Бюджет жүйесі және бюджет құрылымы

Кiрiспе.
1.тарау. Бюджет жүйесі және бюджет құрылымы.
1.1.Қазақстан Республикасының “Бюджет кодексіне” шолу.
1.2 Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен ролі.
1.3 Бюджетаралық реттеу.
2.тарау. Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы мен қүрылымы.
2.1 Экономиканы қаржыландыру
2.2 Бюджеттің түсімдері.
2.3 Бюджеттің шығыстары.
3.тарау. Бюджет балансы.
3.1 Бюджет тапшылығы.
3.2 Бюджеттік процесс.
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Нарықтық қатынастардың құрылымында да, мемлекет тарапынан оларды реттеу механизмiнде қаржы зор рөл атқарады. Қаржы - нарықтық қатынастардың құрамды бөлiгiжәне мемлекеттiк саясатты жүзеге асырудың құралы. Бұл орайда қаржының әлеуметтiк – экономикалық мәнiн түсiне бiлудiң , оның iс-әрекет етуiнiң ерекшелiктерiн терең ұғынудың, Қазақстан экономикасын ойдағыдай дамыту мақсатымен қаржы ресурстарын неғұрлым толық және ұтымды пайдаланудың әдiстерi мен амалдарын көрсете бiлудiң маңызы зор.
Қаржы қатынастарының теориясын зерделейтін қаржының мақсаты қаржы категорияларын, ұғымдарын, терминдерін ұғып алуда олардың сыныптамасын әлеуметтік экономикалық процестердегі маңызы мен формасын, орнын біліп алу теориялық және практикалық жағынан қамтамасыз ету; сонымен бірге қаржыны ұйымдастыру нысандарының өзара байланысы мен өзара іс әрекетін және оның қоғамның әлеуметтік экономикалық дамуының нақтылы жағдайларындағы қолданудың әдістерін түсінуге қол жеткізу міндеті болып табылады.
Экономиканың жұмыс iстеуiнiң нарық жағдайында мемлекет тауар –ақша қатынастарын әлде қайда аз дәрежеде реттейдi, негiзгi реттеуiш тауарлардың, жұмыстардың және қызметтер көрсетудiң сұранымы мен ұсынымы болып табылады. [1]
Қаржының пайда болуының бастапқы шарты ақша қатынастарымен ортақтастырылған тауар өндiрiсi болып есептелiнедi. Экономикалық өмiрде қаржының сыртқы көрiнiсi қоғамдық өндiрiстегi әр түрлi қатысушылар қаражаттарының қозғалысы түрiнде болып жатады. Тауар –ақша қатынастарының жалпы қамтуындағы сипатқа ие болып отырған нарықтық экономика жағдайында қаржы нақтылы және үздiксiз болып жататын ақша айналымын – ақша ағынын бейнелеп көрсетедi.
1. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі. – Алматы: Юрист,2004 ж
2. Салық кодексі – “Бюджетке салықтар мен басқа да міндетті төлемдер жөнінде” ҚР Заңы. – Алматы: Юрист,2003 ж.
3. Қазақстан Республикасының заңдары.
4. Указ Президента Республики Казахстан “Об утверждении Положения о Счетном комитете по контролю за исполнением республиканского бюджета” от 05.08.2002 г. №917.
5. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулылары.
6. Министрліктер мен ведомстволардың нұсқаулық материалдары.
7. Бюджетная система Российской Федерации:Учебник / М.В.Романовский и др.; Под редакцией М.В.Романовского, О.В.Врублевской.–2-е изд.,исп.и перераб.- М.: Юрайт, 2000.- 300-615 с.
8. Годин А.М., Подпорина И.В. Бюджет и бюджетная система Российской Федерации Учебное пособие.- М. Дашков и К,2002- 203-340 с.
9. Зейнелгабдин А.Б. Финансовая система экономическое содержание и механизм использования.-Алматы Қаржы- Қаражат, 1995.- 26-124 с.
10. Иванова Г.Г., Маковник Т.Д. Казначейская система исполнения бюджетов.- СПб: Питер, 2001.- 92-208 с.
11. Ильясов К.К., Саткалиева В.А. и др. Государственный бюджет: Учебник.- Алматы: РИК, 1994.-115-268 с.
12. Кулекеев Ж.А., Султангазин А.Ж. и др. Государственный финансовый контроль в Республике Казахстан: Сборник нормативных правовых актов.- Астана: 2002.- 132 с.
13. Кулекеев Ж.А., Султангазин А.Ж. и др. Проблемы эффективности использования средств государственного бюджета Республики Казахстан в условиях развития рыночных отношений / Под общей ред.д.э.н. Серикбаева А.С. – Астана: Академия государственной службы при Президенте Республики Казахстан, 2003. – 36-194 с.
14. Мельников В.Д., Ли В.Д. Қаржының жалпы курсы: Учебник.-Алматы,2005 ж – 25-70 с.
15. Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы. – Алматы: Қаржы-қаражат, 2001 ж – 104-311 с.
16. Рудый К.В. Финансово-кредитные системы зарубежных стран: Учебное пособие. – М.:Новое знание, 2003. –98-301 с.
17. Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2005 ж. – 208-416 бб.
18. Өтебаев Б.С. Мемлекеттік бюджет: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2006 ж. – 6-45 бб.
19. Отебаев Б.С., Жунусова Р.М. Бюджетное устройство и бюджетная система: Учебное пособие. – Ақмола: 1997 г – 85-103 с.
20. Комментарии к Стандартам внешнего и внутреннего контроля исполнения республиканского и местных бюджетов: Счетный комитет по контролю исполнения республиканского бюджета – Астана:2003 г – 24 с.
21. Положение о Комитете Казначейства Министерства финансов Республики Казахстан. Постановление Правительства Республики Казахстан от 24.05.1999 г. №626
22. Положение о Комитете финансового контроля Министерства финансов Республики Казахстан. Постановление Правительства Республики Казахстан от 19.05.2002 г. №674
23. О среднесрочной фискальной политике Правительства Республики Казахстан на 2005-2007 гг. Постановление Правительства Республики Казахстан от 31.08.2004 г. №918
24. Правила разработки проектов республиканского и местных бюджетов, утвержденные постановлением Правительства Республики Казахстан от 29.05.2002 г. №592
25. Правила исполнения республиканского и местных бюджетов, утвержденные постановлением Правительства Республики Казахстан от 05.02.2005 г. №110
        
        Кiрiспе.
Нарықтық қатынастардың құрылымында да, мемлекет тарапынан оларды
реттеу ... ... зор рөл ... ... - нарықтық қатынастардың
құрамды бөлiгiжәне мемлекеттiк саясатты жүзеге ... ... ... ... әлеуметтiк – экономикалық мәнiн түсiне бiлудiң , оның ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасын
ойдағыдай дамыту мақсатымен қаржы ресурстарын ... ... және ... ... мен ... ... бiлудiң маңызы зор.
Қаржы қатынастарының теориясын зерделейтін қаржының мақсаты ... ... ... ұғып ... ... сыныптамасын
әлеуметтік экономикалық процестердегі маңызы мен формасын, ... ... ... және практикалық жағынан қамтамасыз ету; ... ... ... ... ... байланысы мен өзара іс әрекетін және ... ... ... ... ... ... ... түсінуге қол жеткізу міндеті болып табылады.
Экономиканың жұмыс iстеуiнiң нарық жағдайында мемлекет ... ... әлде ... аз ... ... ... ... тауарлардың,
жұмыстардың және қызметтер көрсетудiң сұранымы мен ұсынымы болып табылады.
[1]
Қаржының пайда ... ... ... ақша ... ... өндiрiсi болып есептелiнедi. Экономикалық ... ... ... ... өндiрiстегi әр түрлi қатысушылар
қаражаттарының қозғалысы түрiнде болып жатады. ... ... ... ... ... ие ... отырған нарықтық экономика жағдайында
қаржы нақтылы және үздiксiз болып ... ақша ... – ақша ... ... – ақша ... жиынтығы, олардың ажырағысыз бөлiгi, ол
әрқашан экономикалық жүйе ... ... ... ... ... ... ... ақша қатынастарын емес, тек ... ... ... ... оның ролi мен ... экономикалық
қатынастарда ақша қатынастарының қандай орын алатындығына байланысты.
Қазақстан Республикасының бюджет Кодексі ... ... ... жаңа ұстанымдарын айқындайды. Ең алдымен, мемлекеттің экономикалық
саясатына ... орта ... ... ... ... ... Бюджетті жоспарлау процесіне стратегиялық ... ... ... үш ... ... арналған салық – бюджет саясатын
анықтайтын құжат – Орта мерзімді фискалдық ... жыл ... ... қабылданды. [1, 6-б.]
Бұл құжаттың қажеттілігі экономикалық реформалар ... ... ... дамыту бағыттарына жүргізіліп жатқан салық –бюджет
саясатының заман талабына бара – ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын жұмылдыру
мен жұмсаудың басты құралы ретінде ... ... ... ... ... ... ... құрылуын қаржыландыруға, ... ... ... ... ... неғұрлым қорғалған жіктерін
әлеуметтік қолданумен қамтамасыз ... ... ... береді.
Қаржылық байланыстардың орасан зор әр алуандығында жеке ... ... ... ... ... ... көрсетуге
болады. Мәселен, мемлекеттің шаруашылық жүргізуші субъектілермен ... ... ... ... жалпы қоғамдық өнімді қүндық
бөлудің ерекше саласын ... және ... ... арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен
жөне пайдаланумен байланысты болады. Қаржы ... бүл ... ... ... ... ... құрайды. Демек,
мемлекеттік бюджет мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын жасау және ... ... пен ... ... ... мақсаттарына
пайдалану жолымен қоғамдық өнімнің құнын бөлу және ... бөлу ... пен ... ... ... ... арасында пайда болатын
экономикалық қатынастарды білдіреді.
Б. С. Өтебаевтың “Мемлекеттік бюджет” әдебиетінде бюджеттік іс- әрекет
жүргізу мемлекеттің орталықтандырылған ақша қаражаттары ... ... ... ... және ерекше экономикалық, ұйымдастырушылық
формаларды қолдану негізінде жүргізіледі деп жазған. [18, 10 –б. ]
Менің ... ... ... ... бюджетті
қалыптастыру жолдары”.
Дипломдық жұмыс тақырыбының мақсаты - ... ... ... іс - ... ... мен табысқа жету көрсеткіштері,
мемлекеттің бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... туралы талдама жасау және нақты
дұрыс жүргізілу бағыттарын анықтау болып табылады.
Бірінші бөлімде ... ... ... ... ... ... ұлттық қоры, Қазақстан Республикасының бюджетінің
ұйымдастырылуының қағидаттары, бюджетаралық қатынастарды реттеу нысандары,
бюджет кірістері мен ... есеп ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының
құрамы мен құрылымы көрсетілген. ... ... ... ... ... ... берілген.
Үшінші бөлімінде әр бюджетте оның кіріс және ... ... яғни ... ... ... ... жай-күйін
қамтып көрсететін бюджет тапшылығы және бюджеттік процесс толық ... ... мен ... ... ... ... ... және бюджет құрылымы.
1.1.Қазақстан Республикасының “Бюджет кодексіне” шолу.
Осы кодекс бюджеттік және бюджетаралық қатынастарды рейтейді ... ... ... ... бюджет қаражаттарының құрылуы мен
пайдалануының ... ... ... мен ... ... ... бюджет заңдары Қазақстан ... ... осы ... және қабылдануы осы кодекске
көзделген өзге де нормативтік құқықтық актілерден ... ... ... ... ... ... ... осы
Кодекстегіден өзгеше ерешелер белгіленсе, онда ... ... ... Республикасының бюджет заңдары Қазақстан Республикасының
бүкіл аумағында қолданысқа ... және ... жеке және ... ... ... ... мен жергілікті атқарушы
органдардың тиісінше республикалық және жергілікті бюджеттерден ... ... ... ақша бөлу туралы актілері, осы ... ... ақша бөлу ... ерешелерін қоспағанда, ағымдағы қаржы жылы
аяталғаннан кейін күшін жояды.
Тиісті қаржы жылына ... ... ... ... ... мен ... ... туралы заңдар, тиісті қаржы жылына
арналған жергілікті бюджет туралы мәслихаттардың шешімдеріне өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы ... ... ... – ақ ... ... мен ... атқарушы органдардың оларды іске
асыру туралы актілері тиісті қаржы ... 1 ... ... ... [1, 12 ... заң ... және өзге де ... құқықтық актілерде
Қазақстан Республикасының бюджет заңдарына қайшы келетін ережелер көзделсе,
онда Қазақстан Республикасы бюджет заңдарының ережелері қолданылады.
Мемлекеттік бюджет ... ... ... ... ... ... және ... бюджеттерді біріктіретін,
талдамалы ақпарат ретінде пайдаланылатын және ... ... ... ... ... ... ... оған жету
жолдарын көрсетені және инвестициялық жобаны одан әрі үшін оны ... ... ... ... ... ... ететін инвестициялық жоба
тұжырымдамасы;
Кассалық алшақтық –қаржы жылы ... ... ... ... ... мен ... ... бос қалдықтары көлемінен асып
түсуі;
Жергілікті бюджет ... ... ... маңызы бар
қаланың, астананың бюджеті, ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджеті;
Бюджеттік жоспарлау жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... орташа
мерзімді кезеңге арналған болжамды көрсеткіштерін және тиісті ... ... ... ... ... ... жөніндегі функцияларды
жүзеге асыратын атқарушы орган;
Бюджетті атқару жөніндегі ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттің атқарылуы
жөніндегі бюджеттік есеп және есептілікті жүргізу саласындағы функцияларды
жүзеге асыратын атқарушы орган;
Кірістерді бөлу ... ... әр ... ... ... ... проценттік арақатынасы;
Салалық (секторлық) бағдарлама-Қазақстан ... ... ... ... ... неғұрлым маңызды
міндеттерін шешуге бағытталған бағдарлама;
Басым (республикалық немесе жергілікті) ... ... ... тізбесі республикалық немесе жергілікті
бюджеттердің қаражаты есебінен қаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамытудың орта мерзімді жоспарына
қосымша бюджет қаражатын алушы-бюджет ... ... ... деңгейінде
бюджет қаражатын пайдалатын орталық және ... ... ... ... жеке және ... ... ... қаржылық қызмет
көрсететін, соның ішінде азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... бекітетін, аймақтың әлеуметтік
–экономикалық дамыту ... ... ... ... бюджет-тиісінше Қазақстан республикасының Парламентінде
немесе мәслихатта ... ... ... Үкіметі және
жергілікті атқарушы органдар енгізген өзгерістер мен толықтыруларды ескере
отырып бекітілген ... ... ... ... ... ... Үкіметі немесе мәслихат бекітетін, республиканы немесе
аймақты әлеуметтік-экономикалық дамытудың үш ... ... ... ... мен бағыттарын және оларды іске ... ... ... құжат;
Трансфеттер-бюджетке және Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына,
сондай-ақ бюджеттен, соның ішінде жеке және заңды ... ... ... ... бюджетке төленетін өтеусіз және
қайтарылмайтын ... ... ... ... арналған, Қазақстан
Республикасының Парламенті немесе тисті мәслихат бекіткен бюджет;
Нақтыланған ... ... ... ... немесе тиісті мәслихат қабылданған өзгерістер мен толықтыруларды
ескере отырып тиісті қаржы жылына бекітілген бюджет;
Қаржыландыру-бюджет қаражатын алушыларға осы қаражатты ... жылы – ... ... жүзеге асырылатын, күнтізбелік
жылдың 1 қаңтарынан басталып, 31 желтоқсанында аяқталатын уақыт кезеңі;
Бюджеттік жоспарлау ... ... ... орган –орташа
мерзімді кезеңге арналған мемлекеттік бюджеттің болжамды көрсеткіштерін
және тиісті қаржы ... ... ... бюджеттің жобасын жоспарлау
жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орталық атқарушы орган;
Ішкі бақылау ... ... ... орган-ішкі мемлекеттік
қаржы бақылауы функцияларын жүзеге асыратын орталық атқарушы орган;
Бюджетті ... ... ... ... ... және өз ... ... жергілікті бюджеттерді атқару жөніндегі
бюджеттік есеп пен есептілікті атқару, жүргізу саласындағы ... ... ... ... орган;
Экономикалық жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган- Қазақстан
республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі бағыттарын әзірлеу
функцияларын жүзеге асыратын орталық атқарушы орган.
Қазақстан ... ... ... осы бапта көрсетілмеген
басқа ұғымдары осы Кодекстің тиісті ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарының анықтамалары
бюджеттік қатынастарға ... ... ... ... да ... ... ... сәйкес келмеген кезде Қазақстан
Республикасы бюджет заңдарының ұғымдары ... ... ... ... ... ... да заңдар
салаларының ұғымдары, егер осы Кодексте өзгеше көзделмеген болса, Қазақстан
Республикасы заңдарының осы ... ... ... ... құрылымы мынадай бөлімдерден тұрады:
кірістер;
салықтық түсімдер;
салықтық емес түсімдер
негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер;
ресми ... ... ... ... ... беру;
бюджеттік кредиттер;
бюджеттік кредиттерді өтеу;
қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша сальдо;
қаржы активтерін сатып алу;
мемлекеттің қаржы активтерін ... ... ... ... ... ... қаржыландыру (профицитін пайдалану);
қарыздар түсімі;
қарыздарды өтеу;
бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы.
Бюджеттерді бекіту және бюджеттердің ... ... ... ... ... 1-тармағында көрсетілген құрылым бойынша жүзеге асырылады. [1,
14- б.]
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры:
Тұтас алғанда ағымдағы қаржы жылы бойынша ... ... ... ... ... түсімдердің бекітілген және нақты көлемдері
арасындағы айырма ретінде айқыналатын республикалық ... ... ... Өтем ... ... ... түсімдер бойынша толық
атқарылмаған жалпы сомасынан аспауға тиіс. Түсімдердің жалпы нақты ... ... ... асып түскен жағдайда өтем жүзеге асырылмайды;
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан республикалық ... ... ... ... ... ... нысаналы трансферттер түрінде;
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын басқаруға және жыл сайын аудит
өткізуге байланысты шығыстарды жабуға жұмасалады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... Ұлттық қорын қалыптастыру көздері;
Шикізат секторы ұйымдарының республикалық бюджетке түсетін нақты
түсімдердің тиісті қаржы жылына ... ... ... ... ... ... жылдық көлемінен асып түсуі ретінде айқындалатын
республикалық бюджеттен берілетін ресми трансфеттер;
Республикалық ... және кен мен ... ... ... ... ... ... түсімдердің есебінен
айқындалатын республикалық бюджеттен берілетін ресми трансфеттер;
Шикізат секторы ... ... ... ... ... жоспарланған түсімдер сомасының он проценті
мөлшерінде есептелген республикалық ... ... ... трансфеттер;
Ауыл шаруашылық мақсатындағы жер учаскелерін сатудан түскен түсімдер
есебінен айқындалатын жергілікті бюджеттің ресми трансфеттері;
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Республикасының заңдарымен тыйым ... өзге ... мен ... болып табылды.
Негізгі қызметі табиғи ресурстарды өндіру ұйымдарының тізбесін
Қазақстан ... ... ... ... ... ... түсімдер –шикізат секторы
ұйымдарынан бюджетке салықтың мынадай түрлері бойынша түсетін ... ... ... құнға салынатын салық;
үстеме пайдаға салынатын салық;
бонустар;
роялти жасасқан ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарынан түсетін түсімдер болжамы шикізат
секторының тауарларына республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуының орта
мерзімді жоспарында айқындалған ... ... есеп ... бағалары
ескеріле отырып жасалады.
Осы баптың 1-тармағының 1) тармақшасында көрсетілген ресми
трансфеттерді, сондай-ақ республикалық ... және кен ... ... ... ... ... мүлікті жекешелендіруден түсетін
жоспардан тыс түсімдер есебінен айқындалатын республикалық бюджеттен
берілетін ... ... ... бюджеттің атқарылуы барысында
оны Қазақстан Республикасының Парламентінде нақтыламай-ақ бюджетті ... ... ... ... айқындап, республикалық бюджеттен
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына ... ... ... 3) ... көрсетілген ресми
трансфеттер, сондай-ақ республикалық меншіктегі және кен ... ... ... ... ... мүлікті жекешелендіруден түсетін
жоспарлы түсімдер есебінен айқындалатын ... ... ... ... ... қаржы жылына арналған республикалық бюджет ... ... ... ... жер ... ... түскен түсімдер
есебінен айқындалатын, осы баптың 1-тармағы 4) тармақшасында ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
бюджетті атқару барысында оны мәслихатта нақтыламай-ақ Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... ... түсетін
инвестициялық кірістер Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... емес ... ... өзге де ... құрылады. [1, 19- б.]
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры;
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын сақтау;
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорының жеткілікті өтімділік деңгейін
ұстап ... ... ... ... ұзақ ... перспективада
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры табыстылығының жоғары деңгейін ұстап
тұру;
Инвестициялық кірістер алуды қамтамасыз ету мақсатында рұқсат ... ... және ... емес ... қоспағанда, өзге де
мүліктерге орналастырылады.
Рұқсат етілген қаржылық активтердің және матеиралдық емес ... өзге де ... ... Қазақстан республикасының Ұлттық
қорын басқару жөніндегі кеңестің ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының
Ұлттық ... ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық қорын жеке және заңды тұлғаларға
кредит беруге және ... ... ... ету ... ... Республикасы Ұлттық қорының есебінен республикалық бюджеттің
шығынын өтеу оның атқарылуы барысында Қазақстан Респубикасының Ұлттық ... ... ... ... ... жылының қорытындылары бойынша
Қазақстан Республикасының Парламентінде репсубликалық бюджетті нақтыламай-
ақ жүзеге ... ... ... ... республикалық бюджетке
берілетін нысаналы трансферттердің ... ... ... ... ... ... ... заңмен бекітіледі.
Активтерді Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына есептеу және
Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... айқындайды.
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын басқару жөніндегі ... ... ... ... ... Республикасының
Ұлттық қорын тиімді пайдалану және оны қаржылық ... және ... ... ... өзге де ... ... ... талдап-жасайтын консультациялық-кеңесші орган.
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын басқару жөніндегі ... ... ... ... ... мен ... арттыру жөнінде ұсыныстар талдап-жасау;
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын пайдалану ... ... ... қарау және талдап –жасау;
Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын орналастыру үшін рұқсат етілген
қаржылық активтердің және ... емес ... ... өзге де
мүліктердің тізбесі жөнінде ұсыныстар талдап-жасау ... ... ... ... қорын басқару жөніндегі кеңесті ... ... оның ... мен ол ... ережені Қазақстан Республикасының
Президенті бекітеді [3]
Республикалық бюджет жобасын қарау мен бекіту туралы ... ... ... ... ... республикалық бюджет туралы заңның
жобасын Қазақстан Республикасының ... ... ... ... жылдың 1 қырқүйегінен кешіктермей Қазақстан Републикасының
Парламентіне енгізеді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... жылына арнлаған
республикалық бюджет ... ... ... бір мезгілде ... мен ... ... орта ... ... үш жылдық кезеңге арналған орта мерзімді фискалдық саясатты;
республикалық бюджеттік бағдарламалар паспорттарының жобаларын;
республикалық бюджеттің түсімдері бойынша ... ме ... ... ... ... бойынша мемлекеттік кепілдік берген
борыштың жайы туралы деректерді;
Алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет ... ... ... ашып ... ... ... ... етеді.
Алдағы қаржы жылына арналған ... ... ... ... ... ... ... кемінде екі
оқылымда және ағымдағы жылдың 1желтоқсанынан кешіктірмей бекітіледі.
Қазақстан Республикасының парламенті ағымдағы дейін ... ... ... ... ... ... заңды қабылдамаған жағдайда,
Қазақстан Республикасының Президенті алдағы қаржы жылының бірінші ... ... ... ... туралы жарлық шығаруға құқылы, ол
республикалық бюджетті Қазақстан Республикасының ... ... ... қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған республикалық қаржы
жоспары ағымдағы жылдың 30 желтоқсанынан кешіктірілмей алдағы қаржы ... ... ... ... ... бір бөлігі көлемінде
бекітіледі.
Республикалық қаржы жоспарының атқарылуы осы ... ... ... ... ... жылының бірінші тоқсанына арналған республикалық
қаржылық жоспар ... ... осы ... ... жылына арналған
республикалық бюджет сол жылғы 1 наурыздан кешіктірілмей бекітілуге тиіс.
Бұл ретте аталған қаржы жылына ... ... ... ... ... ... арналған республикалық қаржы жоспары ескеріле
отырып бекітіледі.
Алдағы ... ... ... ... ... ... заң
қосымшаларымен, Қазақстан Республикасы Президентінің алдағы қаржы жылының
бірінші ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.
Жергілікі бюджеттің жобасын қарау мен бекіту туралы жалпы ережелер.
Алдағы қаржы жылына арналған облыстық ... ... ... ... астана бюжетінің жобасын ... ... ... ... ... ... атқарушы органы жоспарланып отырған жыл
алдындағы жылдың 15 қазанынан ... ... ... ... ... жылына арналған аудан (облыстық маңызы бар ... ... ... ... ... бар ... жергілікті атқарушы
органы жоспарланып отырған жылдың алдындағы жылдың ... ... ... ... атқарушы орган алдағы қаржы жылына арналған жергілікті
бюджеттің жобасымен бір мезгілде мынандай ... және ... ... орта ... ... ... ... арналған орта мерзімді фискалдық саясатты;
жергілікті бюджеттік бағдарламалар паспорттарының жобаларын;
жергілікті бюджеттің түсімдері бойынша негіздемелер мен ... ... ... ... ... ... ... алынған
шешімдерді ашып көрсететін түсіндірме жазбаны табыс етеді.
Алдағы қаржы жылына арналған облыстық бюджет, ... ... ... ... ... ... ... Президенті тиісті
қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңға қол қойғаннан ... апта ... ... ... ... (облыстық маңызы бар қаланың) алдағы қаржы жылына арналған
бюджеті тиісті қаржы жылына ... ... ... ... туралы,
облыстық мәслихаттың шешіміне қол ... ... екі апта ... бекітіледі.
Мәслихат осы баптың 2-тармағында белгіленген мерзімде алдағы қаржы
жылына арналған жергілікті бюджет туралы ... ... ... әкімшілік-аумақтық бірліктің жергілікті атқарушы органы алдағы қаржы
жылының бірінші тоқсанына арналған ... ... ... ... қаржы
жылының бірінші тоқсанында арналған жергілікті қаржы жоспары туралы шешім
шығаруға құқылы, ол ... ... ... бекіткенге дейін
қолданылады.
Алдағы қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған жергілікті ... ... ... 30 ... кешіктірілмей алдағы қаржы жылына
арналған жергілікті бюджет жобасының төрттен бір ... ... ... ... ... осы ... ... жүзеге асырылады.
Кезекті қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған жергілікті қаржы
жоспары бекітілген жағдайда осы қаржы ... ... ... ... сол
жылғы 1 наурыздан кешіктірілмей бекітілуі тиіс. [1, 6 – б.]
Облыстардың, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... (қалалық) мәслихаттар аудандардың (облыстық
маңызы бар ... ... ... ... ... ... кейін
бір апта мерзімде бюджеттік жоспарлау жөніндегі ... ... ... бюджетті атқару жөніндегі орталық ... ... ... ... ... жинақталған облыстардың, республикалық
маңызы бар қалалардың, астананың бюджеттерін, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттік
инвестициялық жобалар мен бағдарламалардың тізбесін табыс етеді.
Мәслихаттардың алдағы қаржы жылына арналған жергілікті ... ... ... ... және ... ... ... қаржы жылының бірінші тоқсанына арналған жергілікті қаржы жоспары
туралы шешідері қосымшаларымен бұқаралық ... ... ... ... ... ... палаталарының бірлескен отырысында
заң қабылдау арқылы ... ... ... ... ... ... ... қарау.
Жергілікті бюджет жобасы тиісті мәслихаттың тұрақты ... ... ... ... ... ... ... топтарын құрады. Жұмыс топтарына жергілікті ... ... ... ... ... ... топтарының пікірлерін ескере ... ... және ... қоса ... ... ... мен толықтырулар енгізу жөнінде ұсыныстар жасайды және оларды
тиісті мәслихат белгілеген бас тұрақты комиссияға жібереді.
Бас ... ... ... ... түскен ұсыныстардың
жинақтамасын жасап, оны ... ... ... Бұл ретте
жинақтамаға тиісті негіздемелері мен ... бар ... ... мәслихаттың сессиясында жергілікті бюджеттің жобасын талқылау
тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік әкімнің немесе жергілікті атқарушы орган
уәкілеттік ... ... ... ... ... бірліктің
орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламасы, орта ... ... және ... ... жылына арналған жергілікті бюджеттің
жобасы бойынша қорытындысымен қоса баяндамаларын қамтиды.
Мәслихат сессияда ... ... ... ... ... ... ... бюджеттік бағдарламалар әкімшілері басшыларының сөздерін
тыңдауға құқылы. [20]
2. Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен ... ... ... зор әр ... жеке ... ... түсетін оқшауланған сфераларды бөліп көрсетуге
болады. Мәселен, мемлекеттің ... ... ... ... ... қаржы қатынастары жалпы қоғамдық өнімді ... ... ... ... жене ... ... қанағаттанды-
руға арналған орталықтандырылған ақша қорын ... ... ... болады. Қаржы қатынастарының бұл жиынтығы
"мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын жасау және ... ... пен ... ... қанағаттандыру мақсаттарына
пайдалану жолымен қоғамдық өнімнің құнын бөлу және қайта бөлу процесінде
мемлекет пен қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... ... білдіреді. [6]
Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретіндегі ... ең ... ... ... категориясынан ажырататын өзгеше белгілер
төн: бюджет қатынастарының бөлгіштік сипаты бар, ... ақша ... ... мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен және пайдаланумен
қосарлана жүреді. Сонымен бірге, бюджет қатынастарына ... бір ... төн, ... ол қаржымен ортақ өзгеше белгілердің шеңберінен
шықпайды.
Құндық бөліністің айрықшалықты ... ... ... ... ... ... сипатталады:
1) мемлекеттен жалпы қоғамдық енімнің бір бөлігін оқшауландырумен және оны
қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдаланумен байланысты ... ... ... ... ... ... ... жасау және оны тұтыну процесін шарттастыратын материалдық өндіріс
қаржысынан және ... ... ... ... ... емес ... ... бюджеттің айырмашылығы ол ұлттық шаруашылықтың
салалары, аумақтар, экономиканың секторлары, қоғамдық қызметтің ... ... ... ... арналған;
3) қоғамдық енімнің оның тауар нысанындағы қозғалысымен тікелей байланысты
емес қүндық беліністің ... ... және одан ... үзілісте
жүзеге асырылады, ал қаржы қатынастары материалдық өндірісте де, ... ... да ... ... тығыз тоқайласып жатады. [15]
Мемлекеттік бюджет, кез келген басқа экономикалық категория сияқты,
өндірістік қатынастарды білдіреді және ... ... ... ... ... ... болады: бюджет қатынастары мемлекеттің
орталықтандырылган ақша ... ... ... ... Мұның
нәтижесінде қоғамда болып жатқан нақты экономикалық (бөлгіштік) ... ... және ... ... ... өзінің
көрінісін табады. Бюджеттік қор— бүл ... өнім мен ... ... ... стадияларын еткен және ұлғаймалы ұдайы өндіріс,
халыққа әлеуметтік-мәдени қызмет көрсету, қорғаныс және басқару жөніндегі
қажеттіліктерді ... үшін ... ... ... ... ... экономикалық нысаны. Бюджеттік қордың қалыптасуы
мен пайдаланылуы қүнды бөлу және қайта бөлумен байланысты оның ... ... ... ... ... ... ... қаржы сияқты
бөлу және бақылау ... ... Бұл ... іс қимылы,
мазмүны, мөні мен маңызы бюджет ... ... ... ... ... іс-әрекетінің өзіндік ерекшелігі сол,
қоғамдық өнімнің қүны қоғамдық өндірістің сфералары, үлттық шаруашылықтың
секторлары, ... ... жеке ... ... ... ... Мемлекетік бюджет арқылы бүгінде Қазақстанда ... ... ... 10% және жалпы ішкі өнімнің 20% белінеді. Сонымен
бірге мемлекет ... ... ... ... мемлекеттік бюджет
белгіштік функция шеңберінде қосалқы функцияларды, атап ... ... пен ... ішкі ... ... бөлу; экономиканы мемлекеттік реттеу және
ынталандыру; өлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету; ... ... ... жасау жөне пайдалануға бақылау
жасау ... ... ... ... ... функциясы бюджет
қорларын бөлудің сандық үйлесімдерінде, олардың қоғамдық өндіріс дамуының
қажеттіліктеріне сай ... ... ... ... ауытқуын
анықтау және оларды жою мүмкіндігінде көрінеді. [6, 4- б.]
Мемлекеттік бюджеттің сан қырлы маңызын ... ... оны ... ... жоне ... ... ақша ... ғана емес, сонымен бірге негізгі қаржы жоспары, ... ... ... механизмінің жиынтық ұғымы ретінде қарауға
болады. ... ... ... ... ... ... бейнеленетіндіктен, сондай-ақ барлық негізгі қаржы институттары —
салықтар, мемлекеттің шығыстары, мемлекеттік ... ... ... т.б. ... ... ... табатындықтан бюджет мемлекеттің
негізгі қаржы жоспары ретінде сипатталады. Ол нақты кезеңге, өдетте, ... ... ... ... ... орталықтандырылған
қаржы ресурстарының шешуші бөлігінің қозғалысын анықтайды. Бюджетті негізгі
қаржы жоспары деп ... оның ... ... ... ... ... ор-
нын, қаржы жоспарларының жүйесіндегі басымдық жағдай-ын, сондай-ақ қоғамдық
ұдайы өндірістегі айрықша рөлін ... ... ... ... қаржылық қызметінің жемісі болып табылады. Елдің негізгі қаржы
жос-парының көрсеткіштері республика Парламентінің жыл ... ... ... ... заңына сәйкес сөзсіз орындауға жатады.
Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің
бірі. Ол экономикаға мемлекеттің орталықтан-дырылған ақша қорын ... ... ... мен ... ... болып табылатын бюджеттік
механизм арқылы ықпал ... ... ... ықпал етудің қүралы
ретіндегі ... релі ... ... Экономиканы реттеу
орталықтандырылған ақша қорының сандық көлемін анықтау, оны ... ... ... мен ... ... ... атқарылу процесінде қаржы
ресурстарын қайта белу жолымен жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады (мысалы,
келесі қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң).
Нарықтық механизмге көшу ... ... ... ... алдымен экономиканың қүрылымын қайта қүруды, кешенді мақсатты бюджеттік
бағдарламаларды қаржыландыруға, ... ... ... дамуды тездетуге жөне ... ... аз ... ... аз ... отбастарын) қолдау, сондай-ақ
денсаулық сақтау, білім беру және ... ... ... ... ... ... бюджеттің сапалық сипаттамасы
Мемлекеттік органдардың өздерінің функцияларын орындауы үшін
басқарудың ... ... ... ... ... ... тиіс. Осы
мақсатпен әр елде аймақтардың шаруашылығын, әлеуметтік сферасын, әрбір
әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыруды, заң ... ... ... ... және ... шараларды қаржыландыру үшін олардың ақша
ресурстарын жұмылдыруды қамтамасыз ететін бюджеттер ... ... ... жекелеген түрлерінің кірістері мен шығындарын
қалыптастыру, оларды теңдестіру процесінде заңмен реттеліп отыратын ... ... ... ... ... ... Осы ... барлығы
- бюджет жүйесін үйымдастыру мен ... ... оның ... ... мен ... үйымдық нысандары, бюджет құқықтарының
жиынтығы — бюджет қүрылысын қүрайды.
Дүниежүзінің әр түрлі ... ... ... ... ... ... экономиканың даму деңгейіне және
нақтылы мемлекеттің басқа айрықша белгілеріне байланысты ... ... ... ... ... жүйесі алады, ол экономикалық
қатынастарға және құқықтық ... ... ... деңгейлер
бюджеттерінің, сонымен бірге бюджет процесі мен қатынастарының ... Әр ... ... ... ... ... құрылымы, бюджеттердің
же-келеген түрлерінің саны жағынан түрліше болып келеді, өйткені ... ... мен ... бөлінісіне байланысты болады. [7]
Бюджет жүйесінің құрамы елдің ұлттық-мемлекеттік қүрылымымен
анықталады. Мемлекеттің ... және ... ... болуы мүмкін.
Федеративтік мемлекеттерде бюджет жүйесі үш буыннан тұрады:
мемлекеттік бюджет немесе федералдық бюджет немесе ... ... ... ... ...... ... Канадада — провинциялар-дың, ...... ... ... ... (біркелкі) мемлекетгерде екі буыңды бюджет жүйесі
қолданылады: орталық ... ... және ... жатқан жергілікті
бюджеттер. Екі жағдайда да бюджеттердің ... мен ... ... ... ... бірақ, әдеттегідей, әлеуметгік-экономикалық
процестерді басқаруды орталықтандыру ... ... ... қатынасы бойынша белгілі бір ... рөл ... ... ... ... ... ... қүрлымының унитарлық
типімен анықталады, өйткені ...... ... ... ... және ... Парламенті бар унитарлық мемлекет.
Қазақстан Республикасында жиынтығында мемлекеттік бюджетті қүрайтын
бекітілетін, ... және ... ... мынадай бюджеттер жұмыс :
республикалық бюджет;
облыстық бюджет, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... бар ... ... төтенше немесе соғыс жағдайында төтенше мемлекеттік бюджеттің
әзірленуі, бектілуі және ... ... жылы ... ... ... ... ... үшырады. Бүған дейін Қазақстанның мемлекетік бюджеті, басқа
одақтас республикалардың ... ... ... ... ... ... онда ел аумағының барлық бюджеттері, соның
ішінде ауылдық және поселкалық бюджеттер де қамтылып көрсетілді. Ол ... 15 ... ... ... ... ... әлеуметтік сақтандыру бюджетінен тұрды. Одақтық бюджетке ... жж. ... ... ... жалпы ауқымының 52-50% тиді, оның
35% республикалардың республикалық бюджеттерінің және 15% ... ... ... ... ... ... ... бюджетараларындағы өзара өтелетін
операцияларды есепке алмағанда, республикалық және жергілікті бюджеттерді
біріктіретін, талдамалық ақпарат ... ... жөне ... ... бюджет.
Мемлекеттік (республикалық) және жергілікті (муниципалдық) бюджеттер
кез-келген басқа мемлекеттердегідей Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің
орталық буыны болып ... ... ... ... және оның
егемендігінің негізі. Бюджеттің көмегімен ... ... ... ... ақша ... ... бүл қорлар олардың жалпы
маңызды міндеттерін орындауды ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару органдарының функцияларын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... аса
ірі бөлігі шоғырландырылады. Бюджетте қаржы ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін қажет.
Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджетінің ... ... ... ... ... ... — бұл салықтық
және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын және орталық ... ... ... ... ... ... мен ... қаржымен қамтамасыз етуге және мемлекеттік
саясаттың жалпыреспубликалық бағыттарын ... ... ... ақша ... ... (әкімшілік-аймақтық ... ... ... ... бар ... ... ... (облыстың маңызы бар қаланың) бюджеті.
Бюджет кодексімен айқындалған салықтық және басқа да түсімдер ... жене ... ... жергілікті мемлекеттік
органдардың, республикалық маңызы бар қаланың, ... ... ... ... ... ... мен функцияларын
қаржымен қамтамасыз етуге жөне тиісті әкімшілік-аумақтық бірлікте
мемлекеттік саясатты іске ... ... ... ақша қоры
облыс бюджеті, республикалық маңызы бар қала, ... ... ... ... ... ... және басқа да түсімдер
есебінен қалыптастырылатын және ... ... ... бар ... ... ... ... ведомстволық бағынышты
мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржымен қамта-масыз
етуге жөне тиісті аудандағы (облыстық ... бар ... ... іске ... ... ... ақша қоры ... (облыстық
маңызы бар қала) бюджеті болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... заңымен, жергілікті
бюджеттер мәс-лихаттардың шешімдерімен бекітіледі.
Төтенше ... ... ... және ... ... немесе соғыс жағдайларында енгізіледі. Төтенше
мемлекеттік бюджетті бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті ... және ол ... ... зандарында белгіленген
тәртіппен Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бекітіледі.
Қазақстан ... ... ... төтенше немесе соғыс
жағдайын енгізу және оның күшін жою ... ... ... ... бюджетті енгізуге және оның қолданылуын тоқтатуға ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Парламенті дереу хабардар етіледі. Төтенше ... ... ... ... ... жылына арналған республикалық
бюджет туралы заңның және тиісті қаржы жылына арналған барлық ... ... ... ... ... ... тоқтатыла
тұрады. Төтенше мемлекеттік бюджет төтенше немесе соғыс ... ... ... ... ... ... ... бюджеттің қолданылуы
тоқтатылғаннан бастап республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуы
тиісті қаржы жылына арналған республикалық ... ... ... және ... ... ... барлық деңгейлердің жергілікті бюджеттері туралы
мәслихаттардың шешімдеріне сөйкес жүзеге ... [11, 117- ... ... ... ... ... жағдай
енгізілген ретте төтенше мемлекеттік бюджет енгізілмейді.
Қазақстан Республикасының бірнеше аймақтарының аумақтарында бір мезгілде
төтенше ... ... ... жағдайдың зардабы ұлттық мүдделерге және
республиканың экономикалық қауіпсіздігіне нақты қатер ... ... ... ғана ... мемлекеттік бюджет енгізуге негіз бола алады.
Бюджет жүйесінің жұмыс істеуі ... әр ... ... ... ... жөне ... ... әзірлеу, қарау,
бекіту, атқару, бақылау төртібімен, ... ... ... ... ... туралы есеппен қамтамасыз етіледі.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі мемлекеттік бюджет ... ... ... ... ... ... ... жариялылығы және т.б. қағидаттарына негізделеді.
Бюджеттің бірлігі қағидаты бюджет жүйесін ... ... ... Бірлік қағидаты КСРО-ның бюджет
жүйесінде неғүрлым толық көрінді. Қазіргі ... ... ... ... ... және ... қаржы ресурстарын иелену
жөніндегі қүқықтар-дың берілуімен байланысты бұл қағидат ... ... ... ... ... ... саясатын қамтамасыз етуге
бағытталған жөне ең алдымен Қазақстан ... ... ... экономикалық және саяси негізін тірек етеді. Ол реттеуші кіріс
көздерін пайдалану ... ... ... ... ... іс-қимылына,
төменгі деңгей бюджеттерінің теңгерімділігі үшін оларды қаржылық қолдауға,
сондай-ақ ішінара қайта бөлудің мақсатты және ... ... ... да негізделген.
Бюджеттердің бірлігі бірыңғай бюджет заңнамасын қолданумен, соның
ішінде Үкімет бекіткен ... ... ... ... процесін
жүзеге асырудың бюджет рәсімдерін пайдаланумен қамтамасыз етіледі. Бюджет
жүйесінің ... ... ... қоса ... ... ... іске асырылады.
Алайда бюджеттердің бірлігі бюджет жүйесін қүрудың маңызды қағидаты
болып отырған оның жеке ... ... ... ... дербестігі қагидаты түрлі деңгейдегі бюджеттердің арасындағы
түсімдерді тұрақты бөлуді ... жөне ... ... ... ... ... өз ... жасайды, бекітеді және оны атқарады.
Бюджеттердің жеке түрлерінің арасындағы кіріс көздері мен шығыстарды бөлуді
шектейтін айқын қүқықтар белгіленген. ... ... ... қосымша алынған кірістерді, жергілікті бюджеттер қаражаттарының
бос ... ... ... алып ... ... ... жергілікті
бюджеттерге қосымша шығыстарды жүктеуге жол берілмейді. Сонымен бірге
бюджеттердің барлық түрлерінің шығыстары осы ... ... ... даму мөселелерімен және биліктің тиісті органдарының нақты
функцияларымен, қүзырымен анықталады. Бюджет қаражаттарын пайдалана отырып,
өзара ... ... алу ... ... қаражаттары бойынша талаптардан
да шегінуге жол
берілмейді.
Бюджеттің толықтыгы ... ... ... барлық қаржы
операцияларының, оның жинайтын барлық түсімдерінің және ... ... ... ... және ... заңнамаларында
белгіленетін барлық түсімдердің толық тізбесінің бюджеттерде және Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... және ... көрсетілуімен
қамтамасыз етіледі. Сөйтіп, ол мемлекеттік билік пен басқару органдарының
барлық кірістері мен шығыстарын бюджетке жинақтап, ... ... ... көрсетеді. Осыған байланысты барлық ақша ... ... ... ... мен нақтылы бағыттарын айқындау қажет.
Бюджет іске асатындай болуы тиіс, нақты экономикалық және ... ... даму ... ... қажеттілікті есепке
алу қажет. Дүниежүзілік практикада бүл қағидат қазіргі кезде оны дөл
қолдану ... ... ... ... бар ... түрде бөліп
көрсетуге болатын аса көп ... ... ... ... ... ... қаражаттарды қалыптастырудың
орталықтандырылған әдісі қабылданған, сондықтан 1998 ... ... ... бюджетген тыс қорлардың зейнетақы, әлеуметтік
сақтандыру және т.б. қорлардың қаражаттары ... ... ... параметрлердің зкономиканың ағымдағы жай-күйінің
көрсеткіштеріне, сондай-ақ Қазақстанның жөне ... ... ... дамуының бағыттарына сәйкестігі. Бюджеттің
реалистігіне ішкі және ... ... ... ... туралы
Президенттің Қазақстан халқына жыл ... ... ... оларды
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... және ... өлшемдеріне сәйкес келтіру ... қол ... оның ... көп ... ... негізделуі тиіс,
бюджеттердің атқарылуына, ведомстволардың ... ... ... ... ... ... ... болжамдық бағалау есепке
алынуы қажет. Дүниежүзілік практика бюджет ... ... ... ... ұзақ мерзімге үлгілеуді, сондай-ақ оларды нақтылы
жағдайлардың өзгеруіне байланысты қаржы жылы ішінде түзетуді пайдаланады.
Реалистік ... ең ... жеке ... жоспарын, сметаларды және
жалпы тиісті деңгейдің бюджет жобасын жасау ... қол ... ... бюджет тізімдемесін бұрмалауды болдырмау және бұзылуын
жою үшін қажет. Ол бюджетте ... ... ... шынайы
көрсетілуін, бекітілген сомалардың бюджеттік ... ... ... ала ... ... ... бол-жамдары мен
бағдарламаларының көрсеткіштеріне негізделетін және ... ... ... ... ... көздері мен шығыстар бағыттарының
есеп-қисаптары-ның негізділігімен анықталады.
Транспаренттілік қағидасы—бюджет ... ... ... ... ... ... және ... атқарылуы туралы
есептемелерді, мемлекеттің фискалдық саясатына қатысты басқа ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қаржылық
бақылауды жүргізу.
Дәйектілік қағидаты дегеніміз- мемлекеттік басқару органдарының бюджет
қатынастары сферасында бүрын қабылдаған шешімдерінің сақталуы.
Тиімділік пен ... ... ... ... ... ... жету үшін ... бюджет қаражаттарының
оңтайлы көлемін пайдалана отырып ... бір ... ... қарай бюджеттерді әзірлеу және атқару.
Басымдық қағидасы бюджеттік процесті республиканың немесе аймақтың
әлеуметтік-экономикалық дамуының ... ... ... ... ... ... ... процеске қатысушыларды бюджет
заңнамасын бұзғаны үшін жауапқа тарту.
Бюджеттердің жариялығы ... ... ... мен ... жылына арналған бюджет туралы заң мен ... ... ... ... ... ... арқылы қамтамасыз етіледі. [8]
Бюджет кірістерінің қалыптасуы (ең алдымен салықтар, алымдар арқылы)
бюджет ресурстарының ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің мүдделерін шалады. Сондықтан олар
бюджеттің мазмұны, оны қалыптастырудың көздері, ... ... ... ... ... қаражаттарының бағытгары туралы хабардар болуы
тиіс. Президент қол қойған Қазақстан Республикасының бюджеті заң ... және оның ... ... ... ... үшін міндетті
болады. Заң, өткен кезевдегі ... ... ... есеп ... ... ... бюджеттің кірістері мен шығыстарының көлемі,
оның негізгі ... ... ... ... ... ... ... жабудың әдістері (шығындарды қысқарту, кірістерді ... ... ... ... етіледі. Бюджет жүйесін құрудың барлық қағидаттары
өзара үйлестірілген және ... ... ... олар ... ... және ... ... "Жергілікті өкілді
және атқарушы органдар туралы", "Қазақстан Республикасының ... ... ... арнайы зандарда және басқа да ... ... ... бұл ... жиі ... Мысалы, кейде
бюджеттің бірлігі қағидатынан аутқиды, өйткені ... ... ... тыс ... пайда болады. Нақтылық қағидаты да ... ... ... әр ... ... тыс қорлар жүмыс істеуі мүмкін, олар
арқылы мемлекет қаржы қатынастарын саралауға ... ... ... кіріс көздерін пайдалану, мақсатты ... ... ... ... оларды ішінара қайта бөлу арқылы жүзеге
асырылатын ... ... ... ... ... ... мен ... егжей-тегжейлі тізбесі мен ... ... ... ... бюджеттік сыныптама сыныптау
объектілеріне топтастыру кодтарын бере отырып функциялық, ведомстволық және
экономикалық сыныптамалар бойынша бюджеттің ... мен ... ... ... Ол ... ... бюджет
шығыстарының функциялық жөне экономикалық сыныптамаларынан түрады. Бірыңғай
бюджеттік сыныптама Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етеді.
Бірыңғай бюджеттік сыныптама бірыңғай және бюджеттердің ... үшін ... ... ... Оны ... ... ... орган әзірлейді жөне республика Үкіметі бекітеді. Бюджет процесі
бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... бюджет заңнамасына негізделген барлық
деңгейлер бюджеттерінің түсімдерін ... бір ... ... ... ... Бюджет түсімдері сыныптамасының топтамасы
санаттан, сыныптан, ішкі ... жөне ... ... ... экономикалық белгілері бойынша топтастыру болып табылады.
Сыныптар мен ішкі сыныптар түсімдерді ... ... мен ... ... ... ... ... төлем немесе түсім ... ... ... ... ... деңгейлер
бюджетінің шығыстарын топтастыру болып табылады, ол мемлекет функцияларының
орындалуын, республикада мемлекеттік ... ... ... ... ... және ... белгілер бойынша ... ... ... ... ... ... сыныптауды топтастыру ... ... ... топтар, функциялық кіші топтар, бюджеттік
бағдарламалардың әкімшілері, ... ... жөне ... топ — ... ... мен функциялық бағыты бойынша
бюджет шығыстарын біріктіру. Функциялық ішкі топ —функциялық топ ... ... ... ... ... ... ... сыныптамасының негізівде бюджеттік
бағдарламалар өймшілерін, функциялық топтар мен бюджеттік бағдарламаларды
(ішкі бағдарламаларды) топтастыру ... ... ... ... ... ... ... басқарудың функциялары мен мемлекеттік саясатты ... ... ... ... ... багдарлама деп аталады. Оның
мақсаты бюджеттік бағдарламаны орындау кезінде қол ... тиіс ... ... ... ... ... [13, 45- б.]
Экономикалық нәтижелерге қарай ... ... ... ағымдагы бюджеттік бағдарламалар, олар түрақты сипаты бар
немесе ... ... ... ... біржолғы шаралар
өткізуді көздейтін заңнамалық актілерге сәйкес мемлекеттік басқарудың
функциялары мен ... ... ... ... ... ... багдарламалары, олар бюджеттік инвестицияларды жүзеге
асыруға бағытталады.
Белгілі бір ... ... ... ... ... қарай
бюджеттік бағдарламалар республикалық бюджетте бектілетін республикалық
және жергілікті бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... бір әкімші жүзеге
асыратын жеке-дара бюджеттік бағдарламалар және бюджеттік бағдарламалардың
бір әкімшісі бойынша бюджетте бекітілетін және бюджеттік ... ... ... ... жылы ішінде бөлінетін бюджеттік
багдарламалар болып бөлінеді.
Бюджеттік ... ... ... үш ...... ... ... бюджетті атқару кезінде және бюджеттің атқарылуын
бақылау кезінде жүзеге асырылады.
Жоғарғы және төменгі бюджеттердің бюджет ... ... ... ... ... экономика жағдайында бюджет процесінде жоғарғы жене төменгі бюджет
арасындағы бюджетаралық қатынастар және кірістер мен шығыстарды ... ... бөлу аса ... ... бірі ... ... ... сәйкес бюджет процесінде ... ... ... бар ... ... ... басқа осындай
бюджеттермен, аудандар (облыстық ... бар ... ... бір-
бірімен өзара қарым-қатынастарына жол берілмейді.
3. Бюджетаралық реттеу.
Бюджетаралық қатынастар мемлекеттік басқарудың ... ... мен ... ара жігін дәлме-дәл ажыратуға, бюджеттер
деңгейлерінің ... ... мен ... ... ... сондай-ақ
бюджетаралық қатынастарды айқындау өдістерінің біртүтастығы мен ашықтығына
негізделген.
Үкімет пен орталық мемлекеттік органдардың, облыстардың ... ... ... ... рес-публикалық маңызы бар
қалалардың, астананың және аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың)
бюджет процесіне ... жол ... ... ... ... жекелеген түрлерін
бюджеттің бір ... ... беру ... ... өзгертулер
енгізгенде ғаңа жүзеге асырылады. [14]
Бюджетаралық қатынастар мынадай қағидаттарға негізделеді:
1) облыстар, республикалық маңызы бар ... ... ... ... өзара қатынастарда, аудандар (облыстық маңызы бар
қалалар) ... ... ... ... ... қатынастарда
тендігі;
2) түсімдерді тиімді бөлу, ол түсімдердің ара ... ... ... бір ... ... ескереді;
төменгі бюджеттерге түрақты сипаты бар, сыртқы фактор-лардың өсеріне
тәуелсіз салықтық және ... емес ... ... ... ... ... үшін ... болып табылатын
салықтық және салықтық емес түсімдер аталған ... ... ... ... түседі;
қайта бөліну сипаты бар, сондай-ақ салық базасы әркелкі орналастырылатын
салықтар бюджет жүйесінің неғұрлым жоғары деңгейлеріне бекітіледі;
салық және ... ... ... да ... ... ... кезде
оларды жинаудың неғүрлым жоғары дәрежесін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... бар ... базадан алынатын салықтар
жергілікті бюджеттерге бекітіледі;
3) Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... ... ... атқарушы органдардың бірдей деңгейде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... барынша тиімділігі мен
нәтижелілігі — мемлекеттік ... ... ... тиімді жөне нөтижелі
жүргізілуі мен үсынылуын ... ете ... ... ... ... ... ... бекітіп беру;
6) мемлекеттік қызмет көрсету деңгейін оны алушыларға барынша ... ... ... қажеттерін жақсылап есепке алу жөне мемлекеттік
қызметтер көрсету сапасын арттыру ... ... ... ... жүйесінің мүмкін болғанша неғүрлым төмен деңгейіне беру;
7) бюджеттің әрбір деңгейінің алынған ресми ... мен ... және ... ... үшін ... қатынастар:
1) республикалық және облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала,
астана бюджетінің арасында:
ресми трансферттермен; ... ... ... жөне ... ... ... бар қалалар) бюджеттер арасында:
ресми трансферттермен;
бюджеттік кредиттермен;
кірістерді бөлу нормативтерімен реттеледі.
Ресми трансферттер ... ... ... ... нысаналы
трансферттер, дамуға арналғын нысаналы трансферттер болып белінеді.
Бюджетаралық қатынастарды реттеу нысандарын айқындаған кезде ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін бағалау нәтижелері, бектілген ... ... ... ... реттеу нысандары орта
мерзімді фискалдық саясатқа сәйкес белгіленеді.
2 кесте
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі.
Нысаналы трансферттер мен кредиттерді ... ... ... ... ... нысаналы қызметіне сөйкес пайдаланады. Нысаналы ... ... ... мақсатқа сай пайдаланылмаған сомалары осы
трансферттер мен кредиттерді бөлген жоғарғы бюджетке ағымдағы ... ... ... дейін міндетті түрде қайтарылуға жатады. ... мен ... ... жылы ... ... (толық
пайдаланылмаған) сомалары осы трансферттер мен кредиттерді ... ... ... жылы ... ... он күн ... ... түрде
қайтарылуға жатады. [17]
Бюджетаралық реттеу — теңгерімділік мақсаттарында жоғарғы бюджет
ресурстарының бір бөлігін төменгі бюджетке ... ... және ... ... ... ... ... механизміне бюджеттік
субвенциялар, бюджеттік алынымдар, реттеуші кіріс көздері жатады.
Бюджеттік ...... ... ... ... ... ... шегінде төменгі бюджеттердің жоғарғы
бюджеттерге беретін ресми трансферттері.
Субвенциялар- бюджеттердің жоғарғы ... ... ... маслихаттардың шешімдерімен бекітілген сомалар шегінде алатын ... ... ... ... ... және ... ... Бекітіп берілген кірістер — бүл түгелдей немесе ішінара белгілі
бір бюджетке берілетін бюджет қаражаттары. ... ...... ... ... нығайту үшін бағытталатын қаражаттар. Бекітіп
берілген және ретттеуші кірістердің ... ... ... Егер ... ... ... жиынтық бюджеттердегі
түсімдердің көлемі жалпы алғанда олардың функцияларын жүзеге асыру үшін
жеткілікті ... ... ... ... жагынан баланстандырылған деп
есептеледі. Деңгейлес теңгерімділік— биліктің тиісті деңгейлерінің ... мен ... ... ... мен ... жалпы
сөйкестігі. Сатылас теңгерімділікке жету — жалпы теңгерімділіктің I-кезеңі,
ал деңгейлес теңгерімділікке жету — ... ... ол ... ... мен ... ... жүзеге асырылады. [24]
Бюджетаралық қатынастарда түрлі деңгейлер ... ... ... және ... ... ... ... ету проблемалары бар: аумақтық бюджеттердің нашар
салық базасы; қайта бөлу саясатындағы ... ... ... ... төменгі деңгейдің бюджеттерін ... ... ... ... ... ... шығыстардың неғұрлым
жоғары нормативтерін қаққылауға ... ... ... ... айналады, бұл жемқорлыққа негіз қалайды. Бүл жағдаятта биліктің
жергілікті органдарының ... ... ... үшін ... үш ... ... ... керек: 1) негізгі рөлді ойнайтын салықтар:
а) тура салықтар: мүлік, жер салықтары,көлік қүралдарына салынатын салық;
ә) жанама салықтар: ... ... ... ... көпшілік түтынатын
тауарларға салынатын акциздер;
2) жергілікті органдардың аумақтарында жиналатын ... ... ... ... белгілі бір пайызбен белгілейтін салықтар;
3) басқадай жергілікті салықтар, ... және ... ... ... ... жалға беру жөне сату; орман массивтерін жалға беру;
басқадай түсімдер).
Жергілікті ... ... және ... емес ... ... ... ... кезеңіндегі бюджеттердің негізгі проблемалары
мыналар:
1. Төленбеген төлемдер. Бүл проблема мыналардан ... ... ... салаларынан пайда болады: еркін баға
белгіленімін ... ... ... ... ... ... және есеп ... кредиттерінің күшін жоюынан;
өндіріс тиімсіздігінен. Төленбеген телемдердің проблемасы ... ... ... қаражаттарын шығару арқылы шешіліп келді.
2. Жалақы бойынша берешек. Ол мына себептерден пайда болады:
1) ақша қаражатының жоқтығы;
2) ақша ... ... ... қүрылым-
дарға қасақы жіберу;
3) әр түрлі банктерде бірнеше есеп айырысу шоттарының
болуы;
4) ... ... ... ... ала ... Заң ... тиісті міндетті төлемдері жүмылдыруға бейімсіз салық
жуйесінің кемшіліктері. Бүл салық төлеуден ... ... ... ... ... ... ... салық төлеушілер
үшін күрделілігімен, ондағы түзетулердің, толықтырулардың көптігімен, салық
службасы деңгейінің төмендігімен байланысты.
4. Орталық пен ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың негізгі белгілі бір идеяға құрылуы үшін қажет;
елге мемлекеттің тіршілік ... ... ... энергетиканы,
көлікті, қорғанысты, стратегиялық ресурстарды пайдалануды өзіне ала алатын
қуатты ... ... ... ... ... жергілікті биліктер
орындауы тиіс. [18]
2-тарау. Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының ... ... ... ... орталықтандырылған ақша қорын ... ... ... ... ... ... ... жасауы ерекше
экономикалық нысандар— бюджеттің кірістері мен шығыстары арқылы болып
отырады. Олар ... ... жеке ... ... ... де ... өзі ... объективті және олардың өзгеше қоғамдық
арналымы ... ... ... қажетті ақша қаражаттарымен қамтамасыз
етеді, шығыстар орталықтандырылған ... ... ... бөледі. Бюджеттің тусімдері кірістер, бюджеттік
кредиттерді өтеу, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін ... ... ... ал оның шыгыстары шығындар, бюджеттік
кредиттер, қаржы активтерін сатып алу, қарыздар бойынша ... ... ... табылады.
Кірістер мен шығыстардың қүрамы мен қүрылымы ... ... және ... ... ... ... ... бюджет
және салық саясатын жүргізудің бағыттарына байланысты болады. Бұл кезде
мемлекет белгілі бір жағдайларда кірістерді ... және ... ... нысандары мен өдістерін пайдаланады.
Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін КСРО-ның мемлекеттік ... ... ... ақша ... ... ... ... кірістерінің жалпы сомасының 90% қүрады жөне негізінен екі төлемнен
— айналым салығы мен пайдадан алынатын телемдерден ... Бұл жүйе ... 1990 ... ... өмір ... 1980 жылдары енгізілген өндірістік
қорлар, еңбек ресурстары және ... үшін ақы ... ... алынатын
нормативті төлемдер қолданылып жүрген төлемдер жүйесін өзгертпеді және жеке
кәсіпорындар қызметінің жеке-дара нәтижелеріне бағытталып отырды. [11, ... ... ... пен ... ... 2007 ж ... ... бюджет ... ... ... |нақты |айырма |Орындалуы
% |жоспар |нақты |айырма |Орындалуы
% | |Түсімдер |2880,3 |2887,8 |7,6 |100,3 |1078,3 |1083,7 |5,4 |100,5 ... |3155,4 |3113,6 |-41,8 |98,7 |1545,2 |1518,9 |-26,3 |98,3 | | | |
| | | | | | | ... ... қөзі салықтар немесе ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті
кірістерінің қүрамы мен қүрылымы салық ... ... ... ... тұрақсыз сипаттағы салықтық емес қаражаттардың
түсімдерімен айқындалады.
Бюджет кодексіне сәйкес ... ... мына ... ... ... ... емес түсімдер;
негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер;ресми трансферттер түсімдері;
2) шығындар;
3) операциялық сальдо;
4) таза бюджеттік кредит ... ... ... ... ... қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша
сальдо:
қаржы активтерін сатып алу;
мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер;
6) бюджет тапшылығы (профициті);
7) ... ... ... ... ... ... өтеу;
бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы.
Бюджеттерді бекіту және бюджеттердің атқарылуы туралы ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Бюджеттің кірістері салықтық және басқа міндетті ... ... ... ... ... ... төлемдер), ресми трансферттер,
мемлекетке өтеусіз негізде берілетін, қайтарылатын ... ... ... ... ... ... байланысты емес, бюджетке есептелуге
тиісті ақшалар болып табылады. Салықтық емес түсімдер—бюджетке төленетін
міндетті, қайтарылмайтын ... ... ... ... ... ... ... берілетін ақша.
Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдерге мемлекеттік мекемелерге
бектіліп берілген мемлекеттік ... ... ... резервтен
тауарларды, мемлекет меншігіндегі жер учаскелерін жеке меншікке сатудан
немесе оларды ... ... ... жер ... ... ... материалдық емес акгивтерді сатудан түсетін ақшалар жатады. Ресми
трансферттердің ... — бүл ... бір ... екіншісіне Ұлттық
қордан бюджетке түсетін трансферттердің түсімдері.
Мақсатты ресми трансферттерді қоспағанда, кірістердің нысаналы мақсаты
болмайды. Бюджеттің ... ... ... ... ... ... ... мақсатты арналымы болады.
Бюджет шығындары мынадай түрлерге белінеді:
1) мемлекеттік мекемелердің қызметін ... ... ... ... ... жоқ ... үйымдастыру мен өткізуге ... ... ... ... ... саясатты іске асыру
мақсатында (мемлекеттік органдардың өздерінің түтынуына арналмаған)
өндірілетін тауарларға ... ... ... ... ақы ... жеке ... ақшалай төлемдер—қызметкерлерге еңбегі үшін ақшалай
төлемдерден басқа, Қазақстан Республикасының ... ... ... түлғаларға ақша нысанындағы төлемдермен байланысты шығындар;
5) заңды ... ... ... және қоғамдық
бірлестіктер болып ... заңи ... ... және қайтарусыз
негізде қаржыландыру;
6) ресми трансферттер—бюджеттің бір деңгейінен екіншісіне, сондай-ақ Ұлттық
қорға трансферттер төлеу және ... ... ... шығындардың өзге де түрлері.
Заңды тұлғаларға субсидиялар нақты саланы немесе қызмет аясын
өлеуметтік-экономикалық ... ... іске ... басқа, неғүрлым
тиімді тәсілі болмаған реттерде ғана Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... тұлғаларға субсидия
берудің басым бағыттары орта мерзімді ... ... ... 15 ... трансферттердің жалпылама сипаты да, нысаналы мақсаты да болуы
мүмкін. Нысаналы сипаты бар ... ... ... трансферттер болып
табылады.
Республикалық және жергілікті бюджеттерді болжауға ... және ... ... ... кейінге қалдыруға болмайтын
қаржыландыруды талап ететін ... ... үшін ... ... ... ... ... пен жергілікті атқарушы
органдардың резервтері қүрылады.
Үкіметтің, жергілікті атқарушы органдардың резерві:
1) төтенше резервті;
2) ... ... ... ... ... ... республикалық маңызы бар қала-лар, астана
бюджеттерінің, аудандар (облыстық маңызы бар ... ... ... ... ... резервті кіріктіреді.
Үкімет резервінің жене жергілікті атқарушы орган резервінің ... ... ... ... көлемінің екі пайызынан аспауға ... және ... ... ... ... ақша бөлу
тиісті қаржы жылына арналған республикалық немесе жергілікті бюджеттерде
бекітілген ... ... ... ... және ... атқарушы
органдар-дың ағымдағы қаржы жылы аяқталғаннан кейін күшін ... ... ... ... ... ... ақша ... көлемінде пайдаланылған жағдайда
Үкімет немесе жергілікті атқарушы орган қажет болған кезде ... ... ... ... ... ... ... республикалық бюджет
туралы заңға немесе жергілікті бюджет туралы мөслихаттың ... мен ... ... ... ... ... жергілікті атқарушы
орган резервтерінің мөлшерін ұлғайту туралы үсыныстар енгізеді.
Үкіметтің немесе жергілікті атқарушы органның резервінен ... ... жылы ... ... ... ... ... жағдайда,
бюджет бағдарламасының өкімшісі бөлінген ақшаның ... ... ... ... ... ... ... бюд-жетке қайтаруды қамтамасыз
етеді.
Үкіметтің және жергілікті атқарушы органдардың резервтерін пайдалану
тәртібін Үкімет белгілейді. [22]
Операциялық сальдо ... ... мен ... ... ... айқындалады.
Бюджет шығындарының бюджет кірістерінен асып түскен ... ... ... ал ... ... бюджет шығындарынан асып түскен
сомасы оң операциялық сальдо болып ... ... ... ... ... бюджет кірістерінің
көлемінен асып түспеуге тиіс. Таза бюджеттік ... беру ... және ... кредиттерді өтеудің арасындағы айырма ретінде
айқындалады.
Қаржы активтерімен жасалатын операциялар:
1) қаржы активтерін сатып ... ... ... ... ... ... түсімдерді кіріктіреді.
Қаржы активтерін сатып алу—заңды тұлғалардың, соның ішінде ... ... ... бағалы қағаздарын мемлекеттік меншікке сатып
алу операцияларымен байланысты ... ... ... ... сатудан түсетін түсімдер— ... заңи ... ... ... халықаралық ұйымдардың, мүліктік
кешен түріндегі мемлекеттік мекемелер мен мемлекеттік ... ... ... ... ... мемлекеттік көсіпорындардың
жедел басқаруыңдағы немесе шаруашылық жүргізуіндегі өзге де ... сату ... ... ... ... ... түсімдер.
[10]
Қаржы активтерімен жасалатын операциялар ... ... ... ... алу мен мемлекеттің қаржы активтерін сатудан ... ... ... ... айқындалады.
Қаржы активтерін сатып алу және мемлекеттің қаржы активтерін ... ... ... ... ... актілеріне жөне
әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді жоспарына сәйкес ... ... ... таза ... ... беруді жөне қаржы
активтерімен жасалатын операциялар бойынша ... ... ... ... тең. ... ... алынған шама бюджет тапшылығы, оң
белгімен алынған шама бюджет профициті ... ... ... жол ... шекті мөлшері әлеуметтік-
экономикалық дамудың орта мерзімді жоспарымен белгіленеді.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру—қарыз алу және ... ... ... ... ... тапшылығын жабуды қамтамасыз ету. Оның көлемі
алынған қарыздар сомасының, бюджет қаражаты ... ... ... ... ... өтеу ... асып түсуі ретінде
белгіленеді.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру мәні оң белгімен белгіленеді ... ... ... сай келеді.
Бюджет профицитін пайдалану—қарыздар бойынша негізгі борышты өтеуге
бюджет профицитін, қарыздар қаражатын, бюджет қаражатының бос ... Оның ... ... ... ... борышты өтеу сомасының
алынған қарыздар және бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы сомасынан
асып түсуі ретінде ... ... ... мәні ... белгімен белгіленеді және
бюджет прфицитінің шамасына сай келеді. Қазақстан ... ... ... ... нарықтық қатынастарға көшу кезеңі оның
бюджетінің мазмүнына, ... мен ... ... ... ... Бюджеттің, әсіресе оның шығыстарының абсолютті жөне относителді тез
өсуі оған тән сипат болып отыр. Бұл ... ... және ... ... ... ... ішкі және ... өзі қамтамасыз ету қажеттігінен туып отыр.
Бюджеттің кірістері — бюджетке ... ... ... жөне ... ... ... да мівдетті төлемдерден алынатын
түсімдердің, салыққа жатпайтын жөне өзге де түсімдердің, сондай-ақ негізгі
капиталды сатудан түсетін кірістердің ... ... ... ... ... ... түсетін кірістер мыналар болып табылады:
1) салықтық түсімдер, алымдар және ... да ... ... ... ... қосылған қүнға салынатын салық, соның ішінде
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мен ... ... жөне Қазақстанның ... ... ... ... қүн ... импортталатын
тауарларға акциздер, газ конденсатын қоса алғанда, шикі мүнайға ... жер ... ... ... мен ... төлемдері,
экспортқа шығарылатын шикі мүнайға салынатын рента салығы, ... ... ... ... ... ... өткені үшін
алым, телевизиялық жөне радиохабар үйымдарына радиожиілік ... ... ... үшін ... алым, теңіз, өзен кемелері мен
шағын көлемді кемелерді, ... әуе ... ... жөне жиілігі жоғары қүрылғыларды, дәрілік заттарды мемлекеттік
тіркегені үшін алынатын ... ... және ... ... ... ... ... радиожиілік секторын, кеме ... су ... үшін ... төлем, әкелінетін және әкетілетін тауарларға
кеден баждары, отандық тауар ендірушілерді қорғау шаралары ретінде ... ... ... Қазақстан Республикасы азаматтарының ... жеке ... ... үшін ... баж, ... куәліктерін
және көлік қүралдарын мемлекеттік тіркеу туралы куөліктер бергені үшін
алынатын мемлекеттік баж, ... ... ... ... ... жасағаны үшін алынатын мемлекеттік баж және басқа
алымдар мен төлемдер;
2) салықтық емес ... ... ... алынатын кірістер
(республикалық мемлекеттік кесіпорындар мен Ұлттық ... таза ... ... ... ... акциялар пакеттеріне
дивидендтер, заңды ... ... ... ... ... ... алынатын кірістер, Үкіметтің депозиттері, екінші деңгей банктерінің
шоттарында орналастырылған мемлекеттік сыртқы қарыздар, ... ... ... ... ... ... ... пен
әскери техниканы сатудан түсетін кірістер, республикалық меншіктен түсетін
басқа да кірістер); республикалық бюджеттен қаржыландырылатын ... ... ... ... қызметтерді) өткізуден
түсетін түсімдер жөне осы ... ... ... ... ... ... ақша ... мемлекеттік мекемелер салатын
айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар жөне республикалық
бюджетке ... ... да ... ... ... ... капиталды сатудан түсетін тусімдер (республикалық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік босалқы қорлардан, резервтерден ... ... ... ... ... ресми трансферттердің тусімдері (облыстық бюджеттерден, ... бар ... ... ... алынған ресми трансферттер,
Ұлттық қордан республикалық бюджетке алынған ... ... ... ... бюджеттен кредиттерді өтеуден,
республикалық меншіктегі мемлекеттің ... ... ... ... өтеуден түскен түсімдер есепке алынады. [19]
Бюджеттің шығыстары — бүл бектілген бюджет шегінде ... ... ... ... ... мына ... бойынша жұмсалады:
1) жалпы сипаттагы мемлекеттік қызметтер көрсету: Қазақстан Республикасы
Президентін және оның ... ... ету, ... ... ... ... ... Үкіметтің және Конституциялық кеңестің жұмыс істеуі,
сайлаулар мен референдумдар еткізу, мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... ... ... органда-рының қызметі,
республикалық меншікті басқару, мемлекеттің бірыңғай жүйесін үйымдастыру,
мемлекеттік қаржылық бақылау, кеден қызметтері, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік статистикалық есеп,
мемлекеттік службаның бірыңғай жүйесін ұйымдастыру, заңнамаларға сәйкес
қызметтің әр ... ... мен ... ... ... ... сыйлықтар
беру және мемлекеттік наградалармен марапаттау және басқалары.
2) қорғаныс, қогамдық ... ... ... қорғ-анысын
үйымдастыру және қамтамасыз ету, ... және ... ... ... ... ... күрес, Қазақстан аумағында
қоғамдық тәртіпті ... және ... ... ... ... және виза ... ... асыру, жедел іздестіру, тергеу қызметі,
азаматтық қорғаныс ... ... ... және ... ... ... қызметі жөне басқалары.
3) қуқық, сот, қылмыстық-атқару ... ... ... ... мен ... ... қүқықтық қорғау, зандылық пен қүқықтық
төртібін қамтамасыз ету, соттың сараптамалық қызметі, сот ... ... және ... ... ... ... ... республикалық үйымдарында да-рынды балаларға
жалпы білім беру, республикалық мектеп олимпиадаларын өткізу, республикалық
деңгейде орта ... ... бар ... ... жоғары кәсіби және
жоғары оқу орындарынан кейінгі ... ... бар ... ... деңгейде кадрлардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау,
білім берудің республикалық ұйымдарын ... ... ... маңызы бар білім беру ... ... ... ... денсаулық сақтау: жоғары мамандандырылған медициналық көмек керсету,
ауру адамдарды шетелде емдеуді үйымдастыру, ерекше ... ... ... ... ... ... ұйымдары үшін қан, оның
компонентгері мен ... ... ... санитарлық-эпидемиологиялық сауаттылығын республикалық деңгейде
жөне мемлекеттік шекара мен ... ... ету, ... және ... сараптамасын жүргізу және басқалары.
6) әлеуметтік көмек жөне өлеуметтік қамсыздандыру: бюджет ... ... ... сәйкес зейнетақымен қамсыздандырылуға қүқығы
бар азаматтарға зейнетақы төлемдері, мемлекеттік әлеуметтік жердемақылар,
мемлекеттік арнаулы ... ... ... ... апат ... түратын адамдарға әлеуметтік көмек, ... ... ... ... ... ... отбасы
мүшелеріне медициналық қызмет көрсету, ... жөне одан ... ... ... ... ... ... байланысты
өлеуметтік төлемдер және басқалары.
7) мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік:
8) ауыл, су, орман, балық ... және ... ... ... ... ... жер қойнауын пайдалану, сәулет, қала құрылысы және қызметі:
10) көлік және коммуникациялар:
11) экономикалык, қызметті ... ... ... ... ... ... ... тіркеу және ... ... ... ... ... және импорттық
бақылау, саудалық және демпингке қарсы реттеу, бәсекелестікті ... ... ... ... ... ... облыстық бюджеттерге, республикалық маңызы бар
қалалар, астана бюджеттеріне, Ұлттық қорға ... ... ... ... қызмет көрсету және оны өтеу, мемлекеттік кепілдіктер
бойынша міндеттемелерді орындау. [18, 12 –б.]
Республикалық бюджетген ... ... ... ... ... ... ... мекемелердің қызметтін қамтамасыз етуге (кадрларды
қайта даярлауды және бұл ... ... ... ... қоса ... ... инвестициялық жобалар мен
бағдарламаларға, халықаралық ынтымақтастыққа, сондай-ақ қолданбалы ғылыми
зерттеулерге, ... ... ... ... заңнамалық
акгілері мен кезделген өзге де ... ... ... ... мемлекеттік органдарды және олардың аумақтық ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің және
Үкіметінің актілерімен ... штат саны ... мен ... ... ... ... жоспарланады. [22, 7 –б.]
Нарықтық қатынастарға көшу жагдайында ... ... ... да ... ... ...... ең алдымен орталықтан-дырылған курделі жүмсалымдарға
жүмсалатын бюджет қаражаттары ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындардың едәуір ... ... ... олар үлғаймалы ұдайы өндірісті қаржы
рыногында жұмылдырылған меншікті қаражаттар мен ресурстар есебінен ... ... ... ... ... ... да жеке ... аумақтарды, мемлекеттік инвестициялық бағдарламаларды, экономиканың
мемлекеттік секторын бюджет-тен қаржыландыру өзінің шешуші маңызын сақтап
қалуда.
Бұрынғы ... ... ... ... бюджеттік
ресурстардың әлеуметтік бағыттылығы арта түсуде. Республикалық деңгейдегі
білім ... ... ... ... сақтандыру мен қамсыздандыру
және басқа бағдарламаларды қамтитын өлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... 60 ... асып отыр. Сонымен бірге
өнімсіз ... ... ... ... қорғау органдарына,
үкіметтік борышқа қызмет керсетуге, дипломатиялық мекемелерді ... ... ... шараларды жүргізу квоталары бойынша
жарналарға және т.с.с. жұмсалатын шығындар да өсуде. Бұл ... ... ... ... 1/3 ... ... [13, 40 ... жалпы мемлекеттік мәні бар шараларды қаржылан-дыруды қажетті
ақша қаражаттарымен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... аса ... рөл атқарады. Сонымен бірге
республикалық бюджеттің жоғары маңыздылығы жергілікті бюджеттердің рөлін
төмен ... Тап ... ... жергілікті органдарының өздерінің
функцияларын орындауын қажетті қаржы ресурстарымен ... ... ... ... ... қанағаттандыруға, тиісті
аймақтың азаматтарының материалдық және мәдени дәрежесіне айтарлықтай ... ... ... бюджет жүйесінің барлық дербес буындары жалпы
мемлекеттік ... ... үшін ... ... ... ... ... ықпал етеді, нарықтық инфрақүрылымды дамыту
және азаматтардың елеуметтік кепілдерін қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл тек салықтардың ынталандырушы
рөлін күшейту, бюджеттен қаржыландырудың және ... ... ... ... ... ... бюджет ресурстарын
қалыптастырып, жүмсау кезінде жоғары тиімділікке қол жеткізу жағдайында
ғана мүмкін. Сонымен қатар ... ... ... ... ... сондай-ақ мемлекет пен шаруашылық ... ... ... өзара қарым-қатынастарды одан әрі демократияландыру мен
жетілдіруді ... ... ... түсімдері.
Мемлекет қаржысының іс-әрекеті кезінде өзара тығыз байланысты екі
процесс пайда ... ... ... ... ... жұмылдыру және қаражаттарды мемлекеттің әр турлі қызметтеріне
пайдалану. Бұл ... ... ... ... мемлекеттің
кірістері үғымында, екіншісі мемлекеттің шығыстарында табады. [18, 32 ... ... деп ... қатынастардың жүйесін айтады,
бұл қатынастардың процесінде мемлекеттің жұмыс істеуінің ... ... үшін ... ... ... қаражаттардың жиынтығы
құрылады.
Жиынтық қоғамдық өнімді бөлудің нәтижесінде мемлекеттің, жеке
кәсіпорындардың, шаруашылық ... және ... ... ... Бастапқы табыстар бөлу мен кайта бөлудің күрделі процестеріне
ұшырайды, мүнда маңызды рөлді қаржы орындайды. Бүл ... ... ... ең ... ... қоры ... ... қанағаттандыру үшін қаржы арқылы
халықтың табысының бір бөлігі алынады; кәсіпорын-дардың табысы (пайдасы)
бөлініске ... — оның бір ... ... түседі, басқа белігі
кәсіпорындарда қалады және ішкі-шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады.
Сонымен бірге халықтың ... ... да ... өндірістік емес
сферасының мекемелері көрсететін қызметтерді телеу арқылы ... ... ... ... емес ... ... (мысалы, халыққа
түрмыстық қызмет көрсету, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және т.б.)
табыстарын қүрайды. ... ... ... ... ... шаруашылық
жүргізуші субъектілер бойынша бөлуге байланысты ... ... ... ... ... ... ... болады.
Мемлекеттің кірістері мемлекеттік кәсіпорындардың қарамағына ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Сонымен бірге жүмылдырылатын мемлекеттің қаржы ... ... ... ... ... ... ... кірістерге жатады. [18, 38 –б.]
Орталықтандырылган қаржы кірістері ... ... ... ... ... ... ... халық төлемдері есебінен
қалыптасады. ... ... ... ... табыстары мен қорланымдарынан құрылады.
Мемлекетгің орталықтандырылған кірістерінің қүрамында басты орынды
бюджеттің кірістері алады, оның есебінен ... ... ... ... ... шешу ... етіледі.
Мемлекет кірістерінің басым бөлігін түрлі деңгейдегі бюджеттерге
орталықтандыру ... ... ... ... ... ұлттық
шаруашылықтың басым салаларының пайдасына қайта бөлуді қамтамасыз етуге,
өндірістік емес сфера ... ... ... ... ... қаражаттарынан басқа мемлекеттің орталықтандырылған
кірістеріне бірқатар мемлекеттік бюджеттен тыс ... ... ... ... жағы ... шаруашылық
жүргізуші субъектілерде, халықта жинақталатын ақша қаражаттарының
анықтамасы болып ... ... ... ... және ... үйымдастыру
мемлекеттік шаруашылық жүргізудің саяси және экономикалық рөліне байланысты
болып келеді. Әрбір қоғамдық экономикалық ... үшін ... даму ... ... ... ... ... функцияларымен байланысты болатын оған тән ... ... ... ... табыстарының қалыптасуы мемлекеттің тікелей ... ... ... ол ... ... жөне
шаруашылық жүргізуші субъектілерге қалдырылатын ... таза ... ... сондай-ақ халықтың жеке табыстарының бір бөлігін және
қоғамның басқа қаражаттарын шоғырландырады.
Мемлекет өндіріс құралдарының және тиісінше, ... ... ... ... ... мемлекет меншігінен алынатын табыстар ... ... көзі ... ... Мемлекет кірістерінің бір
бөлігі жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін ... ... ... кәсіпкерлік сектордың, кооперативтік ұйымдардың
және халықтың табысының бір бөлігі есебінен құралады. ... ... ... мемлекет өзіне қарасты қаржы активтерін (акцияларды және
т.с.с), жылжымайтын мүлікті сатудан алуы мүмкін.
Фискалдық ... ... ... әдіс ... ... болып
табылады. Олар тек бюджет тапшылығын жабуға емес, сонымен бірге әр ... ... ... экономиканың мемлекеттік секторындағы
қаражаттарды ... ... ... пайдаланылады. Қаржы
жүйесінің әр түрлі буындарының шиеленісуі ... ... ... ... ... қарыздардың маңызы айтарлықтай артады. Қарыздар мемлекет
қаржыларының түрлі буындарында, республикалық және ... ... ... ... ... ... тауып отыр. Соңғы
жылдары өсіресе бюджет түсімдерінің көздеріндегі қарыздардың ... ... Олар ... ... бюджет тапшылығын жабуда кеңінен қолдануда.
Сонымен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
көсіпорындардың шығындарын жабу үшін де пайдалануға мүмкіңдік береді.
Көсіпорындарды ... ... ... ... ... ... күрделі жұмсалымдарды қаржыландыру енді
қарыздардың облигацияларын өткізу арқылы қосымша қаржы ... ... ... ... ... ... кірістерін жұмылдырудың үшінші әдісі эмиссия, оның үстіне тек
қагаз-ақша эмиссиясы ғана емес, ... ... ... ... ... ... мемлекет салық және қарыз түсімдері мемлекеттің өсіп
отырған ... ... ... ете ... оның үстіне қаржы
рыногында жаңа қарыздарды шығаруға ... ... ғана иек ... ... да, ... ... да егер олар шаруашылық
айналымның ... ... ... ... ... ... ... болса, экономикада инфляциялық процестердің
күшеюіне әкеп соқтырады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... оны қарызбен алмастырады.
Мемлекеттің кірістерін жүмылдырудың жоғарыда сипатталған әдістері
мемлекеттік басқарудың әр ... ... ... ... мүмкіндік жасайды. Бұл ... ... ... ақша ... ... барысында аударымдар, түрлі
жарналар, ерікті түсімдер және т. б. ... ... ... ... ... ... ... мағынасын,
құрамы мен мақсатты бағыттылығын, қалыптасу қағидаттарын, яғни мемлекет
кірістерінің бүкіл жүйесін тереңірек түсінуге ... ... ... ... ... ... ... мыналардан түрады:
1) мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың табыстарынан;
2) жеке кәсіпкерлік сектордың ... ... ... ... ... және ... ... салық түсімдерінен;
5) қоғамдық ұжымдардың салық түсімдерінен. Жасалу сфераларына байланысты
мемлекеттің ... ... ... ... ... өндірістік емес сферада жасалатын ... ... ... ... ... ... кірістері: салықтық;
салықтық емес болып бөлінеді ... ... ... және
жекешелендіруден түсетін қаражаттар, ақшалай-заттай лотереялардан түсетін
табыстар және т.б.).
Салықтық кірістерді жұмылдыру жағдайында ... ... ... ... ... ... бойынша кірістер орталықтандырылған және
орталықтандырылмаған болып жіктеледі.
Жалпы ішкі өнім мен үлттық табыс қүнының жеке ... ... де, ... ... ... ... құрылымдардың да
мемлекетгің кірістері мен қаржы ресурстарының жүйесін қалыптастырады.
Олардың арасында негізгі ... ... ... таза ... ... ... ... акциздер, сыртқы экономикалық қызметтен
түсетін табыстар, әлеуметтік ... ... ... аударылатын
аударымдар түрінде таза табысы алады. ... ... ... өнімнің
бағасындағы айырмашылықтарды реттеу жөніндегі шаруашылық ұйымдардың өзара
қарым-қатынастарының сальдосы да ... ... бұл ... бөлгіштік
процестерге түрліше ... ... ... ... нысандарының
кәсіпорындарында жасалынады. Егер қосылған құнға салынатын салықтан, кеден
баждарынан түсетін түсімдер ... ... ... ... ... таза табысы, әлеуметгік мүқтаждарға аударьшатын
аударымдар тек ішінара беріледі.
Қоғамның таза табысы ақша ... ... ... ... ... ... ... қосымша өнім таза ... ... ... және ... таза ... аса ... ... шаруашылық жүргізуші
субъектілердің таза табысы болып табылады. Онда кәсіпорынның шаруашылық
қызметінің барлық ... ... ... ... Соңдықтан таза табыс
өндіріс тиімділігінің маңызды құңдық көрсеткіштерінің бірі болып ... 68 ... ... ... ... ... мыналар болып табылады:
еңбек өнімділігін арттыру (өнім өндірудің көлемін арттыруды қамтамасыз
ететін және өнім өлшеміне жұмсалатын ... ... ... өндіруге жұмсалатын материал және ақша ресурстарын үнемдеу;
өнім сапасын жақсарту;
негізгі және ... ... ... ... тиімділігін
арттыру;
табиғи өндіріс жағдайлары.
Практикада кейбір шаруашылық жүргізуші субъектілер табысты ... ... ... ... ... бұл кәсіпорын-тұтынушылардың
табыстылығын азайтуға ұрындырады, қоғам мүдделеріне қайшы келеді, өйткені
жеке шаруашылық ... ... ... ... ... бөлуді өзгертеді.
3. Бюджеттің шығыстары.
Мемлекеттің шығыстары — бұл мемлекеттің жұмыс істеуімен байланысты
ақша шығындары. ... ... ... олар қоғамдық өндірісті
дамытып, жетілдіру, қоғамның сан ... ... ... ... ішкі ... бір ... бөлумен және тұтынумен байланысты
экономикалық қатынастарды білдіреді.
Мемлекеттің шығыстары — мемлекеттің қаржы саясатының маңызды ... ... және ... кірістерін пайдалануға
байланысты болатын қаржы қатынастарының бір бөлігі. Мемлекет ... сол, ол ... тек ... ... ... ... ... мемлекет шығыстарының мазмұны мен сипаты
мемлекеттің экономикалық, ... ... ... және ... ... байланысты. [11, 119 –б.]
"Шығыстар" ұғымының қос мағынасы бар:
1. Ақша қаражаттарын ... ... ... ... ... яғни ... айырбас процесінде тікелей рәсуалау. Бұл жағдайда шығыстардың
құрамына түпкілікті табыстардың есебінен жүзеге асырылатын ... ... емес ... ... мен ... ... шығыстары
кіреді, ал жалпы қоғамдық өнім үш ... орын ... ... ... ... ... ыдырайды.
2. Айырбас процесінде қаражаттарды нақтылы жұмсаудан бөлгіштік сипаттағы
шығыстарды ажырата білген жөн, бұл шығыстар қаржы арқылы ... ... ... ... және ... ... ... ар-
налым бойынша бөлген кезде; ақша шығыстары барлық шаруа-шылық жүргізуші
субъектілердің түпкілікті табыстарын қалыптастырудың негізі болып ... екі ... ... ... оның "шығындар" үғымына түрленген
кездегі қарама-қайшылық пен күрделілікті қамтып көрсетеді: егер "шығыстар"
түпкілікті ... ... ... ... ... ... "шығындар" "есепке жатқызылатын" алдымен, келешектегі табысты немесе
пайданы күтудегі шығындарды білдіреді. [11, 115 –б.]
Шаруашылық жүргізудің әр ... ... ... және әкімшіл-
әміршіл) және тіпті экономика ... ... ... ... оның ... мен ... саласы өзгеріп отыратындықтан, бүған
сәйкес мемлекеттің жасайтын шығыстарының құрамы мен көлемі тиісінше өзгеріп
отырады.
Мемлекет ... ... ... ... ... тыс ... мемлекеттік көсіпорындар мен үйымдардың, өндірістік
және өндірістік емес ... ... ... ... ... кәсіпорындары шығыстарының қүрамына мыналар
кіреді:
1) ... ... ... байланысты шығындар;
2) ұлғаймалы ұдайы ... ... ... және ... ... ... ... және бюджеттен тыс қорларға төленетін төлемдер;
4) ... жөне ... ... ... ... бірінші тобы қорлардың (капиталдардың) толық айналымымен
байланысты және өндіріс шығындарының орнын толтыру (өтеу) ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар бойынша
мемлекеттің шығыстары шығыстардың екінші және үшінші топтарын қамтиды.
Басқа категориялардың ... ... ... жайы ... ... және ... ... жағдайындағы рөлімен
анықталады. Мемлекет өндіріс құралдарының иесі болып табылады, өндірістік
процестердің үйымдастырушысы болады, ... ... ... ... ... ... және ... функциялары мен міндеттеріне сөйкес мемлекет
шыгыстарының жуйесі арқылы қоғамдық қажеттіліктердің ... ... ... ... ... ... сектордың үлесі шұғыл төмендегенімен, бірақ тіпті ... алу және ... ... ... отырғанымен, бұл
үлес 30-40% шегінде қалады, мүның өзі ... ... ... ... ... ... шығыстары" категориясы тұрақты экономикалық
қатынастарды қамтып көрсетеді және келешекте өзінің маңызын сақтайды. [9]
Мемлекет шығыстарының ... ... ... ... игіліктерді
және қызметтер көрсетуді өндіруге немесе олармен халықты ... ... бұл ... ... ... ... ... қорғанысқа, қүқық төртібін қорғауға, басқаруға, мемлекеттің
инфрақүрылымдық ... мен ... ... мен ... жүмсалатын шығыстар мемлекет, соны-мен бірге ... ... ... ... ... және ... ... етуге қосымша ретінде халықтың жалпы қажеттіліктерін қанағаттан-
дыруы тиіс.
Бағыттары мен ... ... ... шығыстардың барлық турлерінің
жиынтыгы мемлекет шыгыстарының жуйесін құрайды. Мемлекет шығыстарының басым
бөлігі мемлекеттің бюджетіне ... ... ... ... ... қоғамның таза табысы есебінен
жүргізіледі. Олар, сондай-ақ ... ... ... ... сомасымен өтелуі мүмкін, бұл сома мемлекеттік шаруашылықтың
өндірістік капиталдарын көбейту үшін қарастырылған ... ... ... шығыстарының бір бөлігі салық төлемдері, қарыздардан
түсетін түсімдер түріндегі халықтың ... ... ... Мемлекет
шығыстарын қаржыландыру үшін негізгі өндірістіқ капиталдарды көбейту және
жетілдіру мақсатында және кейін кәсіпорындардың ... ... үзақ ... ... тартылады.
Мемлекеттің шығыстарын ұйымдастыруга оларды болжау, сондай-ақ оларды
қаржыландыру мен қаражатгарды пайдаланудың ... ... ... ... ... ... мемлекетгің шығыс-тарын ұйымдастыру қағидатгарының
бірі жоспарлылық болып табылады. Ұлттық шаруашылықты баланстандырылмалы
дамыту және ... ... ... ... ... мақсатыңца мемлекет
жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық ... ... және ... емес
сфералар, салалар, экономикалық аудандар арасында бөлуге және қайта ... ... ... жоспарлаудың басты әдісі баланстық әдіс
болып табылады.
Мемлекеттің ... ... ... ... мемлекеттің
қаражаттарын қатаң белгілі бір шараларға пайдалануды талап етеді. Мүның
негізінде ұлттық шаруашылықтың жөне ... ... ... ... ... қаржылардың ең алдымен ғылыми-техникалық прогресті
айқындайтын неғұрлым перспективті жөне ... ... бөлу және ... ... ... шешу ... етіледі.
Мемлекеттің шығыстарын қаржыландырудың қайтарусыз сипаты берілген
ресурстарды (кредит механизмінен ... ... ... ... Бүл ... ... ... ресурстарын беру соңғы уақытта
мемлекеттік бюджеттен қаржыландырудың ... ... ... ... ауыл шаруашылығын қаржылық қолдаудың мемлекеттік
қоры); бүл пайдаланылатын қаржы ресурстарының тиімділігін ар-ттырады. [25]
Даму ... ... ... ... ... ресурстарын тек өндірістік көрсеткіштер орындалғанда және шараларды
экономикалық-әлеуметтік дамудың болжамдарына сәйкес жүзеге асырған ... ... ... ... үнем ... сақтау — мемлекеттің шығыстарын
үйымдастырудың маңызды қағидаты, ол ішкі ... ... және ... емес ... ... ... ... бақылауды күшейтуге, оларды үтымды әрі қүнтты ... ... ... ... ... ... ... кредит және меншікті көздерінің оңтайлы уйлесуі болып табылады.
Мемлекет шығыстарының жеке түрлері экономикалық маңызы мен ... ... (бір ... ... ... ... ... жөне әдістеріндегі айырмашылықтар осыған байланысты болады.
Мемлекеттің шығыстарын шектеудің (айырудың) аса маңызды критерийі
материалдық өндіріс пен ... ... ... процесінде олардың қатысы
болып табылады. Осыған сәйкес ... ... ... ... үш ... топқа бөлінеді:
1) материалдық өндіріспен тікелей байланысты және ... ... ... қызметтің өндірістік емес сферасындағы шығыстар;
3) мемлекеттік резервтерді ... ... ... ... ... ... қызметімен шарттасылған және ұлттық табысты жасаумен
байланысты.[12]
Мемлекет шығыстарының екінші тобы қоғамдық ... үшін ... ... ... ... ... ... жұмсалынатын қаражаттар ең алдымен оқу-ағарту мен денсаулық сақтау
мекемелерін ұстауға, ғылым және мәдениетті дамытуға, тұрғын үй және ... ... ... ... ... ... ... барлық мүшелерін әлеуметтік қаржыландыруға бағытталады. Мемлекет,
сондай-ақ, қаражаттарды қорғанысқа, мемлекеттік аппаратты ... ... ... қызметімен байланысты басқа шараларға жұмсайды.
Өндірістік емес сфераның қажеттеріне жұмсалатын шығыстар ... ... ... ... ... ... табылады. Алайда өндірістік емес
сферадағы шығындардың өсуі ... ... ... өсу және ... арттыру қарқынында білініп, көрінеді. Бұған білікті ... ... ... ... ... ... өндіріс
сферасының қызметкерлеріне медициналық қызмет көрсетуді ... ... қол ... ... ... қоры мен ... қоры ... оңтайлы
бөлу мемлекеттің экономикалық ... аса ... ... ... ... қоры мен ... ... арасалмағы өзгерді: соңғы жылдары
тұтыну қорының өсу қарқыны қорлану қорының өсу қарқынынан асып ... мен ... ... ... ... түтыну қорының үлес
салмағы Қазақстанда 86 пайызға жуығын құрайды.
Үшінші ... ... ...... резервтерді жасау мен
молықтыруга жұмсалатын шығындар төтенше жағдайлар кезінде, мысалы, дүлей
апаттар кезінде, ... ... ... емес ... қанағаттандыруға, ысыптары өтеуге және кәсіпорындарды,
мекемелерді, үйымдарды жөне халықты тауарлармен, ... ... ... ... ... ... ... (жеке әрбір кәсіпорын мен ұйымда) жасау ұтымды ... еді. ... ... ... ... ... ... салыстырылмалы
төмендетуге және бұл резервтерді неғүрлым тиімді пайдалануға ... ... ... бойынша мемлекеттің шығыстары
экономикага, ... ... ... ... пен басқаруга
жүмсалатын шығыстарға бөлінеді.
Аумақтық белгісі бойынша ... ... ... аймақтар
бойынша бөлінеді. Мұндай сыныптау өндіргіш күштерді орналастыруға жөне
үлттық ... ... ... ... ... жасауға
мүмкіндік береді.
Салалық белгісі бойынша материалдық ... ... ... ... құрылысқа, ауыл шарушалығына, көлік пен байланысқа,
саудаға, жабдықтау мен ... ... ... бөлінеді;
ендірістік емес сферада білім беру, ... ... ... мен дене
шынықтыру, әлеуметтік сақтандыру мен әлеуметтік қамсыздандыру, қорға-ныс,
басқару шығындары болып бөлінеді.
Мемлекеттің шығыстары қаражаттарды ең жоғары ... ... ... ... ... ... ... етуі тиіс.
Осыған байланысты шаруашылық жүргізудің ерекшеліктерімен ... ... ... екі ... ... ... ... косіпорындар мен уйымдарды қаржы-ландыру меншікті
ресурстар, банк кредиттері есебінен жөне ... ... ... есебінен жасалынады;
2. Сметалық-бюджеттік қаржыландыру. Сметалық тәртіппен ерекше қүжаттардың —
сметалардың негізінде әлеуметтік-мөде-ни шаралар, ... ... ... ... үстау, қорғаныс шығындары қаржыландырылады. Сметалық
төртіппен қаржыланатын мекемелер мен үйымдар бюджеттік деп аталады.
Ерекше ... әдіс ... ... ... ақша ... ... эмиссия есебінен (қолма-қол ақшасыз) ... ... мен ... халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз
етуге және басқа мақсаттарға ... ... ... ... ... — бюджеттік қаржыландырудың мынадай нысандары қолданылады:
демеуқаржы, субвенциялар, субсидиялар.[19, 102 –б.]
Демеуқаржылар кезінде ақша қаражаттары қайтарусыз ... ... ... ... ... мен үйымдардың зияндарын жабу үшін, сондай-
ақ, төменгі бюджеттерді баланстау үшін ... Бүл ... ауыл ... ... ... ... жеке ... мен тауарлардың
әлеуметтік-қолайлы бағаларын ... ... ... ... ... театр, ойын-сауық және басқадай ұйымдардың шығындарын
ішінара өтеу түрінде тараған болатын.
Субвенциялар — ... ... ... ... ету ... мен ... және ... мақсаттарға нысаналы мемлекеттің
қаржы көмегінің нысаны; ... ... ... жағдайда қаражаттар
қайтарылуға жатады.
Субсидиялар — үлестік негізде белгілі бір шараларды қаржыландыруға
бюджет, бюджеттен тыс және ... ... ... ... ... ... нысандағы жәрдемақылар.
Аталған нысандар (оларды қалыпты жүзеге асырған ... ... ... қабылдайды. Трансферттер деп кең
мағынада бюджеттен және ... тыс ... ... бір қажеттіліктерді
қаржыландыру үшін қаражаттарды қайта бөлу кезінде оларды ... ... ... ... Әдеттегідей, бүл әлеуметтік сақтандыру мен қам-
сыздандыру бойынша төлеулер, ... ... ... ... ... ... және т.б. жүйесін ұстауға берілетін жәрдемақылар.
3-тарау. Бюджет балансы.
1. Бюджет тапшылығы.
Әр бюджетте оның кіріс және шығыс ... ... ... дұрыс. Баланс — бұл тепе-теңдік,бюджетті жасаған кезде негізгі
мәселе мемлекеттің ақшалай түсімдері мен ... ... ... ... ... ... шыгыстардан, яғни бюджетке түсетін
түсімдердің жалпы сомасының ... және ... ... ... ... асып ... ... артыгын —профицитті қүрайды. Ол
мемлекеттік борышты өтеуге бағытталады немесе ... ... және ... ... бос қалдығын құрауы мүмкін.
Аяқталған бюджет жылы ... ... ... ... ... ... бос қалдықтары үкімет пен жергілікті атқарушы
органдардың арнайы шоттарына ... және ... ... нақты
ақшасының өсіміне жөне биліктің тиісті органының мемлекеттік борышын жабуға
пайдаланылады. Мұндай қажеттік болмаған ... бүл ... ... ... ... ... қабылдайды.
Шыгыстардың кірістерден асып түсүі мемлекеттік бюджеттің тапшылыгын
тудырады. Тапшылықтың едәуір әрі түрақты болуы қаржының дағдарыстық ... ... ... ... деп ... ... ішкі ... қатысты 2-3%
мөлшері саналады. Мүндай жағдайда тапшылық мемлекеттік қарыздар шығарудың
немесе қағаз ... ... ... біршама жеңіл жабылуы мүмкін.
Бюджеттің едәуір және ... ... ... ... мемлекеттің
қажеттіліктерін жаппайды, олар ақшаның қосымша (яғни тауар айналымының
қажеттіліктерінен тыс) эмиссиясымен қамтамасыз ... бұл ... ақша ... ... ... ақшаның қүнсыздануына, нақтылы
табыстардың және халықтың ... ... ... ... ... ... ... тапшылығы экономиканың жай-күйін қамтып көрсетеді, ал оның
болуы мына ... ... ... ... өндірістің жалпы құлдырауы;
2) қоғамдық өндіріс шығындарының өсуі;
3) айналысқа тауар жиынымен жабылмайтын ақшаны шектен тыс шығару;
4) бюджеттің ... ... даму ... ... ... ... шығыстардың басымдығы;
5) әскери-өнеркәсіп кешенін ұстауға жұмсалатын әскери ... ... ... ... ... "келеңкелі" экономиканың ірі ауқымды айналымы;
7) ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шығыстар мен ... ... ... ... ... ... шығыстар тұрақты, кірістер өседі;
2) кірістер түрақты, шығыстар азаяды;
3) кірістер өседі, ... ... ... 2 еседен жылдамырақ
темендейді).
Тапшылықты қаржыландыру — оны жабу үшін қосымша ақша ... ... ... ... Ақша ... ... Бұл жол ... әлуметтік -экономикалық салдарлары
болатын инфляцияға жеткізеді. Өз кезегінде ақша ... ... ... ... ... да, ... ... мемлекеттік бағалы қағаздар
шығару және ... ... ... ... арқылы да түлғалануы
мүмкін, коммерциялық ... ... ... ... және ... арқасында айналыстағы ақшаның санын
көбейтеді.
2. Мемлекеттік қарыздар. Бұл жағдайда қаржыландыруға бос ақша ... ... ... және т.б. қатысады.
3. Шетелдік қарыздар. Оларды Дүниежүзілік валюта қоры, басқа халықаралық
қаржы үйымдары, үкіметтер, банктер береді.
4. ... ... ... Бұл ... ... ... ... активтерін сатады.
Салықтардың мөлшерлемелерін көбейту бюджет тапшылығын қаржыландырудың
өдісі емес, оны қысқартудың амалы болып табылады.
Бюджеттің кірістерін көбейтуге және ... ... ... ... ... ... ... қарсы шаралардың
жиынтығында нысаналы басқаруға бағытталған шараларды әзірлеу және ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды, оның
әлеуметтік экономикалық дамуына жәрдемдесетін болады.
Бюджет тапшылығына қатысты фискалдық ... үш ... Жыл ... ... ... ... ... мүндаға дейін фискалдық
саясаттың мақсаты деп есептелді. Алайда бюджеттің мұндай жай-күйі ... ... ... қарсы бағыттылығын азайтады. Бюджетті
теңгеру тіпті экономикалық циклдың ауытқуын үлғайтуы мүмкін. Жүмыссыздықтың
болуы және халықтың ... ... ... салық түсімдері автоматты
түрде қысқарады. Бұл жағдайда бюджетті теңгеру үшін ... ... ... ... не ... ... ... бүл екі әрекеттіде жүзеге асыруы қажет. Қорытындысы жиынтық сүранымның
қысқаруы және өндірістің одан ... ... ... ... Бюджетті
теңгеру саясаты сонымен бірге инфляцияны үдетуі мүмкін. Инфляцияның болуы
кезінде ақшалай табыстардың артуы ... ... ... ... ... ... жою үшін мемлекет мына шараларды қолдануы
тиіс: не ... ... ... не ... ... не бүл екі ... үштастырылуын пайдалануы тиіс.
2. Циклдік негізде теңгерілетін бюджет. Бұл тұжырымдамаға ... ... ... ... ... циклдың барысында теңгеріледі. ... ... үшін ... тапшылықты әдейілеп жасай отырып
салықтарды азайтады және шығыстарды көбейтеді. Экономиканың келесі ... ... ... көбейтеді және шығыстарды қысқартады, ал ... ... ... ... жылдарындағы тапшылықтарды өтеуге
бағытталады. Сөйтіп, циклге ... ... ... және экономикалық цикл
ішінде бюджетті теңгеру жүргізіледі. Құлдыраулар мен өрлеулер терендігі мен
үзақтығы ... ... ... ... өзі ... ... ... бұл тұжырымдаманың әлсіз буыны болып табылады.
3. Қаржының функциялық ... ... ... ... емес ... қамтылуды қамтамасыз етуге жету үшін
жалпы экономиканы ... ... ... Бұл ... кезінде бюджетті
теңгеру болмашы мәселе болып ... ... ... мен ... да, бюджет артығының да болуына рүхсат ... Бұл ... ... ... салық жүйесі бюджетке түсетін түсімдерді автоматты
түрде ... ... ал ... ... бүл өсуді
ынталандыратын болады, мүның нәтижесінде тапшылық өзін-өзі ... ... ... ... басқа, мемлекет салықтармен іс жүзінде шексіз
айлашарғы жасай алады және бюджеттің ... жаба ... ... ... ... тапшылықтар мен ірі мемлекеттік борыштың болуы
қалыпты экономика үшін қауіпті емес деп шамаланады. [14, 65 –б.]
Циклдік негізде және функциялық ... ... ... ... бағдарланған фискалдық саясат ақша айналысының
жай-күйін ... ... ... ... қалыптасуына бақылауды,
мемлекет шығыстарының бағыттары бойынша тиімді ... ... ... қаржылық шаралардың негізделген бағдарламасын әзірлеуді
қажет етеді.
2. Бюджеттік процесс.
Бюджеттік процесс — ... ... ... қарау, бекіту,
атқару, нақтылау, түзету жөніндегі, бюджеттің атқарылуы бойынша ... мен ... ... ... ... ... сонымен бірге
байланыстырылған гранттарды жоспарлау мен ... ... ... регламенттелінген қызмет. ... ... ... ... ... жөне ... ... процестерін гана
емес, соньшен бірге саяси өмірінің тікелей бейнеленуі болып табылады.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару туралы", жыл сайынғы
"Республикалық бюджет туралы" занға жөне ... ... ... ... ... Бұл ... әр ... деңгейдің бюджеттерін
қалыптастыру процесінде пайда болатын қаржы ... ... ... және ... ... ... қарау, бекіту, атқару жөне
бақылау төртібін белгілейді. [9, 57 –б.]
Бюджеттің жобасын уақтылы жөне сапалы әзірлеу мен бюджетті ... ... ... ... жасауды қамтамасыз ету мақсатымен Қазақстан
Республикасының Президенті бюджеттік комиссияны құрады, ол ... ... оның ... анықтайды.
Бюджеттік комиссиялардың құзырына мыналар кіреді: алдағы үш жылдық
кезеңге орта мезгілді ... ... ... үсыныстар талдап-жасау;
тиісті қаржы жылына арналған бюджеттер жобаларының көрсеткіштерін айқындау
жөнінде үсыныстар талдап-жасау;
алдағы үш жылдық кезенде және ... ... ... жылында
қаржыландыруға арналған бюджеттік бағдарламаларды ... орта ... ... ... ала отырып, оларды іске асыру механизмін
айқындау жөнінде ұсыныстар талдап жасау;
республикалық немесе ... ... ... ... немесе
түсімдерін қысқартуды кездейтін нормативтік құқықтық актілердің жобалары
бойынша ұсыныстар талдап жасау;
тиісті қаржы жьшына ... ... ... ... ... ... іске асырылуын бағалау нәтижелерін қарау және
олар бойынша ұсыныстар талдап жасау және өзге де ... ... ... ... ... кезеңге арналған бюджет
түсімдерінің көлемін жөне басымдықты ескере ... ... ... даму ... ... ... ... бағыттарын айқындау
жөніндегі үсыныстарды әзірлеу процесі болып табылады.
Бюджет бір қаржы жылына жоспарланады. Кезекті қаржы жылына арналған
бюджеттің ... бір ... ... үш ... ... арналған
бюджеттің болжамы жасалады.
Республикалық бюджеттің жобасын ... ... ... ... айқындайды, жергілікті бюджеттердің жобаларын
әзірлеу төртібін Үкімет айқындайды. ... ... ... ... ... ... дамуының орта
мерзімді жоспары, ... ... үш ... ... ... орта
мерзімді фискалдық саясаты, ... ... ... ... Қазақстан халқына еддегі ахуал жөне
республиканың ішкі және ... ... ... бағыттары туралы жыл
сайынғы жолдауы, өткен және ағымдағы қаржы жылдарындағы ... ... ... ... ... ... ... алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет
жобасын ... үшін ... ... табылады. [2]
Республикалық бюджет жобасын әзірлеу процессі мынадай кезеңдерді
кіріктіреді:
1) алдағы қаржы ... ... ... ... көрсеткіштерін
айқындау;
2) ағымдағы бюджеттік бағдарламалар мен ... даму ... ... ... айқындау;
3) республикалық бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік
өтінімдерді жасауы;
4) ... ... ... ... ... ... ... қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңның жобасын
әзірлеу.
1. Бюджеттік жоспарлау жөніндегі ... ... ... үш ... ... ... ... көлемін ескере отырып және орта
мерзімді фискалдық саясат негізінде бюджет қүрылымына сәйкес алдағы ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін
айқындайды жөне оларды Республикалық бюджет комиссиясының ... Ол ... ... ... 5 ... ... ... қаржы жылына
арналған республикалық бюджет түсімдерінің болжамды көрсеткіштерін қарайды
және олар жөнінде шешім қабылдайды.
2. Республикалық ... ... ... ... ... ... уәкілетті орган республикалық бюджеттің болжамды
көрсеткіштері, бюджет ... ... ... ... ... сальдоның жол берілетін шекті мөлшері, орта мерзімді фискалдық
саясатта айқындалған ... да ... ... ... ... ... ... және орта ... ... ... да ... ... Республикалық бюджет
комиссиясы мақұлдаған алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджетке
түсетін ... ... ... ... ... бюджет комиссиясы ағымдағы қаржы жылының 5 маусымына ... ... ... ... даму ... шығыстардың лимиттерін қарайды және мақүлдайды.
Экономикалық жоспарлау женіндегі ... ... ... ... ... ... бюджеттік инвестициялық
жобалар (бағдарламалар) бойынша өтінімдерін қарау нәтижелері, заңи
түлғалардың жарғылық ... ... және ... ... ... асырылатын бюджеттік инвестициялардың ... ... және ... ... ... ... даму бағдарламаларына арналған шығыстардың лимитері шегінде:
1) ағымдағы қаржы жылы мемлекеттік, ... ... ... іске ... ... ... ескере отырып, басым
инвестициялық жобалар ... ... ... ... капиталын қалыптастыруға және ұлғайтуға
қатысу арқылы ... ... ... ... ... қалыптастырады жене ағымдағы қаржы жылдың 15 маусымына дейін
Республикалық бюджет комиссиясының қарауына енгізеді.
Республикалық бюджет комиссиясы ... ... ... мен ... оларды қаржыландыру кезі мен тетігін және оларды іске асыруға
жауапты болатын ... ... ... ... ... бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік
өтінімдері бюджеттік жоспарлау женіндегі орталық уәкілетті орган белгілеген
тәртіппен:
бірыңғай ... ... ... ... арналған шығыстардың лимиті;
басым бюджеттік инвестициялық жобалар (бағдарламалар) тізбесі;
өткен қаржы жылыннда Республикалық бюджет комиссиясы мақүлдаған үш ... ... ... ... ... ... мерзімді фискалдық саясат негізінде жасалады.
Алдағы үш жылдық кезеңге арналған бюджеттік өтінімдерді республикалық
бюджеттік ... ... ... жоспарлау жөніндегі орталық
уөкілетті органға ағымдағы қаржы жылының 25 маусымынан ... ... ... ... ... ... белгілеген кестеге
сәйкес үсынады.
Облыстардың, республикалық ... бар ... ... ... ... ... және ... кредиттерді
қаржыландыруды жүзеге асыратын республикалық бюджеттік бағдарламалардың
әкімшілері бюджеттік жоспарлау ... ... ... ... ... ... бар қалалардың, астана бөлінісінде осы бюджеттік
бағдарламалар бойынша негізделген есептеулерді ұсынады.
4. ... ... ... ... бюджеттік
өтінімдері және бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті органның
олар бойынша қорытындысы, сондай-ақ бюджеттік жоспарлау ... ... ... ... бюджеттерге, республикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... мен бюджеттік кредиттердің көлемі жөніндегі үсынысы
ағымдағы қаржы жылының 15 ... ... ... ... ... енгізіледі. [5, 15 –б.]
Республикалық бюджеттік бағдарламалардың ... ... ... 15 ... дейін республикалық бюджеттік ... ... және ... есептеулерді Республикалық бюджет
комиссиясының шешімдерін сөйкес келтіреді және оларды бюджеттік ... ... ... органға ұсынады.
5. Бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган алдағы қаржы
жылына ... ... ... жобасының түпкілікті нүсқасы негізінде
алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңның ... және ... ... ... 15 ... кешіктірілмейтін мерзімде
оны Үкіметтің қарауына ұсынады.
Алдағы ... ... ... ... ... туралы заңның
жобасын Үкімет ағымындағы жылдың 1 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің
Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында төтенше немесе соғыс жағдайын
снгізу ... ... не ... Республикасының бірнеше оңірінің
аумағында төтенше жағдайды енгізу төтенше мемлекеттік бюджетті әзірлеу ... ... ... ... ... республикалық және жергілікті бюджеттердің
негізінде қалыптастырылады. Тиісті қаржы ... ... ... туралы заң жобасының мөтінінде:
алдағы қаржы жылындағы республикалық ... ... ... ... таза ... кредит беруінің, қаржы активтерімен
жүргізілетін операциялар бойынша сальдосының, тапшылығының (профицитінің),
тапшылығын қаржыландырудың (профицитті пайдаланудың) көлемдері;
жалақының, ... ... ... көрсеткіштің ең
төменгі мөлшері;
жергілікті бюджеттерден республикалық бюджетке бюджеттік
алынымның көлемі;
республикалық ... ... ... ... ... ... ... мөлшері;
Қазақстан Республикасының мемлекеттік кепілдіктері бойынша міндеттемелерді
орындау ... ... ... ... ... борыш лимиті жөне басқа да қағидалар болуға тиіс.
Бюджет процесінде маңызды рөл бюджеттік жоспарлау ... ... ... ... ол ... ... ... арналған республикалық
бюджет туралы заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу ... ... ... және ... ... ... ... етеді, бюджеттік
етінім жасаудың жөне табыс етудің тәртібін ... ... ... ... ... бюджет туралы заңның
жобасын Үкімет жоспарланып отырған жыл ... ... 1 ... ... Жоба ... ... ... отырысында
кемінде екі оқылымда қаралады.Талқылау Үкімет уәкілеттік берген адамның
(адамдардың) Қазақстан Республикасының ... ... ... ... орта ... ... ... және тиісті қаржы
жылына арналған республикалық бюджет ... ... ... ... Ұлттық
банк Төрағасының ақша-кредит саясаты ... ... ... ... ... берген адамдардың заң жобасы бойынша
қорытындыларымен қоса баяндамаларын қамтиды.
Бірінші оқылымда республикалық ... ... ... ... таза ... ... қаржы активтерімен
жүргізілетін операциялар ... ... ... ... ... (профициті пайдаланудың) ... ... ... ... ... жылға арналған республикалық бюджет
туралы заңның жобасы баптары бойынша бекітіледі.
Алдағы қаржы жылына арналған республикалық ... ... ... ... ... екі ... және ... жылдың 1
желтоқсанынан кешіктірілмей ... ... ... ... арналған респу-
бликалық бюджетті бекіту Парламент палаталарының бірлескен отырысында ... ... ... ... [5, 8 ... ... жылдың 1 желтоқсанына дейін алдағы қаржы жылына
республикалық бюджет туралы ... ... ... Президент алдағы
қаржы жылының I тоқсанына арналған ... ... ... ... ... ... ол республикалық бюджетті Парламент бекіткенге
дейін қолданылады. Бүл ... ... ... ағымдағы жылдың 30
желтоқсанынан кешіктірілмей алдағы ... ... ... ... ... ... бір бөлігі көлемінде бектіледі. Бүл жағдайда осы
қаржы жылына арналған республикалық бюджет сол ... 1 ... ... тиіс. Бүл ретте аталған қаржы жылына арналған
республикалық бюджет сол жылдың бірінші ... ... ... ... ... отырып бекітіледі.
Бюджеттік жоспарлау жөніндегі жергілікгі уәкілетті орган об-иыстың,
республикалық маңызы бар қаланың, астананың, ауданның ... ... ... ... ... ... ... негізінде алдағы қаржы
жылына арналған облыстық бюджет, республикалық маңызы бар ... ... ... түпкілікті нұсқасын жасап, оны облыстың, рсспубликалық
маңызы бар қаланың, ... ... ... ... бар ... комиссиясының қарауына енгізеді.
Алдағы қаржы жылына арналған облыстық бюджет, республикалық маңызы бар
қала, астана ... ... ... ... ... және ... отырған қаржы жылының алдындағы жылдың 15 қыркүйегінен, ... ... ... бар ... 1 ... ... ... мәтінінде:
алдағы қаржы жылына арналған бюджет кірістерінің, шығындарының, операциялық
сальдосының, таза ... ... ... ... активтерімен
жүргізілетін операциялар бойынша сальдосының, тапшылығының (профицитінің),
тапшылығын ... ... ... ... ... ... маңызы бар қалалар) ... ... ... ... жөне ... (облыстық маңызы
бар қалалар) бюджеттерінен облыстық бюджетке бюджеттік алынымдар ... ... ... ... ... ... ... бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органның тиісті қаржы
жылының аяғындағы ... ... ... ... жөне ... да ... тиіс.
Жергілікті бюджет жобасы тиісті мәслихаттың түрақты комиссияларында
қаралады. ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық бірлік әкімінің немесе ... ... ... берген адамның (адамдардың) тиісті әкімшілік-
аумақтық бірліктің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламасы,
орта мерзімді фискалдық ... және ... ... ... ... ... жобасы бойынша баяндамаларын, сондай-ақ мөслихат уәкілеттік
берген адамдардың жергілікті бюджеттің жобасы бойынша ... ... ... қаржы жылына арналған жергілікті бюджетті бекіту мәслихаттың
шешімін қабылдау арқылы жүзеге асырылады.
Бюджетке түсімдердің ... ... іске ... ету, ... ... ... қаржыландыру (профицитті
пайдалану) жөніндегі іс-шаралар кешенін орындау бюджеттің атқарылуы болып
табылады. Бюджеттің атқарылуы ағымдағы ... ... 1 ... ... ... ... кодексінде көзделген жағдайларды ... ... ... ... ... асырылады. Республикалық ... ... ... бюджеттердің атқарылуын жергілікті атқарушы
органдар қамтамасыз етеді. Бюджетті атқару жөніндегі орталық ... ... ... ... ... көрсетуді жүзеге асырады.
Бюджеттің түсімдер бойынша атқарылуы бюджетті ... ... ... ... ... ... сөйкес бюджетке
түсетін түсімдердің тиісті қаржы жылына арналған ... ... ... ... ... ... туралы мәслихаттың шешімінде
белгіленгеннен ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралар кешенін жүргізу болып табылады.
Бюджеттің түсімдер бойынша атқарылуы түсімдерді бірыңғай қазынашылық
шотқа ... және ... ... ... сәйкес түсімдерді бюджет
деңгейлері арасында бөлуді; Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... не ... салық берешегін өтеу
есебіне есепке алуды кіріктіреді.
Бюджетке түсетін түсімдер ақша нысанында жүзеге ... ... ... ... сәйкес толық көлемде бірыңғай қазынашылық
шотқа есепке алынады.
Бюджетке шетел валютасымен түсетін түсімдер Үлттық банкпен келісе ... ... ... ... ... ... ... төртіппен
есепке алынады.
Түсімдерді бюджет деңгейлері арасында бөлуді Бюджет кодексіне сәйкес
әрбір жүмыс күні ... ... ... ... ... ... ... шығыстар бойынша атқарылуы бюджетті атқару ... ... ... ... ... ... тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы
занда және тиісті ... ... ... ... ... ... шешімінде не түзетілген бюджетте бектілген сомалар шегінде
толық және уақтылы ... ... ... ... ... ... ... — бюджет түсімдерін қысқартуды немесе шығыстарын
ұлғайтуды көздейтін Қазақстан Республикасының заңнамалық ... ... ... жөне ... ... ... бюджет
түсімдері олардың бектілген жылдық көлемінен он пайыздан ... ... ... ... түрде бюджетті нақтылау жүргізіледі.
Бюджет Кодексінде ... ... ... тиісті қаржы
жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда немесе жергілікті бюджет
туралы мәслихаттың шешімінде бекітілген көлемнен ... ... ... ... ... ... ... кезінде ғана жол беріледі.
Республикалық немесе жергілікті ... ... ... ... ... жоспар қаржы жылының бірінші тоқсанының
қорытындылары ... кем ... отыз ... ... ... жарты
жылдығының қорытындылары бойынша ... ... және үш ... ... ... ... астам орындалған жағдайда жол
беріледі.
Республикалық немесе жергілікті бюджетті ... ... ... басқа да жағдайларда жүзеге асырылуы мүмкін. [6, 10 ... ... ... ... ... ... ... соның нәтижесінде бекітілген бюджеттік бағдарламаларды толық
көлемде қаржыландыру ... ... ... ...... ... ... бір шектерде тиым салуды ... ... ... ... ... арналған республикалық бюджет туралы заңда немесе
жергілікті бюджет туралы мәслихаттың ... ... ... және ... ... ... ... бағдарламаларды олардың бекітілген жылдық ... ... кем ... ... Қазақстан Рес-публикасы Үкіметінің немесе
жергілікті атқарушы органның шешімі бойынша, ал он ... ... ... ... ... мәслихат шешімінің негізінде жүзеге ... ... ... жағдайда олардың басымдығы мен
әлеуметтік бағыттылығы ескеріледі. ... ... ... ... ... ... ... немесе жергілікті бюджет ... ... ... жөне ... ... заңның жобасы немесе
мәслихаттың шешімі Қазақстан Республикасының Парламентіне немесе мәслихатқа
енгізілген ... ... ... ... ... ... немесе
жергілікті уәкілетті орган секвестрлеу белгіленген бюджеттік ... ... ... төлемдердің жүзеге асырылуын тоқтата тұруға
құқылы.
Бюджетті секвестрлеу кезінде бюджет ... ... ... мәмілелер бойынша туыңдаған қатынастарды реттеу
Қазақстан Республикасының азаматтық ... ... ... асырылады.
Республикалық бюджетті тузетуге орталық мемлекеттік органдар жөне
оларға ... ... ... ... ... таратылған,
қайта үйымдастырылған, олардың функциялары өзгерген жағдайларда жоспардан
тыс түсімдер есебінен үкіметтік борышты өтеу ... ... және ... ... ... жол ... бюджеттерді түзетуге қаржы жылы ішінде Үкіметтің ... ... ... ... шешімі бойынша жоғарғы бюджеттен
қаражат белінген және жоспардан тыс түсімдер есебінен ... ... ... өтеу ... ... және ... ... жағдайларда жол беріледі.
Өткен қаржы жылындағы Республикалық бюджеттің атқарылуы туралы жылдық
есепті бюджетті атқару ... ... ... ... есепті жылдан
кейінгі жылдың 1 сәуірінен кешіктірмей Үкіметке, бюджеттік ... ... ... ... және ... ... ... табыс етеді.
Республикалық бюджеттің атқарылуы туралы жылдық есеп бекітілген,
нақтыланған ... ... ... және ... ... ... көрсетеді. Республикалық бюджеттің атқарылуы туралы
жылдық есепке түсіндірме жазба мен ... ... ... ... ... бюджеттік бағдарламалардың тиімділігін бағалауды
қоса ... ... іске ... ... ... есеп қоса ... ... Үкіметі жьш сайын ағымдағы жылдың 1
мамырынан кешіктірмей республикалық бюджеттің ... ... ... ... ... ... ... Парламентіне және
Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетіне табыс
етеді.
Парламент өткен қаржы жылы ішінде республикалық ... ... ... жылдық есебін Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау
жөніндегі есеп комитетінің республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есебін
алғаннан кейін кезегімен, ...... ... соң Сенатта қарайды.
Республикалық бюджеттің атқарылуы туралы жылдық есеп Парламенттің Мәжілісі
мен Сенатында ... ... ... ... ... ... республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджетті атқару
жөніндегі жергілікті уәкілетті орган есепті жыл-дан кейін жылғы 1 ... ... ... ... бар қаланың) бюджетті атқару жөніндегі
жергілікті уәкілетті органы ... 1 ... ... ... ... облыс-тық бюджеттің, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... ... облыстың,
республикалық маңызы бар қаланың, астананың, ауданның бюджеттік жоспарлау
жөніндегі ... ... және ішкі ... ... ... уәкілетті
органға табыс етеді.
Облыстың, республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... 1 мамырынан, ал ауданның (облыстық маңызы бар
қаланың) уәкілетті органы 1 наурызынан ... ... ... ... ... республикалық маңызы бар қала, астана, аудан (облыстық
маңызы бар қала) бюджетінің атқарылуы ... ... ... ... ... ... маңызы бар қаланың, астананың, ауданның
(облыстық маңызы бар ... ... ... ... ... жергілікті уәкілетті органға табыс етеді. [13, 57 –б.]
Облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың ... ... ай ... және жыл ... ... облыстың,
республикалық маңызы бар қала, астана бюджетінің атқарылуы туралы есептерді
бюджетті атқару ... ... ... ... ... етеді.
Республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуына, ... ... ... алу мен ... жүргізуге, олардың атқарылуын
бағалауға республикалық ... ... ... ... ... есеп ... ... деңгейде мәслихаттардың тексеру
комиссиялары жүзеге асырады.
Республикалық бюджеттің атқарылуын ... ... есеп ... ... реттеу саласында республикалық бюджеттің атқарылуына
сыртқы бақылауды жүргізу тәртібін белгілейді ішкі бақылау жөніндегі орталық
уәкілетті органмен бірлесіп мемлекеттік ... ... ... ... ... бекітеді және олардың сақталуына, республикалық
бюджеттің және төтенше мемлекеттік бюджеттің атқарылуына, ... ... ... бойынша қабылданған шешімердің орындалуына
бақылауды және Қазақстан ... ... ... өзге ... ... ... ... көшуге жағдайында мемлекеттік
бюджеттіңқаражаттары ең алдымен экономиканың ... ... ... ... бағдарламаларды қаржыландыруға, ғылыми-техникалық
әлуетті арттыруға, әлеуметтік дамуды тездетуге және ... ең ... ... сондай-ақ денсаулық сақтау, бiлiм беру, мәдениет
мекемелерiн әлеуметтік қорғауға бағытталуы ... ... ... ... ... ... Өз алды бюджеттiк сала болуы ... ... ... емес, ең адымен ол қоғамдық өндiрiстiң
дамуына керектi орталықтандырылған ресурстарға, мемлекеттiк табиғаты ... ... ... ... байланысты. Сондықтан,
Бюджет кодексiнде ... ... ... түсiнiк берiлген – ол
“республикалық және жергiлiктi бюджеттердiң арасындағы қарама-қарсы өтеу
операцияларын ... ... ... ... пайдаланатын және
бекiтуге жатпайтын қосындысын құрайтын жалпы ... ... ... ... терминi- мемлекет құрастыратын және басқаратын
орталықтандырылған бюджеттiк қор мағынасында да ... [1, 3 ... ... ... ... ... отырып, ол келесiдей
түсiнiктемелерден қалыптасады деп айтуға болады:
• ол өз ... жеке бiр ... ... ол ... ақша қаражаттарының орталықтандырылған қоры;
• ол экономиканы реттеуге арналған құрал (бюджеттiк механизм арқылы);
• ол мемлекеттiң негiзгi қаржы жоспары;
ол барлық ... ... ... ... ... заң.
Айтылған мақсатқа жету үшiн ... ... ... ... ... бюджет жүйесiндегi теориялық және
практикалық ... ... ... ... ... жүйеснiң негiздерiн логикалық тiзбектi түрде жазуын, әр түрлi
деңгейдегi бюджеттердiң мазмұны мен ... осы ... ... ... органдардың функцияларын толығынан қарастырады.
Бұл жұмыстың мазмұны мен құрылымы – “Мемлекеттiк бюджет” курсының
негiзi мен Бюджет кодексi негiзiнде және Қаржы бөлiмi ... ... ... құрылымына толық сәйкес.
Мемлекеттік бюджеттiң және қаржының негізгі мақсаттары -
Республикалық бюджетті есеп айырысу- кассалық күтуін өрістету, және
бақылау, мемлекеттік ... есеп ... ... өрістету оның
ішінде ақылы қызмет көрсетуден депозиттік сомалардан және демеушілiк пен
қайырымдылық жәрдемнен түскен құралдар ... ... ... ... пен есеп ... және ... ... жүйесіндегі ішкі
аудитті дамыту мен жетілдіруге қатынасу, қаржыны дұыс басқару, аумақтық
жерлердегi бюджет саласын тиiмдi ... ... және өз ... ... ... ... тиімді және мақсатты
пайдалануды бақылауын қамтамасыз ету, мемлекеттік ақпараттық жүйесінің іс-
әрекетін ... ... ... кез ... ... экономикалық категория сияқты,
өндірістік қатынастарды білдіреді және оларға сәйкес ... ... ... ... ... ... қаты-настары мемлекеттің
орталықтандырылган ақша ... ... ... ... ... ... ... жатқан нақты экономикалық (бөлгіштік) процестер
мемлекеттің жүмылдыратын және ... ... ... өзінің
көрінісін табады. Бюджеттік қор— бүл ... өнім мен ... ... белгілі стадияларын еткен және ұлғаймалы ұдайы өндіріс,
халыққа әлеуметтік-мәдени қызмет көрсету, қорғаныс және ... ... ... үшін мемлекетке түсетін бөлігі қозғалысының
объективті шарттасылған экономикалық нысаны. Бюджеттік қордың ... ... ... бөлу және қайта бөлумен байланысты оның қозғалыс
процесін білдіреді.
Тақырыптың негізінде ... ... ... ... ... ... ақша қорын жасау ... ... ... ... ... ... жолымен қоғамдық өнімнің құнын ... ... бөлу ... ... пен ... өндірістің басқа
қатысушылары арасында пайда ... ... ... Бұл ... ... пiкiр мемлекеттік бюджеттердiң кiрiстерi мен
шығыстары дұрыс жүргiзiлуiн және бюджет жүйесiнiң кеңеюiн ұсынған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Қазақстан Республикасының Бюджет ...... ... ... ... ... – “Бюджетке салықтар мен басқа да міндетті төлемдер
жөнінде” ҚР ...... ... ж.
2. Қазақстан Республикасының заңдары.
3. Указ Президента Республики Казахстан “Об утверждении Положения о
Счетном комитете по контролю за исполнением республиканского ... ... г. ... ... ... ... ... Министрліктер мен ведомстволардың нұсқаулық материалдары.
6. Бюджетная система ... ... / ... ... Под редакцией М.В.Романовского, О.В.Врублевской.–2-е изд.,исп.и
перераб.- М.: Юрайт, 2000.- 300-615 с.
7. Годин А.М., Подпорина И.В. Бюджет и бюджетная ... ... ... ... М. ... и К,2002- 203-340 ... ... А.Б. Финансовая система экономическое содержание и
механизм использования.-Алматы Қаржы- Қаражат, 1995.- 26-124 с.
9. Иванова Г.Г., Маковник Т.Д. ... ... ... ... Питер, 2001.- 92-208 с.
10. Ильясов К.К., Саткалиева В.А. и др. Государственный бюджет: Учебник.-
Алматы: РИК, 1994.-115-268 с.
11. Кулекеев Ж.А., ... А.Ж. и др. ... ... в Республике Казахстан: Сборник нормативных правовых актов.-
Астана: 2002.- 132 с.
12. Кулекеев Ж.А., Султангазин А.Ж. и др. Проблемы эффективности
использования ... ... ... Республики Казахстан в
условиях развития рыночных отношений / Под общей ред.д.э.н. Серикбаева
А.С. – ... ... ... ... при ... ... 2003. – 36-194 ... Мельников В.Д., Ли В.Д. Қаржының жалпы курсы: Учебник.-Алматы,2005 ж ... ... ... В.Д., ... К.К. Финансы. – Алматы: Қаржы-қаражат, 2001 ж
– 104-311 с.
15. Рудый К.В. Финансово-кредитные системы ... ... ...... ... 2003. ... ... Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. – Алматы: Экономика,
2005 ж. – 208-416 бб.
17. Өтебаев Б.С. Мемлекеттік бюджет: Оқулық. – ... ... 2006 ... 6-45 ... ... Б.С., Жунусова Р.М. Бюджетное устройство и бюджетная система:
Учебное пособие. – Ақмола: 1997 г – 85-103 ... ... к ... ... и ... ... исполнения
республиканского и местных бюджетов: Счетный комитет по контролю
исполнения республиканского бюджета – ... г – 24 ... ... о ... ... ... ... Республики
Казахстан. Постановление Правительства Республики Казахстан от
24.05.1999 г. №626
21. Положение о Комитете финансового контроля Министерства финансов
Республики Казахстан. Постановление ... ... ... ... г. №674
22. О среднесрочной фискальной политике Правительства Республики Казахстан
на 2005-2007 гг. Постановление ... ... ... ... г. ... Правила разработки проектов республиканского и местных бюджетов,
утвержденные постановлением Правительства Республики Казахстан от
29.05.2002 г. №592
24. ... ... ... и местных бюджетов, утвержденные
постановлением Правительства Республики Казахстан от 05.02.2005 г.
№110
-----------------------
Қон
дырма
бөлігі
(субъек
тив тік
жағы)
Негізгі қаржы жоспары
Мемлекеттік заңы
Әлеуметтік – экономикалық ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бюджет жүйесінің экономикалық мәні мен құрылымы12 бет
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі және бюджет құрылымы34 бет
Мемлекеттік бюджет және оның құрылымы. Қазақстанның мемлекеттік бюджетін теңестіру мәселелері25 бет
Мемлекеттің қолындағы бюджет қаржысын орталықтандырудың қажеттігі7 бет
Қазақстан Республикасындағы бюджет саясаты және оның қызметтері44 бет
Қазасктан Республикасының бюджет жүйесі және бюжет құрылымы59 бет
"Бюджеттен тыс қорлар."14 бет
"Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні."30 бет
Алматы қаласының әкімдігінде өткізілген өндірістік тәжірибе бойынша19 бет
Алымдар29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь