Зороастризм және қазақ халқының наным-сенімдері

КІРІСПЕ 3

I
1.1
1.2 ЗОРОАСТРИЗМНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ 11
Зороастризмнің пайда болуы және ерекшеліктері 11
Авеста . Зороастризмнің киелі кітабы 21

II

2.1
2.2
ЗОРОАСТРИЗМ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ НАНЫМ.СЕНІМДЕРІ 33
Қазақ халқының исламға дейінгі діни наным.сенімдері 33
Қазақ халқының дүниетанымындағы Зороастризмнің орны 45

III

3.1
3.2 ЗОРОСТРИЗМНІҢ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ МЕРЕКЕСІНДЕГІ КӨРІНІСІ 54
Наурыз тойының шығу тарихы және мәні 54
Қазақ салт.дәстүріндегі наурыздың тойлануы 63

ҚОРЫТЫНДЫ 81

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 84
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Диссертация Зороастризм және қазақ халқының наным-сенімдерін зерттеуге арналған. Оның ішінде Зороастризмнің қалыптасуы, қазақ халқының наным-сенімдері мен дүниетанымы қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда кең байтақ Еуразия алқабын бізге мұра етіп қалдырған бабаларымыздың мол дүниетанымға толы ілім-білімі мен мәдени құндылықтарының сырын ашуда этнология ғылымының алдында тұрған өзекті мәселелердің бірі. Аталған проблемалар жалпы түркі жұртына ортақ мұра. Бұл мәселенің маңызды екендігін елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің мынадай сөздерімен айқындап бергендей: «Біздің кіндігіміз жеті атамызбен ғана жалғасып жатқан жоқ, онан арғы Үнді мен Ніл, Еділ мен Дон жағалауларына қазақ даласының рухын жеткізген бабаларымызбен жалғасып жатыр. Осынау қанатын кең жайып, жанарын алысқа салатын қазақ рухы әзірше өз деңгейінде парақталмай келеді. Арийлер деген атпен ұлы мәдениеттер жасап, ұлы мемлекеттеп құру үшін бір кезде Үндістанға қарай бет алған тайпалар... «Авестада» айтылатын арий, тур, дах және дайлардың тікелей ұрпақтары болып табылады» [1, 24 –77 б.]. Демек, өркениеттің шыңына шыққан түркі халықтарының мұрасы қазіргі таңда кімді болса да қызықтырмай қоймасы анық.
Қазіргі жаһандану мен интеграциялық қоғамда рухани дүниетанымымыз бен мәдениетіміздің ерекшелігін көрсетіп, оны толықтай дәйектер негізінде жариялау мәселелері де туындап тұр. Сол мұралардың негізі – халықтық дүниетаным негізінде жатыр. Сандаған ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ халқының дүниетанымы табиғатпен етене өмір сүруінің нәтижесі болды.
Әлемдік мәдениеттің үшінші мыңжылдыққа енуі барысында өткен тарихи-мәдени жолды зерделеп, болашақты болжау заңды. Ұлттық сана мен тарихи жады үшін өткен кезеңдердің маңызы мен мәні өте зор, өйткені өткенді сана талқысынан, ой таразысынан өткізбейінше, болашақты анық бағдарлау мүмкін емес. Халықтың алға болуы тек саяси-экономикалық ахуалға ғана емес, оның руханилығына да тікелей байланысты. Осы орайда Гегельдің рухы оянбаған халық тарих көшінен шет қалады деген ойына назар аударған жөн. Ұлттық рух дегеніміз сайып келгенде оның өзіндік санасы, тарихи жады. Империялық отарлық саясат халықты осы жадыдан айырып, өзіндік санасын уландырып келді. Еркін ойды алқымынан алып, тұншықтырып келген тоталитарлық жүйе ыдыраған соң, жан-жағымызға қарап, оң-солымызды аңғарып, ұмытқанымызды еске алып, жоғалтқанымызды табуға ұмтылып тарих қойнауларына үңілу уақыт талабы, тарихи қажеттілік. Тоталитарлық саяси жүйенің ауыр зардаптарының бірі – халықты дүниетамынынан айыру, оны мәңгүрт, алып механизмнің тетіктеріне айналдыру болды. Халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған салт-дәстүрлері, әдет-ғұрыптары, діни наным-сенімдері ескінің сарқыншағы саналып, одан арылу болашақтың даңғыл жолына түсудің бірден бір жолы деп табылып, ескіден арылу қажеттігі ұранға айналды.
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
2. Бертельс Е.Э. Отрывки из Авесты // Восток: журнал литературы, науки и искусства. Книга четвертая. – М. –Л., 1924.
3. Брагинский И.С. Авеста. // Авеста в русских переводах (1861-1996). Сост., общ. ред., примеч., справочн. раздел. И.В. Рака. Изд. 2 – е., исправл.. – СПб.: Журнал «Нева», 1998. – С. 22– 66.
4. Абаев В.И. Два зороастризма в Иране // Вестник Древней Истории. – 1990. – №4. – С. 198– 207.
5. Грантовский Э.А. Ранняя история иранских племен Передней Азии. –М.: Наука, 1970. – 393 с.
6. Стеблин–Каменский И.М. Проповедь Заратуштры. // История Востока. Т.1. – М.: Изд фирмы «Восточ. лит.» РАН, 2000. – С. 587–590.
7. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. – М.: Изд.-во вост.лит., 1962. – 322 с.
8. Струве В.В. Родина зороастризма // Советское востоковедение. – T.V. 1948. – C. 125–143.
9. Дорошенко Е.А. Зороастрийцы в Иране (Историко-этнографический очерк). – М.: Наука, 1982. – 133 с.
10. Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. 3-е изд. – СПб., 1994. – 278 с.
11. Лелеков Л.А. Заратуштра. // Мифы народов мира// – Т. 1 – С. 460– 461.
12. Авеста. – СПб: Журнал «Нева», «Летний Сад», 1998. – С 477.
13. Рак И.В. Мифы древнего и раннесредневекового Ирана / И.В.Рак. – СПб – Москва.Нева Летний Сад, 1998. – 559 c.
14. Авеста. Избранные гимны. Перевод с авестийской И.Стеблин-Каменского. – М. «Дружба народов», 1993. – 205 c.
15. Васильев Л.С. История религий Востока. – М. «Высшая школа», 1988. – 415 с.
16. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. – Алматы. Ана тілі, 1996. – 40 б.
17. Косиченко А.Г., Нысанбаев А.Н., Кенисарин Д.А., Мельник Е.В. Ислам и христианство: возможности духовной консолидации народов Казахстана. – Алматы. Арыс, 2001 – 195 с.
18. Тимошинов В.И. Культурология: Казахстан – Евразия – Восток – Запад. – Алматы. Ниса, 1997. – 336 с.
19. Қасымжанов А.Х., Қасымжанова С.А. Духовное наследие казахского народа. – Алма-Ата: РИК,1991. – 89с.
20. Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 163 б.
21. Затов Қ.А. Зороастризм және мәдениеттер диалогы. 24.00.02. мамандығы философия ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін қорғалған диссертацияның авторефераты. – Алматы. 10 қыркүйек, 1998 ж. – 33 б.
22. Акишев К.А. Искусство и мифология саков. – Алма-Ата. Наука, 1989. –176с.
23. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. – Алматы. Ғылым, 1999 – 198 б.
24. – Оспанов С.И. Арғытектану негіздері: тәңірлік пен жаратуштралық ілімді зерттеудің ғылыми-практикалық мәселелері. – Алматы. Арыс, 2009. – 543 б.
25. Шәлекенов-Баласағұни У.Х. Орталық Азиядағы ариилердің өркениеті. – Алматы, Қазақ университеті, 2011. – 258 б.
26. Аханов Б. Дін және еркін ойшылдық. – Алматы. «Қазақ университеті», 1993. – 130 б.
27. Источниковедение истории Древнего Востока. – М. «Высшая школа», 1984. – 392 с.
28. Шубаева У.К. Зороастризмнің ұлттық менталитетте алатын орны. // ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы. – Алматы, 2007. – №3(29). – 182-185 б.
29. Байбатша Ә. Қазақ даласының ежелгі тарихы. – Алматы: Санат, 1998. – 192 б.
30. Дрезден М. Мифология Древнего Мира. – М. Прогресс, 1977. – 413 с.
31. Ақатаев С.Н. Мировоззренческий синкретизм казахов. – Изд-во: Алматы, 1994.-155с.
32. Райсов Қ.Д. Зороастризм дүниетанымындағы уақыт түсінігі // ҚазҰУ Хабаршысы. Философия, политология және мәдениеттану сериясы. – 2004. – № 1(21). – 69–72 б.
33. Еңсегенұлы Т. «Авеста» түркілерге ортақ мұра. // Зерде. – 2002. – №8–10. – 24–27 б.
34. Еңсегенұлы Т. Түп-төркін қайда? // Қазақ батырлары. – 2001. – №6. – 14-15 б.
35. Еңсегенұлы Т. «Авестаның» Отаны. // Парасат. – 2001. – №11. – 10-11 б.
36. Орынбеков М.С. Верования древнего Казахстана. – Алматы. ИРК, 1997. – 154 с.
37. Бонгард-Левин Г.М, Грантовский Э.А. От Скифии до Индии. – М. Мысль, 1983. – 206 с.
38. Ғабитов М. Мәдениеттану. – Алматы, 2002. – 408 б.
39. Жолдасбаев С.Ж. Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан. – Алматы. Ғылым 1995. – 175 б.
40. Есім Ғ. Абай Хакім // Егемен Қазақстан. – 2005. 13-наурыз.
41. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения. – Алматы: Гылым, 1993. – 248 с.
42. Батрольд В.В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии // Соч., Т.5. – М., 1968. – 759 с.
43. Ақатаев С. Күн мен көлеңке. Ғылыми – танымдық аңсар. – Алматы: Жалын, 1990. – 239 б.
44. Мифологический словаръ. – М.: Сов. энциклопедия, 1990. – 672 с.
45. Қасабеков А., Алтаев Ж. Қазақ философиясы. – Алматы. Ер – Дәулет, 1996. – 184 б.
46. Кумеков Б.Е. Косударство кимаков IX – XI вв. по арабским источникам. Алма – Ата. Наука, 1972. – 156 с.
47. Илгидаева С.М. Көне түркілердің діни көзқарастарының эволюциясы. // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – 2002. – № 4(27). – 83–85 б.
48. Ежелгі дүние тарихы. І бөлім. – А. Ғылым, 1976. – 556 б.
49. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т. 1. – Алматы: КСЭ, 1984. – 430 с.
50. Айтқазин Т.Қ. Идеялар мен мұраттар. – Алматы. Білім, 1990. – 320 б.
51. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. – Алматы. Ана тілі, 1996. – 40 б.
52. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы. Білім, 1994. – 480 б.
53. Бакина Н.С. История кулътуры тюрков. – Алматы,Білім, 1998. – 138 с.
54. Орынбеков М.С. История философской и общественной мысли Казахстана. – Алматы: Институт развития Казахстана, 1997. – 161 с.
55. Тарақты А. Ауызша тарихнама // Қазақ. – Алматы. Білім, 1994. – 176 б.
56. Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казахстан летопись трех тысячелетий. – Алматы. Рауан, – 1992. – 374 с.
57. Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. Жиырма томдық. І том. – Астана. Аударма, 2005. – 496 б.
58. Курбанов Г. Зороастрийские культы и обряды. // Азия и Африка сегодня. – 2000. – №6. – 50-56 с.
59. Қыраубай А. «Қазақ мифологиясы және Авеста». // Жұлдыз, – 1996. – №2.
60. Кенжеахметов С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алмат. Рауан 1994. – 82 б.
61. Ахмадиев Ж. Наурыздын өз батасы бар // Қазақ әдебиеті. – 1996. – № 12.
62. Байтұрсынұлы А. Наурыз // Қош келдің Наурыз. – Алматы, 1993. – 170 б.
63. Дулатов М. Қош келдің Наурыз! // Дулатов М. Шығармалары. – Алматы, 1991. – 278 б.
64. Қожа Әли Термизи. Наурызнама // Қазақ әдебиеті. – 1996. – №12.
65. Мүрсәлім Б. Наурыз // Парасат. – 2002. – № 3. – 48-49 б.
66. Өмірзақов Т.М., Ислямов О.Е. Наурыз // Қазақтын әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі жөне бүгіні. Мақалалар жинағы. – Алматы, 2001. – 184 б.
67. Шәкәрім. Наурыз // Қош келдің, Наурыз! – Алматы, 1993. – 137 б.
68. Қаралұлы А. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. –Алматы, 1997. – 368 б.
69. Қазақтың көне тарихы. /Дайындаған М.Қани. – Алтаты, 1993. – 350 б.
70. Басилов Б.Н. Культ святых ав исламе. – Москва, 1970. – 275 с.
71. Әуезов М. Сыршылдык салт-өлеңдер // Әуезов М. Шығармалар жинағы. Т. 16. – Алматы, 1978.
72. Байтанаев Б.А. Диваев А.А. – Очерк жизни и деятельности. – Шымкент-Алматы, 2004. – 260 с.
73. Сабитов Н. Мектебы и медресе у казахов. – Алма-Ата, 1950. 50 с.
74. Султангалиева К. Ислам в Казахстане: история, этничность и общество. – Алматы, 1998. – 241 с.
75. Қыдыралин Ұ., Төлепбергени Т. Халық қағидаларының орны. // Ұлт тағылымы. – 1998. – № 1.
        
        МАЗМҰНЫ
| |Кіріспе | |
| |3 | |
|I ... ... | ... |11 | ... ... ... ... және ерекшеліктері | |
| |11 | |
| ...... ... ... | |
| |21 | ... ... ЖӘНЕ ... ... ... | |
| |33 | ... ... халқының исламға дейінгі діни наным-сенімдері | ... |33 | |
| ... ... дүниетанымындағы Зороастризмнің орны 45 | ... ... ... ... ... МЕРЕКЕСІНДЕГІ КӨРІНІСІ | |
| |54 | ... ... ... шығу ... және мәні | ... |54 | |
| ... салт-дәстүріндегі наурыздың тойлануы | |
| |63 | |
| ... | |
| |81 | |
| ... ... ... 84 | |
| | | ... ... ... ... ... ... және қазақ
халқының наным-сенімдерін зерттеуге арналған. Оның ... ... ... ... ... мен ... қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда кең байтақ Еуразия алқабын бізге
мұра етіп қалдырған бабаларымыздың мол дүниетанымға толы ... ... ... ... ашуда этнология ғылымының алдында тұрған
өзекті мәселелердің бірі. Аталған проблемалар жалпы ... ... ... Бұл ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев өзінің мынадай
сөздерімен айқындап бергендей: «Біздің кіндігіміз жеті ... ... ... жоқ, онан арғы Үнді мен Ніл, Еділ мен Дон ... даласының рухын жеткізген бабаларымызбен ... ... ... кең ... ... ... ... қазақ рухы әзірше өз деңгейінде
парақталмай келеді. Арийлер деген ... ұлы ... ... ... құру үшін бір ... Үндістанға қарай бет алған тайпалар...
«Авестада» айтылатын арий, тур, дах және дайлардың тікелей ... ... [1, 24 –77 б.]. ... ... ... ... ... мұрасы қазіргі таңда кімді болса да қызықтырмай қоймасы ... ... мен ... ... рухани дүниетанымымыз бен
мәдениетіміздің ерекшелігін көрсетіп, оны толықтай дәйектер ... ... де ... тұр. Сол ... ...... ... жатыр. Сандаған ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ
халқының дүниетанымы табиғатпен етене өмір сүруінің нәтижесі болды.
Әлемдік ... ... ... енуі ... ... тарихи-
мәдени жолды зерделеп, болашақты болжау заңды. Ұлттық сана мен тарихи жады
үшін ... ... ... мен мәні өте зор, ... өткенді сана
талқысынан, ой таразысынан өткізбейінше, болашақты анық ... ... ... алға ... тек ... ахуалға ғана емес, оның
руханилығына да ... ... Осы ... Гегельдің рухы оянбаған
халық тарих көшінен шет қалады деген ойына назар аударған жөн. Ұлттық рух
дегеніміз ... ... оның ... ... ... ... ... саясат халықты осы жадыдан айырып, өзіндік санасын уландырып келді.
Еркін ойды алқымынан алып, тұншықтырып келген тоталитарлық жүйе ... ... ... оң-солымызды аңғарып, ұмытқанымызды еске алып,
жоғалтқанымызды табуға ұмтылып тарих ... ... ... ... қажеттілік. Тоталитарлық саяси жүйенің ауыр зардаптарының бірі ... ... ... оны мәңгүрт, алып механизмнің тетіктеріне
айналдыру болды. Халықтың ... бойы ... ... діни ... ... сарқыншағы саналып, одан арылу
болашақтың даңғыл жолына түсудің бірден бір жолы деп табылып, ескіден арылу
қажеттігі ... ... Бұл ... ... ... ... балта
болды. Өзінің саяси-идеологиялық, рухани үстемдігін орнықтыру мақсатында
кеңестік тоталитарлық жүйе қазан ... ... ... ... ... ... олар ұлы, алдыңғы қатарлы халық мәдениетімен ... ... ашты деп ... ... көшпенді халықтар туралы жаңсақ
пікірлер мен тұжырымдар орын алып, халық санасына сіңірілді.
Еліміз ... алып ... ... ашық түрде зерттеу
мүмкіндігін алған уақытта жоғалтқанымызды қайта қалыптастыру ... ... ... ... ... орын алатын ежелгі діндердің
бірі – зороастризм.
Жоғарыда аталған мәселелердің барлығын қорытындылай келе, ... ... ... ... ... келелі мәселесі. Бұл зерттеліп
отырған тақырыптың өзектілігінің айғағы ... ... ... ... ... және оның ... кітабы –
Авестаны зерттеуге жетелейтін көптеген ... бірі – оның ... және ... ... құндылықтарының ішінде алатын ерекше орны.
Зороастризм мәселелері XVIII ... ... ... ... еді. ... ... – ХІХ ... алғашқы жартысы аралығында
француздық ғалым Анкетиль Дюперрон (1731 –1805) ... ... ... ... ... тырысты. «Авестаның» толық аудармасын жариялау
ғылыми ерлік және ... ... ... ... ... ... У.
Джонс, Ричардсон, Эрскайн және неміс ғалымдары ... пен ... ... ... және ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізу арқылы
зороастризмнің зерттелуіне үлкен үлес қосты.
ХІХ ... 30-шы ... 80-ші ... ... ... ... Э. ... (1801-1852) көзқарасы зерттелудің жаңа
кезеңіне аяқ бастаса, Ф.Боин, Ф.Шпигель, Ф.Юсти, В.Гейгер, П.Рот және ... ... үлес ... ... қатар, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ
ғасырдың ... ... ... Х. ... М. ... М. Хаут, К.
Гельднер, Дж . Дармстетер, Л. Милльс зерттеулерініңде маңызы зор еді.
Революцияға дейін жарық көрген ... ... А.Л. ... ... ... атап өтуге болады. Автор зороастризмді ... ... ... ... оның ... ... ... айқындауға талпынады.
Кеңестік дәуірде зороастризмді зерттеуде Е.Э. Бертельс [2], И.С.
Брагинский [3], В.И. ... [4], Э.А. ... [5], ... [6], С.П. ... [7], В.В. Струве [8] сияқты ғалымдардың
еңбектерінің айрықша үлес қосқанын атап өтуге болады. ... ... ... ... ... Ежелгі Иран тарихи контексінде
қарастырады, олардың ... ... ... ... ... ... туралы тұтас түсінік қалыптастырмайды. Зороастризм туралы
монографиялық еңбек ... ... ... Е.А. Дорошенко [9] болды.
Зороастризмді жан-жақты қарастыруға бағытталған ... ... ... ... и обычай» [10], Л.А. Лелековтың ... ... [11] атты ... айрықша орын алады. Ағылшын
ориенталисі зороастризмнің ... ... ... ... ... ... кезеңдерін қарастырады. Л.А. Лелековтың ... ... ... ... мен зороастризм туралы көзқарастар мен тұжырымдарды
талқылауға арналған. Зороастризмге байланысты ... шет ... ... ... ... ... ... еңбек болып
табылатындығын атап өткен жөн.
1998 жылы Санкт-Петербургтен шыққан «Авеста в русских переводах» атты
жинақта ... ... ... Иран ... ... ... ... болуы және таралуына кеңінен сипаттама жасала ... ... ... тырысты. Жинақта «Авестаның» негізгі төрт
бөліміне аударма жасалынып, олардың әр қайсысына жан – ... ... ... ... ... и ... ... атты еңбегінде
Заратуштра өмірі, Ахеменидтердің ... ... ... ... зороастризмнің бізге таныс емес тұстары кеңінен ... ... ... атты ... жариялауда И.М. Стеблин
–Каменскийдің қосқан үлесі зор. «Авестаның» зерттелу кезеңдеріне сипаттама
жасап, Заратуштра ... ... ... ... және ... ән
ұрандарының орысша аудармасын берді. Иран ... ... ... ... діннің қалыптасу және таралу кезеңдерін ашып көрсетті [14].
Л.С. Васильевтің «История религий Востока» атты шығармасы 1988 жылы
Москвада ... ... ... ... ... болуы мен бүкіл шығыс халқының
діни наным – ... және ... ... діні – ... ... көрсеткен. «Зороастризмнің мәні – жақсылық пен
жамандықтың мәңгілік күресіне саяды.», – деп ... ... ... ... ... негізгі мақсаты ретінде атап өтілді [15].
Әр халықтың өзінің төл дүниетанымына негізделген әдет – ... мен ... ... діни ... ... М. Қараманұлының «Тәңірге тағзым»
атты кітабында түркі халықтарының ... ...... ... оның пайда
болуы, қастерлі қағидалары мен өзге жұрттың діни наным – ... ... сөз ... ... ... А.Н. Нысанбаев, Д.А. Кенисарин, Е.В. Мельниктердің
авторлық бірлестігінің негізінде ... ... и ... ... ... ... Казахстана» атты монографияда,
Қазақстандағы ірі екі дін ислам және ... ел ... ... ... ... және осы ... ... ежелгі түріктердің наным
- сенімдері мен әдет - ғұрыптарына тарихи ... діни баға ... ... ... ... – Евразия - Восток - Запад»
деген оқу құралында әлемдік өркениеттің негізігі даму кезеңдері, адамзаттың
іс әрекетінің ... ... және ... ... ... ... ішінде шамандықтың қалыптасуына баса назар ... ... ... ... ... ... ... алғаш пікір айтқандар А.Х. Қасымжанов, М.С. Орынбеков, С.Н. ... ... ... А.Х. ... ... ... ... народа»
атты еңбегінде: «Іс жүзінде қазақтардың ежелгі дүниетанымы негізінен
заратуштралық болған және оның ... отқа ... ... ... мен топырақты пайдаланып емдеуден көрінеді», деп жазады. ... ... ... халқының рухани дамуындағы, ... ... ... көп ... ... ... ... «Ежелгі қазақтың дүниетанымы» атты монографиясында ... ... ... ... ... тоқталып, бұл діни
жүйенің кейбір элементтерінің қазақ топырағында ... ... ... ... діни ... діни ... мақсаттары болса да,
дүние-жүзілік мәдениеттің жетістіктерін ... ... ... ... сурет шеберлері, икона жазушылар,
композиторлар қатысты. ... дін ... ... ... аса зор үлес ... яғни ... ... ат салысты.
Жалпы алғанда, отырықшы және көшпелі халықтың діни ... ... ... көп. ... құдайлық күштермен
«қарым-қатынасындағы» аралық міндеттер қоғамдағы ерекше ... ... ... ... ал шамандар ертедегі түрік ... ... ... ... сәуегейлер, емшілер, «құдайдың қалауын»
жариялаушылар болған.
Затов Қ.А. ... және ... ... атты ... ... ... ... алу үшін ... ... ... ... ... ... ... ілкі тектерінің /сақтардың/ діни
көзқарастарымен ... ... ... А.К. ... ... и мифология
саков» атты еңбегінде қазақ халқының ... ... ... ... өнерін, діни наным-сенімдерін ... ... мен ... ... ... ... Кішібековтың «Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең» деген
еңбегінде сан ғасырлар бойы мал өсіруді кәсіп ету арқылы көшіп - ... ... ... ... ата – бабаларынан бастап қалыптасқан шаруашылығы,
әдет – ... ... ... ... ... мәселелер сөз болады [23].
Абаста деген атпен С.И. Оспанов ғылыми мұраны ... ... ... ... ... орыс тілдерінде жарық көрген Авестаға негізделіп, осы
кітапты ... [24]. ... ... ... ... ... тәңірлік пен жаратуштралық ілімді зерттеудің ғылыми-практикалық
мәселелері» атты монографиялық ... жаңа ... ... ... ... үшін ... заманнан терең құндылығы бар ... ... ... ... ... қызу беретін, Күн-от тегіне таңдана
табыну дәуірлерінде қалыптасқан тек, ар, намыс сияқты ... ... ... ... ... ... зерттеудің
онтологиялық, социологиялық, философиялық талдаудың әдіснамалық ... ... сай, ... тың зерттеу жүзеге асырылған [25].
Сондай-ақ, белгілі археолог-ғалым У.Х. ... ... ... ... атты еңбегі тың тұжырымдарымен құнды болып ... ... ... ... ... ... кешенді негізделіп,
ариилер этносының пайда болып дамыған орталығы Орталық Азия екендігін
дәлелдейтін ... ... ... ... жан-жақты қарап,
ариилердің табиғи-географиялық ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениетіне көңіл бөлініп, жан-жақты қарастырылған [26].
Зерттеу жұмысының ... ... бар ... ... ... ... ... және оның қазақ діни наным-сенімдеріндегі ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының міндеттері. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... іске ... ... ... зороастризм және қазақ ... діни ... ... ... ... пайда болуы және ерекшеліктерін анықтау;
– зороастризмнің қасиетті кітабы – Авестаға жан-жақты тоқталу;
– қазақ ... ... ... діни ... ... қазақ халқының дүниетанымындағы зороастризм көріністерін талдап
көрсету;
– наурыз мерекесінің шығу тарихын қарастыру;
– қазақтың салт-дәстүріндегі наурыздың тойлануын ... ... ... ... ... жұмысымыздың дерек
көзі ретінде пайдаланған материалдарды бірнеше топтарға бөлуге ... ... осы ... ... ... ... іргелі еңбектері
және C.И. Оспановтың аудармасымен «Авеста» еңбегі басты деректер ... ... ... жарыққа шыққан географиялық, ... ... ... ... Зерттеу жұмыстарын жүргізу
барысында дерекнамалық материалдарды жинастыра ... ... ... ... маңызын анықтауға тырыстық. Бұл ретте баспадан
жарық көрген материалдар нысанаға ... ... ... ... ... ... ... ғылыми және ақпараттық мәліметтерге бай мерзімдік
басылымдардың материалдарын да негізге алдық.
Жұмыстың ғылыми ... ... ... ... және ... ... ... негізінде салыстырылып көрсетілді.
Нәтижесінде зороастризм мен қазіргі кездегі наным-сенімдерінің дәрет алуы,
отпен аластауы тағы ... ... ... ... ... ... ... діні дүниеге келгенше көптеген этностарда, соның ... ... ... ... ұзақ ... қолданып келген
зороастриялық діннің қалдықтары әлі күнге дейін салқыншақ діни ... Бұл ... ... ... ... тұрмысында да молырақ
сақталып, ислам дінімен қатарласып өмір сүріп жатыр. Біздіңше, көне діннің
қалдықтары ... ... ... ... ... емес. Әсіресе,
зороастризмнің салқыншақтарын Орталық Азияның ... ... ... ... Оның ... ... дінінің алғашқы
өрбіген, кең тараған аймақтары осы ... ... ... ... керек. Бірақта, Орталық Азияның басқа да ... жоқ ... ... Ол географиялық аймақтарда да бұл діннің ... ... ... ... ... ... ... артефактлерде
зороастризм дінінің алғашқы дүниеге келгенін, оның жер ... ... ... және ... ... негізі осы зороастризм дінінен
бастау алады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар.
1. Заратуштра ... пен ... ... ... өз ... тағдыры үшін
жауапкершілігі, жан мен тәннің қайта қосылуы туралы адамзат тарихында ой
қозғаған алғашқы пайғамбар ... ... оның бұл ... кейінгі
ізденушілерді толғандырмай қойған жоқ. Пайғамбардың аталмыш ... ... ... ... қабылданды. Бірақ, М. Бойстың
айтқанындай, бұл түсініктер тек зороастризмде бір-бірімен ... ... ... ... ... ... адамның аман қалуы, оның
игі ойлары, игі сөздері, игі істерінің жиынтығына байланысты, яғни ... ... ... қол сұқпайды. Әрбір адам қиямет-қайым күні
істеген істері үшін жауап береді және барлық ... әлем ... ... ... ... Отаны – Орта Азия, соның ішінде Хорезм өңірі. Сондықтан
бұл қасиетті мұра парсылар мекендеген жерде жасалмаған, Иранға, өзге ... ... ... ... кейін солардың игілікті қазынасына айналған.
Қысқасы, түркілердің, соның ішінде қазақ халқының мәдениеті, әдебиеті,
наным-сенімі, кәсібі, ... ... өмір сүру ... ... – бәрі
қамтылып жазылған.
3. Қадым замандарда көне түркілер жері, Ұлы Жібек жолы арқылы қаншама
діндер өтсе де, ... ... ... Тәңірлік дін, аруаққа табыну
болды. Жоғарыда аталған ... ... ... ... көне ... ... ... алмады. Вильгельм Рубрук түркі
жұртын ... ... олар ... ... ... және оны таза
рухани мән ретінде түсінетінін атап ... Тек ... діні ғана ... ... ... ... ... жұртының рухани-мәдени
ұстанымына айналды.
4. Ислам діні дүниеге келгенше ... ... ... ... тілдес халықтардың тұрмыстарында ұзақ жылдар қолданып келген
зороастриялық діннің қалдықтары әлі ... ... ... діни ... Бұл ... қалдықтары қазақ халқының тұрмысында да ... ... ... ... өмір сүріп жатыр. Бізіңше, көне діннің
қалдықтары біздің халықтың арасында сақталуы ... ... ... ... ... ... ... батысында
көбірек кездесетін көрінеді. Оның себебі, зороастризм дінінің алғашқы
өрбіген, кең ... ... осы ... ... ... ... ... Бірақта, Орталық Азияның басқа да бөліктерінде жоқ ... ... Ол ... аймақтарда да бұл ... ... ... ... ... көрген ғылыми әдебиеттерде, артефактлерде
зороастризм дінінің алғашқы дүниеге келгенін, оның жер ... ... ... және ... ... негізі осы зороастризм дінінен
алады- деген пікірге ... ... бірі – ... ... мұсылмандардың
Жаңа жылы – Наурыз мейрамы. Ең әуелі ол – Ахура- Мазданың мейрамы. Кеңес
дәуіріне ... бұл ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... күні өсіп келе жатқан жеті дәнді дақылмен болашаққа болжам
жасап, салт-жоралғы тағам – ... жеті ақ ... ... ... және де
осы күні егіс алқабына егін салынды. Әр түрлі бояумен боялған ... ... және ... ... ... ... нысаны – зороастризм және қазақ халқының
наным-сенімдері: зороастризмнің ... ... ...... дейінгі діни наным-сенімдер, қазақ халқының дүниетанымындағы
зороастризм көрінісі және ... ... ... ... ...... ... шамандар және т.б.
болып табылады.
Зерттеу жұмысының мерзімдік шегі. Зерттеліп отырған ... ... мен ... халқының діни наным-сенімдері тұрғыда
зерделенетіндіктен, оның хронологиялық мерзімді шегін белгілі бір уақыттың
деңгейінде көрсету өте қиын, ... ... ... ... ... халқының
дүниетанымы, діни наным-сенімдері ықылым дәуірден ... ... ... ... ... ... жұмысының методологиялық негізі мен зерттеу әдістері. Аса
ауқымды кеңістік пен уақыт ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі тәсілі – топтап жинақтау, салыстырып сараптау
арқылы ғылыми қорытынды жасауға ұмтылдық. Түп ... ... ... ... орда ... қолымен жазылғандығын
ескеріп, оның әсіре саясиланған, державалық сипатына нақтылы талдау жасай
отырып, тарихқа, ғылымға, адал болу ... ... етіп ... ... ... қалыбын орнына келтіру үшін ... ... ... тәсілін ұтымды қолдануға тырыстық.
Зерттеудің әдістемелік негізіне нақтылық, ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы
тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамасына» сәйкес, отандық этнология
ғылымында ... ... ... ... орнықтыру мен
тәуелсіздікті одан әрі дамытып, көркейту идеясы басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының ... ... Бұл ... ... ... мен
қазақ халқының наным-сенімдерін байланыстыра жазылған кешенді еңбек ретінде
болашақта осы тақырып аясында даярланар ... да ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін ғылыми туынды ... ... ... ... ... ілімінің орнын қарастыра
отырып, тәуелсіз Қазақстанның тарихи дәстүрлерін берік ұстанған бейбіт
мемлекет ... ... ... рөлін бағалауға, ұлттық
мәдениетіміздегі дәстүрлі ислам ... ... ... ... ... ... ұрпақты өз мемлекетіміздің жарқын тарихи үрдістері
арқылы Қазақстандық патриотизмге тәрбиелейді.
Диссертациялық жұмыста ... ... ... ... ... бойынша іргелі еңбектер, оқулықтар, оқу
құралдарын ... және ... оқу ... ... ... ... ... мен семинарлар жүргізуде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертацияның негізгі ... ... ... ... ... ... ... шықты.
Диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, әрқайсысы екі бөлімшеден
тұратын үш ... ... ... ... тізімінен
тұрады.
I ЗОРОАСТРИЗМ: ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ
1.1 Зороастризмнің ... ... және ... ... ... ... орын алатын ежелгі діндердің бірі –
зороастризм. Діни ... көне ... ... жүйе ... ... ... бұл діни жүйелер бір күнде бірден пайда болмайды. Олардың
өзіндік даму тарихы, даму заңдылықтары бар. Ал бұл ... ашу, ... ... ... өз ... сол ерте ... ... арман-мұраттарын, қарым-қатынасын анықтауға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ, діни жүйелердің ... ... ... ... ... ... бастаулар мен қазіргі мәдениет арасындағы тарихи-мәдени
сабақтастықты көрсетеді. Көне мәдениет белгілері мәдени архетип ... ... ... наным-сенімдерінде
сақталады.
Адам баласы өте ерте заманнан ... «Дін не?» – ... ... ... ... Кейде оған дұрыс жауап тауып, кейде адасып,бір-біріне қарама-
қарсы ... ... ... ... [27, 15 ... да бұл сұраққа жауап материалистік және идеалистік түрде
жинақталып, осыдан ... мен адам ... ... мен ... ... ... Осы екі бағыттың мәңгі күресі нәтижесінде бір бағыт
материалистік-ғылыми тұжырымға ... ... ... ... ... ... Бірақ қандай болған күйде де, адамзат білімінің алға қарай
прогрессивтік ... ... ... ... көзқараста ғылыми тұжырымға
келуін заңды құбылыс деп ... ... ... алда тұрған мақсат: «дін
не?» – деген сұраққа жауап беру болғандықтан, әр ... ... ... ... идеологиясы, қоғамдық сананың ... ... ... дін – сол қоғамдық сананың түрлерінің ең күрделісі
екені мәлім. Қоғамдық ... ... ... мораль, өнер, философия,
ғылым, мәдениет және басқалары сияқты дін де ... ... ... ... ... адам ... түсетін бейнесі. Идеологияның
қоғамдық сана формаларының ішінен діннен айырмашылығы сол, ол шын ... ... ... ... – деп ... ... таным
процесіндегі мазмұнына тоқталмай өту мүмкін емес. Бұл – дін, ... ... өңі ... ... ... ... жалған түрі, адам
санасында дүниенің фантазиялық түрде бұрмаланып бейнеленуі [28, 66 б].
Адам табиғаттың ... бір ... ... ... ... ... ... шыға отырып, оған түгелдей бағынышты болып табынды. Ал
табиғатты бірте-бірте біле ... ... адам ... ... ... ... деп ... күштердің өктемдігі, қанаушылардың
қаналушыға өктемдігі келіп шықты. Бұл ... ... оның ... күшіне
табынуымен бірге әлеуметтік күш – адамға табыну басталды. Оның саяси-
идеологиялық ... ... деп ... Адам санасы дамуының төменгі
сатысында, алғашқы қауымдық құрылыс жағдайында пайда болған дүние танудағы
діни, таптық көзқарас болып қалыптасты [27, 16 ... ... ... ... ... ... мың жылдар
бойында адамдардың ойында ешбір діни нанымдар болмаған. Бұл дәуір ... ... ... атау ... Алғашқы адамдар өздерінің күнделікті
тіршілік жағдайымен ғана ... ... ... ... ... дамудың белгілі бір сатысында ғана, яғни адам ... ... ... ... ... жасап, еңбек етіп, табиғатқа әсер ете бастаған
кезде ғана, табиғат ... ... ... күштерінің алдындағы
өздерінің әлсіздігін сезіне бастады. Міне, осы кезде ... ... ... ... ... өріс ... Ол діни ... фетишизм, тотемизм,
анимизм, магия және шаманизм ... ... ... тәсілдерімен, дүниетанымымен, мәдениет әдеп-ғұрпымен, ой-өрісімен
тығыз байланыста қалыптасып ... ... ... Бұл ... ғылымда
«көп құдайлы» (политеизм) деп аталады. Сол сияқты қазіргі бір құдайлы
діндер ...... ... ... ... діндері – жоғарыда айтып
өткен алғашқы діни ұғымдар негізінде ... ... ... ғана ... 16 ... «дін ... пайда болды, болашағы қандай?» – ... ... оған ...... ... берушілер аз болған жоқ. Осы
күнге дейін діннің шығу тегі ... әр ... ... тұжырымдар
кездеседі:
Біріншіден, дін адаммен бірге пайда болған. Құдай адамға жан бергенде,
оған ... ... ... ... Олай ... дін ... оған ... жолдан тайғандық деген теологиялық көзқарастар бар. Бұл тұжырым
обьективтік идеализмнің ... ... ... идея» сияқты
пікірлерімен ұштасып жатыр. Екеуі де табиғаттан тыс күшті мойындайды, соған
тәуелді етеді, бір «құдай» ... ... ... ... ... идеализм өзінің философиялық негізгі мәселені
шешу принципіне сүйеніп, дінді жеке адамның санасынан шығармақ болды. ... ... бар ... ... ... ... жай ... қарағанда қарсы
сияқты, құдайдың өзін адам санасынан ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы», «түйсіктер қатары»
деулері – ғылымға жат сипатта, дінге, фидеизмге апаратын жол [28, 18 ... ... ... ... – әлем ... ... ... Зороастризм дін біткеннің түп атасы
десе де болғандай. Буржуазиялық ғылым «пайғамбарлар дәуіріне» жатқызатын
буддизм, ... және ... ... осы ... шарттарынан
сусындайды. Оның тарихта алатын орны ерекше. Белгілі ағылшын ғалымы М.
Бойс бұл діни-мәдени жүйенің ... ... орны ... деп ... б.з.д. VI ғасыр мен б.з. VII ... ... ... ... діні ... ... діни жүйенің қалыптасу
барысында қатар жүрген зоростризм иудаизм, ... ... ... ... ... және ... ... солтүстік түрінің дамуына ықпал еткен»
[29, 182 б].
Бұл үзінді де зороастризм дінінің Иран жерінде пайда болып, сол ... діні ... ... ... ... қиын. Бірақта, бұл діннің келіп
шыққан уақыттарымен оның әлемдік діндердің ... ... ... ойы ... сияқты.
Зороастризм дінінің қалыптасу проблемасы жөнінде Б. Гафуров, К.В.
Тревер, В.В. Струве, А.О. Маковельский, С.П. ... А. ... ... Ә.Т. Төлеубаев секілді белгілі ғалымдар өз ... ... ... еткен Орта Азиямен байланыстырады. Осы өңірді
олар зороастризмнің тамырын кең жайған аймаққа ... ... ... ... ... ... «Ертедегі Хорезм» деген еңбегінде: «Сырдария мен
Әмудария аралығындағы алқап зороастризм ... ең ... ... ... ... келген жері», – деп жазады. Зороастризм Орта ... ... ... де ... ... ... ... күш болып
саналады. С.П. Толстовтың осы айтылған пікірді толықтырар дәлелі мол.
Соңғы жылдары бұл проблемаға жаңа көзқараспен жазылған ... ... У.Х. ... ... ... ариилердің өркениеті» деген атпен
жариялады [26].
Зороастризм салт-дәстүрі ұлттық менталитеттің қалыптасуында да ... ... ... бес уақыт намаз оқудың түп-тамыры жайлы А.
Тарақты: «Осы дәстүр Сырдария ... ... ... діні арқылы орнығуына
себеп болды, деген ... ... ... ... ... пен ... әрбір адамның жаратушы алдында жауапқа тартылуы идеялар ислам
іліміне зор әсер еткен деп ... ... ... ... ... ... ғұрыптарындағы қайтыс болған адамды ... ... ... элементтер байқалады. Егер адам қателіктерін түсінсе, оны
түзесе, Ахура-Мазда талаптарын орындаса, онда жұмаққа барады» [29, 182 ... ... ілім және ағым ... ... та
үлгерді. Кейінірек зороастризм шығыстың басқа елдеріне тарап кетті де
христиан доктринасының ... ... ... Сонымен жер 
бетіндегі игілік пен зұлымдықтың арасындағы күрес Заратуштра ілімінің
негізгі ... ... ... Заратуштра адалдықты жақтаған,
зұлымдықты жеңуге ... ... ... ... ... ...... Шығыс халықтарының дуалистік (қос құдайға
сенушілік) діні. Б.з.д. VІІ ғасырда Шығыс Иранда, Орта ... ... ... ... ... салушы «пайғамбар» Заратуштраның есімімен
аталады. Заратуштра есімі (орта парсыша Заратушт, ... ... ... Зарушт, гректелінген түрінде Зороастр) ... ... ... ... ... ... береді. Ахеменид патшалығы кезіндегі Иранға ... ... деп те ... Бұл бір ... ... ... мүмкін, оның
мағынасы ерекше мәнге ие, егер де ежелгі ирандық және ... ... ... ... ... ... ... жылқы),
«Тоще-быкий» (Жүдеу бұқа) сынды есімдерді еске алар ... ... ... көрінуі заңды. Мұндай есімдер қорғаушы, сақтанушы есімдер ... ... ... ... және Орта ... ... ... әлі күнге дейін кездеседі. Заратуштра аты – кәдімгі ирандық есім,
оның уштра сөзі «түйе» (тәжікше «шутур») ... ... ... Ол – ... ... ... ұлы. ... оның өмір сүру мерзімі әр түрлі
болып берілген. Олардың ең ертесі біздің заманымызға дейінгі ХV ғасырға, ... ... ... ...... ... ... антик
авторларының мәлімдеуінше, Заратуштра б.з.д. бірнеше мыңжылдық ... ... ... 6000 жыл ... өмір ... ... ... нақты өмір сүрген кезін белгілеу мүмкін емес, бірақ бірқатар
мәліметтерге қарап, оның адамзаттың тас дәуірінен мыс дәуіріне өте ... яғни ... ... ... ... жыл бұрын шамасында
тіршілік еткенін болжауға болады. Тағы бір дерек бойынша, Заратуштра біздің
заманымызға дейінгі 660-583 жылдар ... өмір ... ... ... ... ... пікірі, оның ХV-VІ ... ... ... ... І ... ... ... дейінгі V ғ.) тұсында
Заратуштра отаны туралы ... бір ... ... жоқ, кейінгі Иранның
тарихында көптеген қалалар мен облыстар өзінен шыққан деп өздеріне тартты.
Әр түрлі, жанама мәліметтерге ... ... ... (грекше Согдиана)
өмірге келген. Осы байлам басқаларына қарағанда нақтырақ [12, 45 б].
Дала пайғамбары Заратуштра өте ерте ... өмір ... ... дала халықтарының ерекше ілтипатына бөленіп олардың алғашқы
пір тұтушысы болған. ... ... ... – далалық протосақ
халықтарының жоғары өркениетті сақ ... ... ... өмір
сүріп, дала халықтарының мәдениетін жаңа сапаға көтерген кемеңгер [30, ... ... оны ... деп ... атамаған. Жұлдызшылар, жазуды
меңгерген кемеңгерлер Мысыр елінде ... 3–2 ... ... ... ... ... жүгінсек, Заратуштра бабамыз шамамен б.з.д. 3-
мыңжылдықта өмір ... ... ... ... ... ... ... деген тұжырым жасауға негіз бар ... ... ... ... шыққан, ол он бес жасында-ақ кіші абыз
дәрежесіне ие болды. Заратуштраның өлеңмен жазылған діни ... – он ... ... Оның ... кездесетін ақындық шеберлігін дәлелдейді. ... ән ... ... және оны ... ... мәнерлеп жатқа айтып
жүру негізінде халыққа кеңінен уағыздады. Отыз жасқа таман ол заотар, ... ... ... діни ... ... ... адам ... жатқызылды.
Аңыз бойынша ол отыз жасында «ақиқат сеніміне» ие ... ... ... ... ... (авесталық Ахура Мазда, ортапарсылық Ормазд) келіп,
өзіне қызметке шақырды. Ахура Мазда ... жаңа ... ... де, осылайша Заратуштра – пайғамбар атанады [14, 26 б].
Заратуштра орта ... адам ... ... оның ... ... ... ... таба алмайды. Кейіннен Виштаспа княздығы оның ілімін қабылдап,
оның уағыздарының кең таралуына септігін тигізді.
Заратуштра Иран ... ... ... ... өмір
кешкен. Ирандықтар (немесе арийліктер, олар ... ... ...... ... ... деп санаған) осы кезеңде көшпелі мал
шаруашылығымен айналысқан, бірақ егіншілікке де ... ... ... Солтүстік Қара теңіз жағалауынан бастап Алтай мен Шығыс ... Орал ... ... Иран тауларына дейінгі аралықты ұлан-ғайыр
аймақты мекен етіп, ірі қара, түйе және қой мен ешкі өсірген [31, 55 ... ... ... Заратуштра жарық дүниеге күліп келген жалғыз
сәби болған ... ... ұлы ... мен пайғамбарлар сияқты Заратуштраны
әуелі ешкім түсінбей отанына қабылдамады. Көп жыл бойы ... жат ... ол ... ... ... ... пана ... Ол шамамен
қазіргі Ауғанстан мен Орта Азия территориясында ... ... ... ... ... ... Хутаос ханша және оның туысқандары, сарай
маңындағылар – жаңа ... ... ... ... ... ... грек ... «Зороастраға» өзгертілді, грекше
«астрон» жұлдыз деп аударылады, антикалық деректерде Заратуштра данышпан –
астролог және жұлдыз санаушы ретінде ... Оның діни ... сол ... ... ал ... ... ... деп аталынды.
Заратуштраның философиялық көзқарастарына сәйкес қарама-қарсылықтар тек
екінші деңгейдегі ... тән, ал ... ... ... ... ... ... күресінен еркін. А.Л. Погодиннің «Барлық
пұттық діндердің ішінде тек зороастризмде құдай туралы ... ... ... ... – деп атап ... ... ... іліміндегі назар аударыла бермейтін жаңалық
– оның қүдайды таза рухани мән ... ... ... ... діни жүйе ... ... ... танымал
болуына кейінгі Ахеменидтер дәуіріндегі ... ... мен ... өмір ... ... ... ... – Манидің еңбегі зор
болды. Алғашқылары Заратуштра ... адам ... ... ... дуализм абсолюттендіріліп, шегіне жетті.
Заратуштра монотеизмінің кейінгі тағдырына келетін болсақ, ол халықтық
көне сенім – ... ... ... шығара алған жоқ. Заратуштраның
теологияллық ... мен ... ой ... ... халық үшін
түсініксіз болғанымен, оның этикалық ... ... ... ... ... ... ілімінде адам құдайдың құлы емес, қайта
жаратушының жасампаздығының ең биік шыңы. Ол ... ... ... етіп
жаратқан.
Адам үшін бастысы жақсылық пен ... ... ... ... Адамның бұл болмыстағы бағдарлары, біріншіден, сана – ... ... ... ... – ізгі оймен байланысты. Екіншіден,
парасат – ол зороастризм этикасының екінші принципі – ізгі ... ... әдеп – ізгі ... ... Жақсылық пен
зұлымдықтың шекарасы адам бойында, оның ... ... мен ... Бұл ... зұлымдық – арам ойдың, жалған ... ... ... оның ... түп ... ... өз ... дұрыс
түсінбеуде, ізгілікке сай жүзеге асырмауында жатыр.
Заратуштра зұлымдыққа қарсы күресуге шақырады, ал ол үшін күрес тәсілін
білу қажет. Будда діні зұлымдықпен ... жолы ... оған ... ... өз ... ... ... құтқаруды таңдап алса, Заратуштра сөз
құдіретін, ... мен ... ... ... Адам ... ... ... Будда одан шығар ... жол ... ... ... ... тұйықталу деп өмірден бас ... ... ... ... ... ... оған қарсы күресуге
шақырады. Ол адам жүрегіне ... отын ... оған ... ... адамның
бұл өмірдегі мақсаты толыққанды өмір сүруі адам ... ... ... ... екенін әрбір адамның санасына жеткізуге ұмтылды [21, 20
б].
Зороастризм іліміндегі басты жаңалықтардың бірі – көптеген ғалымдардың
атап ... ... ... басымдылығы. Зороастризм
монотеизмі иудаизм немесе ислам монотеизмі ... ... ... да, ... ... ... бір құдайға ... ... ... ... ... ... Зерттеушілер бірауыздан
зороастризмдегі монотеистік сарынды атап ... оны ... ... айырмашылық бары білінеді.
Зороастризм эсхотологиясы жаратылыстың үш кезеңі ... ... ... және онда жан, адам ... ... туралы мәселелері өзінің
логикалық шешімін табады. Зороастризмнің жұмақ пен тозақ туралы, әр адамның
өз жанының тағдыры үшін жауапкершілігі, ... ... үшін ... ... ... көтеру, әрбір адамның істеген ... үшін ... ... ... және ... үкімінен ешкімнің құтыла алмайтындығы
туралы наным-сенімдері кейінгі діндерге, осылардың ... ... пен ... зор әсер етті.
Заратуштраның іліміне сай Ахура-Мазданың әлемді жаратуы екі сатыдан
тұрады. Алғашқыда ол ... ... ... ... ... идея ... Содан кейін ол бәріне материалды көрініс береді. Сонымен,
Заратуштраның Ахура-Маздасы ... ... ... ... әрі
Футургос, өйткені ол идеяларға материалды көрініс береді. Платонның
идеялары туралы ілімімен ... ... ... ... ... бір ұқсастық бары айқын. Платон іліміндегі дүниедегі заттарға дейін
идеялар болған. ... ... ... ... Алайда
Платоннан айырмашылығы Заратуштра материалды болмысты кемелденбеген деп
қарастырмайды, сондай-ақ ... мен ... ... ... ... ... оның алдындағы идеялар болмысына қарағанда
жақсырақ, өйткені, Ахура-Мазда туындылары ... ... ... ... ... ... мен идеяның бірлігі болмыс
тұтастығының кепілі.
Заратуштраның адамның о дүниедегі тағдыры, оның ... ... мал ... ... оның адал ... игі ... ... болады
деуі шындығында ежелгі дәуір үшін ... ... ... ... ... түсініктері, оның қүдай және адам ... ... ... және ... соңы болып табылады.
Заратуштраның болмыстық екі деңгейі туралы ілімі оның ... үш ... ... ... толықтырылады.
«Жаратылыс» ғарыш тарихындағы алғашқы ... Бұл ... ... ... ... ... қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман
болып ... ... ... өлім ... ... қуаныш пен
бақытты өмір ... ... ... ... жақсылық пен жауыздықтың
күресін қамтиды. Бұл күрес адамның өз бойында, рухани ізденістер мен ... ... бен ... арасында өршиді.
Заратуштра ілімін қамтып жатқан ... оның ... да ... ... ... зороастризм космологиясы арқылы
да өтеді. Оған сәйкес рухтардың біріне мәңгілік уақыттағы шексіздік тән,
өйткені Ахура-Мазда болған, ... және ... бола ... ... ... ... түнектен келген, ол өз уақытымен шектеулі, сол ... ... ... ... ... кемелденген қалпына қайтып оралуын, ғажайып сәт
– фрашокэрети деп атайды. Екінші кезеңнің соңы ... ... ... ... ... Бұл ... ... жеңіліп, дүниеде
тыныштық орнап, жаратылыс ... ... ... ... ... ... ғана емес, оның аяқталуын осылайша суреттей отырып,
Заратуштра адамзатқа оның ... ... ... қана қойған жоқ,
сонымен бірге қазіргі кездегі адам өміріндегі қиыншылықтар мен ... де ... сай ... береді [21, 21 б].
Сонымен қатар, Заратуштра уақыт туралы қалыптасқан ... ... ... ... этникалық-мәнді сипатқа ие болады.
Егер мифологиялық уақыт мәңгі қайталануға ... ... ... ... ... уақыттың бұл сипаты өзгеріп, ол ... ... ие ... ... ... тағы бір жай, Ахура-Мазда мен
Ангра-Маньюдың соңғы шешуші айқасының тоғыз мың жылға кейінге ... ... ... мәтіндерінде былай баяндалады, «сөйтіп ол шексіз
уақыт ... 9000 ... ... ... ... Осы ... дейін ешкім ештеңені өзгерте алмайды. Ал тоғыз мың жыл өткен
соң Ахриман талқандалады, ... ... ... ... пен әділ ... ... мен ... Ахриман жаратқанның бәрін жояды. ... ... бәрі ... жаратылған қалпына келеді [33, 71 б].
Неліктен жақсылық пен ... ... пен ... ... ... шегерілді? Біздің пікірімізше мұның негізгі екі себебі бар.
Біріншіден, бұл адамзатқа еркін таңдау ... ... ... Яғни, бұл
уақыт аралығында адамзаттың рухани болмысында нұр мен түнек, парасат пен
надандық арасында ... ... ... адам ... пен ... күресінде
өз таңдауын жасап, бір жағына шығады.
Екіншіден, Ангра-Маньюдың ... мың ... ... ... ... ... ... аңғартады. Ал Ахура-Мазда түсінігінде
тиянақталған ізгілік уақытта да, кеңістікте де шексіз, яғни ... ... ... деп айту ... ...... мәңгілік. Ал
надандық пен зұлымдық пайда болған, сондықтан ... пен ... ... ... аяқталады. Зороастирзмдегі осы қағиданы баса
айтуымыз керек, ... ... ... ... ... ... дәуірінде «бастапқы» зороастризм идеялары түбегейлі өзгерістерге
ұшырайды. Осы кездерде сыртқы пішіні зороастризмге ұқсас болғанымен, ... ... одан ... ... бар ... мен ... ... болады.
Зурван деген авесталық сөз «уақыт» дегенді білдіреді. Мидиялық маг-
абыздар арасында да ... ... ... ... уақыт
құдайына ұқсас құдайға табыну орын алса ... Ал ... ... ... ... болғаны күмән тудырмайды. Міне осы, маг-абыздар
дуализм ілімі баяндалған зо-»яснаға» сілтеме жасап, Ахура-Мазда мен Ангра-
Маньюды ... бір ... бар ол – ... яғни уақыт құдайы деген
тұжырымға ... [33, 71 ... ... ... ... қос рух, ... ісі де сөзі ... ізгілік пен зұлымдық делінеді. Зурван ілімінің өкілдері егер бұл
рухтар егіздерге ұқсас ... ... ... ... ... ... Ал ... тек уақыт болуы мүмкін деген қорытындыға тоқтайды. Бастапқыда
таза пайымдау ретінде пайда болған бұл ... ... ... арасындағы
ағымға айналады. Мифологияға сәйкес бастапқыда аспанда, жерде, ештеңе де
болған жоқ, тек ... мен ... ...... ғана ... Оны ... деп ... жоқ.
Сонда Зурван аспан мен жерді және олардың арасындағылардың ... ... ... ... ... ... өз ұлының аты –
Ахура-Мазда болатынын алдын-ала біледі.ол ұзақ ... бойы ... ... тағдыр оған ұл бермейді. Сонда Зурван осы құрбандық ... емес пе? ... ойға ... Міне осы ... ... ... Ахура-Маздамен қатар Ангра-Манью бітеді. Содан Зурван дүниедегі
билікті ... ... ... ... ант ... ... әкесінің ойын
алдын-ала біліп отырады, бірақ бойында арамдық жоқ ол мұны ... ... ... ... ... ... ... алғашқы болып
келеді. Сөзін қайтып алуға болмайтындығын түсінген Зурван оның ... ... ... шектейді.
Біздіңше бұл миф Зороастризм доктринасын бұрмалаудан туындайды.
Зурваншылар Заратуштра ... ... екі ... ... идеяны
назардан тыс қалдырды. Оларда манихейшілдер сияқты болмыстың екінші
деңгейін тым ... ... ... мен жер осы екінші деңгейдегі
болмыста, уақыт пен кеңістік аясында пайда ... ... ... ... ... - ... ... қатар ауызға алынады, алайда ол
қос ... ... ... ... де, ... ... ретінде де
сипатталмайды.
Зурван мифі дүниенің бастапқы хаостан ... ... ... мифтен
тікелей байланысты болып келеді. Барлық халықтардың аңыздарында осы желіс
кездеседі. ... ... ... болмыс пайда болуы үшін тағы ... ... адам ... ... ... немесе Гайомард, үнділерде Пуруша, Түркілерде-Қорқыт. Алғашқы ... пен ... ... ... ... адам ... ... пен
кеңістік түсінігі қалай қалыптасады. Бұл туралы мифологияда, философия мен
теологияда, ғылымда жарытып ештеңе айта ... Тек ... ... ... тұжырымдайды [33, 71 б].
Ендігі ретте, зороастризм дінінің қай жерде пайда болғанына ... ... ... ... «Авеста» шығармасының даналық сырына
үңілген сайын ондағы бұрын мән беріле қоймаған ... ... мен ... бағалап, соның қайдан шыққанын, ... ... ... Сол ... ... әсіресе, «Авестаның» туған жерін, қай халықтың
мұрасы екенін ... қоса ... ... ... дін, ... ел
басқару заңдылықтары, әлеуметтік мәселелердің ... ... ... ... ... жұртшылығы әуелде осы құнды кітаппен оның парсы жақтан
келген ... ... ... ... ... кітабы көптеген
елдерге ауызша «Парсы жазбасы» деген «сәуегейлік» ұғымда тарады. Екіншіден,
«Авеста» діни мұра ... ... оның қай ... ... жұртшылық онша мән бермеді. Өйткені осы ... ...... ... діни ... болғандықтан, ондайды көктен жаратушы
жібергендей қабылдау қалыптасқан еді. «Авеста» шығармасының туған, ... ... ... ХХ ... ... ... ғалымдар арасында үш
аймақты көрсеткен талас пікірлер бой ... ... ... ... – осы ... ... ... басым көпшілігі «Авеста»
кітабын да, зороастризм дінін де, соларды туындатқан ... да ...... өңірінде дүниеге келген деп, тарихи деректерге ... ... ... жасады. Ал өзге аймақты нұсқаған екі-үш
шығыстанушылар «Авеста» шығармасының Иранның солтүстік – ... ... ... ... ... мәлімдеді [34, 25 б].
Сол сияқты үшінші өлкені сілтеген зерттеушілер «Авеста» шығармасының
Шығыс – Иран жерінде (қазіргі ... ... ... , яғни ... ... ... ... өз еңбектерінде сөз арасында ... Сол ... ... деп ... үш аймақты да көне түркілер
мекендеген екен [35, 15 б]. Бұдан нені аңғаруға болады?
Бірінші кезекте ... ... ... ... ... осы ... ... ғалымдардың пікір, ой түйіндеріне және
тарихи мәліметтерге, «Авеста» шығармасының ... ... ... зерттеу
жасап, ойды сығымдай мәлімдегенде, «Авеста» иран мұрасы, парсы ... ... ... ... ... ... негізде анықтап, нақты
шындық тұжырым ... ... жол ... ... ... ... бірі
академик В.В. Струве болды. Терең зерттеулерден кейін ... ... ... ... ... еңбегі жарыққа шықты. Онда ол «Авеста»
кітабы Орта ... ... сол ... ... жасалынып, таралғанда
Ахеменид патшалығы бұл дінді білмегенін, әрі ... ... ... ... ... бұл дінді әуелде мойындамауының да
жөні бар. Алға ... ... ... мен ... діні ... ... арқылы барды. Кейін біздің заманымыздан бұрынғы 553-550 ... ... ... ... Персия патшалығымен соғысты, сонда
мидиялықтар жеңіліп, ... ... ... ... ... ... ... жауласып бағындырған елдің дінін жеңген ел қабылдай қоймады.
Арада ұзақ уақыт ... соң бұл ... ... ... ... ... дінін қабылдап, мемлекетті басқару ісіне
пайдаланды [34, 26 б].
Сондай-ақ, академик В.В. ... та Сыр ... ... қаңлылардың
күшті мемлекет болғандығы, оларды ежелден бекем ұстаған заңы – ... ... ... ... ... ... дамып, Қаңлы мемлекеттінің
басқару ісіне айналғаны – зороастризм дінінің, «Авеста» кітабының осы
қаңлылар ... ... ... ... ... ... тұсында зороастризм діні, ел басқару заңдары,
оны ... ... ... ... сол ... ... ... соң жан-
жаққа селдей тараған. Сонымен, бұл ... ... ... ... ғалымдардың барлығы зороастризм дінін, «Авеста»
кітабын жасаған және дала пайғамбары атанған Зороатуштраның Әмудария ... және Арал ... ... ... ... өмір ... жазба мәтіні болып қалануына сол ... ... ... ... - ... жағдай, зороастризм дінінің жазбаша
түрде қалыптасуына ықпал еткен деуге болады. Өйткені, көп жағдайда ... ... ... ... ... жазба мәдениетінің туындап,
қалыптасуына жаңа дін ықпал жасайды. ... алып ... дін ... ... оны ... жеткізе ұғындырып, елді соның
ықпалымен басқару, ұстау керек. ... ... ... ... ... өрістеп тарауына едәуір әсер жасайды [36, 11 б].
Жоғарыда дәлелдегендей, зороастризм дінінің осы өңірде ... ... ... әрі ... мал ... ... бұл аймақта ерте
өркендеуі және құлиеленушілік қоғамның енуі, тағы ... ... ... жаңа ... ... етті.
Сонымен, қорыта айтатын болсақ, Заратуштра жұмақ пен тозақ туралы,
адамның өз жанының ... үшін ... жан мен ... ... туралы адамзат тарихында ой қозғаған ... ... ... оның бұл ... ... ізденушілерді толғандырмай қойған жоқ.
Пайғамбардың аталмыш түсініктері иудаизм, христиан, ислам ... ... М. ... ... бұл ... тек зороастризмде
бір-бірімен толық логикалық байланыста болады. Заратуштраның пікірінше
әрбір адамның аман ... оның игі ... игі ... игі ... ... яғни адам ... тағдырына құдайлар қол сұқпайды.
Әрбір адам қиямет-қайым күні істеген істері үшін ... ... және ... әлем ... үшін жауапкершілікті бөліседі.
1.2 Авеста – Зороастризмнің киелі кітабы
Абаста (Авеста) – зороастризмнің қасиетті кітабы. Б.з.б. ІІ ... ол ... ... Онда ... діни ... ... дұғаларынан, діни аңыздардан, діни сенімдерден құрылған. Авестада
қола және темір ... де ... ... ... тұрмыс-салтын, мәдениетін, діни нанымын, фольклорын, әдеби
дәстүрлерін зерттеуге қажетті ... ... ... ... ... қолжазбасы 21 кітаптан құралған. Оның бізге жеткені ¼
бөлігіндей ғана. Авестаның 2 нұсқасы ғана қазірге ... ... ... ... мәлімет беретін Авеста кітабы ежелгі заманда және ертедегі
орта ғасырда Авеста Иранда, Орталық ... ... ... ... кең ... ... ... [26, 3 б].
Зороастризм негізгі дуализм: әлемде екі ... бар, ... ... ... ... (Ахриман) – мейірімсіз. Бұлар бір-бірімен
тынымсыз күрес нәтижесінде түбі бір ... ... ... ... Онда ... отқа ... үлкен орын алды да, оған
арнайы ғибадатханалар салынып, ... ... ... ... ... ... ... алатындығына сенді.
Заратуштра ілімі («гатикалық», немесе «таза» зороастризм) дуалистік
монотеизмді уағыздады [13, 45 б]. Гат ... ... ән ... деп аталатын
Заратуштраның нақыл сөздерінің жалпы саны - 17 (барлығы ... 900 ... ... ...... ... ию, ... кіреді және
зороастризмнің қасиетті кітабы – Авестаның бір бөлігін құрайды.
Яснаны әрбір діни қызметкер жатқа білуі ... Гата ... ... ... және ежелден келе жатқан дәстүрге лайық болды. Гатаны ... ... үшін ... ... ... өту ... Заратуштраның ашулары
барлық адамдарға қатысты ... ... ... ... ... ... болған болған деген болжам бар. Ритмикалық
ұйымдасқан Гаталар есте ... ... олар ... жаттауға ыңғайлы
орналасқан.
Мейірімді құдай – Ахура-Мазда, «Ақылды тәңірі». (Зороастрийлік деректер
оны қарапайым «Рух» деп атайды, бірақ таза ... ... ол ... ... сақтаған. Ал «Кіші Авестада» және орта парсылық ортодоксияда
ол тілдік құдайға тән ... ие.) ... ... ... жан-жақты ойлануының нәтижесі болуы мүмкін. Алайда, бірқатар
зерттеушілердің болжамы бойынша үндіирандық дәуірде жоғарғы ахура ... ... ... болған көрінеді және Заратуштра дәстүрімен
байланысты тәңірі туралы ешқандай жаңа тұжырым ... ... жоқ, тек ... алып ... ... ... де бұл жан-жақты ойланып, толғану
түпкілікті болғаны даусыз [13, 85 б].
Ахура-Маздаға мейірімсіз құдай Анхра-Манью ... ... ... ... ... ... тек тұрақты көрінеді). Қос құдайды да ешкім жаратқан
жоқ және дәстүрдің басынан ... өмір ... ...... ... ... ... әлемді жарататын от – Атар. Құдайлар тобы – алты ... ... ... Воху ... Аша Вахашта («Жақсы ақиқат»), Хшатра Вайрья ... ... ... ... ... Спента Армайти («Әулие тақуа»),
Хурватат («Тұтастық», «Денсаулық») және Амертат ... ... және ... ... ... пантеонның жоғарғы
құдайлары адамды билеу қызметтерін меңгерген, мал мен ... ... ... ... ... өзі болып есептелетін), бірақ Заратуштра
ілімінде олар әлі де дербес құдай емес, тек бір ... ірі ... ... деп жазылған [12, 46 б].
Адамдар екі бастамадағы күреске қатысуы туралы идея үнді ирандық дінде
көрініс ... ... ол ... ... ... ... олардың бұқара және діни өмірін анықтады, алайда ол ... жоқ, ... ... жоқ, ... рет ... оны ілгері сенім
постулатының бірі ретінде жариялады. Екіншіден, тәртіпті, ақиқатты қолдау
ісіне адамдар көрсетілген ... ... ... ең әуелі ішкі әдет-
ғұрыпты сақтау мен сыйынуды оқуға жинақталған, ал ... ... ... және ... парасаттылық пен этикаға бағыттаушыларды ... 15 ... ... ... этикалық мазмұнға ие, алайда діннің
обьектісі ретінде парасаттылықтың категориясының мәнін түсіну ... ... ... ... ... ең ... тұрды.
Зороастризмдегі Ақиқат-Аша «ахуралық» ілімінің жолын қуушы әділ, шыншыл,
игі персонификация (дербес және ... ... ... ... ... ... барлық функцияны сақтап қалады. Оған қарсы
тұратын Дос (ортапарсылық Друдж) – Жалған, ол – ... ... ... ... ... ... ... қайнар көзі [37, 46 б].
Жалғанның жолын қуушы – другванттар Зұлымдық Рух ... ... ... ... ... ... жағын толықтырып, оны өзінің «ізгі
ойымен, сөзімен және ісімен» нығайтады.
Бұл ажырамас моральды-этикалық триада: ой және сөз іссіз – ... ... ... ...... ... өзіндік тереңдеушіге
сырттай бақылаушы нәрсе.
Адамның о дүниелік тағдыры өткен өмірде қандай сословиеге жатпасын,
жақсы және ... ой, сөз, ... ғана ... ... ... Әділ, шыншыл малшыны аспандағы бақытты жұмақ мекені күтеді, ол
жауынгер, абыздар тіпті, қауым билеушілері күнәні көп ... онда ... ... ... ахурлар-әлемнің оң күштері. Бұлар тәңірі
емес; Заратуштра өзінің үгіт дағдысында бірқатарын атайды. Мысалы, ... ... ... ... ... шарттың дұрыстығы), Аша (сәттілік,
байлық). Бірақ олар тұрақты түрде аталады; үнді ... ... ... өзінің атаулары, Заратуштра үшін – абстрактілі категория, әділ
сенімге бекітілген, игілік, Ақиқатты ... ... ... ... күші – Дэвтерге қара ниеттілерге бас иеді және ... ... ескі ... құдайлар – Индра, Митра, ... ... және тағы ... ... ... айналып оларды дэвтердің
құрамына қосты: тек жалғыз құдай ... ... ... ... ... – хаома қатаң айыпталады [12, 45 б].
Заратуштра кезінде-ақ ирандық тайпалардың көпшілігі артықшылыққа көшіп
қойған болатын және ... ... ... өзара соғыс өртін
тұтатып отырды.
Көшпенділер негізінен Иран ... ... шет ... ... ... шапқыншылық жағдайында өмір сүреді. Көптеген тайпалардың тарихи
жағдайы – ... ... ... ... айдап әкету. Сірә,
Заратуштраның ... ... ... ... ... ... ... шексе керек. «Гатада» өсімтал малды, «бейбіт мал ... ... шын ... ... ... ...... пайғамбар – соның өзі
Аша Вахишта мен Воху Мананың таулы таулы жерлеріндегі жайылымдарына тап
болады».
Бұқалар мен ... ... шалу – ... тек ... ... ... рахатқа батыру үшін отарды бостан-босқа жұмсап ... ... 46 ... тірі ... екі ... ... пен ... Ахура Мазда
мен Зұлымдық құдайдың ұрысына тартылды. Түпкілікті жеңіспен Ахура Мазда
тарихты аяқтайды. Бүкіл әлем ... ... ол ... ... ... күл қылып өртеп жібереді, бірақ шыншылдар мен әділдер одан аман-
есен өтеді, өлгендер қалпына ... ... ... ... ... ... Мазданың жарық патшалығында мәңгі ... ал ... ... ... «Гатикалық» зороастризмнің діни тұжырымының жалпы
сипаты осындай.
Заратуштраның үгіттеген ілімі ... ... тең және ... ... ... ... ... пен жауынгерлерге,
абыздарға мүлдем тиімсіз болды. ... ... ... ... ... ескі құдайларды мойындамау, ерік-жігердің азаттығы туралы
түсінік және ішкі салт ... ... ... ... ... шалу, осының бәрі түсініксіз әрі таңсық болды. Заратуштраның
туған тайпасында ізбасары болмады (тек өзінің ағайын ... ... ... ... ... және ... тіл тигізген бұзақы ... ... [38, 37 ... он ... жыл ... бір ... тұрақтамай қаңғып жүрді. «Гатада»
пайғамбарға өшпенділікпен қараған карапандар мен ... ... ... еске ... ... ... өзінің жүріп өткен жолдарының
бәрінде ... діни ... ... ... және ... ... қудаланса
керек. Ақыр соңында Кавр династиясынан шыққан Виштаспа билік еткен елге
келеді. ... ... ... ... ... ... бірақ оның нақтылы жасырын сыры бар. Шамасы осындай династия
расында да өмір ... ... ... ... ... қазіргі күнде
сенімді түрде ежелгі ирандық Зранка (гректік Драншана, қазіргі Систан)
облысына жатқызылады. ... ... ... оның ілімін қабылдайды.
Заратуштра осы кезде 42 жаста болатын [12, 64 б].
Патшаның соңынан іле-шала ... ... ... ... ... және Виштаспаның кеңесшісі Джамаспа (екеуі де Хвова руынан
шыққан) және патшаның туысы Заривари де бет бұра ... ... ... ... болып, зороастризм орныға бастады. Аңызға
жүгінсек, ... ... ... ... 12000 бұқа
терісіне» жазылған, ал «Авеста» тізімі асыл қазынаға ... ... ... («Аяткар Зареран») атты орта парсылық эпикалық
әңгіме сақталған, онда зороастрийліктер мен ... арий ... діни ... ... ... ... бірқатар үзіндісі
соғыстың шындығында да болғандығын растайды.Бұның ... ... ... ойлау, күмән, Ахура-Маздаға бас ұрып жалбарыну және сенім ... ... ... ... ... өмір мен мал бағуды» мадақтау орнына
кенеттен ... ... әрі ... орнатуға шақыру келеді, ал қара
ниеттілерді қырып жою ... ... игі ... бірі ... ... ... ... Виштаспаға соғыс сәтсіз болса керек.
Заратуштра: басында діни қорғау ауыр болса да, кейінен ... ... ... ... ... деп ... сендірді. «Зарерида туралы аңызда»
зороастрийліктерді жақтаушы жақтан ... ... қаза ... [13, 45 ... ... кейінгі Заратуштраның ғұмыры туралы мәлімет іс
жүзінде жоқ. Белгілісі – тек екі ... үш рет ... үш ұлы, ... болғандығы, бір қызы Джамаспаға тұрмысқа шыққан және тойда ... діни ... ... ғана ... ... жеткен. Заратуштра 77
жасында қайтыс болды, дұға оқып отырған жерінде зороастризмнің қас ... оның ... ... ... алады.
Әрине, «гатикалық» зороастризмнің діни ілімі бірден аяқталған түрінде
болмағанын ... ... ... ... Заратуштраның ойының дамуын
бақылауға деген талпынысы қазіргі иранистикалық ... ... ... ... деп есептеу қиын. Көптеген гаталарға ... ... ... ... ... сенімді критерий
жоқ. «Авестада» олар бес топқа жинақталған, енді ... ... ... мен ... есімі аталады [12, 96 б].
Бірқатар гаталар Заратуштраның өмірбаянының нақты эпизодтарын (тайпадан
қуылуы, бөтен елде ... ... ... тойы және тағы ... және ... ... оқиға мазмұнымен тікелей байланысты
(«ақиқатқа» қатаңдарды кінәлау, қызына ғибрат). Бірақ Заратуштра сөзі, ... ... ... жария етілуінің ерте болуы мүмкін емес
еді, өйткені шәкірттері Заратуштраның Драншанға келуіне ... ... ... Алатын биографиялық эпизод бойынша тек ... ... ... ... ... ... Заратуштраның қалған сөздері «кейінгі ... ... ... ... қашу ... атты танымал гатасы соның дәлелі
іспеттес [13, 15 б].
Сонымен «Гатаның» ... ... ... ... ... болады. Бұл айырмашылықтар аз ғана және олар (бейбіт өмірді
дәріптеу және сол ... ... ... ... соншалықты принципті
емес. Бүкіл тіршіліктің жаратушысы, жақсылықтың бастамасы – ... ... ... ... ... ... ... Заратуштра
Ахура-Маздаға дүниенің жоғарғы бастамасы ретінде қарайды, ал басқаша
түрде «достың досқа ... ... Аша мен ... ... ... олар
абстрактілі тіршіліктер, кейде олар «жекелеген» құдайлардың сипаттарына ие
болып, тіпті билеушілердің қызметін атқарады: малдың ... ... ... өмір ... және ... ... (Хшатра Вайрья) – бұл Заратуштраның
отыз жасына дейін болған тілдік ... ... ... ... ... ... емес: әрқашан олар таза абстракция м, әлде жоқ
па? Міне, ... ... ... қалған теологиялық жағдайларында
өзара дәлелденді ... ... ... ... ... іс жүзінде көңіл аударылмады.
«Гатадағы» дуалистік монотеизмнің догмалары енді ... ... ... Осы ... ... – сол заманда ... ... ... ... жүйе бір ... ... ол ... болса да
Заратуштраның отыз жасқа дейін өте қысқа мерзімде ойынан туындауы. Сонымен
қатар, сол ... ол ... ... ... ... болатын.
Пайғамбардың діни ізденісі қуғын-сүргінге ұшырағаннан кейін де ... ... ... ... біртіндеп дамуға тиіс ... бұл оның үгіт ... мен ... ... ... ... сендірерлік көзқарас
«Гатаның» салыстырмалы түрде кешірек жазылған және ... ... ... емес. Егер «қайда қашу керек?» атты гатаны Заратуштра
бөтен елді кезерде шығарған ... да ... де ... ... ... ... ... бізге жеткен мәтін діни ілім түрінде
болды [14, 64 б].
Енді «Кіші Авестада» ... ... ... және ол ... ... ... ... Заратуштра туралы аңызды грек
мәдениеті сіңіріп алады. Нәтижесінде көптеген синкретикалық аңыздар ... ... ... ... – философ, ақын, ғалым. Медициналық,
философиялық және діни ... ... оның ... әр түрлі
мағынадағы шығармалар айтылып ... ... олар ... өзіне
және зороастризмге мүлде ешқандай қатысы жоқ. Сірә, ... ... ... ... ... грекше «астрон» – «жұлдыз»,
сондықтан Заратуштраны астролог, арбаушы, сиқыршы деп есептеген.
Осы діннің қасиетті ...... ... ... ... жүгінсек, «Авеста» бір кездері мифологияны, ... ... діни ... жан-жақты қамтыған көптеген кітаптардан
тұрса керек. Ең ежелгі ғылымға танымал «Авеста» біздің ... ... ... ... дәуірімізден төрт ғасыр бұрын А. ... ... ... бұл ... өртелген. Бұған «Авеста» Мидия
тайпаларынан шыққан Маг діни адамдарының арқасында бөлек-бөлек ... ... ... ... жеткен. Сасанидтер заманында Зердушт діні
Иранның ресми діні болып жарияланған соң, ... атты ... ... ... ... болатын. Дәуіріміздің төртінші ғасырында Адарбад
деген білімпаз бұл мәтінді қайтадан тексеріп, өзгерістер ... Ол ... тілі ... ... ... «Авестаға»
«зенд» атын беріп, пехлеви тілінде жазды, – деген мәліметтер ... ... ... сырын ашуға көмектеседі [12, 18 б].
«Авестаның» бізге жеткен түрі бес кітапқа бөлінеді. Төртеуі санскрит
тілінде, ... ... ... (біздің дәуіріміздің ІІІ-ҮІІғасырлары
Сасанидтік иран тілінде) ... ... ... – кейінгі шығармалардың бірі (біздің
дәуірімізден бұрынғы І ғасыры – біздің ... І ... ... ... ... жаратуынан бастады. Әрі қарай 16 елді сипаттап ... және ... ... ... ... турасында және Иа өркениеттің
негізін қалаушы жайлы сыр ... ... ... ... ... ... және діни жазба бұйрықтарға арналған. Екі тарауы
итке және нақыл сөзге арналған. Итті ... үшін адам ... ... жаза ... кітап Ясна деп аталады. Ол зороастризмге табыну, сиыну және
құрбандық шалу ... ... Отқа ... ... ... ... храмдарда ешқандай тәңірдің бейнесі жоқ. Дінге сенушілер
жанып жатқан отқа табынады.
Висперед – ... ... ... бұл ... ... литургиялық
намаздар, дұғалар жинағы енгізілген.
«Авестаның» төртінші кітабы – Яшты. Онда зороастризмде ... ... мен ... ... жинақталған.
Бесінші кітап пехлеви тілінде жазылған, ол Бундехиш деп аталады. Мұнда
негізінен заттардың табиғаты мен әлемнің ... ... сот ... ... Жерге Заратуштраның баласы, аспан құтқарушысы Саошиант келуге тиіс.
Ол бикештен туады, ... ... ... ... ... ... ... негізгі мазмұны – зұлымдық пен мейірімділіктің үнемі бір-
бірімен күресі. Оған ... да ... Өмір мен ... ... мен ... осы күрестегі маңызды элементтері.
«Авестаның» ежелгі нұсқасы – яшты – халық эпосы. Келесі гаталар, одалар
–Заратуштраның шығармашылығы туралы жазбалар. Қалған бөліктері – ... ... ... ...... ... екі нұсқа түрінде
жетті.
Бірінші нұсқада авесталық әліпби бойынша авеста тілінде ... ... ... ... Бұл дұғалар әлі күнге дейін
құдайға ... ... ... ... дін қызметкерлерімен
оқылады. Жинақ парсылық атау – «Вендидад – ... оның ... ... ... үш ... де ... ... тәртіп бойынша орналастырылған [12, 77– 98 бб].
Екінші нұсқа да ... осы ... ... ... ... орналастырылған, онда құдайға құлшылық етуге емес, оқып-білуге
арналған. Сонымен қатар, осы нұсқаның кітапқа, тарауларға және ... ... ... орта ... ... ... аударылған, бірақ
авесталық емес, пехлеви әліпбиі бойынша ... Бұл ...... деп ... «Авестаның» бірінші нұсқасының екіншісінен айырмашылығы
«Авеста – Зендтің» «Зенд – Авеста» деп аталуында [12, 22 б].
Авестаның екінші ... ... ... ...... ... сөзі «Вендидад» немесе «Джут ... ... сөзі Ви ... датэм, яғни, «Дэвтерге қарсы
кодекс») шындықтың («Аша» анығырақ «Арта») ... мен ... мен ... ... ... ... жарлықтар мен
заңдар жинағы. Күнәлардан тазару және рәсімдік тазалықты ... ... ... мен Ахура- Мазданың арасындағы ... ... ... 22 ... ... ... (орта парсыша «Виспрат» авесталық Виспе ратаво – «Барлық
әмірші», яғни «тірі игі ... ... ... діни ән
айтудан (анафиста түрінде) тұрады, «Карда» деп аталатын 24 ... ... ... саны әр ... ... ... ... келеді.
3. «Ясна» (авесташа йаз – «құрметтеу», «табыну», «йашт» яғни, «рәсім»,
«жалбарыну», тәжікше чашн – «мейрам») ... ... ... шалу туралы сыйынуды жинақтайды. «Ха» (авест хаити,хатай)
деп аталатын 72 тараудан тұрады, сонымен ... гат ... гах ... ... «ән») деп аталатын 17 тарауды Авестаның ең ежелгі
тарауы болып ... ... ... ... ... ... ... «Яшт» («құрметтеу», «мадақтау», авесталық йаз – «сыйлау») – 22 ... ... ... ... ... әр ... ... құдайларға
арналған, онда көптеген мифологиялық элементтер сақталған.
5. «Кіші Авеста» (парсыша «Хорде Авеста», ортапарсыша Хвартак Апастак)
бірқатар ... ... ... ... орта парсы тілінде
жазылған бес сыйыну («ниаишн»): күнге, митраға, айға, ардвисураға,
варахран отына, бес гимн ... төрт бата беру ... ... ... ... ... ... «Кіші Авестаға» әдетте
«Яшт» қосылады.
Сонымен қатар, шағын жинақ түрінде («Эхриатастан» – ... ... ... – салт ... ... ... фрагменттер бар.
Ортапарсылық трактат «Афрени дахмонда» цитата жинақталған. Бұл фрагменттер
зороастризмді және Авеста тілін ... өте ... ... мәтінінің мазмұны, әсіресе көркем құндылықтардың
таныстырылатын үзінділері мен ... ... түр ... ... баяндалуы
мүмкін [14, 22– 38 бб].
«Вендидад». Алғашқы үш тарауы, ... ... ... ... қызықты. Осы тарауда Орта Азия мен Ирандағы ... ... ... ... ие ... жер туралы сөз қозғалады.
Бірінші тарауда аты аңызға айналған географиялық «мейірімді» ... ... ... ... бейбіт өлкені, мейірімді елді
тудырады. Анхра-Манью оған қарама - қарсы жауыздықты орнатады.
Тарау ... деп ... ... ... былай дейді: «Мен, мен Спитамид
Заратуштра, көңілсіз ... ... ... айналдырдым». Ары қарай елдің
аты түгенделіп ... ... ... жер мен ел ... мен ... тамаша Датиян
Ариана – Вайджаны таңдап алдым». Бірақ онда мейірімсіз Анхра-Манью ... ... ... мен ... ... ... [14]. Ахура-Мазда
жасаған екінші ел – «соғдылар тұратын Гава ... ... ... ... күш ... ...... зиянды шыбынды, малдарды
жоятын жауызды туғызады.
Тарау мынадай сөздермен аяқталады:
[20] «Басқа да ... ... баға ... ... ... ... ... бар».
Осы «Географиялық дастанға» көптеген зерттеулер арналған. ... ... ... ... ... ... ... тырысады.
Осындай зерттеулердің біршама жинағы А.О. Аковельскийдің кітабында көрініс
тапқан. Осы ... ... ... оны «Қайырымды елге»
теңестіруге болады. [12, 24 б].
Үшінші тарауда егіншілік мадақталып, қасиетті деп ... ... ... ... нені құрмет тұтып, нені жек көреді?
Құрмет тұтатыны: отқа табыну, тәңірге қызмет ету, тұрақ салып, отпен,
малмен, ... ... ... ету; ауыл шаруашылығының өсімдіктері
мен ағаштар отырғызу, оны суғару; ірі және ұсақ малды ... және ... көң төгу ... ... Жек көретіні: Анхра-Маньюға табыну, салт
жоралық, тазалықты сақтамау;
[2] «О, бүкіл әлемді жаратушы, тәңірі! Жердегі ең ... ... ... ... ... ... адам [ашаван] әйелімен,
баласымен, отар малымен болып, отпен аластаған үй тұрғызса, [3] ... ... үйде ... әділдіктің, иттің, баланың, оттың қақысы, барлығының
молшылығы ... [4] ... ... қай ... нанды, шөпті,
өсімдікті көп өсіріп, құрғақ жерді суғарып, өте ... ... ... ... сол ... қалған тараулары абыздық сипаттама түрінде ... онда ... ... ... мен әлеуметтік – тарихи тұрмысы
туралы мәліметтер келтіріледі.
4 – 9 ... ... ... бар, күнә мен ... ... ... ... лғылық тазалық, өлген адамды тазарту жайында сөз болса, 8 тарауда итке
дұрыс ... ... ... ... 10–12 ... ... ... жерлерге, суларға, отқа және тағы да басқа заттарға
сыйыну түрі көрініс тапқан.
Вендидадта кей кезде ... ... ... ... ... ... Яснаның үзіндісіндегі цитатадан алынған. Осы тараудың
сегізінші өлеңінің ... ... ... жазылған.
13 – 14 тарау әр түрлі салт – ... ... ... Итті
құрметтеуге шақырады және үш сословиені еске ... ... ... ... мал ... ... жер иелері.
15 – 16 тарау, яғни зороастрийлік ... ... ... ... туралы жарлықтар мен қағидалар туралы тағы да ... ... ... ... пен бес күнә ... ... ... әйел
адамның итті жаралауы, оны дұрыс тамақтандырмауы ерекше сөз ... ... ... ... ... тапқан.
17 тарау – бұнда тырнақ пен ... күту ... ... зеріктірер
жарлықтар айтылады, алайда осы жерде қызықтысы – ... ... пен ... ... ... ... ... сақталғаны.
18 тарауда Ахура-Мазданың елшісі, игілік жаршысы ... мен ... ... ... 19 ... өте абыздық болса да, драмалық әрі қызықты болып
қала береді. Мұнда Лжи – Друджа Дэвтің ... ... ... ... алдауға тырысқан Анхра – Маньюдың әрекеті жазылады. ... ... ... Әрі ... ... ... ... материалдық және
рухани байлықтар араласып кетеді: ауа, жел, ... ... ... ... ...... мифологиялық балық Кара, аспан, көл және ... ... ... және ... рух пен ... түсінігі ерекше
сезіледі. Бұл тарауда [19, 29–30 бб] өлгендердің жаны Чинвад көпіріне ... ... ... ... тамаша, сергек, тәкәппар ... Ол ... ... жауыз рухын түнекке батырады, әділдікті
жақтайтындардың рухы ... ... ... Хара тауы ... ... Тараудың
келесі беттерінде тәңір және әділеттілікті ... оның ... ... ... сөз ... – шы қорытынды тарауда Трит туралы алғашқы емші адам ... ... және оның ... жеңу мен ... ... туралы,
21–шісінде бұлтты, айды, күнді, жұлдызды, Хара ... ... ... мен оған ... 22 – ші ... Ахура-Мазданың Анхра- Маньюмен
күресі сипатталып және Мазданың Заратуштрадан көмек сұрауы туралы айтылады.
Кітап мынандай сөздермен аяқталады: ... бір жол ғана бар, ол – ... (Аша, ... ... ... ... Авестаның негізгі
идеяларының бірі осылай ... ... ... ... ... ... ... (ортапарсыша «Виспрад») – толығымен абыздық сыйыну кітабы,
«Левит» ... ... ... 24 ... ... «Вендидад» пен
«Яснадан» айырмашылығы Заратуштра есімі сирек кездеседі [4. 2; ... 13.1; 15.1; 26.2]. ... – бұл ... ... кітабы.
«Ясна» –Авестаның ең көлемді бөлігі, оны үш бөлікке бөліп қарастыруға
болады.
1)1 – 27 тарау; 2) 28 – 53 ... 3) 54 – 70 ... – 72 ... ... ... табылады.
Ахура-Маздаға сыйынудан тұратын алғашқы бөлігі өзіне бірнеше тарауларды
біріктіреді [12, 24-28 бб].
9 тарауда Хаома Заратуштраға ... ... ... оның ... ... Әрі ... ... Заратуштраның әкесі Поурушаспа
туралы айтылады.
«Яснаның» бұл тарауы мәні бойынша бір тәңірге – Хаомаға ... ... ... Яштыға көбірек келеді.
10 – 11 тараулары Хаоманы, өгізді, жылқыны дәріптеуден тұрады.
12 тарау зороастрийлік сенім ... ... ... ол ... бағытталған, үш бірлікті мадақтаудан тұрады: ой, сөз және ізгі іс.
Бұл жерде Ахура бұқамен алғашқы таза ... ... ... Кави ... ... «Кеянид» деп кездеседі) патшаның руы еске алынып,
Заратуштраның ... ... ... мен Джамаспа туралы айтылады.
Әр түрлі сиыну түрлерін де атап ... жөн: 19 ... ... - Варьяға»
сиыну, ал 22 – 26- шы тарауларды арғы ата-бабалардың рухы – ... ... ... ... гатаның бес тобынан тұрады және Авестаның ... ... ... ... ... ... ахунаваити», 30–шы тарауда жақсылық пен
жамандықтың пайда болуы және ... ... ... 35 – 41 ... ... ... ... Сонымен қатар 39 – шы тарау
бұқаның жанын (Гэуш – Урван) және бұқаны жаратушыны мадақтаудан тұрады.
42 – ші ...... ... ... және ... Васи балығын, Хара
есегін, Ворукаш теңізін, хаома өсімдігін дәріптеу айтылады.
43–46 -шы тарауларда «Гата уштаваити», сонымен ... ... ... «Қайда қашу керек?» ақындық дұғасы жазылған.
47–50 ... ... ... ... Моральдық міндеткерлік,
ақыреттік өмір және т.б. туралы баяндалады.
51 тарауда ... ...... ... мен жаза ... пен ... ... өтірікші абыздарға тойтарыс беру,
оған қарсы от – ... қою; ... ... ... ... ... Мадйомонха) дәріптеу жөнінде айтылады.
52 тарау. Ахураның жаратқанға тілек білдіріп, оны ... және ... ... ... ... «Гата вахиштоити». Заратуштраның өзінің қызының тойында үгіт
насихаты және дінді күшпен орнатуға шақыру.
Үшінші бөліктен келесі, төмендегі, тарауларды айта ... жөн: 54 ... - ... ... ... ... ... және оның дэвпен, Айшмомен
күресі; 58 – сыйынудың жолдары мен әдіс-тәсілдерін насихаттау; 62 – ...... ... 65 – ... ... – Ардвисур Анахитке сыйыну; 68 –
Ахура-АвеМазданың қызы – Ахуранидің сыйынуы.
Сонымен гатаның бес тобы «Яснаның» 17 ... ... ... ... ... ... оның ізбасарларының бірі жауап ретінде
Заратуштраның барлық сөзін дәріптеу керек деп көрсеткен.
«Яснаның» бірнеше тараулары бірін-бірі дәлме-дәл қайталайды. Мысалы, ... 18 ... 47; 63, 64, 67, 72 және т.б ... ... [12, ... ... айырмашылығы ондағы әр дұғалар (яшт) тек ... ... ... ... құрметіне ай аттары аталған: «Ормазд-яшт»
(Ахура-Маздаға арналған); «Хафт Амахраспанд-яшт»; «Аша – ... ... ... ... ... ... ... (айға);
«Тиштр -яшт»; «Дрвасп-яшт»; «Михр-яшт» (Митраға); «Срош-яшт Хадохт»; «Рашн-
яшт» (заң құдай Рашнаға арналған); «Фравардин-яшт»; «Варахран-яшт»; ... ... ... ... ... ... Армайтиді, Амэша-
Спэнта қарындасын мадақтау); ... ... ... ... ... ... жанның тағдыры туралы айтылады [14, 28
б].
«Авеста» бес кітаптан тұрады. Оны ... төрт ... ... ... ... ... мекендеген көшпенді тайпалар
тарихын оқудағы маңызы зор және зороастризм ... ... ... ... ... ... хақында да ойлар әр тарапқа кетіп жатады. Бір
ғалым Авестаның бізге жеткен мәтіні ... ... ... ұшыраған
десе, екінші ғалым бізге өзгермей жеткен дейді. Қайдан, қалай, ... ... ... шешімдер де бір бастаудан шықпайды. Ф. Альтгеим
Авеста Иранның Шығыс өлкесінен Орта Азиядан ... ... ... ... ... ... Иранның Батыс жағынан алынған дейді. Бірақ,
тарихи, әдеби, лингвистикалық көрсеткіштері Авестаның Орта ... ... ... ... бойы ... ... қалыптасып барып қолжазба
бетіне түскен Авестада екі үлкен қабат бары анық. Бірінші ежелгі ... ... ... ... ... ... ... діншілдіктен,
діншіл уағыздан, о дүние мен бұ ... ... ... ... ... жайынан, жауыздық пен жақсылықты баяндаудан бірлік табады.
Авестада діни уағыздармен бірге халықтық, этникалық ... де ... ... ... жатыр. Бертін келе таптық қоғамға ... ... ... эпос ... ... ... табиғаттың адамдық қауымға
қызметін жырлау кең орын алады. Суды және ... ... ... ақ өлең ... ... ... Жұтым судан шалқып аққан
шалқар суға дейін, көкіректі кернеп тұратын ана сүтіне ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, «Авестадан» сөз
қалмайтын секілді.
Авестада құдайлар құлпырып, өзгеріп тұрады. ... ... ... ... ... біресе қыранға айналып сала береді. Әсіресе, түйе
бейнесі тоғыз қабат теңіз толқынындай үрейлі, қаһарлы, құдіретті. ... ... ... ... атқылаған ақ көбігін, адуынды ашуын,
тізесінің мықтылығын, ... ... ... ... ... түйе образы ең алғаш рет Авестада сомдалып, сосын ... ... ... және ... әдебиеттеріне тарап кетсе керек.
Авеста малшылардың, аңшылардың, жер өңдеушілердің, егіншілердің
еңбегіне ... ... ... Алғашқы қоғамның бірлігі, бақыты осында
дейді.
Авеста алғашқы қоғамдық құрылыс тұсындағы Орта Азия мен ... ... ... тіріге, өліге көзқарастарын бейнелейді.
Жерге, суға, егінге, ... ... ... ... ықылас байқалады. Су мол
болсын, жер ... ... ... ... ЗОРОАСТРИЗМ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ
НАНЫМ- СЕНІМДЕРІ
2.1 Қазақ халқының исламға дейінгі наным-сенімдері
Халықтың діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның тарихына, рухани-
мәдени, ... ... ... әсер ететін фактор болып ... Дін ... ... ... Дін тарихын білмейінше белгілі бір ... ... ... өмірін, мәдени болмысының қыр-сырын терең
тану ... ... яғни кез ... ... ... ... ... менталитеті мен дүниетанымын ұғыну үшін мәдени тұтастықтағы діни
жүйелерді терең зерттеп, зерделеудің маңызы ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі екендігін ... ... ... арта ... ... дін ... ... дәуірлерде мәдениеттің
барлық салаларын қамтып жатты.
Көптеген мәдениеттанушылар ... ... бір ... ... ретінде қарастырады. Н. Данилевскийдің, К. Ясперстің,
А. Тойнбидің, О. Шпенглердің, П. ... ... ... діни ... бітім құрастырушы және мәдени айрықшалықты
білдіретін нышан ретінде баяндалады. Үлкен өркениеттердің ... ... тар ... ... рухани-мәдени тұтастықты құрауы,
дүниетаным мен адами ... жаңа ... ... ... ... ... қосылған этностар мен этностық топтар
өркениетке ортақ дінді, оның ... ... ... наным-
сенімдері мүлдем жоғалып кетпейді. Олар ... ... ... дүниені түйсінуінде, сезінуінде сақталады. Сол
себепті қазақтардың діни ... Алла мен ... ... ... ... Әрине, қазақ мәдениетінде қалыптасқан архетиптік наным-
сенімдерден исламдық діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға созылды және бұл
қарым-қатынас тұтастану бағытында өтті.
Ислам діні мен араб ... ... ... ... тигізген
игі әсерін, тарихтағы үйлестіруші қызметін теріске шығаруға ... ... ... ... этнос ретінде қалыптастырған, руханиятының өзегін
құрап, тұрақтандырған архетиптік наным-сенімдерін ұмытпаған жөн, ... ... ... ... ... ... діни ... олардың бір-бірімен қатар дамығанын, оларды бөліп қарастыру
тек ғылыми абстрактілеу арқылы, қолайлылық мақсатында қолданылғанын ... жөн. ... ... даму барысында олар бір-бірімен қабаттасып,
тұтасып кеткен. Қазақтардың мифологиялық және ... ... ... ... діни жүйелер басым болды. Профессор ... діни ... ... ... ... ... діни жүйе
деп рулық-тайпалық қауымға тән ілкі ата текті қастерлеп, оларды ... ... ... барлық салаларында шешуші күш ретінде қабылдайтын
сенімдер мен нанымдардың бірлігін айтады. ... ... ...... [39]. Ата-баба аруағын қастерлеу – ... ... ... ... ... ... ... күндері ел мен жерді жаудан жан ... ... ... көзге түскен, сол арқылы халық жадында
сақталған Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек сияқты батырларды, ... ... ... ... ... атап ас беру – осы ... ... қалған ұрпағы о дүниелік болған ... ... ... ... ... ... риза ... тірі байымайды” деген халық
даналығында аруаққа деген көзқарас айқын ... ... ... ... ... тотемистік нанымдардың да
генотиптік ... ... ... ... ... болған ашин
тайпасының өкілдері өздерін көк бөрінің ұрпақтарымыз деп санаған. Адам
баласы өз табиғатында тек ... қана ... ... ... ... бар
екендігін ерте ұғынса керек және ол осы ... ... ... Мысалы, Өгізхан, Шыңғысхан туралы аңыздарда олар күн ... ... Бұл ... хан қызы күн ... түскеннен кейін жүкті
болып, ұл туады. Аталған аңыздарда ел билеуші хандардың құдайлық табиғатын,
яғни билігін ... деп тану ... ... ... ... ал ... ... мәні адамның руханилығын,
трансценденттігін ... ... ... ... табынуды Оғызнама жырынанда көре аламыз: «Көк бөрі»
оғыз қағанына: «О, Оғыз! Мен сені ... ... - деп ... «көк ... ... ... оған өздерінің көсемі ретінде
сыйынып жүрген. Бөріге ... қиын ... ... орын ... ... ... ... қарсы жорыққа аттанудан ... ... ... ... оған ... да ... жауап қайтарған. Сонда Боняк ... ... ... ... деп ... ... ... табыну қазақтарда
да белгілі. Қазақтар еш уақытта қасқыр деп атамаған, ол- табынудың ... ... не ... атқа ... аттарға) тіл тимеу үшін бөрінің
қылынан, тырнақ,тағы басқа көз, тіл сияқты мүшелерінен ... ... ... болған. «Бөрінің құдайы бар» деген мәтел де бекер айтылмаса керек
[40, 92 б.].
Исламға дейінгі қазақ ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Тәңірді зерттеушілердің тұжырымында
еуроазиялық көшпелі шаруашылық – ... ... ... ... ... ... бейнеленеді, яғни ол көшпелілердің шындықтағы болмыс
тәсілінен, дүние түйсінуінен туындаған. ... ... Есім ... ... ... сыйыну – сенім емес, дін емес, ол Адам ... ... ... ... деп ... мойындау адам еркін шектемейді. Тәңірге көзқарас өзіне қарама-
қарсы түсінікті ... ... ... ...... ... ол өмір сүру
үшін қажетті жағдай. Тәңір ... ... ... ... Оны табиғаттың
синонимі деп те қарауға болады. Адамның табиғатқа табынуы, бір жағынан,
натуралистік түсінік ... ... ... тыс рухты іздеу, оны субъект
ретінде қабылдау, дерексіз ойлаудың жемісі» [41], – дейді. Яғни, ... ... ... діни ... қарағанда, ашық
дүниетаным тұрпатындағы сенім көбірек тән, жан ... мен ... ... жақын. Барлық діни жүйелердегі тәрізді тәңірлік
сенім де табиғат ... ... ... ... ... терең
қатпарларынан тамыр алады. Алайда, Тәңірге табыну діни ... ... ... ... жоғары саты болды. Барлық
халықтар рухани ... діни ... ... ... ... оны ... соң бірі келетін діни жүйелер ... ... ... ... ... теорияға қарағанда әлдеқайда күрделі,
көпжақты болып келеді. «Ол – әр түрлі наным-сенімдердің, көбіне табиғатқа,
оның ... ... ... және оларды бұрмалап бейнелеудің
біртіндеп ... ... ... ... ... негізі
дүниедегі заттар мен ... ... деп ... ... ... ... ол түптеп келгенде табиғатты
құдай деп қарастыратын пантеизмнің негізін ... – деп ... ... [32]. ... ... сатысында Тәңір протоқазақтардың
құдайлар пантеонындағы жоғарғысы деп танылады. Ежелгі қазақтар тәрізді
қазақтардың ілкі ... де ... ... мен ... ... табынған. Тәңірлік діннің өзіне тән ерекшелігі – ол
өзіне дейінгі діни наным-сенімдерді теріске ... ... ... бір
жүйеге келтіріп синтездеуші рөл атқарады. ... ... ... бір
құдайға иланатындығын айта келіп, «... оның үстіне олар ... айға ... ... ... ... ... ... немесе су ішердің алдында
сол ... ауыз ... ... ... су мен ... де ... деп
табынады», – дейді [42]. В.В. Бартольд: «Ежелгі түркілер дінінің негізі
Көкке (Тәңір) және ... ... ... ... – деп ... ... ... барлықты жаратушы «объективті идея» ретінде ...... ... Бұлардан басқа көне түркілердің наным-
сенімдерінде әйел-құдай – Ұмай ... ... Әйел ... Ұмай ... мен ... ... ... Аталған үш құдай түркілердің
пантеонында маңызды болып саналады. ... ... ... ... Ұмай ... қасиетті жер-су, міне, бізге жеңіс сыйлаған
осылар деп ойлау керек!», – делінеді. Жер-су құдайына ... ... ... ... пір тұтудан туындайды. Алтайлық аңызда: «Үлген жаратылысқа
дейін шексіз-шетсіз, түпсіз-тұңғиық теңіз үстіндегі ... ... ... ... судан Ақ ана шығып, оған жер мен аспанды жаратуды
үйретеді» ... Бұл ... да ... рулық, қауымдық қатынастар
ықпалы байқалады. Матриархаттық-рулық қауымнан патриархалды ... өту ... ... соңғы орынға ығыстырылады. Көк аспан
ретіндегі ... ... ... ... ... маңызын жоғалтпайды,
патриархалдық-қауымдық қатынастардың күшейіп, нығаюына байланысты ол зор,
қаһарлы тұлға ... ие ... ... ... ... С. ... және «ер» ... бірігуінен шығуы мүмкін деп қарастырады. Бірінші
буын «таң», автордың пікірінше, күннің ... ... ... «ер» ... ... ер ... білдіреді. Осы тұрғыда Тәңір «Күн адам», ... яғни ... ... ... ... дін ... өз ... пиғыл-ниетіне есеп беріп отыруға ... ісі ... ... ... тәңір қолдады, дейді, қателік ... ... ... ...... және ... зерттеушілерінің көпшілігі Алтай мен Оңтүстік
Сібірді мекен еткен ... ... ... ... ... ... пікірді қоштайды [44, 48 б.]. Қыпшақтар бұл құдайды
–«Тәңірі» десе, буряттар – ... ...... ... ...... деп ... [45, 253 б]. Тәңірілік дін уақыт
пен кеңістікті игеруге талпынған, қоршаған ортамен тіл табысуға ... ... ... ... еді. ... дін көшпелілердің өмір
сүруінің кепілі болып өмір салтына айналды [46, 37 б.]. Бұл ... ең ... ... діндердің бірі. Тәңірі дінінің негізінде
бір ... ... идея ... ... оның ... ... мұсылмандық идеядан
біраз өзгешелігі де бар. Екі дін ... осы ... ... ... байқап өз еңбектерінде көрсеткен екен. Мысалы, араб
географы Макдиси: «Түркілер «бір ... ... ... олар ... ... ... ... [47, 109 б.] – деп көрсетеді. Ал Ибн-Фадлан өз
еңбегінде: «Егерде олардың біреуінің өмірінде әділетсіздік орын алып ... ... ... ... ол ... көкке көтеріп «бір тәңірі» дейді ... ... ... ... өзінің «Монғолдар тарихы» еңбегінде монғолдардың
арасындағы ... ... діні ... былай дейді: «Олар бір құдайға
(Тәңірге) сенеді және сол ... ... ... және көрінбейтін дүниені
жаратушы, сондай-ақ оны осы ... ... мен ... ... деп санайды, бірақ оның құрметіне қандай да болмасын мадақ сөздер,
дұғалар оқуды немесе басқа да ырым-жоралар жасауды ... [42, 25 ... дін ... ... ... ... ... мен адам
қоғамындағы орны жете анықтала қойған жоқ. Тәңірілік дінінің ... ... ... ... айта кету керек, олар:
1. Көкте құдіретті жаратушының барлығына шек келтірмеу.
2. Ата – бабалар қалыптастырған дәстүрлі өсиеттерді бұлжытпай ... Жас ... өмір ... ... ... ... кез келген діни сананың дүниетанымына, моралъдік –
этикалық нормаларына негіз екендігі ақиқат. Әлемдік ... ... ... ... ... ... ... болған. Тәңірілі дін көшпелілердің
өмір сүруінің кепілі болып өмір салтына айланды [46, 37 ... ... ... - бұл ... ... және осы өзі ... ... шешетін Аспан (немесе космос.)Тәңірі - Құдай бір мезгілде
әрқайсысы қайырымдылық пен ... Күн мен ... ... ... т.б. ... негіздерден тұратын тоғыз қабат аспанда
орналасқан. Тәңірі діні ... ... асты ... (болмыс) үш өлшемнен.
Жоғарғы, Орта және Төменгі ... ... деп ... да ... ... ... ... Тәңіршілдіктің де жетілген
ырым-жоралығының дәстүрі болды, солардың бірқатары исламды қабылдағаннан
кейін де сақталған, мысалы, қаза болған ... ... ... ... т.б. Бұл ... мәліметтер қытай мен араб деректерінде бар, сондай-
ақ онда Тәңіршілдіктің «қасиетті үйлері» болғаны жөнінде де ... ... ... ... ... сенгенін Ибн Фадланның оғыздардан жазып
алған мына бір әңгімесі ... бір қарт ... ... ... ... ... ... өзінің туыстары мен дос-жарандарына өзі жалғызсырап
жүргенін айтады. Жаңағы қарт өз ... ... ... ... ... олар ... ... мазарының басына апарып құрбандыққа мал
шалады. Екі күннен кейін әлгі қарттың түсіне ... ... ... ... ... тынышталды», – дейді. Бұл әңгімеден сол ... ... ... ... ... мен наным-сенімдерінде және ауыз
әдебиетінде исламға дейінгі діни наным- сенімдердің қалдықтары сақталғанын
көруге болады.
Аспанға көз ... ... ... ... осы ... өзінің
дүниетанымын кеңістік тұрғысынан қалыптастырған. Ол тік Кеңістіктің үстіңгі
бөлігін Тәңірі әлеміне (Аспан) және өзінің орталық әлеміне – Жер мен ... ... ... ... «тіршілік ету көзі» – деп қарады. Онда
Жер мен ... ... осы ... ... орын ... Ал ол ... Тәңір мен Аспан бір ұғымда қаралады [20, 149 б].
Жер шарының қай ... ... ... ... осы ... ... мен күнді, ай - жұлдыздарды тәңірі көріп ... жоқ. ... өзі ... ... тілінде «аспан» деген мағына береді. Аспанның
түсі көгілдір болғандықтан, көшпенділер оны «көк» деп те атаған [48, 12 ... ... көне ... ... ... сөзі ... мағынада
қолданылған: аспан, дүние бөлігі ретінде; құдай ... ... ... әмір ... ... [48, 83 б.].
Осы политеистік мәнде «Тәңірі» аспанда, жерде, суда, тау мен жануарлар
әлемінде де ... ... ... осы ... ... «Көк тәңірі», «Жер
тәңірі», «Аң тәңірі», «Су тәңірі», «Құс ... ... ... ... сөз тіркестерінде «тәңірі» сөзі «бұйырушы», «құдай», «билеуші» деген
мағынаны білдіреді. [49, 212 б].
Тәңір бұл көне ... ... ... ... ... ие ... Жоғарғыны, көкті, аспанды көрсетеді.
– Жаратушы қызметін айтады.
– Жазалаушы қызметін айтады.
– Еркектік ... ... ... ... ... ойлар кездеседі: «Аспан, менің ... мен ... ... ... ... өзінің биік заңғар биігінен
билік етіп, оларды жоғарыдан көтерді» [48, 83 ... ... ... осы ... ... өз ... ... жоқ:
«Халықтың психологиясын түсіну үшін оның діни сенімдерін білу ... мен ... ... ... ... ... «түрік аспаны» мен «түрік
жері мен суы» ... ... ... Тәңір деген сөз аспандағы құдай
іспеттес құдіретті білдіреді. Ал жер мен су (ар, суб) ... ... жер мен ... ... ... ... жердің рухының жиынтығы
емесін айтуға болады».
Тәңірге, ... ... ... ... ... ... ... сезімдермен байланыстыруға болады. Бұл құдайлар ... ... ... қарап, ауыр кезеңдерде адамдарға балық пен
жануарларды, шөптер мен жабайы өсімдік ... ... ... ... алғысын білдіруге деген ниеттен туған еді. Осындай
өмірдің нақты ... көз ... ... ... ... әлем ... түсінікті туғызды. Сондықтан ежелгі түрік ... ... ең биік ... ... деп ... ... емес. Болмыстың
мәнін және оның рух көрінісін Аспанға саю ... сан ... ... қалды. Аспанға құдіретті күшті құдай тұрғысында мұқият жасалынған
талдау және малшылардың оған көшіп - қону бағытын анықтаудағы ... ... ... ... ... ... тұрғыдағы тұтастығы сақталған
бөліктерінен Тәңірді қайта жаңғыртуға жағдай жасады. Аспан- нақты зат және
сол нақты ... ... ... ... ... сол ... ... қол жеткізеді [20, 153 б].
Ежелгі түрік көшпенділерінің дүниені түсінудегі Аспан туралы ұғымы
маңызды рөл ... ... ең ... ... көз ... ертеңгілік-
кешкілік жарқырап туатын таң жұлдызы – Шолпанды байқайды, ... ... Жеті ... жұлдыздарының орналасуына, Үркер
жұлдызына назар аударған. ... ... ... үшін маңызы зор,
мәртебесі биік болды. Ежелгі малшылар Жетіқарақшы жұлдызын барлық адамның
арғы отаны деп ... онда әлі ... ... ... ... бар ... ... аспан обьектісімен оның тірі дүниенің рухани символы ретінде
уағыздалуы арасында сәйкестік бар ... ... ... ... пен ... мәндік бірлігі бар екендігі айқын
байқалады. Ал ай, ежелгі шопандардың ... ... ... ... ... ... ... қабылданған. Шолпанды ай толып, оның бетінде
қара дақтар пайда болған кезде оны қарт анаға ұқсатқан. Көріп ... ... ... ... ... құдай ғана емес, көшпенділердің алғашқы
діни сенімдерін туғызған діни бастау да болды.
Жер мен Су ... үшін ... ... ... табыну заттары болды.
Өйткені ол адамдарды құтқарған, руды ... ... деп ... оған ... ... ... Қазақ аңыздарындағы Жер – Су ... ... ... ... ... тауынан шықты деген аңыздан
бастау алады. Сондықтан осы уақытқа дейін Алтайға ... ... ... ... ... деп ... ... тауларын Жер-Судың, ... ... ... ... рухтар барлық көшпенділер жерін
дәстүрлі ... ... ... деп ... Сол ... ... сүт көлі
бар, оның үстінде Алтын Бәйтерек – қасиетті алтын терек өседі, біздің орта
дүниемізді аспанмен ... ... ол Жер ... ... деп
атайды [50, 115 б].
Тәңір мен Жер – Судың өзара берік байланысы қалайда осы құдайлардың шын
мәніндегі өзара қарым-қатынасы жөнінде ... ой ... ... ... ... ... ... озук бизге бол, Идил жерім е
менгу бол» деген тіркес бар, ол ... ... ... ... Тәңірім, бізге
биік пана бол, Еділ елім мәңгі бол», –делінеді. Аспан ... ... ... мәнінде көк, ауа ретінде танылады. Бұл аспанның құстар
ұшатын ... биік және ... ... ... ... Жер ... ... жолмен байланысқан Тәңірді түнектер құдайдың қасиеттері бар
Көк аспан деп ... оған ... ... ... ... ... да құдай әйел болды. Ол – Ұмай. Ол үйдің,
шырақтың, ошақтың ... ... ... ... ... ... ... пен монғол халықтарының салыстыру мифологиясында,
Ұмайға ... ... ... ... ... ... ол да ... елінің қасиетті «Отыкен қарашылығынан» шыққан. Сонымен бірге көп
мамандар Ұмайды ежелгі үнді ... ... ... ол да Ұмай сияқты
қызметтер атқарған. Ұмай деген ... өзі ... ... «ана іші» ... ... келеді. Тұқым тарту құдайы болып табылатын Ұмай балалардың
туылуына, олардың тағдырында аса ... рөл ... [20, 36 ... тас» ... ... Тоныкөк ескерткіштерін) «Ұмай
анаға» табыну бірнеше жерде кездеседі. Мәселен: «Ұмай текті ананың»:
Тәңірі Ұмай, қасиетті Жер, ... ... ... ... деп Ұмай ... ... түркі халқын бірлікке, ынтымаққа шақырады:
Жетісу қазақтарының «Ұмай анаға» табынатынын ... та ... ... 208 ... ... біздің заманымызға дейін түрік елдерінде әр ... Оның ... ... ... ... ... аруақ шақыратын.
Ұмай түнде келіп, балалардың беттерін жуады деп ... жас ... ... ... ... мақтаныш ететін. Бұл құдай туған уақыттан
бастап бала шағында, есейе келе жас ... ер ... де ... ... Ол ... ... сұлулықты ұялатады, әр түрлі ән айтуға,
аңыздарға үйретеді, оларды эстетикалық сезімге тәрбиелейді.
Сондықтан Ұмай ... ... ол ... дамыған ғылым болмаса да
ғылымдардың қамқоршысы ретінде ... ... осы ... ... жас
ұрпаққа лайықты тәрбие беруді, оқыту мен жетілдіруді Ұмай ... Олар өмір ... ... ... ... ... ... өнерімен меңгерді. Осы ретте қасиеттің көзі іспеттес болған
Ұмайды құдай есімімен байланыстырудың маңызы зор [40, 92 ... ... Жер – Су және Ұмай ... ... ... рухтар,
өзен дала, орман және тау иесі өмір сүреді. ... ... ... жеміс - жидек жинаушылар, егіншілер және дән бастырушылар өз
кәсіптерінің рухтарына табынады. Қоршаған ... ... ... өз руларының
аруақтарына сиынды. Бұл ежелгі гилозоим немесе анимизм болып табылады. Жер
не су, тау не ... ... ... ... ... ... киелі
күштер бар деп түсіндірілді. Қазақтардың бүгінгі күнге дейін ағашқа, басқа
да ... ... ... ... ... жер» деп санауы- ислам дінінің
ғұрпына ... бұл ... көне ... келе жатқан архаизм, ескі ұғым
[20, 122 б].
Түркі дәуіріндегі ескерткіштердегі жазулардан бір ... ... ... ... аймақтардың бағыттарын барлай білуі. Шамасы
көшпелі өмірге байланысты олар ... мал ... ... ... ... ... отырылған. Егер тіршілік мүмкіндігі мол кеңістік
болса, ол жағы оң жақ (оңтүстік) немесе тіршілік ... ... ... сол жақ ... деп ... Ал ... төрт ... «төрт
булуң» деп атаған. Мәселен, ілгеру – күн тоқсық (шығыс); курьиа – күн
батсыз (күн ... берй – күн ... ... ... – түн ортусы
(солтүстік) деп көрсетіледі. Көшпенділер ... өмір ... ... ... ... түркілердің тек жаз жайлауы, қыс – қыстауын, мал
жағдайын ғана ... ... ... ... ... мемлекеттермен байланыс,
қарым – қатынас жасауда да, соғыс іс -әрекетінде де ... ... ... [51, 150– 151 ... ауыз сөздің тобықтай түйініне» келіп, Тәңір дінінің өзіндік
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... болады:
1. Тәңір діні – халқымыздың қалыпты дүниетанымынан туындаған, табиғатқа
табыну (Аспанда – ата, ... – ана деп ... және ... сыйыну
(рухы күшті адамдардың өмірін өнеге тұту) салтынан өрбіген ұлттық дін.
2. Тәңір (Көк) – күллі әлемді жаратқан бейтарап ... күш. ... ... ... ойыңды тінтіп әуреге салмайды, яғни күнделікті
тіршілік ағымына араласпайды.
3. Сондықтан бұл дінде құдайға жағыну, жақсы атты ... ... қара ... ... ... ету рәсімі жоқ. Дінді ұстанушылар
тек бастарына күн ... ... ғана ... тілек айтып, аруаққа
сыйынады.
4. Діннің өз ... бар. Олар – ... ... тәу ... шалу, ата-баба аруағына арнап ас беру, тағы басқа. Сол
сияқты ... ... ... қарап бас иіп, тағзым ету шарт.
5. Тәңір дінін ұстанатындардың өз ... ... ... ... ... тағы ... ), христиан дініндегі көгершін
секілді символдық киелі құстары (аққу, қарлығаш), ислам дініндегі –
жұма, яһуда ...... ... ...... секілді
сыйлы күні (сәрсенбі), ырымдары бар.
6. Мұнда құдай лебізін жеткізеді делінетін періштелер мен пайғамбарлар,
«жаратқан осылай ... әмір ... ... ... ... ... тағы басқа жөніндегі жаттанды қағидалар жоқ.
7. Жұртты жинап, құдайға құлшылық ету рәсімдерін ұйымдастыратын шіркеу,
мешіт, монастырь секілді орындарға да ... ... ... - ... ... Оған ... айту, жалбарыну жорасы әркімнің көңіл қалауы
бойынша жасалады.
8. Мұнда діни фанатизм де жоқ. Өйткені ... (Көк) әлем ... ... ал әр ... өз ... ... тұтады» дейтін қағиданы
ұстанады. Сондықтан басқа елдің адамын тегіне, тіліне, сеніміне ... ... ... ... деп жатырқауға жол бермейді,
адамдар кемел ойы мен кісілігіне қарап бағаланады.
9. Тәңір діні ... ... Бұл ... қоғам
қалыптастыратындықтан, түптеп келгенде, сол қоғамды ... ұлт ... ... ... ... Тәңір дінін ұстанғандарға үш қарызды(үш парызды) орындауы міндет. Олар
– Тәңір алдындағы, ата-баба алдындағы және ұрпақ алдындағы қарыздар.
Тәңірге ... ... ...... ... мен ... деп қарау. Қоршаған орта, табиғат көшпелі түркі тайпаларының ... ... көзі ... маңызды рөл атқарады, себебі олардың малды
күтіп – бағуының, оған ... ... ...... ... ... өзі де табиғатқа табынушылықтарының жойқын күшін көрсетеді [52, 37
б].
Көне түріктер арасында шамандық кең тарады. Шамандықтың мәні – ... ... ... ... ... ... (бақсылық) – ислам
дәуіріне дейін сақталған көшпенділердің діни дәстүріндегі өте маңызды
құбылыстардың ... Оның ... рух ... ... ... ... Рухтарды бүтіндей, кейде рухтардың ерекше ... ... ... араб сөзін ислам қазақ ... ... ... ... мұсылман және мұсылман емес деп бөлді. Жындар ер немесе әйел адам
бейнесінде болады.
«Жын» ... әр ... ... ... ... ... ... айналымнан ығыстырып шығара алмады. Көшпенділер пері рухына сенді.
Перілер екі ... да ... ... олар ... ... ... ... өзгерте алуға қабілетті деп түсіндірілді. Оларды ... бар деп ... ... қас ... ... – Дэвпен қазақ
демонологиясы ежелден таныс. Рухтардың ... ... ... ... Ол ... ... әйел ... болады және шашын тарауды өте
жақсы көрген. Албастының сүйікті ісі – жаңа туылған сәбиге зиян ... ... ... ... ... ... түсіндірді.
Жоғалған заттар мен малдарды ... ... ... ... ауру
адамдарды емдеу рухтың көмегімен шамандар арқылы жүзеге асырылды. Сонымен
қатар шамандар табиғатқа ... ... ... ... күн күркірету тағы басқа) орната алды. Шамандар болашақ абыздар
арасында маңызды қоғамдық ... ... ... ... жоғарғы абыз – шамандардың қызметін атқарған
деген болжам бар. Салт-жоралардан тыс ... ... ... ... ... ... ... магиялық күшке ие.
Шамандар халық аңыз-жырларын айтушылар да болған. ... ... ... ... ... де болжамдар бар. Қазақ ақындары шығармашылық
өрлеу уақытында өздерінің жебеуші – ... ... ... ... ... ... ... түсінде Манас рухы аян беріп, өзі ... ... [18, 50 ... ғасырларда шамандар негізінен ер адамдар ... ... ... қобыз болатын. Қобызда ойнау рухпен байланыстың ... ... ... ... мұрагерлік деп есептелді. Шамандарға
көмектесуші рухтар халық арасында жындар деп аталғанымен пері ... ... ... ... ... «ақ ... ... шамандар өздерінің рухтарын «періштелер» деп атады.
Рухтар дәу ... құс, ... ... ... ... және тағы басқа
көрінісінде бейнеленді.
Шамандар аурудың себебін зиян ... ... іс - ... деп
түсіндірді. Әдетте «Жын соқты», – деп айтты. Рухты қуу керек, ол үшін әдет
– ғұрыптар жүргізілді. Шамандық ... ... ... ... құрбандық шалу арқылы шақырып, негізгі рәсімге көшті. Ауру әкелген
рухты қуу үшін бақсылар пышақты сермеп, ... өрме ... ... ... ... ... ... Расында да шаманға рух келді дегенге
қатысып отырғандың ... ... үшін ... әр ... ... ... ... өрмелеп, денесін жіппен байлап, өзін-өзі әр ... ... Рухы ... ... ... және тағы ... ... дайын деп есептелінді. Ол сол рухтың иелігінде болды [18, 52 б].
Шаманның ... ... ... дуанасына ұқсас болды. Рухпен қарым-
қатынаста болатын, нәубетті жібере алатын немесе тыйым сала ... ... бар адам ғана ... деп ... ... ... ... байқалды. Аққудың қауырсындары жапсырылған үшкір бөрік және
қолдарында ... ... ... ... тәуіптердің, сиқыршылардың қызметі
ұштасты. Тәуіп адамның десаулығын жақсарту, ауруды шектеу мақсатында әр
түрлі тәсілдер қолданды. Ауру әр қилы ... ... ... көз тию
және рух әсерінен болған деп ... ... те әр ... ... диетамен емдеді, бірақ ең әуелі магиялық – анимистік
сенімге негізделген әдет-ғұрыптық емдеу жүргізілді. Ол үшін ... ... аса қиын емес ... ... ... ... ... алынды. Тәуіптің іс - әрекетін молдалар да атқара алды.
Жас отбасын арам ниетті күштерден қорғау үшін ... ... ... ... ... ... рухтарды қуып, жастарға зиян
келтіретін нәрселердің барлығын тыюға тиіс еді. ... ... ... ... ... Өйткені, олардың ұрпақсыздығы жастарға
берілуі мүмкін. ... ... пен ... ... ... ... ... әдет-ғұрыпқа магиялық – анимистік әрекеттер тән.
Тойда ... діни ... ... байланысты болды [17, 12– 13
бб].
Қазіргі шамандар Аллаға, әр түрлі мұсылмандық ... ... ... көмекші – рухтарына сенеді. Жебеуші рухтар ... ... ... ... Түркістанның шамандары дәстүрлі дабылмен қатар
қамшы, елек, асатаяқ, айна, суы бар тостаған, таспиқ ... ... ... ... мен ғана ... сонымен қатар халықтардың
өздерімен де орындалды.
Бақсылар қазіргі таңда ... ... ауыл ... арасында
кеңінен танымал. Таластағы шамандар тобы Манас рухына табына отырып, тіпті
оны ... ... ... ... ... ол ... ... де,
бірақ оның рухы тап осы жерде өмір сүреді. Олар қойды құрбандыққа ... әр жұма ... ... ... ... жүргізіледі.
Ертеректе шамандар мен мұсылман молдаларының қызметі бір-біріне ұқсас
болды. Қазақ ... ... ... бірі – оның ... еді [18, 52 ... дүниетанымында Тәңірге табыну мен шамандық қатар ... ... ... ... ... ... – сенімді толығымен ығыстырып
шығара ... ... ... ... ... ... элементтері күнделікті
тірлікте байқалып та қалады.
Ерте орта ғасырлардың басында Орталық Азиядағы түркі ... ... ... атап ... буддизм мен христиандық та тарады,
бұл діндер көбіне түріктердің отырықшы, егіншілікпен айналысатын бөлігінде
қолдау тапты. Атап айтқанда, ... ... ... тармағы Орта
Азияда IV ғасырдың басында-ақ пайда ... еді. ... мен ... ... бұл дін V ғасырда Жетісу өңірінде ене бастады.
Бұл аймақта ... ... мен ... шіркеулері болғаны
жөнінде араб авторлары көрсетеді, сондай - ақ ол ... ... ... ... ... ... ерте ортағасырлық
несториандық храмдардың қалдықтары және сирия, соғды және түркі тілдерінде
несториандық діни мәтіндер табылған.
Ал енді ... ... ... ол ... ... тарағаны
белгілі, және оның басқа елдерге таралу жолында болған алғашқы аймақтардың
қатарында Орталы Азия болғанын деректер көрсетеді. Кейіннен бұл дін ... ... ... Жолы ... ... енеді. Л.Н. Гумилевтің айтуы
бойынша «Жерорта теңізінен Сары ... ... ... ... арқылы
«идеялар, Жүйелер мен Тұжырымдар үздіксіз жүріп отырды» [53, 376 б]. ... және Орта ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... ғана жасалған жоқ, ол рухани мәдениет, рецепиент – ... ... де ... ... ... ... ... буддизм Мауереннаһрдың оңтүстік және орталық аймақтарына, ал
кейінірек қазіргі Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуға енеді. ... ең ... ... ... ... ... билеушісі Мұқан қаған
(553 – 572) қабылдайды. Оның мұрагері Таспар қағанның (572-581) бұл ... ... ... тырысқаны жөнінде Бұғыты (VI ғ) жазбасында
айтылады [54, 46 б]. ... ... әр ... ... ... қимақтар қабылдады. Археологиялық қазбалардан табылған Енесей
қырғыздарының белбеулерінде буддизмнің діни ... және ... ... Шығыс Қазақстаннан табылған IX-X ғ жататын айнада буддизмдік діні
мазмундағы руна ... ... ... ... бұл ... ... дінінің ықпалынан тыс болмағанын айғақтайды. Алайда бұл
дінді түріктер жаппай ... дей ... ... ... ... осы діннің
ырым-жоралғылары (ритуал) мен діні жазбалар дәстүрінің күрделілігі ... тыс ... ... ... еді. Өмір ... ... философиясын көрсететін өз дәстүрлі діні бар түркі халықтары үшін
буддизм ... ... дін» бола ... ... біз ... мен
христиандықтың түріктерге белгілі дәрежеде ықпал еткенін жоққа шығармаймыз.
Исламға дейінгі кезеңдерде түркілерде дамыған ғылым, білім беру ... ... Бұл ... сөз ... біз тек ... ... ғана айта аламыз [46, 14 б]. ... ... ... ... ескі ... ... ... қуаты зор, өркениет тудыруға қабілетті
жаңа дін келуі – ... ... ... еді. ... мәдениетін
қабылдау Қазақмтанда ғылым мен білімнің дамуына қуатты түрткі ... ... б]. ... дінімен Араб халифатының озық мәдениеті түркі әлемінің
рухани, саяси дамуына зор әсер етті. Сол ... ... ... ... күшпен танылмағанын да ерекше атауымыз керек. Орталық Азия түркілері
исламды өз еркімен қабылдағаны туралы орыс ғалымы (шығыстанушысы) ... ... ... [43, 46 ... ... ... ... тұрмысына да айтарлықтай ықпал етті.
Мұсылман дәуірінде, әсіресе, ... ... ... Азияның барлық
аймақтарында жүздеген жаңа қалалар салынды, Солтүстік-шығыс Жетісуда ... ... пен ... өмірдің жаңа ауданы қалыптасты. Егер ІХ-Х
ғғ. бұл ауданда небары 10 қала ғана болса, ... ғғ. ... ... 70-ке ... Қала мәдениеті Ертіс бойы ... мен ... да ... ... Ислам тарихының алуан түрлілігі, орасан зор
байлығы мен жан-жақтылығы тікелей Орталық ... ... ... Азияда
Ислам тарихының ең мәшһүр тұлғалары, Құран мен Хадис ғалымдары өмір сүрді,
шаирлар, қаламгерлер, даналар, ... ... ... ... мұрағаттарға өз үлесін қосты. Самарқанд, Бұхара, Хорасан, Тараз,
Отырар, Испиджаб секілді Түркістан қалалары ғасырлар бойы ... ... ... ең ... ... ... ... көне түркілер жері, Ұлы Жібек жолы арқылы қаншама
діндер өтсе де, түркілердің негізгі сенімі ... дін, ... ... ... аталған діндердің ешқайсысы түркілердің руханилығында
олардың көне сенімдерін ығыстырып ... ... ... Рубрук түркі
жұртын аралаған кезінде олар өздерінің Тәңірге табынатынын және оны таза
рухани мән ретінде түсінетінін атап ... Тек ... діні ғана ... сенімдерімен іштей синтезделіп, ... ... ... айналды.
2.2 Қазақ халқының дүниетанымындағы Зороастризмнің орны
Біздің заманымыздан бұрынғы VІІ–V ғасырларда ежелгі сақтар Ассириямен,
Мидиядан, көрші парсылармен қарым-қатынаста ... Азия мен ... сақ ... де болған. Тіпті тектес тайпалар болуы мүмкін.
Тарихи оқиғалардың із-түзсіз ... ... ... ... осы ... бәрінің елесі болуы керек. Авеста әуелі
ауызша айту дәуірін өтіп келіп, жаңа заманның басынан ... ... ... – VІІ ғасырларда жинақталған. Одан кейін талай рет көшіріліп, Иран,
Әзірбайжан, Үнді елдеріне ... сол ... ... толықтырулар
енгізілген. Жалпы алғанда, Авестаны Орта Азияны, ... Үнді ... ... ауыз ... ... ... болады [55, 68 б].
Оғыз мифтерінің түп тамыры да ... ... ... ... ... археологтар бұл
жерлерден «от жағылып, құрбандық шалынған арнайы құрбандық шалу органдары –
аташдандарды жиі кездестіреді». ... ... ... ... ... VI-VII ғғ., яғни ол ... болғаннан
мыңжылдай уақыт өткен соң келгенмен, оның жекеленген элементтері ежелден
сақтар мен массагеттер ... бері ... ... ... ... қағидаланған зороастризмнен қатты айырмашылығы бар» екендігін
Қазақстанның көне наным-сенімдерін ... ... М.С. ... ... [37, 106 ... ... ... менталитеттің қалыптасуында да өз
қолтаңбасын қалдырды. Мысалы, бес уақыт намаз оқудың ... ... ... «Осы ... Сырдария бойында туған Зердеш діні арқылы орнығуына
себепші болды, одан ... ... бес ... ... ... ... ... пікір айтады. Заратуштра іліміндегі жұмақ пен тозақ, ақырет
әрбір адамның ... ... ... ... ... ... ... зор
әсер еткен деп айтуға болады. Сонымен қатар ислам дініндегі, ислам әдет-
ғұрыптарындағы қайтыс болған ... ... ... де зороастризмдік
элементтер байқалады. Егер адам қателіктерін түсінсе, оны түзесе, Ахура-
Мазда талаптарын орындаса, онда ... ... [56, 33 ... ХІІІ ... жазылған бір нұсқасында Заратуштра өз Отанынан
шығып, Иранға ... Өз ... - ... ... ... ... ... толығымен бір жерде, бір мезгілде туды деуге болмайды. «Оғыз қаған»,
«Қорқыт» аңыздары сияқты ... ... ... ... ... кітап. Сол кезеңдердің бірінде Қорқыт, Оғыз аңыздарымен тоғысуы
әбден мүмкін. ... ... ... Ұмай ... ... бар. Ұмай (Гумайа) -
Заратуштраның үш әйелі мен қызынан кейін айтылатын бір қадірлі ана. Орхон
ескерткіштерінде Күлтегін Ұмай ... ... ... ... ... ...... алғаш жаратқан жері – Даития
өзені жағасындағы Айриана Ваего (Ваего – ... жер ... Бұл ... екі ... бойы зерттеген Еуропа ғалымдары Окс пен Яксарты, яғни
Әмудария және Сырдарияның ... деп ... Олай ... ... ...... осы ... Тұранда жасалған болуы мүмкін. Осы
маңайдан барып іргелес туған Қорқыт, Оғыз аңыздарымен жанасады. Бұл ... ... ... ... алынды ма, немесе Қорқыт ... ... ма ... талас тумайды. Осы аңыздардың түп негізі бір
болса керек.
Қорқыттың бүкіл өмірі өліммен күресумен ... ... ... ... Алып – ер ... (Афрасияп) да бар. Осы Тұран ойшылдарының ... ... ... көзіндегі мифтер «Гильгамеш» заманындағы
адамдардың есінде ... ... ... күш пен ... ... соң
зорлық пен әділет, яғни сананың өсуі мен бірге абстракцияға ... ақ ... ... ... деп ... ... Қорқыт аңыздарының негізгі архетипі
- өліммен күрес. Ол өзі ислам ілімінің жөн – жоралғысына ... ... ... ... ... ... ... Қорқыт аңыздарында оның өмір
сүрген ... да тым ... ... ... ... ... Авестада Заратуштра жаратушы ие Ахура-Маздадан әлемнің жаралуы, әділет
пен жауыздық қайдан пайда болатындығы жайында сұрағанда, Ахура-Мазда бүкіл
жаратылыстың ... мен ... екі ... ... Ол: өмір мен ... жарық пен түнек [55, 68 б].
Авеста адамдардың түсінігінде Жер мен Су - ... ... ... қазақтағы жер ана, су ана). Авестаның 72 параграфтан («һа» деп
аталынады) ... ... ... жиырмасыншысында Заратуштра судан
сұрайды, ... ... ... ... Қорқыт аңыздарында жоғалған
кісінің дерегін өзен-судан сұрап, сумен тірі адамдай тілдесіп, «ренжісең де
қарғама», – деуі оны ... ана ... ... ... «Судың да сұрауы
бар» – деген мақал содан қалса керек.
«Қорқыт ата кітабында» әйелдің төрт түрін ... ... ... ... ... суреттейді. Оның сюжеті басқа аңыздарыдың сюжет
желісінен бөлекше, өзгешеленіп тұрады. Мұның да ... ізі ... ... ... ... ... әйелдің қасиеттері сипатталған.
Қазақ аңыздарында, діни сюжеттерде көп ... ... Нұх ... ... дені діннен де бұрынғы замандар болса керек. Авестадағы
алғашқы адам ... ... ... алда суық апаттың келе жатқандығын
хабарлайды. Содан соң Йимаға жаратушы жабық тұрақ салып, жұп-жұптан адам,
жан-жануардан алады. Бұл ... ... ... ... су апаты болып
айтылады. Кейін мақтанып, аспансыған Йима жанын сайтанға сатқан ... ... ...... үшін ... қуылады. Ол 716 жыл
өмір сүреді. Йима ... да ... ... эпос ... болса, қазақтағы
осымен қатысты аңыздардың бүгінгі ... үш ... мың ... бұрынғы
туындылар екеніне көз жеткізуге болады [55, 68 б].
Бүкіл «Оғыз қағанға» қатысты аңыздардың бастауы өгіз тотемінде екенін
кезінде Ә. ... О. ... ... ... ... ... алғашқы
адам Йиманың кезінде өгіздің, сиырдың етін жемеген, қасиетті ... ... жер ... ... ... үйретілген аң – өгіз.
Бұдан Авеста заманынан бұрын да тотем екені ... ... ... ақыр ... өлген адам түгел тіріледі, адамның
жақсы – жаман қылығы таразыға салынады, оны ... ... ... ... көне ... ... тамырлас екені
аңғарылады [57, 145 б].
Авестада протоқазақтарға жақындық зороастардың малға ... ... ... Оны мал мен оның ... ... мен ... мал
түрін жақсарту толғандырады. Жақсы тұқым алу үшін асыл ... ... ... ... ... олар мазасыз не шаршаған
жағдайда болмау керек, олар мазасыз не ... ... ... ... ... иесі болса, түлкінің тәңірі бар»,-дейді, «киесінің қорқып
аққуды атпайды, аққуды құстың сұлтаны деп есептейді. Сондай-ақ, ... ... көк ... көкекке де тиіспейді.
Сол сияқты ит те киелі жануар, ол да кезінде адам болған, итті ... күнә деп ... ... ұқсас түсінікті біз Авестадан кездестіреміз.
Ит-Авестаға сәйкес киелі рухтың туындысы, ... ... ... ... ... ... адам тоғызыншы ұрпағына ... ... ... Сондай-ақ итті ... адам ... Бұл көне ... ... ... орнын алғанын
көрсетеді және ол тотемистік наны ... ... ... сияқты. Қазақ халқының да итті жеті қазынаның бірі ... да осы ... - ... ... жатса керек [58, 270 б].
Жалпы наным - сенімдер, дәстүрлер кез-келген діндердің, ... ... де ... ... ... ... сенімсіз, салт
-дәстүрсіз дін ... және олар ... ... бойы ... ... ... болсақ, алғашында зороастризмде ештеңе болмады,
бірақ ... келе ... ... және ... ... мойындады.
От жағудан басқа бұл ағымда дәрет алу, құрбандыққа ... ағаш ... ... араласқан хаома сусын ішу салт- жоралғысы да қолданылды. Отқа
табынушылардың сенімі бойынша хаома алтын ... ... ... ... ... ... ... бірде – бір ауру жоқ [11].
Зороастрлықтар от пен суды айырықша қасиеттеген. Бұлақ көзі ... дұға ... ... ... ... Олардың қасиетті саны
үштік пен жетілік. Суға, отқа ақпен ... ... ... ... Су құдайы – Ана. ... ... ...... ... ... анасы да – өзен болатын.
Зороастрлықтар отқа да ... ... ... ... оттың үлесін де
ұмытпай, оған май құйған. «От ана, май ана», – деп отқа май ... ... ... Зороастрлықтар от құдайын Атар деген.
Батырларын нар дейді. Қазақ ... «таң ... « күн ... «қазақтың нар жігіттерімен» тамырлас. Қазақта «оттың маздап
жануы», отқа табынған Ахура-Мазда атымен байланысты ... ... ... ... ... адамды анықтау үшін екі ... ... Жын- ... ... деп ... отпен аластайтын қазақ
әйелдері сол замандағы салтты ұстап қалса ... ... ... ... ... от ... ... көптеген
мағлұматтар жазып қалтырған. Сол ... ... ... де ... ... орны ерекше. Барлық әдет – ғұрыптар оттың көмегімен
жүзеге асты. От ... деп ... шын ... оған ешкім қол
тигізбеді. Ғұрыптарды жүзеге асыру ... ... отқа өте ... ... ... оны тек бас абыз – ... ғана ... алды
[59, 53– 54 б].
Зороастризм негізі – отқа табыну. Бастапқыда храм ... ... ... пайда болса керек. Қасиетті от ғимараттың мүлдем қараңғы
жерінде орналасқан арнайы ... ... ... жанып тұратын. Қасиетті
отқа ешкім жақындай алмады, ... ... ... ... ... ... ... Арнайы дайындалған отындар ерекше қысқашпен
салынды [11].
Парсылар күнәларынан арылу және тазару үшін ... ... ... ... күшті болғандығы соншалық, егер байқаусызда
отқа ыдыстағы тамақ түсіп ... онда от ... ... ... ... ... құстың нәжісі болмауын қатаң қадағалап отырған
[11].
Барлық лас, кесір, кесапаттан тазартушы отқа ерекше ... А. ... ... көне қалдығы ретінде қалыңдықтың жаңа отбасын
аттағанда отқа май құюын ... Үй иесі ... ... ... деп ... отқа ... қалыңдықтың бетін сипайды, ал атасына оттың
құрметіне арнап шапан кигізеді. Ал отағасы «терідей ... ... деп ... ... Бұл көш ... екі оттың ортасымен жүру ырымымен де
байланысты. Отпен аластау, емдеу үшін малдың жеті ... ... ... отқа ... ... ... ... тартылды, не темір ожау
арқылы ... ... ... ... [20, 162 ... адам босанарда: «От ана, май ана жарылқай гөр, түйіншегімді шеше
гөр»,- жалбарынуы осыған меңзейді, ал отпен аластау рәсімі оның ... ... «от ... зұлым күштер мен рухтардан ... ... де екі ... арасынан өткізіп аластайтын болған, бұл рәсімді
жоғарыда айтылған түркілер рәсімі мен салыстыратын болсақ, от - ... ... тек ... қана емес ... ... ... сонымен қатар рухани тазарту бастауы.
Түріктердің отпен аластау әдісі ертеден ... ... ... былай деп жазды: «Осы ... ... кей бір ... ... ... бар екендігіне сенімдімін. Олар
Земархқа келіп, римдіктердің өзімен алып келе жатқан заттарын ... ... да ... ... ... бұталарымен от тұтатып, скиф тілінде
белгісіз ... ... ... және сонымен қатар қоңыраулатып, жүк
үстіндегі тимпандарды тырсылдатып ұрды. Ұшқындап жанған ливан бұтасын ... ... ... ... ... ... мен ... үшін
аластау ырымдары зороастризм бағытының сарқыншақтары болып табылады [40, 91
б].
Отты пайдалану мерекесі Орта Азияда және ... ... ... ... аршамен, отпен аластау, отқа май тамызу сынды ырымдар мен
рәсімдер жиі кездесіп ... ... ... иіс ... ... ... қанағаттанады деп ойлаған. ... ... ... ... ... тастаған оның мағынасы: «өлген жануардың денесі шөпке
айналды», – ... Бұл өзі ... ... ... ... жаны
шөпке айналып, жер бетіне қайта шыққанына жақын (өліп- қайта тірілу
мифі) [60, 178– 184 ... ... ... ... ... ... мүшелері сумен
шайыну (исламдағы дәрет алу рәсімін еске ... ... ... ... ... ... ... бар деген түсінікке
негізделген ... ... Су тек ... қана ... ... ... кепілі (қазақ халқында әлі күнге дейін ... ... ... суда ... және т.б. еске ... ... отбасындағы жасы үлкен адам дұға ... және ... ... ... ... ... рәсімінің маңызды
құрамдас ... ... деп ... ... [58, 496 б].
Ертеде көптеген әдет – ғұрыптарды өткізуде ... ... ... Бұл ... ... ... ... бар. Бірақ ең бастысы
әдет – ғұрыпты дұрыс атқару керек болды. Әр адам таза емес, сондықтан ішкі
және ... ... ... ... ... ... тиіс. Абыздар өзгелерге
үлгі болу мақсатында ... салт – ... ... ... ... жиі ... көздеді. Судың қасиетті деп табылуына байланысты, әр
түрлі рәсім және салт-дәстүрлерден ... ... ... ... ... оны құммен ысып, аммиак ерітіндісі бар сиырдың зәрімен жуып, содан
кейін барып ... ... Бұл ... ... ... тән, ал ... оның ... көзінде жатыр. Зороастризмге сенуші әрбір адам
ақиқат – Ашаға ... және ... ... тырысуы тиіс. Дінге
сенушілердің киімі де ерекше, оны кию міндетті және ... ... ... ... ... ... ... көйлек және 72 жіптен
тұратын белдік тақты. Дінге сенушілер күніне бес уақыт намаз оқуға ... ... әдет – ... ... ... ... қазіргі таңға
дейін көп өзгеріске ұшыраған жоқ. ... ... ... ... ... ... алып, отқа қарап тұрды. Намазды (дұғаны) үнемі қайталау,
сенімді нығайтуға және діндардың ... ... ... Бұл салт-
дәстүрлер көбінесе мұсылмандық парыздарға ұқсас. Осы орайда зороастризм ... ... ... деп ... ... Зороастизмде жыл сайынғы
мейрам саны жеті, оның ... бес ... ... ... ... ...... арналған, оны малшылардың ... ... ... ... ... осы стихияларды қадір
тұтқаны соншалық өлген адамның денесін ... ... ... ... ... ... мен ... жеу үшін арнайы биік жерлерге қалдырған. Өліктің
сүйегін аң – құстар басқа жерге немесе ... ... ... үшін оны
байлап қойған. Егер адам басқа жерде өліп қалса,оны ... бір ... ... ... ... ... ... тазалықты қатаң сақтады. Өліммен байланысты нәрсенің
барлығы арам деп есептелінді. Парсылардың түсінігінше ... ... ... ... ... ал өлім жауыз Ангра-Майньюдың жеңісі деп
есептелінетіндіктен дене таза стихиялардан ... ... ... осы ... ... ... дәстүрі түсіндіріледі.
Адам өлгеннен кейін өлікке тек ерекше дайындықтан өткен жүк ... ... ... Өлік ... ... ... күштерден арылту үшін әуелі
итті кіргізіп, содан отпен аластап тазартты. От өлікке үш адым жерден ... Жүк ... ... ... ... зембілмен өлікті
жерленетін орынға әкелді. Бұл ... әрі тек ашық ... ғана ... ... ... ... үйден ауаша жерде цилиндр ... – биік ... ... оның ... ... ... баланың денесіне
арналған үш науа бар. ... ... ... ... тұр. Зембіл
көтерушілер өлікті ең басына шығарып, жел, жаңбыр және күн әсер ету ... ... ... шешіп сонда қалдырды. Дакманың (оны көбінесе ... деп ... ... ... мен лашындар қалықтап жүрді.
Кепкен сүйектер ақыр соңында құдыққа тасталды, ал дакманың өзі ... ... соң ... тиіс ... ... өлген адамнан ештеңе қалмады.
Осы уақыт ... ... діни ... ... ешқандай «таза»
стихиялар өлі денемен қарым – ... ... ... Әр түн ... мұнарасының» айналасында шайтандардың үлкен тобы құтырып, билеп,
тойлады және ішті... [11].
Табыну зороастризмде ең ... ... ... ... соған қарамастан өте
қызықты және дін тарихында қайталанбайтын ... ... ... абыздар басқарды. Егер адам болашақ абыз болмай тұрып қасиетті іс
істесе, онда оны қазыққа отырғызады немесе терісін сыпырады.
Ежелгі парсылар өте ... ... ... ... олар ... жын ... күші деп, ал ауру ... уақытша таза емес деп есептеген. Әсіресе,
әйелдерге ауыр тиді. Түсік тастаған жағдайда олар үш күн қатарынан адамдар
мен ... ... ... ... күлмен араласқан өгіздің зәрін ішуге
(«таза ... деп ... су ... ... ... ... Таза болмаған жағдайдағы ұстанатын қатал «диета» тазаланушы адаммен
бірге жын-пері аштықтан өліп қалсын деген ниеттен туындаған.
Тазарту ... ... ... ... ... ... ... қамшысының соққысымен күнәларын өтеді. Ангра-
Майньюды қуу үшін күнәһарлар «ол ... ...... бақаны,
сарышаянды өлтіре алды [11].
Осылайша зороастризм этикасы әр ... ... ... ... пен ... ... ... белсенді түрде кеңейтті.
Күнә мен қылықтарыңды еңбекпен өтеуге болатын болды.
Қазақ халқында өлген адам үш күн ... Үш күн бойы ... ... ... жағып, өлікті күзетеді. Осыған ұқсас дәстүрді зороастризмнен
де кездестіреміз. Бұл туралы М. Бойс ... ... ... ... ... үш күнде жасалатын рәсімдер жанды о ... ... ... ... өте маңызды саналды. Қайтыс болған адамға қолдау беріп,
қамқор беру үшін оның ... үш күн бойы аза ... ... ... ... ... басы дұға ... Содан соң құрбандық шалынып, отқа құрбандық келтіреді.
Үшінші күні дұға оқыған соң, құрбандыққа шалынған мал еті мен ... ... ... тамаққа тойып, киінген жан таң ата ұзақ сапарға аттанды».
Қазақ әдет-ғұрыптарында сақталған өлген адамның үш ... ... ... ... байланысты болса керек. Қырқыншы күні қайтқан ... күн ... ... ... жанып тұрады және ... ... ... ... ... зороастризмде де жасалады. Отыз күн бойы қайтыс
болған адамға арнап ас дайындалады. Отызыншы күні екі рет қан ... ... [10, 22 ... ... ... ... ... және оларды кездейсоқ
деп айта алмаймыз. Дәстүрге сәйкес жыл ... ... ас ... Бұл ... ... ... ... әдеттерде жан-жақты
қамтылған,сондықтан толық ... ... ... қажеті бола
қоймс. Бұл жерде зороастризмдік рәсіммен сәйкестігін атап өтейік. Қайтыс
болған соң отыз ... ... ... Заратуштра дінінде әр ай сайын
аруаққа ... ... ... Жылдығында соңғы рет қан шығарып,
құрбандық ... жағы ... ... ... береді. Өлітіріге берген
мал бата жасалып, құрбандыққа шалынады. Бата ... ... де, ... ... ... ... алады. М. ... дұға ... ... ... құрбандыққа шалмайтындығын
айтады [10, 22 б].
Жігіт пен қалыңдық ата-аналарының босағасын алғаш аттағанда ... май ... Бұл өте көне ... ол ... көп бұрын пайда
болған және бабамен табынумен байланысты. Зороастризм нышандары неке суын
ішу рәсімінде де ... Су – ... ... ... ... отқа
жақын тұрған стихия, ол құдіретті. Сумен емдеу, ... ... ... ... тәсілдері су құдіретін, киелі табиғатын ... ... ... түсінуімізше, көшпенді дала мен Орталық Азиялық қос
өзен арасындағы әлеуметтік-этникалық, экономикалық, ... ... ... мен осы ... ... және ... ... зороастризмінің әдет-ғұрыптарымен ұқсастығы, біздің
пікірімізше, өте көне замандарда Қазақстан жері мәдениеттер сұхбатының ... ... ... географиялық жағдайының өзі ... ... ... ... ... етіп, синкретті
тұтастануына алғы шарттар ... ... ... салт ... ... ... тарады және
неге жекелеген халықтарда ғана сақталды деген ... ... беру ... ерте ... ... сипаттап жазған Мұхаммеджан
Эфенди Мұстафа-Оглу (1647-1727) – ол «Кобан-наме», ... ... ... тарихи жазбалардың авторы. Сасанид патшалығында наурыздың
әдет-ғұрпы туралы орта ғасырлық мұсылман авторлары – Кясрави мен ... ... ... Олар ... пен ... ... ... жазады. Жол-жоралғы, салттардың көптеген элементтері қазіргі күнге
дейін сақталып ... ... жеті ... нәрсені салып әкеледі, оны «хафт
син» деп атаған. Мерекелік дастарханға қатық, сүт, ірімшік және ... ... ... ... ... нан, су мен таба ... ... жағылған шамшырақ рәсім соңына дейін болуы тиіс [59, 52 б].
Көптеген халықтарда ... ... ... А.Ибрагимов былай
деп жазады: «құмықтар әдетте тұқымды семелек» деп ... Бұл ... ... ... ... ... туса керек: парсыша
«си» - отыз, «малак» - ... ... ... аударғанда «отыз
періште» деген мағына береді. Сималак – рәсімді тағам, дәмі ... ... ... және ... миясының шырынынан жасалатын сұйық және қою
түрде түрде болатын дәмді быламық. Солтүстік құмықтар оны ... ... ... деп ... [59, 53 б].
Р.Сефербековтың айтуынша бұл мейрам былай өткен. 21 наурыз ... ауыл ... мола ... еске алу ... өткізеді. Әркім
өзімен бірге «афрар» бәлішін ала келеді. Оны ... ... ... ... Күн ... соң ... ... келіп, ауыл маңайына алау
жаққан. Осындай кеште жастар оттан секіруі керек ... ... ... ... нәрседен тағам дайындады [59, 53 б].
Зороастризмдік рәсім-рәміздер ... Азия мен ... ... ... барысында оның әдет-ғұрыптары мен сіңісіп кетті. Ислам ескі
діни-әдет ғұрыптарды қабылдайды. Сөйтіп, олар жаңа ... ... ... Ескі діни әдет-ғұрыптарының исламның рәміздер жүйесіне ену
тұрғылықты халықтардың исламды қабылдап, оның бұл аймақта ... ... ... ... ... ... діні біздің ұлттық менталитетіміздің негізгі
қайнар көзі ... оған әсер ... ... бізден тыс қалмайды.
Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық менталитетіміз халық арасында өз қолдауын
тауып ... ... ашық ... және жекелеген заттарды жарықтандырып
тұратын май шам. Ол ілкі ... бері ... ... ... ... ... жұрттарынан көптеп табылған сан алуан ... ... да ... ... ... қоғамында әулие
адамдардың моласында, қасиетті жерлерде шырақ жағу дәстүрі әлі ... ... ... ... ... ... қазақтар шырақшы деп атайды.
Қазіргі уақытта шырақ көбіне адам ... ... ... ... ... адам ... күннен бастап жетісіне дейін міндетті түрде 40
дана ... жағу ... ... ... бар. Кей ... ... ... күні мен жетісінің алдыңғы күні жеті шырақтан жағу ... ... бір ... ... тағы басқа) 40 күнге дейін
шырақ жағу ғұрпы сақталған. Шырақты дүниеден өткен адамның туыстары жағады.
Ескі ... ... о ... ... ... рухы отқа ... да,
арулаған орыннан ұшып кейінгі шырақ жағушы жақындарына қонады, яки адам
рухы мәңгі, бір ... ... ... ... ұшқан жан
өзгелерге дариды деген сан алуан діни, дүниетанымдық ... ... ... жағу ... ... ... сарқыншағы
болып табылады.
Зороастризмде айтылатын өлімді жауыздықтың түрі деп есептеу ... ... ... ... қашу ... ... ... өлімнен қашу туралы аңызы. Күлтегін ескерткіштерінде Отан туралы
салтанатты сөздер, «түркілер суы» туралы, «шындық жолы» туралы сөздер ... тегі – сөз жоқ, ... ... ... ... әдет-ғұрпымызда,
сенімдерімізде, түсті жоруларымызда сақталған. Қазақстанда ... діні ... ... ... мен ... ... жер ... шайтан, аруақ,
әулиелермен, Әзірейл, Жебрейілдерді шамандық өліммен ұқсастырудан көрніс
тапқан.
Ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, салт-сананың ... ... ... біз
шамандық – ескі наным деп атап жүрген, кезінде бүкіл ... ... ... діні ... ... ... этностарда, соның ішінде түрік
тілдес ... ... ұзақ ... ... ... ... қалдықтары әлі күнге дейін салқыншақ діни ретінде
сақталған. Бұл діннің қалдықтары қазақ ... ... да ... ... ... ... өмір сүріп жатыр. Бізіңше, көне діннің
қалдықтары біздің халықтың арасында ... ... ... ... ... Орталық Азияның Оңтүстігінде, Батысында
көбірек кездесетін көрінеді. Оның ... ... ... ... кең тараған аймақтары осы аттары аталған географиялық ... ... ... ... Азияның басқа да бөліктерінде жоқ ... ... Ол ... ... да бұл ... ... ... Сөйтіп, жарық көрген ғылыми әдебиеттерде, артефактлерде
зороастризм дінінің алғашқы дүниеге келгенін, оның жер ... ... ... және ... діндерінің негізі осы зороастризм дінінен
алады- деген пікірге қосыламыз.
III ЗОРОАСТРИЗМНІҢ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ МЕРЕКЕСІНДЕГІ КӨРІНІСІ
3.1 ... ... шығу ... және ... ... ... келе жатқан көрінісі – мұсылман халықтарында
кең тараған Наурыз мейрамы. Ұлыстың ұлы күні Наурыз – ... ... Бұл ... көктемде күн мен түн теңеліп, жер иіп, ... ... ... ... аузы аққа ... ... нұры шуақтана
бастаған шақта келетін наурыз мейрамы кезінде адамдар бір-біріне өте ... ... ... ... ... ... ... көже ішіліп, бұдан былайғы күндер тоқшылық пен ... ... ... жұрт ... құрады.
Наурыз парсы тілінде «Рузи-нау», «жаңа күн» дегенді білдіреді. Бұл
ежелде жаңарған табиғи мейрамы болса керек. ...... ... ... ең ... ... ... сәйкес наурыз
күні әлемде әділеттік, жақсылық ... ... ... ол ... ... күні. Күннің жарықтың, нұрдың ... ... ... ... ... құруын рәміздейді. Наурызды осындай
Заратуштралық тұрғыда түсіну қазақ халқында сақталған, ... бұл ... ... жеңген, өткен жыл кетіп, жаңа жыл ... шақ ... ... ... ... ... жандану мейрамы.
Зороастризмнің сарқыншақтарының бірі – қазіргі кездегі мұсылмандардың
Жаңа жылы – ... ... Ең ... ол– ... ... ... ... бұл дәстүр Орта Азия мен Қазақстан халықтары арасында берік
сақталды. Мереке күні өсіп келе жатқан жеті дәнді ... ... ... ... ... – сималакты жеті ақ табаққа салып әкелді және ... күні егіс ... егін ... Әр ... ... ... жұмыртқалар
таратылып, бәйге және жарыстар ұйымдастырылды [17, 18 б].
Ол көктемгі күн мен түннің теңесуіне және ... ... ... ... ( Ұлы шындық) мен оттың құрметіне ... Х ... ... Әбу ... ... осы мейрамның уақытын анықтауға тырысты.
Оның айтуынша, сол кезде Иранда күнтізбелік жыл төрт ... ... айда жаңа жыл ...... атап өту ... ... [59, ... – өте көнеден келе жатқан мейрам. Күні бүгінге дейін ... ... ... ... мейрамына айналып отырған бұл
мерекенің қашаннан бері тойланып келе ... дөп ... айту ... ... астрономиялық түсінігі бойынша, ... ... ай жаз ... бен алты ай қыс ... деп бөлінген.
Тіліміздегі «алты ай жаз бойы», «алты ай ... ... ай қыс ... ... ... сөз оралымдарын осы бір түсініктің жаңғырығы десек
болады. Жаз ... ... ... шаруадан мойын босап жер бетін
қуаныш, шаттық ... - ... ал қыс ... ... жұт ... - «жағымсыз» саналған. Әуелгі адамдардың жақсылық
пен жамандыққа жан ... ... адам ... ... ... қызықты ... көне ... ... ... ... жыл ... ... дүниеге келген
қасиетті «Авеста» кітабында, XI ... ... ...... ... ... сондай-ақ қазақ
халқының қиял-ғажайып ... ... ... ... ... Соғдалықтар жақсылыққа ... ... деп ат ... ... қазақтар жақсылықты «Кие», жамандықты
«Кесір», қысты «Зымыстан», жазды ... деп ... мен ... жуз ... бес баласы,
Он екі ауыл шамасы,
Отыз ор дуадак,
Бес балақ сан,
Елу екі қарақшы» [46, 188 б], – деп ... ... ... бір Күні мен ... ... пен ... Қыс пен Жаздың
реттелгенін бейнелеген Наурыздың таңбасы. Ертедегі көшпелілердің жануарлар
стиліне сәйкес жыл мезгілін ... отыз ... ... он екі ... Жыл ... ... ... қалған 5 (6) күні – «бес қонақ» деп
аталады. Бұны фарсылар «фэнджи», сотистік ... ... ... ... ... сүйікті мейрамы – жаңа жылы Наурызбен ... ... ... ... ... ол ... ... зерттеулер жарияланса да
ғасырлар бойы елімізбен бірге жасасқан Ұлыстың ұлы күні ... әлі ... тың ... ... ... Шын мәнінде бұл қазақтың арғы бабалары
көшпенді тайпалар ішінде туып – Ұлыстың ұлы күні деп аталғаны ешқашан ... ... ... елдердің дәл осындай мейрамы – Наурызбен
қосылып Ұлыстың ұлы күні –Наурыз деп аталып ... ... оған ... ... ... ықылым замандарда
отқа, күнге, айға, суға табынған кездерінде пайда болған, яғни ... күн мен ... ... ... маусымдық мейрамы екені даусыз.
Жаратылыстың құпия сырын ұғып, білімділікпен есептеп, жыл ... ... ... дәл ... календарь жасап, мұны халық ... ... мұра етіп ... ... өзі ме, әлде ... ... ... сияқты ұлылар ма деген сауалдар туындайды.
Мұның негізін зороастризм дінін, оның ... ... ... тұп қазығы болып табылатын қасиетті кітап ... ... ... ... Мэри ... ... «Ең үлкен
зороастрлық, наурыз мерекесін, қалыптасқан дәстұр бойынша, бұл ... өзі ... [10, 10 ... ... дін ... тарихи қайраткер болған ба? Оған тағы
да М. Бойс өзі жауап береді. «Пайғамбар Зороастр көне ... ... ... ... оның ... ... ... бұл жағдайдың қашан, қайда
пайда болғанын ұмытқан, бұрын әр тұрлі иран елдері ... ... ... ... етіп көрсетуге тырысады. Көп уақытқа дейін ол Иранның
солтүстік-батысында Әзербайжанда өмір сүрген деп көрсетілді. Шын мәнінде ол
азиат даласында, Волганың ... ... өмір ... ... ... ... б] – деп ... Шығыс әдебиетінің ірі маманы Е.Э. ... ... VI ... ... өмір ... [2, 39 б] – ... ... Наурыз, Алаш бірге туысқан нақты адам екендігі керінеді:
Қазақтан - Наурыз, Алаш екі ұл ... деп ... ... ... ... ... ... жыл көктемде оның беріпті асын.
Қазақтың балалары сонан бері,
«Наурыз» деп қойыпты атап жылдың басын [62]. Ауызша тарих – ... бұл ... өте ... ... ... ... Алаш болғалы
бағзы замандардан келе жатқан үрдіс екені көрінеді. «Көктемде ас ... – жыл басы ... ... ... ... келе ... меңзейді.
Наурыздың қазақ қоғамындағы ролі кез келген астан, тойдан, басқа да
шаралардан жоғары болған. Белгісіз автордың жазуы бойынша: ... ... ... Наурыздаманы сол байға қалдырады екен. Үйсін Төле билердің
заманында Наурыздаманың қадір-құны ... ... ... ... ... «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» деген ... ... ... көшпелі халықтардың сонау «хибағи», «хұзағи» деп
аталған заманға дейін апарып, «Ол күнде ... бір ... ... ... қыламыз деп, тамаша қылады екен. Сол күніін «ұлыстың ұлы
күні» дейді екен» - деп жазады. Ақын ... ... ... ... ... екенін ашық жазады да, «ұлыстың ұлы күні» деген сездің өз
заманында алғашқы мәнін өзгертіп, Құрбан айтқа байланысты ... ... деп ... ... жан берген қара жерге,
Рақметіне Алланың көңіл сенер,
Мал семірер, ас пен ас көбейер,
Адамзаттың көңілі өсіп көтерілер.
Ақын кектемде жан дүниенің, жан-жануардың түлеп ... ақ мол ... ... адамзаттың көңілі өсіп көтерілгенін Наурызға арнаған
өлеңінде паш етеді. ... ... жұрт ... мейрамы басталғалы бері «Наурыз
парсы тілінде жаңа күн» деген ұғымды ... «бұл өзі ... ... ... мейрам екен ғой» дейді. XVIII ғасырдың басында қазақтар
жоңғардан шегініп, ата-жұртын тастап, ... ... ... енді ... азат ... тарихи қоныстарына қайта келгенде «Наурыз»
сөзін ала келген. Бұған дейін ... бұл ... ... ... ... деп, ... ... ұлы күні – Наурыз» деп айтатын болған. Шәкәрім
бұл проңесті айқын ашып корсетеді: «Наурыз – парсы ... Жаңа күн ... Мұны ... ... ... ... үйренген. Ескі қазақта (ескі
түрікте) Жаңа жыл күннің аты – Ұлыс. Қожа-молдалар ескі ... ... ... ... ... Ұлыс күні ... ... Наурыз дегізген [10,
14 б].
Наурыз қазақтың ұлттық мейрамы, төл мерекесі екеніне Алаш арыстары да
қалам тербеген. ... өз ... ... ... ... ... – қазақша жыл басы. Бұрынғы кезде һәр елде наурыз туғанда мейрам
қылып бас ... ... көже ... ... ... ... жүріп,
кәрі-жас, қатын-қалаш бәрі де мәз болып, керісіп, араласып ... еді. ... ол ... қазақ арасында қалып бара жатқан секілді, құты наурыздың ... қай күні ... ... һәр ... ... Біреулер наурыз марттың
бірінде, екіншілері тоғызында ... ... һәр ... ... ... ... ... Ескі жыл бітіп, жаңа жыл басталғанда: «Жаңа жыл қайырлы ... ... ... ... деп ... ол ... мейрам қылып шаттықпен
еткізеді» [63, 14 б.].
Ал қазақтың біртуар азаматы ... ... ... ... ... айран көп» деген мәтелді тілге тиек ете келе ... деп ... ... ортақ, жылына екі рет келетін ораза, құрбан айттарын
есепке ... ... ... мейрам бар, ол Наурыз.
Наурыз қазақтың шын ... ұлт ... ... біздің
қазақтың мейрам етуі айрықша сыйымды, артықша дәлелді. Неге десеңіз, наурыз
(марттың) ескіше 9-да, жаңаша 22-інде күн мен түн теңеледі, қыс ... ... ... ... Қыс бойы ақ ... жамылып өлім төсегінде жатқан
табиғаттың, жанды-жансыздың тірілуі кімнің ... да ... ... анық ... ... ... ... етуіне, жаздың жетуіне
қазақтан артық ... ... ... ... ел жоқ деуге сияды» [64,
32 б].
Наурыз ұлан-байтақ қазақ жерінің ауа райына байланысты әр уақытта атап
өтілген. ... ... ... ... ... екіншілері
тоғызында келеді деген деректерді келтірсе, ... ... ... ... қар ерігенде наурызды атап өтетінін көрсетеді [64, 187 ... ... ... күн ... мұны «құт» деген. Бұл ақпанның 19-ы мен
наурыздың 20-сы аралығында ... ... ... Сыр қазақтарында «Үйге
құт кірді, егіншінің көкейіне құт кірді» - ... ... бар. ... ... тағат тауып отыра алмай, жұмысқа кірісетін уақыт жетті ... ... ... «Жыл басы ... ... ұшып ... ... (Батыс Қазақстанда 14-15-ші наурызда көрісу
дәстүрі бар, бұл күні олар ... ... ... ... әр түрлі
тарту жасайды. Ал Орталық Қазақстан тұрғындары жаңа ... ... ... ... жас ... ... қарап, кешірек қарсы алып жүргендігі
белгілі [65].
Екі батыр соғысты,
Үркер мен Айдай тоғысты, -
дейді халық ауыз ... ... ... (Үркер) жұлдызы Наурыз айына
дәл келеді. «Сәуір болмай тәуір болмайды» - деген мәтел көктемгі кнн мен
түннің ... ... ... жаңа ... ... ... ... тоғысына байланысты айтылған. Бірақ қазақ Сәуір мен Ай тоғысты
демейді, Ай мен ... ... ... ... ... ... апрельді
– сәуір деп жазу мүлдем қате. ... ... ...... ... ... ... календарьлары мен фольклорда апрелді «сәуір» деп
атаған емес, апрель – көкек.
Қазақ есепшілерінің тәжірибесіне сүйенсек, ... ... ... ... ... ... ал көктем басында аспан етегінен көрініп,
жазға қарай ... ... ... ... ... түсуі» делінетін осы
кезеңге 40 күн жазгы шілде сөйкес келеді. Бұл кезеңде Үркердің ... ... – Күн жолы ... ... дәл ... үстінен өтеді.
Қазақстанның кейбір жерлерінде ғана, мәселен, Орталық өңірлерде осы ... қос ... ... ... ... ... күн ... екі
жағынан қылтиып көрінеді. Аспан көгіндегі дәл осы көріністі Қазақстан
жартастарына шимайлаған петроглифтерден – ... Күн ... ... алып
Көк өгіздердің суреттерінен көруге болады. ... бұл ... ... ... ... ... ... жолы мен Жерге келген Жаңа жылдың
символын бейнелеген.
Наурызда өгізді құрбандыққа шалу олардың қадым замандардан келе ... ... ... ал жас ... ... ... салу дәстүрі – Күнді құрметтеуден туған көне ырым (культ).
Ертедегі Шығыс астрономдары мен ... ... ... ... ... ... ... жылдың сипаттамасын берген. Қожа Әли Термизидың
(859-932) «Наурызнамасында» ... ... күні ... өте Қиын ... ... ... т.б.) сонымен қатар жұма, сенбі күндері
кірген жылдар ... ... ... ол ... ... күндері
жақсылық жылдары деп есептелінеді. 80-нен аса тарих, ... дін, ... ... ... шығыс ғұламасының бұл еңбегі Наурыз ... ... ... ... ... бойынша жақсылық пен жамандықтың жан алып, жан берісіп
өмір үшін күресуі санатқа кірмей қалған осы уақыт аралығына ... ... бір ... ... ... ... өлінің әрі тартар, тірінің
бері тартар» қиын, қысталаң күнідері халық тілінде «өліара» деп ... осы 5(6) ... ... ... ... ... ... жиын-той жасамайды, мал сойып, қонақ шақырмайды. Ақсақалдар
өліарада «апыр-ай, қайтер екен» деп ауыл ... де ... пен ... ... ... осы ... ... ғалымдардың Наурыз
мейрамының шығу тегін дуалистік теориядан іздеп, Жақсылық пен Жамандықтың,
Қыс пен Жаздың, Суық пен Жылының, Қайырымдылық пен ... ... ... ой ... ... болды. Алайда, «Екі жарты - ... ... ... - ... ... ... көзі - бірлікте» деген
халық даналығына үңілсек, ата-бабаларымыздың жаратылыс жайындағы ... ... ... ... бірі ... үнемі бірін екіншісі
алмастырып отыратын тіршіліктің құралым бөлшектерінің үйлесімді бірлігінен
бір тұтас ... ... туса ... ... ... күйеуі-жұбайы= семья т. б.
Малдар төлдеп, қой қоздап,
Сүттен бұлақ ағызған!
Жаңа жылдың сипаты
Молшылыққа аңыз боп,
Басталыпты Наурыздан, -
деп халық ақыны С. ... ... ... жыл ... ... күні – аспан денелері өздерінің ең бастапқы нұкт еріне келіп, күні
мен түн теңелетін, жан-жануарлар төлдеп, адамдардың аузы аққа ... ... ... ... ... ... елі осы күніді «Ұлыстың ұлы күні – ұлыс
күні» деп ... ... ... ... ескіше 9 март жаңаша 21-нен
22-не қараған түн осы күніге сәйкес келеді.
Наурыз сөзі иран ... ноу ... руз ... ... ... жылдың бірінші күніін білдірген. Ал қазақ тілінде ... жыл ... ... ... ... ... ... айы, үшіншіден, ұлыс күніі жасалатын көжеге қатысты айтылады.
Наурыз мерекесін тойлау дәстүрі дүние жүзі ... ... ... ... бері орын ... Бұл мейрамды ежелгі
гректер «Патрих», бирмалықтар «Су мейрамы», тәжіктер «Гұл ... ... ... ... ... ... ... сара», соғдалықтар ... ... ... ... ояхе» деп түрліше ... ... ... ... ... жайындағы ... біз Әбу ... ... Ибн ... Омар ... ... ... отыр. Мәселен, иран тілдес халықтар Наурызды бірнеше күні тойлаған.
Олар бұл күнідері әр ... ... от ... отқа май ... жаңа ... ... қарап, келешек егін жайлы болжайды; жеті ақ кесеге дәстүрлі ұлттық
көже - «сумалак» ұсынады; ағаш ... бір ... ... ат ... ... ... ... киімдерін тастап, үйдегі ескі шыны-аяқтарын
сындырады; бір-біріне гүл ұсынып, үйлерінің қабырғасының дөңгелек ою ... ... ... ... ... ... гүл іледі.
Ал ежелгі түркілер болса, ұлыс күнідері жаңа ... ... ... тұзеп, шаштарын алады, алты күні садақ тартып машықтанған соң,
жетінші күні ... ... ... атып ... Егер кімде-кім бірінші
болып, жамбыны атып тұсірсе, сол адам бір күні елге ... ... ... ерік ... [67]. ... жырында: Құл құтылар құрықтан.
Күң құтылар сырықтан, –деп жырланғандай, осы күні ертедегі гректердің
патшасы да ... ... ... қол астындағы өзіне ұнаған құлына бір күні
ел басқартқызған. ... күні ... Иран ... қол ... ... ... шапанын сыйға тартады екен деген де деректер ... ... ... ... айтылатын «құлға да бір күні ... да бір ... бар» ... ... осы бір көне ... ... болса
керек.
Христиан дінін қабылдағанға дейінгі ежелгі Русьте Жаңа ... 1 ... ... алу дәстүрі болған. Олар мейрам күнідері Құт құдайының құрметіне
арналған шырақтарды шие ағаштарына ілген. «Тұрлі аурулар мен ... ... ... ... ... ... ... әрбір шаруаның
алдына ұш бас сарымсақ, столдың қақ ортасына бетін ... ... 12 ... ... екен [67, 74 ... XVIII ... бас кезіне дейін Жаңа жылды 26 мартта тойлап
келгендігі ... да ... ... ... ... VII-VIII ғасырларында Иран мемлекетімен, қазіргі
Өзбекстан территориясын, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... мұсылман дініне енгізеді. Ата салт, әдет-ғұрыптан
айрылған жұрт езгіге көнгіш, дінге де құлай сенгіш болатынын ... ... қол ... ... көне ... ... ... жер атаулары мен адам аттарын өзгертуге, мәдени
мұраларын талқандауға барынша күш салды. Олар, ... ... ... ... көп күш-қайраттарын жұмсады. Мәселен, ұлы ... ... ... ... бір ... ... ... наурыздама қыламыз
деп той-тамаша қылады екен. Сол күніін «ұлыстың ұлы күні» дейді екен. Бұл
күніде бұл сөз ... ... ... - ... ... ... осы бір ... кұрес тартысынан хабардар боламыз. Өйткені,
күні календары бойынша қалыптасқан Наурыз мейрамы барлық тұрмыс-тіршілігі
ай ... ... ... ... мұлде қайщы келетін еді.
Арабтар жаулап алғанға дейін Күніге табынған Иран елдері ... ... әрпі - ... басталатын 7 затты дастарқанға қоятын:
1. шарап; 2. ші ... 3. ... ... 4. шекер (қант); 5. шерб 6.
шам; 7. шона ... ... ... тұсі ... ... -
тірілу (возрождение), сүт – ... ...... ...
ризалық, шербет – демалу мен қоңыржайлық, шам – отқа ... – ай ... ... ... Ал араб идеологтары мейрам салтын
өзгерту үшін бас әрпі ай ... ... ... ... ... ... өзге жеті ... алмастырады: «сир» – сарымсақ, «сабзи» –
бидай, ...... ... – сірке суы, «сипанд» – рут шөбі ... хон» – ... ... араб ... қол ... қалған Орта
Азия халықтары ... ... бір ... ... бүкіл халық болып
тойлай алмай қалды. Бірақ көне ... ... ... ... ... ... жасырын, кейде ашық бұл мейрамдыдыәр кім ошақ басында, өз
үйінде ... ... ... ... ел санасынан өшіріп, жойып жібере
алмаған отаршылар ... ... ... ... ... ... арттыру үшін пайдалануға ... ... ... ... ... ... Әли ... құрметіне тойланатын той,
ал наурыз көже – 22 мартта ... ... ... ... ... деп ... [56]. ... арабтар наурыз мерекесіне ислам
дінінің кейбір элементтерін енгізгенімен, бұл мереке халықтық мейрам болып
қала берді.
Қазақтар Ұлыс күнді «жыл ... ... ... ... қатысты «жер
бетіне жақсылық ұялаған күні», «ұлыстың ұлы күні – ұлыс ... ... ... ... «жыл басы» – жылқышы торғай (нәуірзек) келген күні, «көк ... ... ... ... «жылдың жерге түскен күні», «Жер – ... ... ... тас ... ... ... «Самарқанның көк тасы еріген күні»
тәрізді бейнелі сөз ... ... ... ... - «Самарқанның
көк тасы еріген күні» ... ... ... ... мифологиялық түсінігі бойынша 21 март түні даланы Қызыр
аралайды ... Сол ... осы түн – ... ... деп ... ...
адамдарға дәулет дарытып, бақ қондыратын, ақсақал кейпінде көзге көрінетін
қиял-ғажайып персонаж. Жақсылықтың жаршысы, жаңа ... Күні ...... ата ... ... ... ... жерге тұссе, оның тоң
кеудесін жібітеді, ал тасқа ... ... ... жібереді екен.
Күні сәулесі жер шарының шығыс бөлігінен ... ... 6-да ... ... біздің өңірімізде бұл сәт түнгі сағат 3-ке тұспа-тұс ... да ... ... Жаңа ... 22 март ... ... ... 3-те қарсы
алады, дәл осы сәтте даланы Қызыр баба аралап, Самарқанның көк тасын ерітсе
керек. Сондыктан осы күніді асыға ... ... ... құс ... ашты ... ... ... ма?
Самалық, самалық,
Самарқанның көк тасы, жібіді ме, көрдің бе?
Самалық, самалық,
Қап тауының көк қусы
Жүгірді ме, көрдің бе? -
деп қойнында көжегі, қолында ... ... ... ... тұста қазақ елі Наурызды қалай қарсы алған деген суалнамаға келер
болсақ, Қызыр түні Жаңа жыл табалдырық ... үйге ... ... шала
сәуле болмас» деп төрге қос шырақ жағылып қойылады.
«Жаңа жыл мұнтаздай таза үйге ... ол үй ... ... болады» деген сеніммен Наурызға шейін үй ішіндегі жиһаз-мүліктің шаңы
қағылып, жуылып тазартылады. «Береке ... ... ... ... ... аяғы да ... ... «Жыл бойы ақ мол, дәнтасқын-тасқын,
жауын-шашын көп болсын деп Қызыр түні ыдысқа (бидай, ... ... ... ... т. б. астық өнімдерін), ал ыдыс атаулыны аққа (сұт, ... ... уыз ... т.б.) және кәусар бұлақ суына толтырады.
Бұл түні ауыл бойжеткендері ... ... ... ... ... етін ... салып пісіріп, «ұйқы ашар» аталатын ерекше дәм дайыңдайды.
Ал жігіттер мен бозбалалар болса, қыздардың қол ақысының қарымтасына ... иіс ... ... ... еткізер», «дір еткізер» сынды сыйлықтарын
ұсынады. Бұл дәстұрлі сыйлықтағы айна ... пен ... ... ... пен сұлулықтың, иіссу – (бұршігін жаңа ... ... ... тұсудің белгісі.
Алдымен ауыл жастары бір асау тайыншаға ашамай ерттеп, ұстіне жанды
қуыршақ мінгізіп, ... ... ... ... бір шоқ құстың
қауырсынын (қарқара] тағып дайындайды. Олар ... ... ұште ... ... иттерді шулатып, елді ұйқыдан оятып, тайыншаның ... ... Бұл ... ... ... ... ... келе жатқан
Жаңа жылдың бейнесі деп санаған.
Ұлыс күні ... елі үшін ... ... ... күні ... Ол ... не ... жауса, «нұр жауды», «туар жыл жақсы жыл болады» деп ... ... ... қар ... қарларға қарағанда ерекше аппақ, ұлпілдек
мақта ... ... да, ... қар» аталады. Осыған орай тілімізде мінезі
балдай, сұлу қызға ... ... ақша ... ... ... ... күніі туылған сәбилерге ... ... ... ... т. б. ... ... ... бір жас қосылады.
Наурыз күні қуанышқа кенеліп, масайраған жұрт ... ... пен ... таза бір киерін үстеріне іледі. Шәкерім ақын ел аузынан жазып
алған «Наурыз ... бұл сәт ... ... жас ... ... шығар балпиып,
Күнідіктері қайқиып,
Келіншек шығар кейкиіп,
Сәукелесі саудырап.
Қыз шығады қылмиып,
Екі көзі жаудырап.
Бозбала шығар бұрқырап,
Қулын-тайдай шурқырап...» [68].
Тарихқа көз жүгіртсек, жылына бір рет ас ... ... ... ... ... ... ... тұсында «шұлен тарату» деп аталып,
сабақтастығын жоғалтпа ғандығын ... ... ауыл ... биік ... ... жайылған дастарқанға
жиналады. Төрдегі қарияларға «бел көтерер» атты өгіздің қос шекесі салынған
сыбағалы табақ тартылады.
Осы тұста да Ұлыс күні неге өгіз ... ... ... ... ... есепшілерінің тәжірибесіне сүйенсек, Үркер кұздің басында шығыстан,
қыстың басында төбеден, ал ... ... ... етегінен көрініп, жазға
қарай мұлдем ... ... ...... ... делінетін осы кезеңге
40 күні жазғы шілде сәйкес келеді. Бұл ... ... ... ... – Күні жолы март ... дәл ... ... өтеді.
Қазақстанның кейбір жерлерінде ғана, мәселен, Орталық ... осы ... қос ... ... ... секілді батқан күні жолының екі жағынан
қылтиып көрінеді. Аспан көгіндегі дәл осы ... ... ... петроглифтерден – мүйізімен Күні көтеріп тұрған алып Көк
өгіздердің суреттерінен ... ... ... бұл ... ... ежелгі
түркілер аспан белдеуіндегі Күнінің жолы мен Жерге келген Жаңа жылдың
символын ... ... де, ... ... ... шалынуы аспан денелерінің
орын алмастыру тәртібінен, Үркер шоқ жұлдызының жоғалып ... ... ... ... ... ... бұрын өмір сұрген ата-бабаларымыз үшін
«Үркер» мен ... ... бір ... ... ... ... бұл
жорамалымызды тілдік фактілер де жоққа шығармайды. Қазіргі көптеген ... ... көне ... ... өкұз турінде айтылатын бұл сөздің көне
формасы вакер ... ... және ухер ... тілінде сақталған деген
пікірді көптеген ... ... ... [68, 84 б]. ... ... ухер «ил» год, ... яки ... жылы». Сондықтан, бағзы бір
замандарда, түркі-монғол тіл бірлестігі әлі ыдырамаған ... ... ... ... түрінде дыбысталған деп болжам жасап, қайтадан ... ... Ал сөз ... мен ... «р» дыбысының тұсіріліп
айтылатыған тұрақсыздығы түркі тілдерінде кең ... ... ... ... ... ... ... тілінде көп жағдайда «р» тұсіріліп
айтылады: ба – «бар», атуқ – ... әкәк – ... т. ... ... жайт, Үркер шоқ жұлдызын бақылауда Шумер абыздарының
жұлдыз есептеу тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, шоқ
жұлдыздар бірін-бірі алмастырғанда маусым ... жіті ... ... ... ... дейінгі IV-III мыңжылдықтарда
Месопотомиядағы егін жұмыстарын 10 февральда бастатқан. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ал ... мен Елік жұлдыздары
болса жерге түсіп, 40 күні ... ... 15 ... ... пен ... ... ... керісінше Арыстан мен Патша көрінбей ... ... ... ... күні салып, кұз айларында ... Осы ... ұғым ... сақ ... ... археологиялық табындылардан да өз ізін көрсетіп отыр. Көшпелілердің
талайды тамсандырған ғажайып «жануарлар стильді» өнектерінде ... ... ... жеу ... - ... тұсуін бейнелесе, ал арыстанның
өгізді (Үркерді) жеу көрінісі – ... күні ... яғни Жаңа ... ... ... ... ... Наурызда өгіз құрбандыққа шалуы -
олардың қадым замандардан келе ... ... ... ... ... Ал жас балалардың маңдайына қанмен дөңгелек ... ... ... ... көне ырым ... ... салт-дәстүріндегі наурыздың тойлануы
Жалпы наурыз мейрамын мерекелеудің көптеген жөн-жоралығылары жетерлік.
Қазақ халық да басқа ... ... ... ... ... ... бір
даярлықпен, шын көңілмен қарсы алып, өзіндік салт-дәстіүріне сай қарсы алып
отырған. Наурыз күні туа салысымен бірін-бірі ... ... ... ... ... – деп ... ер ... Наурыз күнінің
бір ерекшелігі – бұл күні көрісуден басталады. Ұлыс күнінде сәлемдесудің
қалыптасқан ... бар: ... ... ... ... болсын!
Өмір жасың ұзақ болсын!
Ұлыс бақты болсын!
Төрт тұлік ақты болсын!
Ұлыс ... ... ... төс ... ал ... ... құшақтасады; ерлер мен
әйелдер кездессе, құшақ айқастырады. Қос қолдап амандасып, төс соғыстыру –
«өмір тірегім - төсім, ... ... - екі ... ... болсын» дегенді
білдіреді. Рәсім бойынша жылына бір-ақ рет Жыл басында:
«Жаңа ағытқан қозыдай,
Жамырасып өрістен.
Ұлыс ... ... ... ... ... ... толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата алсаң,
Сонда олжалы жол болар», – [70] деп айтылмақ. Ұлыс күні жеті ... - ... ... сүр ет, ... ... сүт, ... құрт, бидай
(тары, күріш), пияз және ... ... толы көп көже ... Әр ... дастарқанына ақта (сүт тағамдары), көк ырыстан
(дән тағамдары мен ... ... және ... ... ... ... ... дәм қойылады. Қалыптасқан салт бойынша қойдың басын ауыл
ақсақалы мұжиді. Ал ... ... ... ... ... ... наурыз көжені тоя ішіседі. Көже ... ... ... ... ... ас ... ұлы күніінде,
Ұлың оңға қонсын,
Қызың қырға қонсын,
Қыруар малың өріске толсын,
Дәулетіңді асырсын,
Дұшпаның басылсын,
Менің берген бұл батам,
Ұлыс күніге ... ... сұр ... деп үй ... ... береді [70,
98 б]. Жиналған жұрт: «Ауызды ақтан ... ... ... ... деп ... көженің қойдың басы мен сүр ет салып пісірілуі –қыс тағамымен
(етпен) қоштасуды, ... ... ... – жаз ... (сүт, ... мәнісі білдіреді. Ал наурыз көжені тойып ішу -»жыл бойын тоқшылық
болсын» деген ... ... ... Наурыз түнгі қасиетті дәмнен алыс
сапарда жұрген адамдарға қадірменді ақсақалдарға сыбаға ... айы ... ... еді бұл ... еді сыбаға,
Сапарға кеткен ұлдарға,
Наурыз айы туғанда» [70, 78-79 б]. деп ... ... ... ... жырламаса керек.
Наурыз күні таңертең ертемен ерлер қолдарына күрек, кетпен, ал қыз-
келіншектер құрт, ірімшік, су, піскен ет алып ... ... ... ... аш» деп ... ... ... айнала төңіректегі бастаулардың көзін
ашса, «Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын!», «Бір тал кессең; он тал ... ... ... ... тал ... ... атып келе жатқан Күніге тәу
етіп, «Армысың, қайырымды ... деп ... ... ... ... ... құт дарыт, жарылқа!» деп ашылған бұлақ ... май ... ... ағаштарға су буркеді.
Ақ түйенің қарны жарылған бұл күні халық ішіндегі жас ерекшелігіне
қарай ... ... ... ... ... ... келіні қайын атасымен, күйеу баласы қайын енесімен емін-еркін
қалжыңдаса беруіне ... ... күні ... іс ... ... ... күні қариялармен көріссем, батасын алсам, болашақ ... ... ... ... ... ... бұл күні жас келіндер көп жасаған,
балалы-шағалы, шежіре қарттармен көбірек көрісуге тырысады. Ежелгі Наурыз
тойының ... толы ең бір ... сәті – өгіз ... ... ... ... ауыл ... қотан ортасына нарқазан алып шығып, астына от жағады.
Жас жігіттер ошақ қасына ... ... өгіз ... да, оның ... ойнап жұрген жас балалардың маңдайына дөңгелек ою салады.
Ұлыс күні неге міндетті тұрде қазан пайдаланылады деген сауалға ... ... бірі - қара ... ... ... қызметі аса терең де мәнді. Оған сиынған халықтық наным-сенімдер
желісінің елестері біздің дәуірімізге тұрлі көмескіленген ... ... ... ... Сақ ... бірлігі бұзылып, ішін ала-ауыздық жайлаған
кезінде, ел көсемдері халықтың басын біріктіру үшін ... ... ... ... ... мыс ... ... қоймаған соң, сақ
сарбаздары жебелерінің мыс масағын жинатып, содан ... ... ... ... ... ... дәм ... сақтар өзара өкпе-
наздарын ұмытып, қазан асып, от басында қайтадан татуласып, ... ... ... ... екен [71, 58 ... көне ертегі-жырларымызда алтын ... ... ... ... тыңда, құлақ салып, балам маған,
Астында дарияның алтын қазан.
Әкелсең сол қазанды ерлік кылып,
Беремін Күнсұлуды қосып саған» деп Құламерген ... ... ... ... ... ... назар аударып, оның терең мазмұнына ұңілген
академик Ә. Марғұлан: «Құламерген» жырында теңіз ... ... ... ... бірлігін сипаттайды. Қазан мықты болса, ел де мықты.
Біріншіден, қазан, шаңырақ сияқты, бүтіндіктің белгісі. Ол ... ел ... [71], – деп ... Осы бір ... ... ... түйіні - тіліміздегі «қара қазан, сар баланың қамы ... ... ... ... қауым «туар жыл қандай болатынын білу үшін» етек-жеңі
мол пішілген толықша екі адамды – бір ... бір ... ... ... ... таразыға отырғызады. Сондай-ақ көпшілік ... ... ... – Әз ... мен қыз – Ұт бикеш өзара ... ... Егер осы ... ... жағы ... жаңа ... жыл «жақсы жыл
болады» деп қуанысады. Ал еркектер басымдық көрсетсе, ... жыл — ... ... деп ... мейрамында әйелдер жағы жеңсе, жұртшылықтың қуануындағы тағы да
бір себеп оның шығу төпкінінде ... ... Ерте ... ... ... ... ... молшылық құдайы -Анайтис атты ... ... [61]. Ал ... ... ... көне ... да ... жаршысы – аспан шамшырағы, Күні бейнелі Ұмай ... да ... елі жаңа ... жас ... ... оң ... сала ... Май-Ана, Жарылқа! Жарылқа!» деп отқа май құйғызады.
Осы ізгі ... ақ ... ...... ... ... ... те, ал «Май-Анамыз» – Ұмай Ана. ... ... ... ... ... ... барлығы да бір ұғымға
саятындықтан, қыз бен ... ... Жаңа ... ... ... қыз баланың жеңгенін мақұл көрген.
Қазақтардың Жаңа жылда алғаш шапақ атқан күнді қарсы алып, оған ... етуі ... ... мұрындық тойында алғашқы қымызды Күніге иіліп,
тәжім етіп ішуі ... ... ... ... олардың ежелден-ақ
Күнге табынған сақ жұртының жұрағаты екенін дәлелдей түседі. Массагеттердің
Күнге тәу етіп ... оның ... ... ... ... ... ... Геродот пен Страбон жазып кеткен. Осылайша, жоғарыда сөз
болған кие, иелер ... ... Ұт ... ... – бабаларымыздың
наным-сеніміндегі Күні бейнесінің әр тұрлі тілдік варианттағы бір ... ... ... ... қариялар мен ел басқарған көсемдер Наурыз мейрамы үстінде
ұрпақтары ұмытпай айта жүретін бір аталы, ұлағатты сөз ... ... ... ... Бір күн ... ойлы сөз ... ... көп алдында
айыптап, тіптен ағынды өзенге лақтыратын да болған. Осындай сынға ұшырап,
қанша ойланса да жүйелі сөз айта ... бір ... суға ... ... «Көп ... терең батырады» деген сөз шығып, жазадан аман
қалыпты-мыс.
Наурыз күні ерекше қасиетті саналған. Соған орай ауыл ... ... да, ... сөзі мол бата ... ... бата ... гөр деп терістен.
Кел, тазарайық, кел десіп,
Ем, тілек бер ... ... көш ... көрместей, өштесіп», деп [72, 69 – 70 бб].
«Наурыз жырында» айтылмақшы, ата-бабаларымыз Ұлыс
күнін ... ... ... да ... ... ... күні адамдар бақай есеп, пендешілік атаулыдан тазарып,
ар-ұжданы алдында арылуы керек. ... күні ... ... ... ... ... жақсылық – жай адамның ісі, жамандыққа – жақсылық ... ... «Тас ... – ас ат» секілді нақылдарды өзек етіп, ... ... ... ат ... кесісіп, араға жік түскен бауырлас
ел, руларды, ағайын ... бір ... дәм ... ... ел бірлігін күшейткен.
Жанұясынан ажырап, соңында тентіретіп жібергендерді қайта қосып, жалғыз-
жарым ... ... жеке отау ... ... дақ, ... болмасын» деп кембағал, мүгедектерді жақын туыстарының қарауына
арнайы ... ... ... таяқ ... ... ... кезек», «адам күні адаммен»
деп жылу жинап берген. Түрлі жаман әдетке үйір ... ... ... ... ... түсуіне жол көрсетіп, уәделерін алған.
Кеш түсіп, күн батуға айналған мезетте ортаға екі ақын ... ... ... Суық пен ... Қыс пен ... күресін бейнелейтін «Өлі
мен тірнің» айтысын бастайды. Сондай-ақ ортаға мифологиялық кейіпкерлер –
Қалтырауық ... мен оның ... ... атты екі ұлы, ... ... Әз мырза және Ұт бикештер шығады. Айтыста күн ұясына
бата елі жеңіледі, зұлымдық иелері – ... ... ... ... ... ... жөнеледі.
Қараңғы түсе екі жерге үлкен-үлкен от жағылады. Жас ерекшеліктеріне
қарай топ-топ болып осы екі от ... өтіп бара ... ... ... ... ... таяқтарын тұтатады. «Алас, алас, пәледен қалас»
деп ... өлең ... ... ... отпен тазалап шығады, жастар жағы
жанған оттан секіреді. Оттың киелі ... ... ... ... ... (арылу) рәсімі - «аластау» деп аталады.
Алтыбақан басында жастар түнімен турлі халықтық ойындар ... Бұл ... ... ... күй, ... ... қалмайды.
Таң ата көпшілік биіктеу төбенің басына шығып, атқан таңды қарсы алады.
Жаңа ... ... ... ... ... ... оның түр-түсі
есепшілердің үнемі назарында болады. Жұлдызшылардың ... ... бұл ... төрт түрлі болып атуы мүмкін екен: 1) күн егер ... ... қан ... ... ... ол жылы ... өрт көп ... соғыс,
қантөгістер де болуы мүмкін; 2) Егер күн түсі сары қызыл тартып, ыстық леп
бірден бетке ... ... ... ол жылы ... ... ... ... тасқын болып, шалғынды далада жиі-жиі өрт ... ... түсі ... ... ... солғын көрінсе, ол жылы ерекше жауын-
шашын көп болады; 4) Күн сәулесі жан-жаққа ... ... төге ... ол жылы жанға жайлы молшылық болады.
Бұрынғы қазақ жұрты Наурыз мерекесін 3 күннен 9 күнге ... ... ... ... өте кең ... әр аймағында әр
кезде шөп ... мал ... бір ... ... ... ... ... бөлігінде қыстың қуаты қайтпай тұрады. Сондықтан ... 22 март ... Жаңа жыл деп ... ... жерде бірдей осы
күні Наурыз тойлана бермейді. Дәлірек ... ... ... 15 ... жылы ... «жыл басы ... торғайдың» (нәуірзек, наурыз
торғай, көктұмсық торғай) ұшып ... ... ... ... тойласа,
Батыс Қазақстан топырағында 14-15 наурызда керіседі, ал ... ... Жаңа ... Үркердің аспанның батыс бөлігіндегі жас аймен
тоғысуына қарап кешірек қарсы алған. Көшпелілердің Жаңа жылды көк ... ... ... ... ... алып, тойлайтынын өз көзімен көрген Қытай
елшілері де жазып қалдырған [72].
Өткен ғасырларға ... ... ... пен табиғат арасында біршама
тепе-теңдік сақталып келгені ... Ал XX ... ... ғылыммен,
техникамен қаруланған адам баласы осы тепе-теңдікті бұзып алды да, ... ... апат ... ... ... соңғы 62 жыл ішінде
ғана, ... ... ... ... ... ... ... тіптен шайқалды, қаншама шыбық отырғызылмай, орман-тоғай
жоғалды.
Жер бетіндегі ел мен ... ұлық (көп ... ... пен ... ... ... арасында тепе-тендік ... ... ғана ... ... өмір сүре ... күні адам ... ... «хан», «қара», «әйел». «бала» деген
болмай, толық теңдік орнайды. Күні ... ... ... ... ... бір күн ... ... да бір тілек бар» деген мәтелдер қалыптасқан.
Бұл әрине бекер айтылмаса ... ... да бұл күні - ... ұлы ... ... көзін ашу. Наурыз тойында жігіттер бастаулардың көзін ашып,
айнала ... ... ... тал ... ... ... май қүйып,
өсімдіктерге ақ төгеді. Осылайша ... ... ... ... ел ... ... иелері – ақылшы көсем, қызыл тілді шешен, ... өнер ... ... құралайды көзге атқан мерген, жауырыны жерге
тимеген палуан, кұміс көмей, жез таңдай әнші, ... ... ... ... ... ... ұлы күні олар халыққа танылып,
аттары алты алашқа мәшһүр болады [70, 77 б].
Жаңару (ар ... есеп ... Ұлыс күні ... денелері өзінің бастапқы
айналу нүктесіне келеді. Мал төлдеп, жер көктейді, жан-жануарлар түлеп,
дүние жаңарады. ... орай ... да ... су жаңа ... ... ... бұл ... әр азамат көктөбеге көтеріліп, өткеніне есеп
беріп, ар-ұжданы алдында күніәсінен арылуы қажет саналған. Ел ... ... ... араға жік тұскен бауырлас ел-руларды, дос-жарандарды
табыстырып, ел ... ... ... ... ... ... қайта қосып, жалғыз-жарым, жетімдерді жеке отау ... жылу ... ... ... қарауына міндеттеп
тапсырған. Жаман әдетке үйір ... ... ... салып,
тұзелуге уәделерін ... Бір ... ... ... ұлы күніі
осылайша қоғам да жаңарған. Яғни, ... аты ... тұсі ... бір бұтындай үш шарт – Тепе-теңдік, ... және ... - ... үйлесімін тауып, ... ғана құт ... ... Сол ... ... тойында «ағыл-тегіл молшылық болсын» деп,
көжені аса тойғанша ішкен.
Наурызды ... ... ... (көрісу, көп көже,
үйқыашар, самалық айту, дір еткізер, селт еткізер, т.б.) қатар әр ... ... ... ... ... ... ... он екі
бала әр жылдың атына белініп: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, ... ... ... ... ит, ... болып маскі жасап, жылан ... ... ... ... ... ... ... маңырап, жылқыша кісіиеп, әр жыл бір-
бірімен айтысқан (жалпы қазақта: ата-тек айтыс, тау айтыс, өзен ... ... т.б. ... ... ... жылы мен ... ... айтысы:
Емшегім - сүт, терім - бойым, денем - ет,
Сен Жылқы, мен тұрғанда адамға ... ... ... мен қасында,
Сен бір безбе, кісендеулі қашанда, [72, 128 б] ... ... ... ... келгенде жұртта қалдың сен сасып,
Жақсы болсаң кетер едің бел асып.
Қымыз барда сүт ... ... ... ... ... ... – деп ... болады. Тегінде осы жыл
айтысытың әр жылға арнап
ақындар мәтінін жазып, оқу-ағарту саласыиа таратса, Наурыздың
мазмұны байи тұсер еді. Халқымызда дастарқан батасы, мал ... ... ... ... ас ... т.б. қатар Наурыздың өз батасы
бар. Әр үйде коже жасалып, ел аттылы-жаяу, ... ... ... ... ... көп ... бата ... періште Әз кешті
Әэден үркіп қар кештті.
Ақ қар, көк мұз жұтатқан
Наурыз келіп, жаз ... ... – Әз ... ... ... біткенге наз кірді, - деп басталады, одан әрі ... ... ... ... ... ... айтылады:
Қазақ ертегілеріндегі Күнікей қызды зерттеушілер құдай (божество) деп
айтып жүр. Демек Күнікей - Күн құдайы. Қазақта ... ... ... ... - ... - «Ұзын сары» деп атау бар. Наурыз келгенде - ... ... ... екен. Мұның мән-мағынасын, семаитикасын анықтау -
зерттеушілердің бір ... ... ... ... ... ертеде тайқазан,
нарқазан деп аталатын үлкеи қазандар болған. Қазан - сонау скиф-сақ, ғұн
заманынан келе жатқан ... ... ... ғұрыптық тамақ пісіретін ыдыс.
Қазақ халқының ортағасырлық астанасы Түркістандағы, Қожа ... ... ... ... ... ... ... да –
көшпенділердің ежелдеи береке мен бірлігінің символы.
Ертеректе Наурыз мейрамыида ауылдың тайқазанына әр үй ... жеті ... ... ... ... ... құятын, сонда 30-50 тамақ қоспасынан
жасалғаи «наурыз ... ... «көп ... ... ... Бұл ... ... елге қадірлі, ауылға белгілі әйел - ... ... ... ... ... ... түбіне міндетті тұрде піскен тамақ
(бауырсақ, тоқаш, ет) салып, құлағына ақтық ... ... ... өкпелейді», «қазан шамданады» деп ырым қылады.
Қазақ арасында екі адам ... ... ... ... қара
қазандай» деп айтылатын сөз тіркестері осыдан шыққан. ... ... ... қамы ... «Қара қазан сар бала, жылап жатыр өоп бала» ... ... ... ... ... Атадан мирас болып келе жатқан
қазаннан айырылу - ... ... ... оны ... тартып алса,
масқарашылық саналатын. Абылай хан 1780 жыл ... ... ... көміп өлтіріп, қатыгездік жасағанда, Олжабай бастаған батырлар ... ат ... ... келе жатқан қазанын алып кетеді.
Түрік армиясының янычарлары сұлтанға қарсы болғанда асханадағы үлкеи
қазанды ... ... ... да бір адам ... адамға ашуланғанда
«қазаныңды тоңкеріп кетейін» деп ғайбат айтады. Қазан да ... ... ... ... ... тоқ ... ел де мықты.
Наурыз күнінің бір ерекшелігі бұл күн көрісуден басталады.
- Амансыз ба?
Ұлыс оң болсын,
Қайда ... жол ... ... ... ... ақты ... Ұлыс ... берсін,
Бәле-жала жерге кірсін – деп құшақтасып көріседі.
Бозбалалар мен қыздар да Ұлыстың ұлы күні емін-еркін бас қосып, ауылды,
елді ... ... мына өлең ... ... алды қара су ... қызығына тоймағаным.
Көмілсем де кетер ме көкейімнен,
Қалқаммен Ұлыс күні ойнағаным [73].
Осы арада бір айта кететін жайт, наурыздың қазақ ... ... ... ... бар. ... ... ... кежемен,
сыбағамен бітеді, халық жаппай «қызылдан - ... яғни ... ... ... ... ... т.б.) көшеді. Сөйтіп көшпендінің қыс бойы
ауыр етті тағамдарды жеген асқазаны дем алады. ... ... ... ... ... ... - бағлан, байлар жылқыдан - тай, кедейлер
ешкіден - лақ жеген, бұл төлдердің еті қара ... ... ... ... ... ... ... мұны маусымдық тамақтану жүйесі деуге болады.
Қазақтардың астрономиялық түсінігі бойынша, Жаңа ... ... ... ... ... екі ... уақыт «күн сәті» деп саналады. Егер
кімде-кім Ұлыс ... күн ... күн ... ... тосып қарсы
алса, оған Наурыздың құты дариды деген дәстұрлі ұғымға сай, Жаңа ... алу ... ... ... ... Күнге иіліп сәлем беріп,
«құт дарысын» деп, айнала теңірекке ақ бүркіп тарасады.
Жаңа жыл ... ... ... төрт түлік мал өсірген, әсіресе
қолы жеткенде, ата-бабаларына, аруақта – рға міндетті түрде еркек мал сойып
құдайы ... ... түні Жаңа жыл ... ... үйге ... «Жалғыз шала сәуле
болмақ деп төрге қос шырақ жағылады.
Барлық ауыл ... ... ... ... ... ... ... күні кәрі-жас
Құшақтасып көріскен,
Жаңа ағытқан қозыдай
Жамырасып өрістен.
Шалдар бата беріскен:
Сақтай көр деп терістен,
Кел, таза Бақ кел ... ... бер ... ... көш ... ... өш ... - қазақтың исламға дейінгі пантеонында жаманшылық ... ... ... ... дейді: «... Мұнда баяғы заманда, Ұлыстың ұлы күні
қалың елдің жаңа тілек тілейтіні көрінеді. Жұп ... ... ... аяқ, ... ... ... «Таза бақ кел» деп, «Көш, Қайрақан көш» аластау -
барлығы да сол заманның тілегі» [74, 39 – -40].
Қазақтардың Жаңа ... ... ... ... ... ... ... оған иіліп
сәлем етуі немесе қымызмұрындық тойында алғашқы қымызды Күнге иіліп, тәжім
етіп ішуі ... көне ... ... ... ... ... ... жұрағаты екенін дәлелдей тұседі. Осылайша, жоғарыда сөз болған
Анахита, Ұмай кие иелері наным-сенімдегі Күн ... әр ... ... бір ғана ... ... ... ... қариялар мен ел басқарған көсемдер Наурыз мейрамы үстінде
ұрпақтары ұмытпай айта ... ... ... бір сөз ... ... ... ... Бір күн ойланып, ойлы сөз таппаған адамды көп ... ... ... ... ... да ... ... сынға ұшырап,
қанша ойланса да жүйелі сөз айта алмаған бір батыр суға ... ... «Көп ... ... ... ... сөз шығып, жазадан аман
қалыпты-мыс деген ел аузында өңгіме бар.
Наурыздың бір мәні – теңдік күні ұлылық пен ... ... бай ... ... күн. Хан ... халін ұғып, қараша ханның төріне
шығатын күн.
XX ғасырдың басында қазақ ағартушы-ойшылдары жаңа ... жаңа ... ... езгіден, көшпенділік тұрмыстан қалжыраған халқының Ұлыстың
ұлы күніне балаша қуанып, өздерінің жүрек ... ... ... ... нұры,
Мақпалдай жердің түрі.
Қуаныш - мал мен жанда,
Қыс шыққан өлмей тірі.
(М. ... ... ... ұлы ақыны Мақтымқұлы ... ... ... ... ... біткен жаңғырар,
Таман орап, тау басын аспан үрпі салбырар.
Жансыздарға жан бітіп, әуен билеп маңды бар,
Жер көгеріп, шөп қаулап, мерейін бір қандырар.
Күнге ... ... ... ... ... жерге түгін қалдырар.
Келе сала наурызым жоқ нәрсені бар қылар! -дейді.
Мейрамдар - ұлттық сананың бір көрінісі, ... ... ... ... сол ... де Алаш арыстарының Наурызды барынша насихаттап, ... алып ... ... ... ... ... Енді ... ел
болғанда, Ұлыстың ұлы күнінің халық жадынан ұмтылған сырлары мен қырларын
қайта жаңғырту бүгінгі күннің талабы.
Пәле-жала жерге ... - деп ... ер ... ... ... ... - бұл күні көрісуден басталады. Ұлыс күнінде ... ... бар: ... ... ... ... болсын!
Өмір жасың ұзақ болсын!
Ұлыс бақты болсын!
Төрт тұлік ақты ... ... ... ... ... төс ... ал әйелдер болса, құшақтасады; ерлер мен
әйелдер кездессе, құшақ айқастырады. Қос қолдап амандасып, төс ... ... ... - ... ... ... - екі ... аман-сау болсын» дегенді
білдіреді. Рәсім бойынша жылына ... рет Жыл ... ... ... ... күніі кәрі-жас,
Құшақтасып керіскен».
Наурыз жырында:
«Ұлыс күніі қазан толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы ... бата ... ... жол ... [74, с. ... ... Ұлыс күні жеті
түрлі заттан - соғымнан ... сұр ет, ... ... сүт, ... ... (тары, кұріш), пияз және сәбізден қазан толы көп көже (наурызкөже)
пісіріледі. Әр үйдің ... ақта (сүт ... көк ... ... мен жеміс жидектер) және қызылдан (еттен істелетін тағамдар)
жеті тұрлі дәм қойылады. Қалыптасқан салт ... ... ... ... ... Ал ... ... қалғанша, жаман қарын жарылсын»
десіп, ... тоя ... Көже ... ... соң,
төрағасы ... ... ас ... ұлы ... оңға ... ... ... малың өріске толсын,
Дәулетіңді асырсын,
Дұшпаның басылсын,
Менің берген бұл батам,
Ұлыс күніге сақтап жүрген сүр батам»- деп үй ... ... ... ... ... ... ... қызылды (етті) уақытымен
көрсетсін» деп тарқасады.
Наурыз көженің қойдың басы мен сүр ет ... ... - қыс ... ... ... ақтың қосылуы жаз тағамымен (сүт, ақ)
қауышудың мәнісі білдіреді. Ал ... ... ... ішу – жыл ... болсын» деген ұғымға саяды. Әдетте Наурыз ... ... ... сапарда жұрген адамдарға қадірменді ақсақалдарға сыбаға сақталады.
«Наурыз айы туғанда,
Той ... еді бұл ... еді ... ... ... айы ... деп атақты ақынымыз Мұқағали ... ... ... күні ... ертемен ерлер қолдарына кұрек, кетпен, ал қыз-
келіншектер құрт, ірімшік, су, піскен ет алып далаға шығады. ... ... аш» деп ... ласқан жігіттер айнала төңіректегі бастаулардың көзін
ашса, «Атаңнан мал ... тал ... «Бір тал ... он тал ... ... ... ... тал егеді. Әйелдер атып келе жатқан Күніге тәу
етіп, «Армысың, қайырымды Күні-Ана!» деп иіліп сәлем береді, «Кеудесі тұкті
Жер-Ана құт ... ... деп ... ... ... май ... жаңа
егілген ағаштарға су буркеді [74].
Ақ түйенің ... ... бұл күні ... ... жас ерекшелігіне
қарай қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... атасымен, күйеу баласы қайын енесімен емін-еркін
қалжыңдаса беруіне болады. Наурыз ... ... іс ... ... ... ... қариялармен көріссем, батасын алсам, болашақ ұрпағыма олардың
күш-қуаты ... ... ... ... бұл ... жас ... көп жасаған,
балалы-шағалы, шежіре қарттармен көбірек көрісуге тырысады. Ежелгі Наурыз
тойының символға толы ең бір ... сәті - өгіз ... ... ... ... ауыл адамдары қотан ортасына нарқазан алып шығып, ... от ... ... ошақ қасына өкіртіп әкеліп өгіз сояды да, оның бауыздау
қанымен ойнап жұрген жас ... ... ... ою ... ... ... «туар жыл қандай болатынын білу үшін» етек-жеңі
мол пішілген толықша екі ... - бір ... бір ... ... шығарып,
алмақ-салмақ ойнайтын таразыға отырғызады. Сондай-ақ көпшілік арасынан
суырылып шыққан жігіт – Әз ... мен қыз – Ұт ... ... ... ... Егер осы ... ... жағы жеңсе, жаңа туған жыл «жақсы ... деп ... Ал ... басымдық көрсетсе, «туған жыл — ... ... деп ... ... ... жағы жеңсе, жұртшылықтың қуануындағы тағы да
бір себеп оның шығу төпкінінде болса керек. Ерте замандағы көшпелі сақтар
мен ... ... ... ... ... атты ... ... [75]. Ал ежелгі түркілердің мифологиялық көне түсінігі
бойынша да жақсылық ... - ... ... Күні бейнелі ұмай ... да ... елі жаңа ... жас ... табалдырықтан оң аяғымен
аттата сала «От-Ана, Май-Ана, Жарылқа! Жарылқа!» деп отқа май ... ізгі ... ақ ... ... ... ... кейіпкері
Ұт бикеш те, ал «Май-Анамыз» -Ұмай Ана. Ата-бабаларымыздың ... ... ... ... ... ... да бір ... қыз бен жігіт тартысында Жаңа ... ... ... қыз ... жеңгенін мақұл көрген.
Қазақтардың Жаңа жылда алғаш шапақ атқан күніді қарсы алып, оған иіліп
сәлем етуі немесе қымыз ... ... ... ... ... ... етіп ішуі секілді көне, архаикалық дәстүрлері олардың ежелден-ақ
Күніге ... сақ ... ... ... дәлелдей тұседі.
Массагеттердің Күніге тәу етіп сиынғаны, оның ... ... ... ... туралы кезінде Геродот пен Страбон ... ... ... ... сөз ... кие, ... ... Ұмай, Ұт сынды
кейіпкерлер -бабаларымыздың наным-сеніміндегі Күні бейнесінің әр ... ... бір ғана ... болса керек.
Аузы дуалы қариялар мен ел басқарған көсемдер ... ... ... ұмытпай айта жұретін бір аталы, ұлағатты сөз артына ... ... ... Бір күні ... ойлы сөз ... адамды көп алдында
айыптап, тіптен ағынды өзенге лақтыратын да болған. Осындай сынға ... ... да ... сөз айта ... бір батыр суға лақтырылар тұста
аузынан «Көп қорқытады, терең батырады» деген сөз ... ... ... күні ... қасиетті саналған. Моған орай ауыл ... ... да, ... сөзі мол бата беруге тырысқан.
«Шалдар бата беріскен,
Сақтай гөр деп терістен.
Кел, тазарайық, кел десіп,
Ем, тілек бер десіп,
Көш, Қайрақан, көш десіп,
Көз ... ... ... ... айтылмақшы, ата-бабаларымыз Ұлыс
күнін түрлі-түрлі нысаналы ... да ... ... Наурыз күні адамдар бақай есеп, пендешілік атаулыдан тазарып,
ар-ұжданы алдында арылуы керек. ... ... ... ... ... құнын
кеш», «Жақсылыққа жақсылық - жай адамның ісі, жамандыққа ... ... ... «Тас ... - ас ат» секілді нақылдарды өзек ... ... ... ... ат ... ... ... жік тұскен бауырлас
ел, руларды, ағайың дос-жарандарды бір дастарқаннан дәм ... ... ел ... ... ... соңында тентіретіп жібергендерді қайта қосып, жалғыз-
жарым ... ... жеке отау ... ... дақ, ... ... деп ... мұгедектерді жақын туыстарының қарауына
арнайы міндеттеп тапсырған.
Жұтқа ұшырап, таяқ ұстап ... ... ... ... күні адаммен»
деп жылу жинап берген. Түрлі жаман әдетке үйір болғандарды халық талқысына
салып, дұрыс жолға ... жол ... ... ... ... күні батуға айналған мезетте ортаға екі ақын шығып, Жақсылық
пен Жамандықтың, Суық пен Жылының, Қыс пен ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ ортаға мифологиялық кейіпкерлер -
Қалтырауық ... мен оның ... ... атты екі ұлы, ... ... Әз мырза және Ұт бикештер шығады. Айтыста күні ұясына
бата елі жеңіледі, зұлымдық иелері - ... ... ... ... ... тым-тырақай жөнеледі.
Қараңғы тұсе екі жерге үлкен-үлкен от ... Жас ... ... ... осы екі от ... өтіп бара жатып қолдарындағы
басына ... ... ... ... ... ... алас, пәледен қалас»
деп хормен өлең айтып, айнала төңіректі отпен тазалап шығады, жастар жағы
жанған оттан ... ... ... ... ... пайда болған бұл
тазарту (арылу) рәсімі - «аластау» деп аталады.
Алтыбақан ... ... ... ... халықтық ойындар ойнайды,
айтысады. Бұл кеште айтылмаған тартылмаған күй, танылмаған шешен қалмайды.
Таң ата көпшілік биіктеу төбенің ... ... ... ... ... алады.
Жаңа жылдың бірінші күнінде күннің қалай атқаны, оның түр-түсі
есепшілердің үнемі назарында ... ... ... ... бұл таңда төрт түрлі болып атуы мұмкін екен: 1) күн егер ... ... қан ... ... ... ол жылы ... өрт көп ... соғыс,
қантөгістер де болуы мұмкін; 2) Егер күн тұсі сары қызыл ... ... ... ... ... ... ... ол жылы құрғақшылық болады. Таулы
аймақтарда ... ... ... ... ... ... өрт шығады; 3)
Күннің түсі күңгірт тартып, қораланып, солғын көрінсе, ол жылы ... ... көп ... 4) Күн сәулесі жан-жаққа шашырап, шапағын төге рауандап
атса, ол жылы жанға жайлы молшылық болады.
Бұрынғы қазақ жұрты ... ... 3 ... 9 ... ... ... ... аумағы өте кең болғандықтан, әр ... ... шөп ... мал ... бір ... ... шығып жатқан кезде,
екінші бөлігінде қыстың ... ... ... Сондықтан Қазақстан
тұрғындары 22 март күнін Жаңа жыл деп санағанымен, ... ... ... ... ... ... бермейді. Дәлірек айтсақ, Жетісу өңірінде 15 ақпанда,
оңтүстік жылы өлкелерде «жыл басы ... ... ... наурыз
торғай, көктұмсық торғай) ұшып келуімен тұспа-тұс Наурыз ... ... ... ... 14-15 ... ... ал ... Қазақстан
тұрғындары Жаңа жылды Үркердің аспанның батыс бөлігіндегі жас аймен
тоғысуына ... ... ... ... ... Жаңа ... көк қылтиып,
мал төлдей бастаған кезде қарсы алып, тойлайтынын өз ... ... ... де жазып қалдырған.
Тепе-теңдік. Наурызды қарсы алу мерзімі Күні мен Түн ... ... Қыс пен Жаз ... пен суық) тепе-теңдікке келген сәттен
бастап тойлануы тегіннен-тегін ... ... орай ... Табиғат
пен Қоғам, Ел мен Ел және ... ... ... ... ара
қатынасында да тепе- теңдіктің сақталуын талап еткен.
Өткен ғасырларға дейін әлемде адамзат пен ... ... ... ... ... ... Ал XX ғасырдан бастап ғылыммен,
техникамен қаруланған адам баласы осы ... ... алды да, ... экологиялық апат төнді. Наурыз тойланбаған соңғы 62 жыл ... ... ... қаншама бұлақ ашылмай, өзендер ... ... ... ... ... отырғызылмай, орман-тоғай
жоғалды.
Жер бетіндегі ел мен ... ұлық (көп ... ... пен ... ... ... арасында тепе-тендік сақталған жағдайда ғана ... ... өмір сүре ... күні адам ... ... ... ... «әйел». «бала» деген
болмай, толық теңдік орнайды. Күніі бүгінге ... ... ... да бір күні ... ... да бір ... бар» деген мәтелдер
қалыптасқан. Бұл әрине бекер айтылмаса керек. ... да бұл күні ... ұлы ... деп ... ... ашу. ... ... жігіттер бастаулардың көзін ашып,
айнала төңіректі тазартады, қариялар тал ... ... ... май ... ақ ... ... табиғаттың өсіп-өнуіне жағдай жасайды.
Сондай-ақ ел ішіндегі талант иелері – ақылшы көсем, қызыл тілді ... ... өнер ... ... құралайды көзге атқан мерген, жауырыны жерге
тимеген палуан, кұміс көмей, жез таңдай ... ... ... ... ... ... ... ұлы күніі олар халыққа танылып,
аттары алты алашқа мәшһұр болады.
Жаңару (ар ... есеп ... Ұлыс күні ... ... өзінің бастапқы
айналу нұктесіне келеді. Мал төлдеп, жер көктейді, жан-жануарлар түлеп,
дүние жаңарады. Осыған орай адамдар да ... су жаңа ... ... ... бұл күніі әр азамат көктөбеге көтеріліп, өткеніне есеп
беріп, ар-ұжданы алдында күніәсінен арылуы қажет саналған. Ел басшылары ... ... ... жік ... ... ... ... ел бірлігін күшейткен. Жанұсынан айырылып, қаңғып ... ... ... ... жетімдерді жеке отау қылған.
Жұтағандарға жылу жинап, кембағалдарды туыстарының ... ... ... ... үйір болғандарды көпшілік талқысына салып,
түзелуге уәделерін алған. Бір ... ... ... ұлы ... ... да ... ... жоғарыда аты аталып, тұсі тұстелген
қазанның бір бұтындай үш шарт – Тепе-теңдік, Игілік және ... - ... ... ... тоқайласқанда ғана құт ... ... Сол ... ... ... ... ... болсын» деп,
көжені аса тойғанша ішкен.
Наурызды мейрамдаудың дәстүрлі атрибуттарымен (көрісу, көп ... ... ... дір ... селт ... т.б.) қатар әр аймақта
өзіндік сахналық рәсімдер өткізілген. ... ... ... он екі
бала әр жылдың атына белініп: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, ... ... ... ит, ... ... ... жасап, жылан болып ысқырып, ит
болып ұлып, ... ... ... ... ... кісіиеп, әр жыл бір-
бірімен айтысқан (жалпы қазақта: ата-тек айтыс, тау айтыс, өзен айтыс, ... т.б. ... ... ... жылы мен Жылқы жылының айтысы:
Емшегім - сүт, терім - бойым, денем - ... ... мен ... ... шет.
Әрбір үйдің әрдайым мен қасында,
Сен бір безбе, кісендеулі қашанда, - ... ... ... ... ... ... қалдың сен сасып,
Жақсы болсаң кетер едің бел асып.
Қымыз барда сүт қазаққа тамақ па!
Сенің құның татымайды жармаққа, -
деп кісіиеген болады. Тегінде осы жыл ... әр ... ... ... ... оқу-ағарту саласыиа таратса, Наурыздың
мазмұны байи тұсер еді. ... ... ... мал ... ... жорық батасы, ас батасьг, т.б. қатар Наурыздың өз батасы
бар. Әр үйде коже жасалып, ел аттылы-жаяу, ... ... ... ... ... көп ... бата ... періште Әз кешті
Әэден үркіп қар кештті.
Ақ қар, көк мұз жұтатқан
Наурыз келіп, жаз кірді.
Жаз періште - Әз ... ... ... біткенге наз кірді, [76]- деп басталады, одан әрі елді-жерді пәле-
жаладан, апаттан қорғап, аяғында ... ... ... ... ... ... құдай (божество) деп
айтып жүр. Демек Күнікей - Күн құдайы. Қазақта сонымен қатар Ұлыстың ұлы
күні - ... - ... ... деп атау бар. ... келгенде - «Ұзын сары
келді» ... ... ... ... ... ... ... бір міндеті болып отыр. Қазақ ауылдарында ертеде тайқазан,
нарқазан деп ... ... ... ... ... - ... скиф-сақ, ғұн
заманынан келе жатқан «жеті қазынаның бірі», ғұрыптық тамақ ... ... ... ... ... ... Қожа ... Ясауи
ғимаратыидағы «қазандық» аталатын ... ... ... да –
көшпенділердің ежелдеи береке мен бірлігінің символы.
Ертеректе Наурыз мейрамына ауылдың ... әр үй ... жеті ... ... пісіріп әкелген көжелеріи құятын, сонда 30-50 тамақ қоспасынан
жасалғаи «наурыз ... ... «көп ... ... ... Бұл аспаздық
жұмыстың бәрін елге қадірлі, ауылға белгілі әйел - бәйбіше ... ... ... ... ... ... міндетті тұрде піскен тамақ
(бауырсақ, тоқаш, ет) салып, құлағына ақтық байлап ... ... ... «қазан шамданады» деп ырым қылады.
Осы арада бір айта кететін жайт, ... ... ... ... ... қатынасы бар. Наурызда соғымның қалған-құтқаны кежемен,
сыбағамен ... ... ... ... - ... яғни ... ... қымыз, құрт, ірімшік, т.б.) көшеді. Сөйтіп көшпендінің қыс бойы
ауыр етті тағамдарды ... ... дем ... ... шіліңгір ыстығында
қазақ асқазанға жеңіл: қойдан - бағлан, байлар ... - тай, ... - лақ ... бұл ... еті қара күзге, күздік сойғанға дейін
адам ағзасына жеңіл болған, мұны ... ... ... ... ... ... ... бойынша, Жаңа жылда Күннің көзі
көрінген уақыттан кейінгі екі сағат уақыт «күн сәті» деп ... ... Ұлыс ... күн ... күн шұғыласын маңдайымен тосып қарсы
алса, оған ... құты ... ... дәстұрлі ұғымға сай, Жаңа күнді
қарсы алу салты қалыптасқан. Күлімдеп керінген ... ... ... ... ... деп, айнала теңірекке ақ бүркіп тарасады.
Жаңа жыл Наурызды мерекелеумен қатар, төрт түлік мал ... ... ... ... ... ... түрде еркек мал сойып
құдайы тамақ берген.
Қызыр түні Жаңа жыл табалдырық аттап, үйге енгенде ... шала ... деп ... қос ... ... ауыл ... бір-біріне сәлем бері, жақсы тілектерін
білдіріскен. Мәселен,
Ұлыс күні кәрі-жас
Құшақтасып ... ... ... ... бата беріскен:
Сақтай көр деп терістен,
Кел, таза Бақ кел десіп,
Ием, тілек бер десіп,
Көш, Қайрақан көш десіп,
Көз көрмеске өш ... - ... ... дейінгі пантеонында жаманшылық иесі. ... ... ... ... «... ... баяғы заманда, Ұлыстың ұлы ... ... жаңа ... ... ... Жұп ... ... кетік аяқ, кетік
шөміш сындыру, көріскенде «Таза бақ кел» деп, «Көш, Қайрақан көш» аластау -
барлығы да сол ... ... [76, ... Жаңа ... ... ... ... күнді қарсы алып, оған иіліп
сәлем етуі немесе ... ... ... ... ... ... ... ішуі секілді көне дәстүрлері олардың ежелден-ақ Күнге табынған ... ... ... ... ... ... ... сөз болған
Анахита, Ұмай кие иелері наным-сенімдегі Күн ... әр ... ... бір ғана ... болса керек.
Аузы дуалы қариялар мен ел басқарған көсемдер Наурыз мейрамы үстінде
ұрпақтары ұмытпай айта ... ... ... бір сөз ... ... ... ... Бір күн ойланып, ойлы сөз таппаған адамды көп ... ... ... ... лақтыратын да болған. Осындай сынға ұшырап,
қанша ойланса да жүйелі сөз айта ... бір ... суға ... ... «Көп ... терең батырады» деген сөз шығып, жазадан ... ... ел ... ... ... бір мәні - теңдік күні ұлылық пен кішілік жасалатын, бай мен
жарлы жарасатұғын күн. Хан ... ... ... ... ... ... күн.
Наурыз күні адамдар бақай есеп, пендешілік атаулыдан тазарып, ар-ұжданы
алдында ... ... ... күні ... ... атаңның құнын кеш»,
«Жақсылыққа жақсылық - жай ... ісі, ... ... - ер ... «Тас ... - ас ат» ... ... өзек етіп, ту ... ... ат ... ... ... жік ... бауырлас ел,
руларды, ағайын, дос-жарандарды бір дастар-қаннан дәм ... ... ел ... ... ... ... жылдарында, 1920 жылы жас Кеңес ... ... ... тарту етті. Мәселен, 1925 жылы 22 март ... ... ... ... ... ... мейрамымен құттықтап,
өзінің бірінші бетіне ірі ... ... қар ... жаз ... ... ... ... бұл Наурыз! – [76, 198 б]
деп жазды. Осылайша ... ... ... Ұлыс күні ... салдарынан 1926 жылқайтадан күрт тоқтатылды. Одан ... ... ... бағы ашылды деп айта қою қиын. Ол ... ... ... ... ... деген жалған жаламен қуғынға
ұшырады. Халық жадында еміс-еміс, үзік-ұзік ... ... ... кейбір өңірлерінде ошақ басында тойланып келсе, кейбір
аймақтарында мұлдем ұмытылған. Бір халыққа ... ... ... ғана ... ... ... - ... қайта тіріліп, жаңғырып,
халқымен қауышуына Бүгінгі қайта құру ... ... мен ... ғана ... алып берді. Қоғамдық пікірге көңіл қойған ұкімет
орындарының тікелей басшылығымен 1988 жылғы ... ... ... ... ... ... аудандарында 62 жылдан соң тұңғыш рет Наурыз тойы
тойланды. 1991 ... ... ... Күні ... -Жыл басы тойын жалпыхалық
болып қарсы ала бастадық.
Кезіндегі кеңестік асыра ... ... ... бағы ашылды деп
айта қою қиын. Ол бірде «діни мейрам», бірде «ескіліктің сарқыншағы» деген
жалған жала мен ... ... ... ... ... үзік-үзік болып
сақталған Наурыз Қазақстанның кейбір өңірлерінде жасырын ... ... ... ұмытыла бастады. Бір халыққа тиесілі ұлттық мереке ғана
емес, жалпы халықтың интернаңионалдық мейрамы - Наурыздың ... ... ... қауышуына бүгінгі демократия мен жариялылық салтанаты
ғана ... алып ... ... ... ... ... ... орындарының
тікелей басшылығымен 1988 жылғы кектемде ... ... мен ... ... ... 62 ... соң өз мәнінде Наурыз тойы тойланды.
Осыдан бастап ежелгі Күн ... - Жыл басы ... ... ... ... ... бастады.
Тарауымызды қорыта келе айтарымыз, қазіргі таңда әлі де ... ... ... келе ... жеткілікті дәрежеде мерекеленбейді
т.с.с. сөздерді жиі естуге болады. Мысалы: біз Жаңа жылға, 1-ші қаңтарға
қалай ... ... ... қалай көңілденеміз, ал өстіп қаншама
әбігерленіп ... Жаңа ... бар ... - ... ... ... ... әр адам Наурызды өз отбасынан бастап, дайындалып атап ... ... ... да ... де сіңе берер еді. Сол себепті
де ұлттық ... ... оны сол ... ... қалырып,
қалыптастыру жолында наурыз мейрамының да ерекшелігін есте сақтауымыз
қажет. Жас ұрпақ ... ... ... мен жас ұрпақ санасына қажетті
тұстарын одан әрі насхаттай түсуіміздің қажеттілігінің ... ... ... ... ... Кеңес үкіметінің кезіндегі
коммунистік ... ... ... ... ... ... шынайы төл тарихымызды жазатын уақыт келді.
Ұзақ жылдар бойына ... ... де кең етек ... ... болатын.
Тәуелсіздік таңынан кейін дінімізді де, тілімізді де, ... да ... ала ... ... ... ... ... құрылған «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша, ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Біздің
Қазақстан аумағында, Орта Азия жерлерінде дүниеге көне ... ... ... діні ... көптеген жаңа деректер қолға кіргізілді.
Осы жаңа деректерге ... ... ... ... ... ... көріп, бұл дінге бұрынғы евроцентристік көзқарасты сынап,
жаңа ой-пікірлер пайда болды.
Абаста (Авеста) – зороастризмнің қасиетті ... ... ІІ ... ... ... ... Оның бізге парсы тілінде жазылған нұсқасы
жеткен. ... ... ... тіл ... ... ... ... кітабының парсы тілінде жазылғандығын
тілге тиек етіп, ол дінді пайда етуші ... ... Азия мен ... этностарының ата-бабалары деп, том-том кітаптар жариялады және
оны жалғастыруда. Кейінгі жылдарда жаңадан табылған жазба деректер ... ... ... ... ... ... босқа шығаруда. Ариилер мәселесін бір лингвистикалық (тіл)
мәліметке сүйеніп шешу мүмкін емес. ... ... ... ... ... жаңа ... ... жазу қажет.
Діннің о баста пайда болуына ең басты себепші болған күш- тылсымға
толы ... мол ... ... ... ... адам ... бел алып және ... үрейлене қарауына жағдай жасаған
қоғамдық бақсылық өндірістің даму дәрежесінің төмендігі. Бұдан туындаған
Көк Тәңірге ... ық ... ... өзіндік ықпалының әсері
көшпенділерді өмірде аралас наным – сенімдерді немесе қосарлаған рәсімдерді
жүзеге асыруға әкелді. ... ... ... мен ... ... ... жер шарының қай түпкірінде болсын адамдар дамудың ... ... ... мен күнді, ай - жұлдыздарды тәңірі көріп
сыйынбағаны жоқ. ... ... өзі ... ... ... ... ... береді. Аспанның түсі көгілдір болғандықтан көшпенділер оны «көк»
деп те атаған. Тәңір бұл көне ... ... ... ... сипатқа ие болған: жоғарғыны, көкті, аспанды көрсетеді; жаратушы
қызметін айтады; жазалаушы қызметін айтады; еркектік бастаумен ... ... ... ... өмір ... ... өз заманында
қазақтың ұлы ғалымы Ш.Уәлиханов та жіті аңғарды. «Табиғат және ... ... өлім ... ұғымға тіптен түсініксіз, таңғажайып құпия құбылыс болып
келеді», – деп ... Ол ... ... ... атты
мақаласында – Табиғат пен адам! Әлемнің таңғажайыптылығын тану, ұғыну
қажеттілігі, адамға ... өмір мен өлім ... және ... ... ... шамандықты туғызды.
Шамандық дегеніміз - әлемдік дүниені сүю, ... ... ... және ... ... ... аруағын ардақтау... Шамандық
дегенді адам құдіретті Күн нұрына қарап ... ... ... ... жетпей табынды, қара аспанға нұр сепкен Айды ... ... ... адам табиғаттың барлық құбылыстарына мінәжат етті, өзінің
ұғымы жетпейтін, уақыт сияқты мәңгі, ... ... ... ... ... ... ... Ахура – Мазда мен қара
мейірімсіздік құдайы Анхра – Майнью ... ... ... мен ... ... ... ақыр ... мейірімділік жеңіске жетіп әділеттілік
орнайды» деп сенді. Оған ... ... отқа ... ... ... ... ... ірі қара) қастерлеу сияқты жолдар таңдалынып алынды.
Қазіргі ... ... бұл үш ... да ... ... мен ...... айғақ көрініс тапқан.
Әр түрлі себептерге байланысты ХХ ғасырда зороастийліктердің қауымы
ерекше қауіп алдында тұр. 1976 ... ... ... ... 129 ... адам осы ... ұстанған. Оның 82 мыңы Үндістанда, 5 мыңы ... адам ... (Шри – ... 25 мыңы ... ( оның 19 мыңы ... мыңы ... АҚШ, Канада да, 200 адам Австралияда өмір сүреді. 1970
жылдары ... ... ... федерациясы
ұйымдастырылды. 1975 жылы ... ... І ... ... ... ... 1977жылы ІІ Солтүстік – Американдық
симпозиумы өтті. 1960 жылы ... І ... ... 1964 және 1978 ... ... өтті. Ал 1990 жылы өткен санақ
бойынша небәрі 40 мың адам дінге ... ... ... ... ... терминімен салыстырғанда парсизм термині кеңінен қолданыс
табуда.
Қорыта келгенде, біріншіден, «Авестаның» Отаны – Орта ... ... ... ... ... бұл ... мұра парсылар мекендеген жерде
жасалмаған, Иранға, өзге ... ... ... ... жетіп, кейін
солардың игілікті қазынасына айналған. Қысқасы, түркілердің, соның ішінде
қазақ ... ... ... ...... ... діні, тарихы,
өмір сүру ережелері, философиясы – бәрі ... ... ... төрт кезеңнен тұрады. Екіншіден, діннің міндеті, егер ол ... ... ... ... ететін болса, жұртшылықты Құдайға күні ... ... ... ... ... ... ... емес, еркін өмір сүретін
қоғамдастық ... ... ... табылады. Бұл орайда қазақ халқының әдет-
ғұрыптары мен діни наным – сенімдері ұдай қоғам ... ... ... ... тіршілік болмысын шыңдауға қызмет етіп отырды.
Ислам діні дүниеге келгенше ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар ... ... ... ... әлі ... дейін сарқыншақ діни ретінде
сақталған. Бұл діннің қалдықтары қазақ халқының тұрмысында да ... ... ... ... өмір сүріп жатыр. Бізіңше, көне діннің
қалдықтары біздің халықтың арасында сақталуы ... ... ... ... ... ... ... Батысында
көбірек кездесетін көрінеді. Оның себебі, зороастризм дінінің алғашқы
өрбіген, кең тараған ... осы ... ... ... ... ... Бірақта, Орталық Азияның басқа да бөліктерінде жоқ ... ... Ол ... ... да бұл діннің ... ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде, артефактлерде
зороастризм дінінің алғашқы дүниеге келгенін, оның жер ... ... ... және ... ... ... осы зороастризм дінінен
алады – деген пікірге қосыламыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... Н.Ә. ... ...... ... 1999. – 296 ... ... Е.Э. Отрывки из Авесты // Восток: журнал литературы, ... ... ... ... – М. –Л., 1924.
3. Брагинский И.С. Авеста. // Авеста в ... ... ... общ. ред., ... справочн. раздел. И.В. Рака. Изд. 2 – е.,
исправл.. – СПб.: Журнал «Нева», 1998. – С. 22– ... ... В.И. Два ... в ... // ... Древней Истории. –
1990. – №4. – С. 198– 207.
5. Грантовский Э.А. Ранняя история иранских племен Передней ... ... 1970. – 393 ... ... И.М. ... ... // ... Востока. Т.1.
– М.: Изд фирмы «Восточ. лит.» РАН, 2000. – С. 587–590.
7. Толстов С.П. По ... ... Окса и ... – М.: ... 1962. – 322 ... ... В.В. Родина зороастризма // Советское востоковедение. – T.V.
1948. – C. ... ... ... в ... (Историко-этнографический очерк).
– М.: Наука, 1982. – 133 с.
10. Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. 3-е изд. – СПб., 1994. ... ... ... Л.А. ... // Мифы ... мира// – Т. 1 – С. 460–
461.
12. Авеста. – СПб: Журнал «Нева», «Летний ... 1998. – С ... Рак И.В. Мифы ... и раннесредневекового Ирана / И.В.Рак. – СПб –
Москва.Нева Летний Сад, 1998. – 559 c.
14. Авеста. Избранные гимны. Перевод с ... ... М. ... народов», 1993. – 205 c.
15. Васильев Л.С. ... ... ... – М. ... ... 1988. ... с.
16. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. – Алматы. Ана тілі, 1996. – 40 ... ... А.Г., ... А.Н., Кенисарин Д.А., Мельник Е.В. Ислам ... ... ... ... ... ...
Алматы. Арыс, 2001 – 195 с.
18. Тимошинов В.И. Культурология: Казахстан – Евразия – ...... ... ... 1997. – 336 ... ... А.Х., ... С.А. Духовное наследие казахского
народа. – Алма-Ата: РИК,1991. – 89с.
20. Орынбеков М.С. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1996. –
163 б.
21. Затов Қ.А. Зороастризм және мәдениеттер диалогы. ... ... ... ... ... алу үшін қорғалған
диссертацияның авторефераты. – Алматы. 10 қыркүйек, 1998 ж. – 33 б.
22. ... К.А. ... и ... ...... ... ... Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. – Алматы. Ғылым,
1999 – 198 б.
24. – ... С.И. ... ... ... пен жаратуштралық
ілімді зерттеудің ғылыми-практикалық мәселелері. – Алматы. Арыс, 2009.
– 543 б.
25. Шәлекенов-Баласағұни У.Х. Орталық Азиядағы ... ... ... Қазақ университеті, 2011. – 258 б.
26. Аханов Б. Дін және ... ...... ... ... – 130 б.
27. Источниковедение истории Древнего Востока. – М. «Высшая школа», 1984.
– 392 с.
28. Шубаева У.К. Зороастризмнің ұлттық ... ... ... // ... ... сериясы. – Алматы, 2007. – №3(29). – 182-185 б.
29. Байбатша Ә. Қазақ даласының ежелгі тарихы. – Алматы: ... 1998. ... ... ... М. ... Древнего Мира. – М. Прогресс, 1977. – 413 с.
31. Ақатаев С.Н. Мировоззренческий синкретизм казахов. – Изд-во: Алматы,
1994.-155с.
32. ... Қ.Д. ... ... ... ... // ... ... политология және мәдениеттану сериясы. – 2004. –
№ 1(21). – 69–72 б.
33. Еңсегенұлы Т. ... ... ... ... // ... – 2002. ... – 24–27 б.
34. Еңсегенұлы Т. Түп-төркін қайда? // Қазақ батырлары. – 2001. – №6. ... ... ... Т. ... ... // ... – 2001. – №11. – 10-11
б.
36. Орынбеков М.С. Верования древнего Казахстана. – Алматы. ИРК, 1997. ... ... ... Г.М, Грантовский Э.А. От Скифии до Индии. – М. Мысль,
1983. – 206 ... ... М. ... – Алматы, 2002. – 408 б.
39. Жолдасбаев С.Ж. Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан. – ... 1995. – 175 ... Есім Ғ. Абай ... // ... ... – 2005. 13-наурыз.
41. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и ... де ... ... ... ... – Алматы: Гылым, 1993. –
248 с.
42. Батрольд В.В. Двенадцать ... по ... ... ... ... // Соч., Т.5. – М., 1968. – 759 ... Ақатаев С. Күн мен көлеңке. Ғылыми – ... ...... ... – 239 ... ... словаръ. – М.: Сов. энциклопедия, 1990. – 672 с.
45. Қасабеков А., Алтаев Ж. Қазақ философиясы. – Алматы. Ер – ... – 184 ... ... Б.Е. ... ... IX – XI вв. по ... ... – Ата. Наука, 1972. – 156 с.
47. Илгидаева С.М. Көне түркілердің діни көзқарастарының ... ... ... ... ... – 2002. – № 4(27). – 83–85 ... Ежелгі дүние тарихы. І бөлім. – А. Ғылым, 1976. – 556 б.
49. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти ... Т. 1. – ... ... – 430 ... ... Т.Қ. ... мен мұраттар. – Алматы. Білім, 1990. – 320 б.
51. Қараманұлы Қ. Тәңірге ...... Ана ... 1996. – 40 б.
52. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы. Білім, 1994. – 480 ... ... Н.С. ... кулътуры тюрков. – Алматы,Білім, 1998. – 138 с.
54. Орынбеков М.С. История философской и общественной мысли Казахстана. –
Алматы: ... ... ... 1997. – 161 ... Тарақты А. Ауызша тарихнама // Қазақ. – Алматы. Білім, 1994. – 176 ... ... С.Г., ... Г.И. Казахстан летопись трех тысячелетий. –
Алматы. Рауан, – 1992. – 374 ... ... ... дүниетанымы. Жиырма томдық. І том. – ... 2005. – 496 ... ... Г. ... ... и ... // Азия и ... сегодня.
– 2000. – №6. – 50-56 с.
59. Қыраубай А. «Қазақ мифологиясы және Авеста». // Жұлдыз, – 1996. ... ... С. ... ... мен ... ... 1994. – 82 б.
61. Ахмадиев Ж. Наурыздын өз батасы бар // Қазақ әдебиеті. – 1996. – ... ... А. ... // Қош ... Наурыз. – Алматы, 1993. – 170 б.
63. Дулатов М. Қош келдің ... // ... М. ...... – 278 ... Қожа Әли Термизи. Наурызнама // Қазақ ... – 1996. – ... ... Б. Наурыз // Парасат. – 2002. – № 3. – 48-49 ... ... Т.М., ... О.Е. ... // ... әдет-ғұрыптары мен
салт-дәстүрлері: өткендегісі жөне бүгіні. Мақалалар жинағы. – Алматы,
2001. – 184 б.
67. Шәкәрім. ... // Қош ... ... – Алматы, 1993. – 137 б.
68. Қаралұлы А. Қазақ ... ... ... ... 1997. – 368 ... ... көне ... /Дайындаған М.Қани. – Алтаты, 1993. – 350 ... ... Б.Н. ... ... ав ...... 1970. – 275 ... Әуезов М. Сыршылдык салт-өлеңдер // Әуезов М. ... ... ...... ... Байтанаев Б.А. Диваев А.А. – Очерк ... и ...... 2004. – 260 с.
73. Сабитов Н. Мектебы и медресе у казахов. – Алма-Ата, 1950. 50 с.
74. ... К. ... в ... ... этничность и общество.
– Алматы, 1998. – 241 с.
75. Қыдыралин Ұ., Төлепбергени Т. ... ... ... // ... – 1998. – № 1.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 113 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Зороастризм тарихы. Қазақ мәдениетіндегі зороастризм көріністері29 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері27 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер27 бет
Көне түріктердің діні, наным-сенімдері және салт-дәстүрлері19 бет
Магия – наным сенімнің ерекше формасы ретінде99 бет
Наным-сенім өлеңдерінің түрлері76 бет
Сөз, наным және оларды еркін білдіру құқығы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь