... етуі үшін
аударма процесіне мұндай көзқарас таныту – ... ... кері ... оның ... ... үлкен қателік. Олай болса, мемлекеттік тілді
қолдану мен дамыту іс-шараларының қатарына аударма ... де ... қосу ... ... ... ғылым тілі дәрежесіне көтеру үшін
термин және терминология мәселелерін тиянақтау ... ... ... орыс ... ... қазақ ғылыми-техникалық мәтіндерін жүйелеу
қажет.
1-тарау. Ғылыми-техникалық мәтін аудармасы және техникалық ... кез ... ... ... ... құралдары бар. Ұстаның
құралы балға мен ара болса, аудармашының ...... мен ... өте келе бұл ... ... әрі жетіліп, ноутбук пен электрондық
сөздікке айналды. Ал техникалық ... ... осы ... ... ... ... ... құралдары мәселесін
дипломдық жұмыстың тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... қолданатын ақпарат көздері барлық аудармашы қолданатын
жалпы және негізінен техникалық аудармашыға тән арнайы деп екіге ... ... ... жүйе ... ... ақпарат көздері
І. Жалпы сөздіктер
А. Қостілді сөздіктер
1. Арнайы емес ағылшын-орыс ... және орыс ... ... ... Біртілді сөздіктер
1. Түсіндірме сөздіктер
а) Қазақ және ағылшын тіліндегі ... ... ... ... сөздігі
2. Қосалқы сөздіктер
а) Синонимдер сөздігі
ә) Антонимдер сөздігі
б) Орфографиялық сөздіктер
3. Жалпы энциклопедиялық сөздіктер
ІІ. Жалпы энциклопедиялар
Арнайы ... ... ... ... ... ... ... Политехникалық сөздіктер
2. Салалық сөздіктер
3. Қосалқы сөздіктер (мысалы, қысқартулар сөздігі)
Ә. Арнайы біртілді сөздіктер (мысалы, «Қысқаша политехникалық сөздік»)
ІІ. ... ... ... ... ... ... ... кітаптар
ІV. Арнайы кәсіби әдебиет
V. Басқа ақпарат көздері
А. Жиналған тәжірибе
Ә. Мамандардан кеңес ... ... ... ... ... ... үшін ... қағидаларды есте
сақтаған жөн:
1. Кез келген қостілді сөздік (фразеологиялық сөздіктен басқа) ... тек ... ... ... ... ... тек оның ... контекстегі мағынасын ғана береді.
2. Сөздікте қолданылатын барлық шартты ... ... мен ... ... ... жақсы білу керек.
Қостілді сөздіктің мысалы ретінде профессор И.Р. ... ... ... ... алуға болады.
Сөздік жайлы қажетті мағлұматтар
1. Сөздіктегі сөздер алфавиттік тізбекте тұрады.
2. Мұндай сөздікте тек қарапайым сөздер ғана емес, ... ... ... де ... ... олар тех., яғни ... саласына қатысты сөз
деген қысқартумен немесе термин қолданылатын саланы ... ... ... ...... палеонт. –
палеонтология; а.-ш. – ауылшаруашылық және т.б.
3. Егер екінші тілдегі эквиваленттер ... ... онда ... ... ал егер ... үтірмен бөлінсе, онда олардың мағыналары
әртүрлі боп келеді, мысалы:
temper – мінез, құлық;
vehicle – еріткіш; көлік.
4. Сөздік ... ... ... жиі ... ... болады.
Сөздікте қолданылатын қықартулар мен символдар
1. Рим цифрларынан кейін тұратын сөз таптарының қысқартулары:
• n (noun) – зат есім;
• a ... – сын ... adv (adverb) – ... v (verb) – ... pron ...... prep (preposition) – демеулік;
• cj (conjunction) – жалғаулық;
• int (interjection) – ... ~ ... ... ... орнына жазылады. Бұл символ тильда ... ... ... ... араб ... ( 1), 2), 3), т.б.) ... ... ... Жақшаға қосымша түсіндірмелер алынады. Мысалы: to sell by ... ... ς ... ... қызметіндегі зат есімді көрсетеді. Мысалы:
ς a hundred ...... ... ... жүздік сандарды білдіретін зат есімге
қатысты: ‖ a hundred and one.
7. ◊ символы фразеологиялық ... ... ... □ символы демеулікті етістікке қатысты. Мысалы: □ to hunt ... ~up, ... ... ...... ... аудармай, сол тілде сипаттау,
бейнелеу, мысалдар, синонимдер мен антонимдер арқылы сөз, ұғым ... ... ... ... ... ... түрде және әрқашан дәл бола
бермейтінін айта кету керек. Әсіресе, бұл ғылыми және ... ... Көп ... ... ... ... ғылыми
түсіндірмелермен сәйкеспейді.
Ф.Н. Петровтың «Словарь иностранных слов» сөздігі басқа тілдерден енген
орыс сөздерін түсіндіреді: бұларға, ... ... грек және ... ... ... ... мен терминдер немесе кірме сөздер
жатады.
Сөздікте ғылыми-техникалық терминдер толық және дәл ... ... ... үшін ... ... көзі ... ... мұнда тек қана қоғамдық, экономикалық ғылымдар ... ... ... мен ... ғылымдары жайлы жүйеленген
мәліметтерді табуға ... ... ... және ... үнемдеу үшін, ең алдымен
алфавиттік сілтегіштен бастау ... Бұл ... ... ... табу ... ... ... қостілді сөздіктер
Мұндай сөздіктер ғылыми-техникалық терминдердің және ... ... ... қолданылатын күнделікті ... ... ... ... ... ... ретінде А.Н. ... ... ... ... алуға болады.
Сөздіктегі материалдар алфавиттік-ұялы жүйеде орналастырылған, яғни егер
термин бір сөзден тұрса, оны ... ... ... ... ретпен
іздеу керек, ал егер термин бірнеше сөзден тұрса, онда оны ... ... ... ... Әдетте, анықталатын сөз терминологиялық тіркес соңында
тұрады.
Политехникалық ... ... ... мен ... барлық
салаларына қатысты ( гректің «поли» сөзі «көп» деген мағынаны ... бір ... қай ... ... ... ... үшін арнайы
қысқартулар қолданылады. Мысалы: свт. – ... к.-ф. ... мен ... ак. – акустика. Сөздік соңында ғылым мен
техниканың түрлі салаларында кеңінен қолданылатын әріптік ... ... ... ... ... ... ... өте қажетті мәліметтер де бар. Мысалы:
ағылшын және ... ... ... фут, ... ондық
бөлшектердің, т.б. белгілері; әртүрлі математикалық белгілер, символдар мен
қысқартулар; грек алфавиті; ... ... ... және ... ... ... және ... мен Америкада өлшемдердің халықаралық ондық жүйесі ресми түрде
қабылданса да, ағылшын тіліндегі арнайы ... ескі ... әлі ... ... ... ... аудармашы ондықтарға ауыстыруға міндетті.
Қостілді салалық сөздіктер
Политехникалық сөздікке қарағанда, салалық ... ... бір ... ... мен ... ... айтарлықтай көп болады, себебі
бір политехникалық сөздік жүздеген ... ... ... ... ... ... реті ... те, ұялық та, аралас та бола
алады.
Қосалқы қостілді сөздіктер
Қосалқы сөздіктің мысалы «Ағылшын және ... ... ... ... ... ... сөз басқа сөздерге ұқсамайды, мысалы, «pet»
(petrol сөзінен), «bob» (bobbin сөзінен) және т.б. Егер бұл ... ... ... ... ... контекстке сай келмейді.
«Pet» сөзі дәстүрлі сөздікте «сүйікті» болады да, қысқартулар ... ... ... «disc» ... бір ғана ... ... ал
қысқартулар сөздігінде бұл сөзге ондаған балама бар.
Арнайы біртілді сөздіктер
Мұндай сөздіктерде әртүрлі құрылғыларға ... ... ... ... ... түрлі өндірістік процесстер, ... ... және т.б. ... ... ... ... кітаптар техника және ғылымның түрлі салаларында жұмыс
істейтін мамандарға арналған және әртүрлі ... ... ... ... сандық деректерді қамтиды.
Алайда, техникалық аудармашы анықтамалық кітапта түпнұсқаны дұрыс
түсінуге және оны сапалы ... ... ... ... ... себебі
оларда әртүрлі детальдар мен процесстердің атаулары, өндіріс тәсілдері ... ... ... және кез ... ... ... ... тізімі беріледі.
1.2. Ғылыми-техникалық аударма түрлері
1. Толық жазбаша аударма
Толық жазбаша аударма ... ... ... ... ... ... ... ақпарат (шет тілдегі нұсқаулық, жол
бетшесі, кеден декларациясы, т.б.) осы аударма түрі арқылы шыңдалады. ... ... ... бірнеше ереже бар.
Толық жазбаша аудармамен жұмыс істеу бірнеше кезеңді ... ал ... ... бұзу ... ... нұқсан келтіреді. Әр кезеңге жеке
тоқталып кетсек.
1-кезең
Тікелей аударуға көшпес бұрын ... ... алу және ... ... ... ... ұғыну үшін аудармашының мәтінді бір
немесе бірнеше рет оқып алғаны абзал.
Аудармашының міндеті – сенім-нанымына ... ... ... ... ... жеткізу мәнерін, дәлелдеу амалдарын толықтай бойына сіңіру.
Егер оқу барысында аудармашы өзіне таныс емес ... ... ... ... ... ... жүгінуге тура келеді.
2-кезең
Екінші кезеңде аудармашы түпнұсқаның жеке ... ... ... жеке сөйлемдер) жұмыс істей отырып аударманың алғашқы
нұсқасын жазғаны жөн.
Алдымен ... ... ... ... ... ... Алынған
бөліктің көлемі мағынасының толықтығына, мазмұн қиындығына және ... ... ... ... ... ... тіліне аударылады. Аудармашы ... ... яғни ... ... ... және ... ... отырып, мәтінді өз сөзімен аударады. Бұл жерде аудармашының
түпнұсқаға қарамай аударуы өте ... ... ... бір ... ... ... жазу қиын болады, әйтпесе ... және ... ... ... ... Көп ... екі ... заңдылықтары
сәйкесе бермейді және бір-біріне қарама қайшы боп келеді.
Түпнұсқа бөлігі аударылып болғаннан кейін маңызды ақпараттың таста–лып
кетпеуі үшін ... ... ... ... ... екі ... ... байланысты сақтау керек.
3-кезең
Үшінші кезеңде аударманы соңғы рет өңдеп, сәйкессіздіктерді жөндеу үшін
оны ... ... оқып ... ... ... стилін, сапасын,
бірқалыптылығын және логикасын тексеріп алған жөн. ... деп ... ... ... ... көрініс табатын бір нәрсенің
түрін түсінеміз. Аударма ісіне байланысты стиль дегеніміз:
• түпнұсқа тілінің өзіндік ерекшеліктері;
... ... түрі ... ... ... мазмұн сапасы; ғылыми-техникалық аудармадағы сапалы аударма өзінің
дәлдігімен, ықшамдылығымен, ойды ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Аудару кезінде мынадай қағидаларды сақтаған жөн:
• егер бір ойды ... ... ... ... туып ... онда ... және ықшамын таңдаған абзал;
• егер басқа тілден еңген сөз кездесіп жатса, оны ... ... ... ... барлық терминдер мен атаулардың дара мағыналы болуы шарт.
Кейіннен редактор аудармашының түпнұсқаны түсінбеуі салдарынан ... және ... ... ... мүмкін.
4-кезең
Бұл кезеңде аудармашы мәтін тақырыбын аударуға көшеді. ... ... ... ... сәйкесе бермейді. Себебі көркем шығарма авторлары
оқырманды өзіне ... алу ... ... ... тартымды, құлаққа
жағымды және күлкілі етіп қоюға тырысады. Ал ... ... ... мүлдем басқа. Тақырыпта мәтіннің мәні толықтай ... ... да ... ... барлық ерекшеліктерін ескере отырып,
жұмыстың соңында аударылады.
2. Рефераттық аударма
Техникалық ... ... түрі ... ... ... ... аударма түрлері тек оның ықшамдалған нұсқасы болып табылады. Демек,
мұндай аударма түрлері ғылым мен ... ... ... ... ... ... қызметінің жұмысшыларын ақпараттандыруды,
сонымен қатар, ... ... ... және ... жеңілдетеді.
Толық жазбаша аударманың шағын нұсқаларының бірі – рефераттық аударма.
«Рефераттық аударма» атауы «реферат» (реферат – ... бір ... ... ... ... шолуы) сөзінен шыққан. Жалпы ғылыми-
техникалық аудармада рефераттаудың үш түрі қалыптасты:
1) рефераттық аударма;
2) ... ... ... ... ... ... аудару (патент
рефе–раттарын аудару).
Рефераттық аударма – түпнұсқаның алдын-ала ... ... ... түріндегі толық жазбаша аудармасы. Рефераттық аударма
түпнұсқадан әлдеқайда ықшам, ... ... ... ... ... қалдырып кетеді.
Рефераттық аудармамен жұмыс істеу бірнеше кезеңді қамтиды:
1-кезең
Түпнұсқамен алдын-ала танысу, берілген саламен және оған ... ... үшін ... ... қарап шығу, мәтінді ... ... ... және ... емес бөліктерін квадрат жақшалар–ға
алу.
3-кезең
Диспропорцияны және қисынсыздықты жою үшін қажетті бөліктерді оқу.
4-кезең
Түпнұсқаның керекті бөлігін мәтіннің логикалық ... ... ... ... ... ... сызбалар немесе басқа да иллюстрациялық
материалдар болса, аудармашы олардың ең маңыздыларын таңдап ... ... ... ...... ... аннотацияны басқа тілде жазу.
Аннотация (лат. annotatio – ескерту) деп ... ... ... ... ... ... ... екі негізгі түрі бар:
Арнайы мақала немесе кітап аннотациясы – ... ... ... мен ... ... ... беру арқылы сипаттау.
Аннотацияның екінші түрі – шетел патентінің ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – түпнұсқаны
сипаттауында. Бұл аударма түрі мынадай жүйеде жүзеге асады:
• аудармашы кітапты немесе мақаланы ... оған ... ... оның ... мәселелерін баяндайды не болмаса құрылымы мен мазмұнына
шолу жасайды.
Аннотациялық аударманың көлемі түпнұсқамен салыстырғанда әрқалай боп
келеді, бірақ әдетте 500 ... ... ... ... ... техникалық аудармалардан өзгешелігі –
түпнұсқаның ықшамдалған кейпінің тікелей аударма түрінде емес, сипаттамалық-
пікірлік түрде ... ... ... ... ... ... ... Патенттік әдебиет аудармасы
Патентке қатысты техникалық аударма мәтінмен ... ... ... ... ... ... ... аудармасы;
• «жедел ақпарат» аудармасы;
• патенттердің аннотациялық аудармасы;
• патент тақырыбын аудару;
• патенттік рефераттар аудармасы;
• консультативтік ... ... ... ... мен ... бар. Бұл ... ... толық жазбаша аударма ережелеріне қосымша талаптарды қатаң
сақтауға мәжбүр етеді.
Ожегов сөздігіне сүйенсек, «патент» (лат. patens – ... ... ... өз ... ... ... құжат. Техникалық аударма – бұл
ғылыми және техникалық ақпаратпен алмасу, ал ғылым мен техникадағы ...... ... өте ... сөзі ... аудармада кең
қолданысқа ие болды. Әдетте өнертабыстың тек ... ғана ... ... ... ... ... ... сипаттамадан;
• толық сипаттамадан;
• патент формуласынан;
• иллюстрациялық бөлімнен тұрады.
Титулды бөлімде патентті тіркеуге, сақтауға және ... ... ... айтқанда: патент нөмірі, патент берілген мемлекет
атауы, өтініш беру күні, патент ... ... ... ... ... ... ... түрлерін сараптау жүйесінің шартты сандық және
әріптік белгілері), патент формулаларының ... ... ... ... ... ... мазмұны әр мемлекетте әртүрлі болып келеді, ... ... ... ... кеңсесінде және ... ... ... мен ... ... ... ... деректердің берілуі
шарт.
Патент атауы – бөлек тақырып. Көп ... ... ... ... ... ... ... жасалып, сол картотека арқылы ғылым мен
техника ... ... және ... қызметінің жұмысшылары өздеріне
қажетті өнертабыс жайында мәлімет таба алады. Патент атауларының аудармасы
көркем шығарма ... ... ... ... ... бар ... сипаттама – бұл өтініш хатпен бірге берілетін және ... ... ... ... ... ... өнертабыс сипаттамасы.
Сондықтан толық жазбаша аудармада алдын-ала сипаттаманың қажеті жоқ.
Толық сипаттама алдын-ала сипаттамадан тек ... ... ... ... ... ... толық сипаттамада патенттеулі құрылғының әр
түрлі ... ... ... ... ... Егер титулды бөлімде
өнертабушы немесе патент ... ... мен ... бұл мәліметтер толық сипаттаманың алғашқы абзацында ... ... ... ... ... ... ... сипаттама жалғасы болса да, құқықтық тұрғыдан ол
― өнертабысты басқа өнертабыстардан ерекшелейтін жаңалықтар көрсетілетін
патенттің ... ... ... ... патент формуласы мына сөздермен
басталады: claim, claims (I claim, We claim, What I claim is, What we ... ... ... ... абзацтардан құралған бірнеше пункттан
тұрады. Формула бір ғана пункттан тұрса, сәйкесінше ол нөмірленбейді.
Дәстүр бойынша ... ... ... ... ... ... көлемінде жазылады.
Әдетте иллюстрациялық бөлім сызбалардан тұрады. Сызбалар сипаттама
басында нөмірленіп, тізбеленеді. Сызбадағы бөлшектер ... ... ... ... ... ...... тілдегі ғылыми-техникалық мақала не
патент түпнұсқасын алдын-ала қысқартпай, қазақ тілінде рефератын ... ... ... ... ... ... ақпарат» ― ... ... ... ... құрылымы біршама өзгеше: ... ... ... зерттеп, оның мән-жайын өз көзқарасы мен
жоспарына сүйене отырып баяндайды. ... ... ... өз ... ... ... бермейді.
«Жедел ақпарат» аударма көлемін аудармашының өзі де, тапсырыс беруші ... ... ... мен ... сөзбен баяндалғаны абзал. «Жедел
ақпарат» аудармасына ықшамдылық және объективтілік тән.
Патенттердің аннотациялық аудармасы
Патенттердің ... ... мен ... ... ... біршама ерекшеліктер бар. Бұл аударма түрі ... ... ... ... ... аудармашы өнертабыс
мәнін сипаттамай, қысқаша баяндайды; өнертабыстағы тың ... ... ... ... ... мен ... ... қажеті жоқ.
Патент атауын аудару
Патент атауын аудару – патенттердің жүйелі каталогын құрастыру және ... ... ... ... ... ... аударма түрі.
Атаулардың аудармасы атаулы сөйлем түрінде өнертабыс мәнін, ... ... ... ... ... ... аудару үйлесімділікті, көркемдікті, тіпті ықшамдылықты да
қажет етпейді. Патентті іс жүзінде қолдануды ... ... сала ... ... жаңа ... ... беру ... патент қызметі жұмыскеріне қажетті ... ... ... ... ... аудармасынан патент кітапханаларының каталогы, патент
әдебиетін ... ... ... ... патенттердің
библиографиялық тізбегі жасақталады.
Ағылшын тіліндегі кейбір патент атаулары оның мазмұнын толық ашпайды
(“Crates”, “Improvements in or Relating to ... ... ... for Carrying a Chemical Reaction ... ... ... ... ешқандай пайда әкелмейді. Тақырыпты аудармай
тұрып, алдымен патентті мұқият зерттеп алған жөн. Бірақ ... ... еш ... жоқ, ол үшін тек ... ... ... ... абзацымен, өнертабыс формуласының бірінші пунктымен және сызбалармен
танысу ... ... ... ... ... ... ережелерді
ұстанған абзал:
• тақырыпта «жетілдірілген», «жаңа», ... ... ... ... ... ... мәні жоқ. Кез-келген
өнертабыстың өзі ... да ... ... ... ілік ... ... ... жөн (мысалы, «көтергіш
терезенің тұтқалы механизмінің топсасы»).
Консультативтік аударма (маманға арналған)
Консультативтік аударма – тапсырыс ... ... ... ... ... ... ... аннотациялау, ауызша
рефераттау және тақырыпты ауызша аударуды қамтитын техникалық аударма түрі.
Аудармашы-кеңесші шет ... ... ... ... ... ... Маман кез-келген мақала жайлы сұрақ қойса, аудармашы-
кеңесші қолда бар материалдан аннотация не реферат жасайды; ... ... ... ... ... ... және ... аударма
Ілеспе және синхронды аударма – ауызша аударма түрлері. Ауызша
техникалық аудармашы ... қол қою, ... ... ... ... және ... да көрмелерде, халықаралық ... ... ... ... ... ... және
баяндамаларда, бір сөзбен шешен және оның ана тілін ... ... ... ... ... ... Келісімшарт сәттілігі тікелей
аудармашының біліктілігіне байланысты.
Ауызша аудармашы қос тілді жетік меңгергені жөн, ... ол екі ... ... ... болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... қажет, өйткені біріншіден, уақыт
тығыздығы, екіншіден, ауызша аудармашының ешқандай сөздігі ... ... ... ...... келе ... ... шешен сөзін тыңдап
барып жасалатын ауызша аударма түрі. Ілеспе аударманың негіз қалап, ... ... ... ... мектебінен басталады. 1941 жылы
құрылған бұл мектепте ілеспе ... ... ... ... ... ... ... ағайынды Каминкерлер, Жорж Матье есімдерімен тығыз
байланысты. А.Веллеман – ілеспе аударма ... ... ... ... ... пән ... ... дәлірек айтсақ, ілеспе
аудармадағы жазба ... ... ... ... ... ... ... арқылы “үздіксіз” сөйлеуіне мүлде
қарсы шықты. Олардың ұйғаруынша ол сөзін түгел сөйлеп ... ... ... ... ... ... ... және «үздіксіз» деген екі түрі бар.
Абзацты-фразалы аударма ... ... және ... кезінде
сөйлеушінің арнайы жасайтын кідірістерінде ... ... ... ... аяқталған фразалардан кейін болғаны абзал, өйткені
аудармашы аяқталмай қалған, контекстен тыс сөздерді не тіркестерді ... ... мен ... ... жұмыс істеуінің нәтижесінде ғана
абзацты-фразалы аударма сәтті шығады.
Абзацты-фразалы аудармадан басқа шешеннің сөзін аяқтап ... ... ... ... кеңінен қолданылады. Көптеген халықаралық
ұйымдарда осындай аударма түрі ... Бұл ... ... ... үшін тоқтатпайды. Сөйлеуші сөзін ... ... қана ... ... Кейде шешеннің сөзі тым ұзақ болады. Эдмон Кари ... ... ... ... ... ... ... 2,5
сағатқа созылған сөзіне үздіксіз ілеспе аударма жасаған. Ұлттар лигасының
мәжілісінде екі ... тілі ... және ... ... ... ... ... ұзақ мәтіндерді есте сақтауы ... оған ... ... ... ... мен ... ... Әрбір
аудармашының өзі ғана түсінетін арнайы ... ... ... ... қысқартуларды, кейбіреулер суреттік белгілерді, ал үшіншілер
пунктуацияны жақсы есте сақтайды. ... ... ... ... ... қарап таңдау керек.
Ауызша аударманың түрлеріне сәйкес баламалы ... ... ... ... ... ... талап – бастапқы мәліметтің негізгі
мазмұнын дәл ... ... ... ... ... ақпараттың құндылығын
құрайтын негізгі элементтерін тегіс қамту. Кейде күрделі жағдайға орай
аударманы ... және ... ... ... де ... ең ...... жедел, дәл, шынайы жеткізу. Ілеспе аударма
мынадай бөліктерден тұрады:
1) Ақпарат көзі (немесе жіберуші).
2) Ақпарат.
3) Ақпаратты өз тілінен ... ... ... ... ... ... ... тілден қайта жасап шығарушы.
6) Алынған ақпарат.
ХХ ғ. 20-жылдары аяғында сөйлеуші сөзін бір уақытта бірнеше ... яғни ... ... ... бастады. Синхронды аударма тіркесі
гректің «syn» (бірге) + «chronos» (уақыт) деген ... ... екі ... ... ... не ... олар өтіп жатқан кезде
бір-біріне дәл сәйкестікте орындау дегенді білдіреді.
1926 жылы бостондық радиоинженер ... ... мен «IBM» ... Томас Уотсонның атына ілеспе аударма жасауға ... ... Сол ... ... олар Бостон қаласындағы дүкен иесі Эдуард
Филеннің көптен іске асыра алмай жүрген ... сөз ... мен ... бір ... ... ... туралы ойын жүзеге асырады.
Кеңес ... ... ... алғаш рет 1928 жылы VI Коминтерн
конгресінде ... ... бұл ... түрі тек Ұлы Отан ... арнайы техникалық жабдықтар ... ... ғана ... ... ... тез ... ... және түрлі конференция,
конгресс пен симпозиумдарда мақұлданды. Бірақ синхронды ... ... ... ... ... ... бірнеше себептер бар. Ең
бастысы – ... ... ... ... ... ... сөйлеушілердің пікірінше, синхронды аударма олардың тыңдаушылармен
қатынасын жоққа шығарып, сөздің эмоционалдық бояуын кедейлендіреді. Және ... ... ... аудармада сияқты ақпарат жеткізу дәлдігін
қамтамасыз ете алмайды. ... ... ... ... ... ... жүгінеді.
1.3. Терминдердің мәтіндегі рөлі
Ғылыми-техникалық мәтіндердің өзегі – терминдер, сондықтан олар
ықшамдылық, ... ... ... ... ... сай ... мазмұнын дәл беруі тиіс. Және де ... ... ... жиі ... ... ... тақырыбына айрықша
тоқталып кеткен жөн. Терминология дегеніміз – ... ... ... ... ... ... бір сөз ... тілде көп мағыналы, яғни бір түсінікке ... ... бере ... ... ... негізгі ұғымы «жазықтық» болатын
«table» сөзін алайық:
үстел, тақта, тақтайша, плита, қырат, скрижаль, кесте, тізім
стол, ... ... ... ... ... ... ... қатар, «table» сөзінің негізгі ұғымнан алшақтау, ауыспалы
мағынадағы бірнеше сөздер бар:
үстел басындағы адамдар,
(үстелге қойылатын) ас, ... ... ... ... ... көп ... – сол ... көркемдеуіш
құралдар байлығының бірден бір факторы. Лексикалық көпмағыналылық тілге
айрықша икемділік пен жандылық ... ... ең ... реңктерін жеткізуге
мүмкіндік береді. Ал, ғылыми-техникалық тілде басты талап керісінше ойды
барынша нақты жеткізу, әрі ... жол ... ... ... ... ... ... талап – оның бір ғана, ... ... ие ... ... іс ... бір ... ... өзі де бұл талапқа сай келе бермейді. Мысалы:
|engine ... ... ... |май, ... ... ... |
Әрине, бұл жағдай ... дәл ... ... ... ... ... түсіреді.
Сонымен, ғылыми-техникалық терминологияның шығу тегі қайда жатыр? Ең
үлкен топты кірме сөздер ... ... және грек ... ... ... ... ... құрайды. Бұлар ғылым мен техниканың дамуы
және жаңа ұғымдардың пайда болуы ... ... ... ... ... ... «parum affinis» (яғни «басқа заттармен аз жанасатын») деген
сөз тіркесінен шыққан «paraffin» атты жаңа оқшау зат пайда болды. 1850 ... ... ... арқылы жаңа қоспа жасап, оны alcohol
dehydrogentum сөздерінің алғашқы ... ... aldehyde деп атап ... гректің haima – қан және латынның globus – шар ... ... ... ... ... ... де ... көбісі XVIII-XIX ғғ. Англияда ғылымның жаппай ... ... ... ... ... ... жалпыәдеби тілге еніп,
күнделікті қолданыста да кездесіп жүр. Оларға мыналар жатады:
dynamo, barograph, ozone, ... cereal, ... ... және т.б.
XX ғасырда мынадай жаңа сөздер пайда болды:
penicillin, hormone, isotope, photon, ... radar, ... және ... ... ... жаңалықтардың күнделікті өмірмен тікелей
байланысты болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... көпшілікке таңсық, сол білім саласының
маманына ғана мәлім екенін атап кеткен жөн.
Терминдердің екінші бір ... ... ... ... қолданылатын,
жалпыәдеби сөздер жатады. Мысалы:
Jacket: 1) ... қап ... ... ... ... 1) ... конденсатор
To load: 1) тиеу
2) ... ... ... бір сөз ... бір ... ... ... әртүрлі
арнайы мағынада қолданылады. Мысалы, pocket – қалта сөзінің ... ... ... ... ... ... алу ... ... ... ... (радиода) |
|кен орны орналасқан жер (геологияда) ... жолы ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді:
Жай терминдер: oxygen – оттегі, resistance – ... velocity ... ... ... жасалатын күрделі терминдер. Терминнің
құрамдас бөліктері жалғауыш дауыссты арқылы жалғанады:
gas + meter = ...... ... ... бөліктердің қысқаруы да орын алады:
turbine + generator = turbogenerator – турбогенератор
ampere + meter = ammeter – ... ... ... ... сөз тіркестер:
direct current – постоянный ток – тұрақты қуат
barium peroxide – перекись бария – барий тотығы
Көп жағдайда ... ... ... ... біртұтастықтағы
сөз тіркесі кездеседі. Бұл біртұтастық көбінесе дефис арқылы жазылады:
low-noise penthode – шуы аз пентод – ... ... test – ... (бүгіліс) сынағы – испытание на сгиб
Аббревиатура, яғни сөз тіркестреді әріптік қысқарту:
e.m.f. = electromotive force – электрқозғалтқыш күш
Кейде сөз тіркесінің бір ... ғана ... ... = direct current ... – тұрақты қуат күшейткіші
Жеке сөзге айналған буындық қысқартулар:
loran (long range navigation) - «Лоран» ... ...... ... ... «Лоран»;
radar (radio detection and ranging) – радар.
Кейбір әріптерінің бейнелуіш формасына байланысты ... ... ... – Т-тәріздес антенна – Т-образная антенна;
V-belt – сына ... ...... ... әріп кейде жай ғана шартты белгі боп қалады:
X-rays – рентген сәулелері – рентгеновские лучи.
Терминдерді аудару кезінде келесідей жағдайлармен кездесуіміз мүмкін:
а) ... ... ... ... ... арқылы
аударылады:
antenna – антенна;
feeder – фидер (механизммен ... ... ...... ... терминдердің қазақ тіліндегі дәл баламасы болады:
hydrogen – сутегі;
voltage – кернеу.
б) Кей терминдер қазақ тіліне сөзбе-сөз аударылады:
single-needle instrument – бір ... ... system – аса ... ... ... ... ... тура аудармасы болмауы мүмкін. Сондықтан
аудармашыға конкретизация тәсіліне жүгінуге тура ...... ... белгілерінің жарықтығын реттеу;
combustion furnace – органикалық саралау пеші;
wall beam – көлденең қабырға бойымен жатқан ағаш.
Терминдерді ... ... ... қолданысын барынша азайтып, керек
кезде қазақ сөздерін жиірек қолданған абзал:
индустрия орнына өнеркәсіп,
агрокультура орнына ауылшаруашылық,
импеданс орнына толық кедергі.
Қазақ ... ... ... ... ұлттық ойсана мен ұлт тілі туралы көзқарас, оларға деген
қарым-қатынас түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... да тың арналарға қарай ойысты: әсіресе
қолданбалы тіл ... ... ... тілінің мемлекеттік тіл дәрежесін
барынша биік сатыға көтеру мүддесінде қазақ тілінің ... ... ... ... ... алына бастады. Бұл ретте республикада тіл
саясаты мен стратегиясына арналған нормативтік құжаттарда ізгі талаптарды
атап ... ... ... Республикасы Президентінің 2001 жылғы 21
ақпандағы № 550 Жарлығымен бекітілген «Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасында» қазақ ... ... ... ... ... ... ... «қазіргі қазақ әдеби тілінің сөзжасам процестерін, ... ... ... ... ... жүйеге келтіру, қазақ
тілінің толыққанды ... ... ... бұл үшін тілдің
лексикалық және семантикалық тынысының мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... терминжасам процесі, ең алдымен сол тілдің сөздік
құрамы, ұлттық лексикасы негізінде жүзеге ... ... ... ... бар ... мен түбірлерден жасалады. Осыған орай, терминдер
қатарында сол тілге тән әр ... ... ... ... ... ... сөз, ... сөз, сөз тіркесі және т.б.
Жалпы терминжасам процесінің нәтижесінде жасалған терминдік бірліктерді
тұтас ... және көп ... деп ... ... ... Осы ... ... барысында туындайтын терминдердің басым көпшілігі
тұтас құрылымды болып ... ... ... ... ... процесінің семантикалық
нәтижелері төменде келтірілген бір түрде ... ... таза ... ... бір сөз ... ... сөз ... ауысып,
мағынасының ешбір өзгеріссіз қалуы): аударылған мәтін ―› аударма мәтіні;
2) транспозиция (туынды сөздің синтаксистік сипаты мен ... ... ―› ... түсу ―› ... модификация (бір сөз табына жататын сөз тудырушы және туынды сөздер
терминдері арасындағы айырмашылықтар): тіл ―› ... ... ―› ... ―› анықтамалық;
4) мутация (бір сөз табы терминдерінің ... және ... ... ―› ... ... ... ... терминдік бірліктердің жай
тілдік бірліктерден өзгешелігін ескере отырып, ең басты ... ... ... ... және ... ... белгілі бір
мақсатпен жасалуын атап көрсетуге болады. Осы ... ... ... ... ... болады:
А) қалыпты терминологиялық аталым (нормаға сәйкес, ... ... ... мұрағатшы, кітапханашы, тасымалдаушы т.б.;
Ә) мутациялық терминологиялық аталым (стандартты, тұрақты үлгілерарқылы
жасалған терминдер): сауыншы, зергер, емші, қазаншы, ... және ... ... ... ... ... нормаға сәкес жасалған, бірақ
алғашқы кезеңде термин жасандылығы белгілі болып тұрады). Ескере кететін
жайт, бұл терминологиялық ... ... ... ... ... ... лексикалық аталымда бұл түрге жатқызылатын атаулар
негізінен белгілі бір ... ... үшін ... ... ... ... планшетші және т.б.
Терминология саласындағы неологизация құбылысына саналы ... ... тән. ... ... және өндірістік сала мамандары
өздеріне қатысты терминдер құрамын жай ғана ... қоя ... ... ... ... ... ... мен жетілдірілуін
ескерулері тиіс. Яғни, жаңа ... ... тек ... ғана ... бірге қазіргі әдеби тіл нормалары мен талаптарына ... ... ... ... ... алынады.
Ғылыми-техникалық даму кезінде жаңа терминдер жасалуы, тіпті жаңа
терминологиялардың пайда болуы – объективті ... ... енді ... ... мен техника салаларының (кибернетика атаулары, ғарыш саласының
жаңа терминологиясы) және жаңа ... ... ... ... уақытын (күні, айы, жылы) анықтауға әбден болады. Бірақ дәстүрлі
терминологиялық кешендер ... ... ... үздіксіз даму
сипатын ескреген жөн. Себебі жаңа терминдер мен терминологиялық жүйелер
ғылым мен техниканың ... жаңа ... ... пайда болуымен
байланысты дүниеге келетіндігі бршаға мәлім.
2-тарау. Ғылыми-техникалық мәтінді аудару ... ... ... ... лексикалық мәселелер
Аударманың лексикалық мәселелеріне көшпес бұрын, алдымен зат, ұғым және
сөз арасындағы байланысты қарастырайық.
Кез келген ... ... ғана тән ... бар. ... жеке де, ... ... да тән бола алады. Берілген категория заттарының барлық
белгілері ұғымды құрайды. Әр түрлі ... ... әр ... ұғым
негізінде құрылғандығы аудармаға негізгі салмақ түсіреді.
Мысал ретінде «таға» ... ... Біз ... сөзін түрлі тілде
айтқанда, оның естілуі де, ... да ... ... ... бірдей
болып келеді. Қазақ тілінде «таға» сөзіндегі мәлімет заттың ... ... ... ал ... ... ... - ... киімі».
Аударманың екінші қиындығы ретінде түрлі тілдегі ұғым көлемінің сәйкес
келмейтіндігін қарастыруға болады. Ұғым ... деп ... бір ... барлық мүмкін мағыналарын айтамыз. Әр түрлі ... ... ... ... ғана ... ... ... бұл сөздер алуан түрлі жолмен
дамығандықтан, келесі аудармасы ... тек ... ... мен ... ... ... жайлы бөлек сөз еткен
жөн. Ағылшын және қазақ тілінде мағынасы мен ... ... ... ... ... аударуда қиындықтар туындамайды. Аудармашы мақал-
мәтелдерді қиналмай тәржімалайды.
A fair face may hide a foul heart. – ... ... іші ... gain without pain. – ... етсең емерсің.
Алайда түрлі тілдегі мақал-мәтелдердің әр түрлі ұғымдармен суреттелуі
аударма тәжірибесінде жиі ... ... ... аудармашы алдымен
берілген фраза мазмұнын ұғынып, кейін сол ойды басқа сөздермен жеткізуі
қажет.
Nobody wanted him to come to the parties as he ... the talent ... ... a pipe. – Ешкім оның той-думандарға келуін қаламады,
себебі ол бәрінің ішін пыстырып ... ... ... ... ... ... ... табылмаса, онда
тәржіманға фраза мазмұнын өз сөзімен жеткізуіне тура ... and fools must not play with edged tools. – Бала мен ... ... ... ... ... сөздердің көпмағыналылығымен байланысты «сөздердің
ауысып-түсуі» (zeugma) де маңызды. Мұның мәні – бір адамның айтылған ... ... ... ... түсінуінде. Осыдан барып түрлі ... ... ... халықтың әзілін аудару өте қиын, тіпті ... емес ... ... ... ... сол ... мұң-мұқтажы, астарлы ойы және ғасырлар
бойы жинаған тәжірибесі жатыр. ... ... орыс не ... ... ... ... Мұндайда тәржіманға аударма тілінде ... ... ... ... қажет. Ал егер бұл да болмаса, онда сілтемеде
сол сөздің мағыналарын ... ... My father makes faces all ... Why does he do that?
A: Because he works at a clock factory.
Бұл жерде: to make faces – ... ... to make faces – ... ... ... ... ... тілінде негізінен латын және грек тілдерінен алынған
кірме сөздердің ... әрі ... зор. Бұл ... кең ... ... ... Интернационалдық сөздер көптеген тілде
кездеседі, олардың дыбыстық және бейнелеу формалары бірдей, әрі ... ... ... ... ... ... ұғымдар дара мағыналы
болғандықтан, аудармашы оны басқа тілге ... ... ... ... Бір жағынан, түбірі арқылы бұл сөздердің қазақ ... оңай ... ... ... ...... radio ... mechanization – механизация, atom – атом. Екінші жағынан, ... ... ... ... «түпкілікті өзгерту» немесе «бір
айналым» сияқты ... бар ... ... ... біле ... ... интернационализмдер әр түрлі ғылым салалары
бойынша бөлінеді: физикада – ... ... ... ...... радиотехникада – радио, диод, триод, және т.б. Ғылым салаларының
атаулары да интернационалдық болып табылады: ... ... ... ... ... сөздердің қазақ және ағылшын
тілдеріндегі ... ... ... ... жөн. ... ... ... достары» деп атайды.
Есте сақта:
lunatic – жынды, complexion – ... ... hospital – ...... cabinet – шкаф ... ... cession – кеміту, fabric –
мата, resin – ... accurate - дәл, control – ... сөз ... аудармасы
Әрбір тілдің дамуы барысында тұрақтанып қалған белгілі бір дәстүрлі сөз
тіркестері бар. Тұрақты тіркестерді тәржімалау ... ... ... баламасын берген жөн. Алайда басыңқы сөз мағынасының сақталуы қажет,
ал бағыныңқы сөздің логикалық мағынасы ... ... да, ... ... ... ... ... gain one’s living – ақша табу;
to pay attention - көңіл бөлу;
to have dreams – түс көру;
to ask a question – ... ... run – ... ... smoking! – ... ... тиым ... контекстің рөлі
Кез келген дамыған тілдегі сөздердің бірнеше ... ... ... ... яғни ... деп атаймыз.
Контекст – бір сөзді дара мағыналы қылатын мәтін бөлігі. Кейде бір
сөздің мағынасын түсіну үшін ... ... сөз де ... ал ... ... оқып алу ... Кейде контекст айқындылығы сонша, аудармашы бірден
сол сөздің мағынасын таба алады.
Шет тілде ... ... ... байланысқан бірнеше пікірден тұратын
мәтін құру арқылы жүзеге асырылады. Мәтін тілдегі барлық тіл ... ... ... контекстен тұрады, ал түпнұсқа мәтін аудармашы
жұмысының басты нысаны боп табылады.
Аудармашының түпнұсқаны ... мен ... емес ... сол ... үлкен айырмашылық бар. Аударуға бағытталған түсінудің ... бар: ... ... ... ... қорытынды жасау
міндеттілігі және аударма тілінің ... ... ... ... ... жоқ адам ... кейбір элементтерін тек болжамдап қана түсінуі
мүмкін. Аудармашы, керісінше, тәржімасында қандай балама ... ... алуы ... ... «It is ... to get clear which are ... and ... impediments that prevent Britain from making
the best use of its ... ... ... үшін institutional сөзін
нақтылаудың қажеті жоқ. Бұл сөз ... ... ... не ... институт) сөзінен туындайды және institutional сөзінің нақты қай
мағынаға сай екенін анықтау маңызды ... Бұл ... ... ... әсер ... ... дәстүрлер, заңдар, мекемелер және қоғамдық
институттар жиынтығы меңзеліп тұрғанын болжауға болады. Алайда аудармашы
үшін мұндай жалпылама ... ... ... ол сөз мазмұнының жалпы
түсінігін емес, мәтіндегі нақты мағынасын келесі тілге жеткізуі ... ... ... ... ... ... дәстүрлі, т.б.
кедергілер) тек біреуін ғана таңдауына тура келеді.
Келесі сөйлемді аударғанда да ... ... ... ... F.D. Roosevelt was baited and frustrated by the right and adopted by
the left, Ms ... ego was enlisted in support of the popular ... baited, ... және adopted ... нақты қай
мағынада айтылғанын, Ms political ego ... ... ма, ... ... әлде ... саяси симпатиясы ма деген сияқты сұрақтарға жауап
беруі қажет.
Қандай жағдай болмасын, аудару ... ... ... дұрыс
баламаға қатысты бір ғана нақты шешімге келген жөн.
Ағылшын тіліндегі сөзжасам ... ... ... ... ... бар: ... және ... бірігуі. Аудармашының әрбір тәсіл ерекшеліктерін
жақсы білуі шарт; оған қоса, сөздерге әртүрлі ... ... ... мен ... ... ... бөлген жөн.
Сөзжасам тәсілдерінің алғашқысы – аффиксацияны (жаңа сөздердің ... ... ... ... ... ... ... сөздің басына жалғанып мағынасын өзгертеді.
Қазақ тілінде префикс атаулысы жоқ, бірақ белгілі бір көмекші сөздер ... ... ... ... Префикстер әртүрлі сөз таптарына
жалғана алады. Ғылыми-техникалық әдебиетте ... ... ... жиі ... ...... қарсы, қайшы antibody – ...... ... co-exist – ... ... – де- ... ... ... ...... қосымша, қосалқы ... - ... ... – экс-, ... ... -
эксчемпион
pre – (бұрын, алдында деген мағынада) prehistoric – ... ... – тыс, аса, ... артық ......... ...... ... деңгейден тыс) transatlantic ...... (аса, өте) ... ... ... ... префикстердің барлық тілде дара
мағыналы екендігін ... ... ... тілінде басқа да көптеген
префикстер бар. Олардың негізгілерін төмендегі кестеде ... ... ... сөз |Негізгі мағынасы ... |
| ... ... | | ... ... зат ... |сөз ... ...... |
| |сын есім ... ... ... |зат есім ... ... |countershaft – қарсы |
| | ... ... қ. ... |етістік, зат ... ... ... ... – |
| |сын есім ... |кәсіпорын, мекемені |
| | | ... ... (em-) |зат ... сын есім |сөз ... ... – |
| | ... ... ... im-, |сын есім ... ... мағына |illogical – қисынсыз |
|il-, ir- | ... ... – |
| | | ... ... ... сын есім ... ... |interaction - ... |
| | ... ... |
| | ... | ... |етістік, зат есім |болымсыз мағына ...... | | ... ... |зат ... сын есім |қарсы мәнді мағына ... – |
| | | ... ... ... ... |outbalance – басым |
| | ... ... ... ... сын есім ... аса, өте |overdo – тым тырысып |
| | | ... ... ... зат ... ... болып кеткен |postacceleration – |
| |сын есім | ... ... ... ... |қайталау, ... |rewrite – ... жазу |
| | ... | ... |зат ... сын есім ... ... |semiconductor – |
| | | ... ... ... |етістік, зат есім, |суб-; бір заттың ... – |
| |сын есім ... ... жағы ... |
| | | ... – |
| | | ... тыс ... |етістік, зат есім, |бәр нәрсені ...... |
| |сын есім ... оның |unkind – ... | ... ... | ... ... сын есім ... ... ... – жете |
| | ... ... ... ... сөз ... ... көмектесетіндіктен, оларды
табу және мағынасын ... ... ... ... ... ... Бұған қоса, сөздіктердің көбісінде жұрнақ немесе префикс
арқылы жасалған сөздер ... ... сөз ... ... тауып, содан кейін жұрнақ немесе префикс ... біле ... ... ... ... ... ең ... жұрнақтарына тоқталып кетейік:
1. -er, -or жұрнақтары
Қимыл, іс-әрекет жасаушы тұлға не механизмді білдіретін етістіктен зат
есім тудырушы жұрнақ: visitor – ... roller – ... ... a
reader – оқырман.
-er жұрнағы арқылы жасалатын зат есімдер белгілі бір қала ... ...... ... Oxforder – ... ... ... қазақ тіліндегі баламасының болуына қарамастан, кейде оны
аудару барысында бірқатар қиындықтар туындайды. Мысалы:
He is a muster. – Ол ... ... ... is an oughter. – Ол ақыл ... ... -able, (-ible) ... жұрнақ арқылы кез келген етістіктен сын есім жасалады. Жұрнақ
этимологиялық тұрғыдан able ... ... және ... ... ... ... мағынасын сақтаған. Осы жұрнақ жалғанған сөз іс-әрекет мүмкіндігін
білдіреді. Мысалы:
washable wallpaper – жуылатын түсқағаз (жууға болатын ... device – ... ... ... болатын
құрылғы).
Көп жағдайда тәржіманның мұндай сөз немесе сөз ... өз ... тура ... себебі бұл жұрнақ түрінің қазақ тіліндегі дәлме-дәл
эквиваленті жоқ. Мысалы:
a quotable book – үзінді ... ... ... climable mountain – ... ... ... ... unswimmable river – жүзуге болмайтын өзен.
3. -ry жұрнағы
Бұл жұрнақ арқылы белгілі бір ... ... ... сөз ... rocket (ракета) – rocketry (ракета техникасы)
a machine (машина) – machinery (станок және механизмдер)
Сонымен қатар, -ry ... ... ... ... де ...... ironmongery – темір ерітіндісі.
-ry жұрнағы арқылы жасалатын сөздер көбінесе ... да бір ... ... ... Мысалы:
aviary – құсқора, conservatory – гүл бағы, granary – қамба.
Жұрнақтардың негізгі мағынасын сөз таптары бойынша қарастырайық:
№2 Кесте
Зат есімнің ... ... ... сөз |Негізгі мағынасы |Мысалдар |
| ... | | |
| ... | | ... ... зат ... ... ... – тапшылық |
| ... сын есім | | ... ... |іс-қимыл |removal – жою ... ... сын ... ... |silence – үнсіздік ... ... | | ... ... ... топ ...... |
| | | |student – ... ... |зат ... сын ... сапа |freedom – бостандық |
| ... | | ... |зат есім ... |childhood – балалық |
| | | |шақ ... |зат есім ... ... – техник |
|-ics |зат есім ... ... |physics – ... ... |етістік |процесс, іс-қимыл, ...... |
| | ... | ... ... ... ... ... –төңкеріс |
|(-tion, | ... ...... ... | | | ... |зат есім, сын ... ... ... |modernism – модернизм |
| ... ... |heroism – ... ... |зат есім |ілім ізбасарын ...... |
| | ... зат есім | ... |сын есім ... ... жағдай |legality – ресмилік |
|-ment |етістік ... ... ...... | | ... – жабдық |
|-ness |сын есім ... ... ... ...... |
|-ship |зат есім |жағдай ... – |
| | | ... ... кесте
Сын есімнің негізгі жұрнақтары
| Жұрнақ |Төмендегі сөз ... ... ... |
| ... | | |
| ... | | ... |зат есім ... ... ... – |
| | | ... ... -ent |етістік ... мен ... – |
| | ... ... |
| | | ...... |
| | | ... |
|-ary |зат ... ... ... мен ... – |
| | ... ... ... |зат есім ... болуы |forgetful – |
| | | ... ... |зат есім ... ... ...... | ... болуы | ... ... ... мен ... – |
| | ... ... ... |зат есім ... ... ... – |
| | | ... |
|-ous |зат есім ... ... |famous – ... ... ... ... ... |Төмендегі сөз |Негізгі мағынасы ... |
| ... | | |
| ... | | ... |сын есім |сөз ... |happily – ... |
| | ... | ... |зат ... ... ... |backward(s) – |
| | | ... ... ... ... жұрнақтары
|Жұрнақ ... сөз ... ... |
| ... | ... |зат ... сын есім ... – қосу ... |зат ... сын есім |harden – шыңдау |
|-fy |зат ... сын есім ...... ... |зат ... сын есім ...... |
Конверсия тәсілі
Конверсия деп бір сөз ... ... сөз ... ... сөздің
жасалуын айтамыз. Ең кең таралғаны зат ... ... ... ... water (су) – to water (суару), control (бақылау) – to ... ... және ... ... ... зат есім мағынасына қарап, оңай табуға
болады, бірақ кейбір сөздерді аудару кезінде мұқият болған абзал:
doctor (дәрігер) – ... to doctor ... ...... to motor ... ... (сым) – ... to wire (электр сымын жасау);
generator (генератор) – БІРАҚ: to generator (генераторлық әдіспен жұмыс
істеу).
Керісінше, ... зат ... ... да ... ... – радиоактивті жауын-шашын (to fall out – жауу),
a watch – қол сағат (to watch – қарау),
a build-up – бірдеңенің санын ... (to build up – ... ... make-up – құрам, макияж (to make up – құру, құрастыру, орнын толтыру,
бет бояуын жағу етістігінен).
Етістіктер сын ... де ... (бос) – to empty ... үшінші тәсілі – сөздердің бірігуін, яғни екі не одан да көп
сөздің бірігуін қарастырайық. Жаңадан шыққан сөздер ... ... ... ... ...... (noble – ... man – адам),
radio-activity – радиобелсенділік (radio – радио, activity ... ... ... агглютинацияға ұшырайтындығын да айта кеткен
жөн:
motel – motor hotel – мотель;
transistor – transfer resistor – ...... and ...... – dinner and ...... ас ... сұхбат;
plench – pliers and wrench – кемпірауыз бен гайка кілті.
Акронимдерге, яғни сөздердің бас әріптерінен ғана ... ... ... ... ... ... – radio ... and randing – радар;
laser – light amplification by the stimulated emission of ... ...... air temperature – карбюратордағы ауа температурасы;
EVA – electronic velocity analyzer – ... ... ... ... ... барысында осындай термин бірінші рет қолданылып
жатса, онда жақша ішінде мағынасы ашылып, ары ... тек ... өзі ... decided to introduce CAPE ... Aided ... ... ... ... ... ... шешті.
Қазіргі таңда географиялық атаулар мен жалқы есімдерді қазақ тіліне
аударуда транскрипция, яғни ағылшын сөздерін ... жазу ... ... ... мәтінді аударудағы синтаксистік мәселелер
1. Бағыныңқы сөйлемдер
Ағылшын тілінде әр сөйлем мүшесі: 1) бір сөзбен; 2) ... ... 3) ... ... ... ... ... сөйлемдердің бес түрі бар. Құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... ... екіге бөлінеді.
Салалас мәнді байланыс деп құрамалас сөйлем ішіндегі екі жай сөйлемнің
бір ... ... ... ... беріп тұрғанын айтамыз. Мұндай
сөйлемдерді аударғанда жай сөйлемдерді ... ... жөн. ... ... ... мен ... ... мағынасын білу
керек. Мысалы:
In general the estimates are fairly close to the actual values, ... may ... be quite wide ...... ... ... құнмен сәйкеседі, бірақ кейде айтарлықтай ауытқулардың орын ... ... ... ... ... бола алмайды, ол тек басыңқы мен
бағыныңқы сөйлемді байланыстырушы қызметін ... ал ... ... ... әрі ... мүшесі бола алады.
Бағыныңқы мәнді байланыста екі жай сөйлем бір біріне бағынып, ... бола ... ... ... ... ... түрі ... бағыныңқы сөйлемін қазақ тіліне тікелей аударғанда жалғаулықтар
мен шылаулар сөйлем соңында қойылады:
Although the frost was severe we ... working in the open air. ... ... аяз болса да, біз жұмысты сыртта жалғастыра бердік.
Төмендегі кестеде кейбір ағылшын шылаулары мен жалғаулық сөздерінің
қазақ тіліндегі ... ... |-ден ... ... |-мас ... -ға дейін ... ... ... ... |-са да, ... ... ... |-ға ... |
2. ... ... ... that, what және whether ... ... ... ... тілінде мұндай сөйлемдер бағыныңқы бастауыштан
басталып, шылау баяндауышпен бірге жазылады:
That the method is too ... is obvious. – Бұл ... ... ... has been said above ... one of the ... of this
method. – Жоғарыда айтылғандар бұл ... тағы бір ... ... or not күрделі шылауы да көптеп кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... қазақ тілінде болымды және болымсыз түрде
беріледі:
Whether or not these cells interact with others has to be checked. ... ... ... ... ... тексеру қажет.
Бағыныңқы бастауыштар жалғаулық сөздермен бірге де қолданылуы мүмкін:
who – кім, whose – ... which – ... when – ... why – ... will do it depends on the ... – Мұны ... жасайтындығы
жағдайларға байланысты.
How it has been done does not matter. – Мұның қалай ... ... he has not come may be only ... – Оның не себепті
келмегендігін болжауға ғана ... ... ... ... ... ... ... бөлігі болып,
әдетте модальды етістіктен (Modal Verb) кейін тұрады және ... ... ... қолданыла алады. Байланыстырушы етістік ретінде
to remain - «қалу» етістігі де қолданылады. Мысалы:
The question remains whether these datas are ... – Енді ... ... ... ... ... ғана ... Бағыныңқы анықтауыштар
Бағыныңқы анықтауыштар әрқашан анықталатын сөздің оң жағында тұрып,
үтірмен бөлінбейді және әр түрлі ... мен ... ... ... ... know professor N. whose articles were published in 1980. – ... 1980 жылы ... ... ... Н.-ды білеміз.
The reason why he did not come is not clear. – Оның ... ... article is the only one that analyzes the system. – ... – бұл ... ... ... ... жалғаулық сөзі арқылы жасалатын бағыныңқы анықтауыштар көптен
кездеседі. Егер which-тің алдында үтір ... онда ... ... оның алдындағы сөзге емес, айтылып кеткен сөзге қатысты екендігі:
A new operator has been ... in their work, which can locate ...... жұмыстарында бір заттың шетін таба алатын жаңа
оператор ұсынылды.
2) бүкіл сөйлемге қатысты екендігі ... read books which I borrow from the library. – Мен ... ... ... read many books, which helps me in my work. – ... көп ... ... көмектеседі.
Бағыныңқы анықтаушы сөйлем басыңқы сөйлемге шылаусыз да жалғана береді.
Бұл жағдайда анықталатын сөз бен ... ... ... еш ... ... Осы кезде біз ағылшын және қазақ тілдерінің синтаксистік
ұқсастықтарын байқаймыз. Қазақ ... ... ... ... -ған, ... -кен ... бұл ... эквиваленті болып табылады. Мысалы:
The methods we have developed extend ... to ... – Біз ... ... осы ... ... ... few facts he mentioned were interesting and important. – Ол айтып
кеткен кейбір фактілер қызықты әрі маңызды болды.
This is the property I wish to explain. – Бұл – ... ... ... қасиет.
5. Бағыныңқы пысықтауыштар
Бағыныңқы пысықтауыштар қазақ тілінде сияқты әртүрлі (уақыт, ... ... т.б.) ... Сондықтан оларға қатысты шылаулар да
аулан түрлі әрі көп.
1. Мекен пысықтауыштары: where – ... сол ... ... there is a will there is a deed. – ... бар ... іс те ... Іс-қимыл мезгілін білдіретін пысықтауыштар: when – (-ғанда, -генде); as
– сайын; while – (-ған уақытта, мезгілде); before – ... ... after ... as long as, till, untill – дейін, шейін, -ғанша, -генше. Бұл жерде
қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... тіліндегі
шылаудан кейін тұрған ақпарат біздің тілде сөйлем ... ... ... will increase and ... will decrease as the ...... дамыған сайын жүйелілік артып, екі ұштылық азая
түседі.
Problems can not be solved untill they are ... defined. ... ... ... ... шешу мүмкін емес.
3. Болымсыздық пысықтауыштары: though, although, while; whereas; even if.
Мысалы:
Although the new method can be used to study these systems we shall ... old one. – Бұл ... жаңа әдіс ... ... мүмкін болса да,
біз ескі әдісті қолданамыз.
4. Мақсат пысықтауыштары: that – үшін; in order (that) – ... lest – ... ... sources were used, lest there be ... – Бір-біріне
әсері болмау үшін екі түрлі күш көзі қолданылды.
5. Салдар пысықтауыштары: so that – үшін. Мысалы:
They gathered together round the table so that they could review ... they now follow. – Олар ... ... қолданып жатқан әдістер
жайлы пікір алмасу үшін отырыс өткізді.
6. Себеп пысықтауыштары: as, since – ... ... for – ... ... is light and strong it isused in aircraft ... ... ... әрі мықты болғандықтан, оны авиация ... of an ... offer, for there may be a catch in it. – ... ... ... оның ... ... мүмкін.
7. Шартты пысықтауыштар: if – егер; unless – (-мағанша, ... ... that) – ... -ген ... given – ... ... will be informed as soon as the drawings are ... – Сызбалар
келгенде сізге хабарын береміз.
After the system has been running for a ... period of time, ... be possible to gather ... data. – Жүйе белгілі бір уақыт жұмыс
істегеннен кейін эмпирикалық мәліметтерді жинауға болады.
6. Шартты бағыныңқы пысықтауыштар
If (егер) шылауы – шартты ... ... ең көп ... ... ... ... да шылаулар көмегімен жасалады: unless – ... ... in case – ... ... provided (that) / ... – кезде, жағдайда, given – егер, even though / even if – (-са ... де), but for / not for – ... ... ... үшке ... ... Іске асатын шарт: басыңқы сөйлем мен бағыныңқы сөйлем баяндауыштары ашық
райда (қазақ ... ... ... ... ... the team he supports wins he is elated, if it loses he ... – Егер ол ... ... ... ол қуанады, ал егер
жеңілсе, ол түңіледі.
The experiments show agreement with the theory provided the ... met. – Егер ... ... ... онда ... ... reliable data, it was possible to ... the reaction rate. –
Сенімді деректер болғанда, реакция деңгейін анықтау мүмкін болар еді.
The system will fall to perform unless the ... are ... Егер ... ... жүйе ... Күмәнді (мүмкін) шарт: қос сөйлемде де баяндауыштар Simple формасындағы
шартты райда жазылады (қазақ тілінде де);
3. Іске аспайтын ... қос ... ... Perfect ... ... тұрады (қазақ тілінде шартты райда);
If сөзін аударудың ... ... егер – ... сөйлем алдында жазылады;
2) ба, бе, па, пе, ма, ме – аудару ... ... ... ... сөз ... ... жөн:
• as if – сияқты, -ғандай, -гендей, -қандай, -кендей;
• if only – үшін болса ... if any – -са да, -се ... if ever – -са да, -се ... if at all – ... ... if anything – -ған, -ген ... if anywhere – -ған, -ген жерде.
Мысалдар:
He behaves himself as if he is right. – Ол өзін ... ... ... shall make the ... once more if only to check the result. ... ... нәтиже тексерісі үшін болса да қайта өткіземіз.
What energy, if any, is ... to bring about such a ... ... ... ... ... үшін қанша қуат қажет?
We shall seldom, if ever, use the procedure. – Біз бұл ... та, ... ... ... толықтауыштар
Сөйлемде бағыныңқы толықтауыштар баяндауыштан кейін тұрады және:
• шылаулармен бірге: that, if немесе whether,
• жалғаулық сөздермен бірге: who, whom, whose, which, what, ... how, why. ... computer will do only what it is ... told to do. – Әдетте
компьютер тек нақты нұсқаулық бойынша жұмыс істейді.
We try to learn if the the value is ... – Біз бұл ... ... ... бағыныңқы сөйлемдер басыңқы сөйлемге шылаусыз да жалғана
береді (that ... ... ... ... ... де шылау
қолданылмай, тек –дығын, -дігін қосымшалары жалғанады Мысалы:
We did not know he was responsible for this work. – Біз оның ... ... ... ... жоқпыз.
We are sure it is possible to change the conditions. – Біз ... ... ... сөйлемдерде шақтар ережесі болады, және бұл
ереже басыңқы сөйлем баяндауышы ... ... ... ғана ... ... ... әдебиетте, әсіресе ғылыми әдебиетте осы ... ... ... ... simply assumed that names will be ... by the expressions. –
Біз жай ғана атаулар сөйлемшелермен ауыстырылар деп болжадық.
Ғылыми-техникалық мәтіннің стилистикалық ерекшеліктері
Ғылыми-техникалық мәтіннің ... ... ... ... дәл әрі ... ... және бұл жердегі басты ... ... ... ... ... керісінше, логикалық
мәніне аударылады. Ғылыми-техникалық мақала авторы пайымдалатын нысан мәнін
өз бетінше баяндаудан бас тартуға ... ... ... ... ... әдебиеттегідей метафора, метонимия сияқты жанды, образды
сипат беретін стилистикалық суреттеулер кездеспейді.
Ғылыми мақала авторы ойды дәл әрі айқын баяндау қағидасын ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық мәтіннің эмоционалдық бояуы әлсіз,
құрғақтау болатындай әсер ... ... ... бай ... ... алшақтығына қарамастан,
ғылыми-техникалық мәтіндерде экспрессивтілігі бейтарап, техникалық
сипаттағы фразеологиялық ... ... ... full blast ... ... ... wire is alive |Сым ... ... wire is dead |Сым ... ... ... ... ... келтірмей, белгілі бір жандылық пен алуан
түрлілік дарытады.
Сөздік құрам тұрғысынан мәтіннің негізгі ерекшелігі – берілген ... тән ... ... толы ... ... ... ... термин – арнайы (ғылыми-техникалық, ... ... т.б) ... саласына қатысты туындаған сөздер
мен сөз тіркестері. Терминологиялық лексика заттың сипатын нақты, дәл, ... ... және ... ... ... түсінуге мүмкіндік
береді. Арнайы әдебиетте терминге негізгі семантикалық жүк түсетіндіктен,
ол ... ... және ... ... ... ... ... ие.
Синтаксистік құрылымы жағынан ағылшынша ғылыми-техникалық мазмұндағы
мәтіндердің сындарлы қиындықтары бар. Олар мәтін түсінуін қиындататын әрі
аудармашыға ... бас ... ... есімше, инфинитив, герундий және
басқа да ... ... ... ... аудармасының негізгі қиындығы – жазушы ниетін, яғни
мәтіннің тек сыртқы ... ғана ... оған қоса ... ... ... ... жеткізу болса, эмоционалдық бояудан ... ... ... ... – автор ойын дәл жеткізіп,
мүмкіндігінше стиль ерекшеліктерін сақтау.
Бұған ... ... ... ... ... ... түсіну
үшін мәтін саласымен жақсы таныс болып, сол сала ... ... ... ... жөн. ... ... мәтінді қазақ тіліне
дәл әрі сапалы аудару үшін ... ... ... және ... ... жақсы білу керек.
Oxygen, ionosphere сияқты дара мағыналы терминдерді ... ... қиын ... ... ... бір ағылшын терминінің бірнеше қазақша
баламасы болады. Мысалы:
switch ―› ... ... ... дәл ... беру тек ... әрі сол ... жете
танысқан аудармашының қолынан келеді. Тағы бір мысал ретінде мына сөйлемді
алайық:
Most of the modern radio-transmitters can ... both ... ... ... ... және ... қатысты қазақ терминологиясымен таныс емес
аудармашы сөйлемді былай аударар еді:
Қазіргі радио хабаршылардың ... ... әрі ... ... ... сапалы әрі дәл аударма мынадай болуы керек:
Қазіргі радио хабаршылардың көбісі ... әрі ... ... ... ... ... стилі әлі қалыптасу жолында, сондықтан мазмұн
айқындылығын және ... ... ... ... ... керек. Ағылшын мәтінін аудару кезінде автор ойын толық және
дәл жеткізіп, оған қазақ ғылыми-техникалық стиліне тән ... ... ... мәтінінің кейбір стилистика-грамматикалық ерекшелектерін
қарастыра отырып, қазақ ғылыми-техникалық ... ... ... сипаттағы ағылшын мәтіндерінде етістікті келер шақта
қолдану көп кездеседі. Контекстке қарап, мұндай сөйлемдерді ... ... осы ... ... ... шақта да аударған жөн:
Fig. 10 gives a drawing of a bulb; the filament will be seen in ... ... ... ... ... қызу сымы ... тұр.
ә) Ағылшын ғылыми-техникалық әдебиет авторлары қазақ тіліне жат ... ... ... (direct current) ... тоқ
а.с. (alternating current) ... ... ... area) ... күш ... (boiling point) ... ... қысқартулар қазақ тілінде толық жазылуы қажет.
б) Кейде ғылыми-техникалық ... ... жат ... реалийлері
кездеседі. Аудару кезінде оларды қазақ тіліндегі мағынасы жақын сөздермен
берген жөн, мысалы:
We have learned to manufacture dozens of ... ... ... iron.
Бұл жердегі dozen яғни дюжина сөзін он шақты деп алып ... ... ... ... алатын он шақты құрылыс материалдарын өндіруді
үйрендік.
2.3. Ғылыми-техникалық аударма мәтініне қойылатын ... мен ... ... ... ... ала ... оған ... және жауапкершілікпен қарауы тиіс. Себебі, материалдың, оның
ішіндегі ақпараттың қауіпсіздігі және сол материалдың сауатты да ... ... сай ... ... аудармашының мойынында жатыр.
Аудармашы өзінің жеке жағдайына ... ... де ... ... абзал. Сонда ғана аудармашы ... ... оның ... ... ... мүмкін. Ал сауатты да жауапты әрі бәсекеге қабілетті
техникалық аудармашы болу үшін ... ... ... ... ... қойылар негізгі талаптар:
1. Дәлдік. Аудармашы мәтіндегі ақпаратты толығымен аудармада жеткізуі
тиіс. Мәтіндегі ... ... ... ғана ... ... ... жазылған ақпараттың ньюанстары мен белгілері де сақталуы
тиіс. Автор жазған ақпаратты жеткізе отырып, сонымен бірге аудармашы
өз ... ... ... толықтыруға және оны түсіндіруге тиіс емес.
2. Ықшамдылық. Техникалық аудармашы көп сөзді болмауы керек, ... ... және ... ... түрде мазмұндалуы тиіс.
3. Айқындылық. Аудармада тілдің жеңілдігі мен ... аса ... ... ... күрделі және екі ұшты оралымдардан бас
тартқан жөн. Ой ... әрі ... ... түсінікті тілмен
жеткізілуі тиіс.
4. Ол тек қана жеткілікті түрде түпнұсқа тілінің морфология, синтаксис
және ... ... ... ... ана тілін, екі тілдік жүйені жақсы
түсінетін, терең білетін қабілетке ие болуы тиіс.
Сондай-ақ негізгі екі ... ... тіл ... ... және ... ... құралдарымен сол мазмұнды дәл және ... ... ... Бұл ... мына ... орындалады:
1. аударма тілінің лексикалық бірлігін түп негізіне дейін білу;
2. аударма тілінің грамматикасын және стилистикасын білу;
3. ... ... ... ... аударма техникасын меңгеру (сөздіктер мен анықтамалық материалдарды
пайдалана білу қабілеті, аударма ... мен ... ... ... қатысты білім саласын жақсы білу.
Аудармашының неғұрлым тәжірибесі аз, ... мен ... ... онда ... ... ... пен ... шығаруға жол бере
отырып, аудармада барған ... ... ... бұрмалауға салынып
кетеді. Тәжірибелі техникалық аудармашы өзінің шығармашылық қиялын ... ... ... тар ... ... иесі әрі мамандану
деңгейіндегі ... ... ... ол ... түрде арнайы әдебиетті оқи
отырып, сол саладағы жаңалықтарға зер салу ... ... ... ... ... ... ... жұмыстағы өзінің әріптестерінің
тәжірибесінен үйрене келе, бұл олқылықтың орнын толтыруы тиіс.
Ақпараттық жұмыс көзін тиімді пайдалана білу – ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның әр сөзіне сәйкес балама тауып
жеткізу мүмкіндігін ... ана ... ... болмаған жағдайда соған
мағыналық жақындықтағы сөздерді дәл табуға ... ... ... мен ... – тәжірибелілігі мен шеберлігінің кепілі.
Сонымен:
1) Аударма сөзбе-сөз болуы тиіс емес, ... ... ... ... жеткізілуі шарт.
2) Жаһандану процесі кезінде компьютерді білу әрбір сала маманына міндет
болғандықтан, ... ... ... ... өте ... ... Өзінің дербес компьютері болса, тіпті жақсы.
3) Аудармашының фондық білімінің (биологиялық ... ... ... ... ... болуы т.с.с.) қажетті деңгейде болуы.
Аудармашы:
4) аудару ... ... ... грамматикалық және
стилистикалық нормаларды қатаң басшылыққа алуы қажет,
5) өзіне тапсырылған материалдар мазмұнын бөгде біреуге ... ... ... ... ... табуда өз еркіне салмай, ғылыми салалардағы
сөздіктерді басшылыққа алғаны жөн,
7) аударма мәтін мазмұнын ғана ... ... ... де ... өлшемі,
тақырып атауларының орналасуы, абзац, бет нөмірлері, кестелердің ... ... сай ... қадағалуы қажет,
8) өз бетімен түпнұсқа мәтінін ... ... ... ... ... Аударма мәтінді қолданушы адамдардың (оқушының, жұмысшы маманның)
дайындығын ескере отырып, ... ... ... ... тарқатып аудару
қажет.
10) Терминдегі мағына екіұштылығын жою үшін ... ... ... Мәтіндерде ой нақтылығы, дәлдігі, дұрыстығы, дәйектілігі болғанын
қадағалаған жөн.
Қорыта келе, техникалық аудармашы болам ... ... ... ... сөз болған ғылыми-техникалық ... ... мен ... міндеттерін әліпппедей білгені абзал.
Қорытынды
Ағылшын техникалық мәтіндерін тікелей қазақ тіліне аудару қазақ
тіліндегі ... ... ... мәселесіне үлкен үлес қосатыны анық.
Себебі ғылыми-техникалық мәтін ... ... әлі де ... ... ... дамып келе жатыр, яғни ағылшын тіліндегі мәтіндер
тікелей қазақ ... ... ... орыс ... ... аударма
жолымен қазақ тіліне аударылады. Әрине, орыс ... бұл ... ... ... тілі ... ... көпір болып тұрғаны уақыт және сапа
жағынан тиімсіз. Алайда ... бұл ... ... ... не ... болмайды, керісінше оны қолданып, өз тілімізге ... ... ... алуымыз қажет. Сондықтан ... ... ... сала бойынша жұмыс атқарып жүрген мамандарға, БІЗГЕ қыруар
еңбек атқарып, ісімізге жауапты қарау – басты міндет. Сол еңбектің ... ... ... дамуына зор үлес қосары айдан анық.
Аударманың адамзатқа қажеттілігін дәлелдейтін тағылымды мысалды
шығыстың ... ... Ж. ... ... адамның жүзімді өз тілінде қалай
атағаны туралы талас” деген ... ... ... ... араб және ... келе ... Бір қайырымды адам оларға тиын береді. Енді мұны неге
жұмсау ... ... ... туады. Парсы: “базарға барып ангур сатып
аламыз” – ... араб ... ... ... мен ангурды қаламаймын. Энаб
жегім келеді” депті. Бұлардың сөзіне түрік араласып: “Бұл не ... ... гөрі ... жегеніміз жақсы емес пе?” десе
керек. ... ... ...... грек оларға – “Стафиль сатып
алып, жемейміз бе!” Ақыры олар бір шешімге келе алмай, бірінің ... ... ... энаб және ... ... жүзімнің өз тілдеріндегі
баламасы екенін білмей, бір-бірімен төбелескен. ... ... ... ... ... ... “Ой, егерде жүз тіл білген біреу
болса, оларды бір-ақ сөзбен табыстырар еді. Мына ... ... ... ... ... ... едім. Ақшаларыңды төртеуіңе
бөліп беріп, төртеуіңді қайта татуластырар едім, қалаған нәрселеріңді сатып
әперер едім. Жетесіз сөз соғысқа ... ... ойым – ... ... ... – деп ... ақын ... тіл тұрмақ екі, үш тіпті одан да көп тіл білетін оқымыстылар әр
ғасырда да аз ... ... ... ...... ... деп атайды.
Сондай белгілі полиглоттардың бірі – ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... өмір ... ... ғалымы Армин Вамбери. Ол Европаның барлық тілін
және Азияның көптеген ... ... Ал XVIII ... соңы мен ... ... өмір сүрген итальяндық Джузеппе Меццофанти 58 ... ХІХ ... ... ... ... Шлиман тірі тілдер тұрмақ, ... де ... жылы ... ... ... І ... Англияны басып алды,
ағылшын тілінің одан әрі дамуына ықпал етті. Нормандардың ана тілі француз
болса, олар ағылшындармен ... ... ... сөздерді кіріктірді, екі
жарым жыл Англияда француз тілі үстемдік етті. XVI-XVIII ғасырларда ағылшын
тілінің ... ... ... 1755 жылы ... ... ... ағылшын тілінің бірінші түсіндірме сөздігі шықты.
Қазіргі таңда ағылшын тілі ... және ... ... негізгі құралы екендігі баршамызға ... БҰҰ, ЕЫҚҰ ... ... ұйымдар аясындағы жиналыстар мен конференциялар ағылшын
тілінде өтеді, сол ұйымдардың өкілдері баспасөз қызметтеріне ... ... ... ... ... өткен халықаралық ... ... ... ... елдерінің өкілдері тек ағылшын
тілінде ... ... сол ... ... ... ... Осының барлығын
жинақтай келе, ағылшын тілін білудің көкейкестілігі күн санап арта түсуде
десек, жаңылмаймыз. Алайда «өзге ... ... біл, өз ... құрметте»
дегендей, қазақ тілін білмей жатып басқа тілді үйренудің еш қажеті ... жоқ. ... ... ... ... тек өз ... ойлап, болашақта
еліміздің ел боп, ұлт боп дамуымызға ешқандай үлес қоса алмайтындары анық.
Сондықтан да басқа тілді үйрену өз ... ... ... ақ ... ... ... ... құрметтемесек, жасалып жатқан еңбегіміз зая
кетпек.
Жұмыс барысында ағылшын және ... ... ... ... ... ... мәтіндердің негізі термин сөздер
болғандықтан, бұл тақырыпты тастап кетуге ... ... ... ... ... мәселелерін барынша ашуға тырыстық.
Қазақ ғылыми-техникалық мәтін терминологиясы әлі тәй-тәй ... ... ... тіл ... даму ... ... бірі. Қазіргі тіл
стратегиясы мен тілдің корпусты жоспарлануына сәйкес ... ... ... ... ие ... ... ... көлемінде
әралуан салаларға қатысты жекелеген авторлар тарапынан жасалған шағын
қостілді, түсңндірме сөздіктерді ... ... ... ... ... ... ... комииссиясы бекіткен 31 томдық
салалық терминологиялық сөздіктер жарық ... ... ... ... де ... ... ... әдеби тілінің терминдік жүйесін қалыптастыру
жұмыстары қолға алынған ... ... ... ... бір жайт – ... роман-герман, латын, грек және т.б. тілдері болып саналатын, қазақ
тілтанымында ... ... ... ... енген сөздер» деп аталатын
өзегтілдік элементтер үшін қазіргі қазақ әдеби тілінің айналымында ... ... ... ... тіл ерекшеліктері қатарынан
алынған саналуан сөздердің ұсынылуы. Бұл, әрине, бүгінгі таңда да ... келе ... оң ... ... Тіл ... бар, алайда белгілі
бір кезеңдерде қолданыстан сыртқары қалған, мағынасы ... төл ... ... ... ... айналымына сәтті түсуі –
қазақ тілінің ұлт тілі ретіндегі бекемдігін, ... ... ... ... фактор. Төл тілдік әлеуеттің осындай мүмкіндіктеріне
иек арту жоғарыда аталған, Мемтерминком бекіткен ... ... ... Кім ... ... болашақта ана тіліміз, ағылшын тілі сияқты
халықаралық статусқа ие болып, ұлтымыз барша әлем мойындап, ... және бас ... ... ... ... кезде аударма практикасында, соның ішінде ... ... ... кеңінен қолданылуда. Promt, Lingvo сынды сөздік
шығарушы ұйымдар бірауыздан аударманың болашағы осы машиналық аудармада деп
отыр. ... ... ... бір ... ... секундта
аударатындай мүкіншілігі бар. ... ... ... ... адамның орнын басатындығын жоққа шығаруда. Компьютер еш уақытта
адамның ... ... оның ... орнын баса алмайды. Аудармашы
мәтінді ... ... ... ... ... ... ең ... Аудармашы-компьютер де сондай принцип негізінде жасалған, бірақ
аударманың ең үйлесімдісін, құлаққа жағымдысын ... тек ... ... Бұған қоса, «электронды ... ... тек ... ... яғни ... ... әлі ... тұр. Кейде сөздердің
орын тәртібінің дұрыс тұрмауы, септіктің дұрыс қойылмауы, көп ... ... ... және сөйлем құрылымының бұзылуы кездеседі.
Жұмыс барысында ғылыми-техникалық мәтін ... ... ... ерекшеліктері көрсетілді. Атап айтсақ, олар: 1) дәлдік, 2)
ықшамдылық, 3) айқындылық және 4) ... ... ... Аудармада
осы критерийлердің болуы – жоғары сапаның, профессионалдылықтың бірден-бір
көрсеткіші. Ғылыми-техникалық аударма не сөзбе-сөз, не ... де ... Осы ... ... ... ... түрі ... мәтінді
аударудың ең жемістісі, сапалысы әрі түсінуге жеңілі болмақ.
Аударма – сан ... ... де ... ... та ... әрі
шығармашылық әрі психологиялық үдеріс, көп қырлы құбылыс. Әлем халықтарының
қандай да бір ... ... ... ... байланыстарында, қарым-
қатынастарында аударманың тигізген ықпалы зор. Ел мен ... ... одан әрі ... ... дамуына ұласқан аударма – қасиетті
де қадірлі өнер. Адамзаттың тіршілік қажеттіліктерінен туындаған ... қай ... да өз ... ... ... ... Ал ғылыми-
техникалық мәтін аударма көкейткестілігі басқа аударма ... ... кем ... ... әрбір секунды ғылыммен сабақтасып
тұрады. Сондықтан да тың білімді, ғылымдағы жаңалықтарды әлемге тарату ... ... ... ... парызы. Ал аударма ... ... ... ... мен ... ... етуге дәнекер, көмекші
болары сөзсіз.
Қосымша
Терминдер баламасы
|aggregate ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... metal ... ... ... қорытпа) |
|buckle ... ... ... ... |
|commutation ... ... ... ... ... ... ... байланыс ... oil ... ... ... income ... қалдырылған кіріс |
|demand ... ... ... ... ... ... ... ... ... |газ ... ... ... ... ... маман іздеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|inertia ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сату ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... tow, to tug ... ... ... ... ... ... ... ... ... |су ... өлшеуіш ... ... ... ... ... ... Ә., Алматы, 2007
2. A Novel PC Program For Drill String Failure Detection, Shokir E. M. ... Oil & Gas ... ... ... of ... A.N. Sarkar, Oil and Gas ... 2009
4. Аударматану (ғылыми-практкалық көмекші құрал), Құлманов С., Алматы, 2008
5. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы ... ... // ... ... – Алматы, 2002
6. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас, Қайдаров Ә., Алматы, 1997
7. Қазақ сөзі (Қазақ терминологиясының негіздері), Айтбайұлы Ө., ... ... ... ... Құрманбайұлы Ш., Алматы, 1998
9. Бір тілді түсіндірме ... ... ... ... ... 2002
10. Как создаются термины, Даниленко В.П., Москва, 1967
11. Слово о переводе, Комиссаров В.Н., Москва, 1973
12. Теория перевода, Комиссаров В.Н., ... ... ... ... теории перевода, Федоров А.В., Москва, 1983
14. Научно-технический перевод, Марчук Ю.Н., Москва, 1987
15. Типы научных и технических ... и их ... ... 1985
16. Теория и практика синхронного перевода, Чернов Г.В., Москва, 1972
17. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам ... ... ... ... ... ... Ш., Алматы, 2004
19. Oxford Phrasal Verbs Dictionary, Edited by: Colin ... ... Press, ... Oxford Russian ... Edited by: Della ... Oxford ... 2005
21. Macmillan Explanatory Dictionary, Edited by: Michael ... ... ... Advanced Grammar in Use, Martin Hewings, ... ... Press,
2002
23. Қазақ-орыс-қазақ электрондық сөздігі, жасақтаушы ұйым: Sanasoft
24. Ағылшын-орыс-ағылшын электрондыұ ... ... ... ... ABBYY Lingvo ... ... ... сөздігі, жасақтаушы: Lingvo
серіктестігі
26
Қолданылған сайттар:
1. www.promt.ru
2. www.lingvo.ru
3. www.sciencedaily.com
4. www.multitran.ru
5. www.ogbus.org

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сюжеттік-рөлдік ойындарға педагогикалық зерттеулер4 бет
Өрнектер5 бет
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Microsoft Office Word мәтіндік редакторы24 бет
Microsoft Word мәтіндік процессорының көмегімен мәтіндік құжаттарды даярлау5 бет
MS Word мәтіндік редактор, MS Excel кестелік процессор10 бет
MS Word мәтіндік редакторы10 бет
WORD 97, WORD 2000 Мәтіндік редакторлар11 бет
Word мәтіндік редактор11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь