Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық және көркемдік ерекшеліктері

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Жазушы шығармаларының жанрлық, тақырыптық болмысы
Прозалық шығармаларының жанрлық сипаты
Прозалық шығармаларының тақырыптық ерекшеліктері
Қаламгер шығармаларындағы заман көрінісі
Жазушы шығармаларындағы философиялық мәселелер және психологизм
Т. Әбдіков прозасының көркемдік ерекшеліктері
Жазушының шығармаларындағы экзистенциализм
Жазушының стильдік және тілдік ізденістері
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиетінде өзіндік орны, қолтаңбасы бар, шығармашылық деңгейі жоғары қаламгерлеріміздің бірі – Төлен Әбдіков. Жазушы прозалық шығармаларында әрқилы тақырыптарды өрбіту арқылы қазақ халқының кеңес дәуіріндегі тақсіретін астарлы түрде болса да сабақтастыра білген. Ұлтымыздың жоғала жаздаған тілі мен дәстүрін, мінезі мен табиғи қасиеттерін көрсетуге, адам болмысының сан қатпарлы құпияларын ашуға ұмтылуы – жазушы шығармашылығының негізгі арқауы. Жазушы қазақ әдебиетіндегі «қос тұлғалылық», «жатсыну» теорияларын жаңа тұрғыдан шығармалары («Оң қол» әңгімесі, «Парасат майданы» повесі) арқылы дамыта түсті. Т. Әбдіков шығармаларындағы образдар жүйесінің байлығы, тіл көркемдігі, сурет, бейне, мінездеу, психологиялық иірімдер, ішкі монолог пен диалог – түгелдей әдебиеттің классикалық үлгілерін үйренуден, оны өз жолымен дамытудан туған жаңалықтар. Аталған жұмыста Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларының тақырыптық, жанрлық сипаты, идеялық-көркемдік ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ұлт болашағы оның тәуелсіздігінде екенін уақыт шындыққа шығарып берді. Кез келген ұлттың, халықтың тағдыры, басынан өткерген тарихи кезеңдері ең алдымен сол халықтың әдебиетінде із тастайтыны баршамызға мәлім. Міне, жазушы Т. Әбдіков жеке адамның санасындағы, ойлау жүйесіндегі сан алуан сезімдік, психологиялық, философиялық құбылыстарды, ой ағымына, түс көруді талдауға және де психологиялық сыртқы детальдарға бірден-бір ерекше көңіл аударатындығын ескере отырып, қаламгердің прозалық шығармаларының өзіндік сипаты, өзіндік қолтаңбасы мен стилі бар екендігін дәлелдеуге тырыстық.
Төлен Әбдіковтің шағын жанр – әңгімеден бастап, повестері мен романы жеке дара түбегейлі ғылыми тұрғыдан сараланбаған. Тек тәуелсіздік жылдардан бастап прозалық шығармалары салыстырмалы түрде ішінара қарастырыла бастады. Алайда жазушының прозалық шығармаларындағы әлеуметтік ахуал мен кейіпкер характері, тілі мен жазушының өзіндік стилі жүйелі түрде жан-жақты сөз болып, ғылыми тұрғыдан арнайы зерттеу нысанасына айналмағандықтан, қаламгердің прозалық шығармалары толығымен өз тиесілі бағасын ала қойған жоқ. Осы тұрғыдан келгенде, суреткер қаламынан туған шығармалардың мазмұны мен құрылымын, көркемдік ерекшеліктерін, шеберлік сырларын зерттеу – қазақ әдебиеті ғылымы үшін аса маңызды істердің бірі болып табылады. Өйткені жазушы Т. Әбдіков прозасында қазақ баласына рухани азық болатын өзіндік ерекшелігі бар. Қаламгер шығармаларында тоталитарлық саясаттың қыспағы ашық та, айқын берілген. Біз Т. Әбдіковтің проза жанры саласындағы шығармаларын уақыт талабы тұрғысынан танып, талдау, бағалау мақсатын алдымызға қойып отырмыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық ерекшеліктері ішінара зерттеу объектісіне алынғанымен, әлі де саралауды қажет етеді.
1 Әбдіков Т. «Оң қол» менің өзге шығармаларынма обал жасап жүрген секілді... // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 22 қыркүйек.
2 Хамзина Қ.М. Қазақ повестеріндегі көркем уақыт және кеңістік
(ХХ ғ.70-80жж): филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы: 2004. – 30 б.
3 Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде (1991-2001жылдар).
– Алматы: Алатау, 2006. – 352 б.
4 Әбдікұлы Т. Әке. – Алматы: Қайнар, 2005. – 376 б.
5 Тұрғалиев О. Пенделік мұң мен періштелік үміт жаршысы. – Алматы: Жалын, 1997. – 255 б.
6 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым, 1982. – 148 б.
7 Әбдіков Т. Оң қол. – Алматы: Ата мұра, 2002. – 378 б.
8 Керейқұлов Қ. Теңізге түскен жел қайық. – Алматы: Жалын, 1985.
– 328 б.
9 Исабеков Д. Адами парасат, әлеуметтік тереңдік //Заман Қазақстан.
– 2002. – 6 қыркүйек. – 14 б.
10 Әбдіков Т. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1969. – 146 б.
11 Байғұт М. Ақпандағы мысықтар. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2000. –328 б.
12 Әбдік Т. // Айқын. – 2005. – 3 наурыз. – 9 бет.
13 Әбдіков Т. Өліара. − Алматы: Жалын, 1985. − 394 б.
14 Әбдік Төлен. Бәріміз де Оңтүстіктенбіз (Сұхбат) // Оңтүстік Қазақстан. – 2007. – 18 қаңтар. – 2 б.
15 Литературный энциклопедический словарь. – Москва: Советская энциклопедия, 1987.
16 Базарбаев М. Заман тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997.
– 504 б.
17 Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар.
– Алматы: М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты, 2001. – 276 б.
18 Хамзин М. 60-80 жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы: Филол.ғыл.доктор.автореф.: – Алматы, 1997.

ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ

1 Т. Әбдіков прозалық қазақ шығармаларының тақырыптық ерекшеліктері / Қазақстанның ғылыми әлемі. – №3(13)- №4(14). – 43-45 бб.
2 Төлен Әбдікұлының шығармашылық нысаны / Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2008.  №9. - 121-125 бб.
3 Т. Әбдіковтің «Өліара» романындағы заман шындығы / Инновациялық технологияны тиімді қолдану негізінде педагог кадрларын даярлау сапасын жетілдіру: Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - ІІ том. - Шымкент, 2007. - 71-75 бб.
4 Т. Әбдіковтің әңгіме-хикаяларының тақырыптық ерекшеліктері // Қаз ҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. - 2008. - №4(112). - 78-80 бб.
5 Жазушы Т. Әбдіковтің шығармашылығындағы стильдік, тілдік ерекшеліктер сипаты // Қар МУ Хабаршысы. Филология сериясы. - 2009. - №1(53). - 61-66 бб.
6 Т. Әбдіковтің «Өліара» романындағы тарихи шындық // Ж. Баласағұн атындағы Қырғыз ҰУ Жаршысы. Гуманитарлық ілімдер. - 1 серия. - 21-25 бб.
7 Т. Әбдікұлының «Өліара» романындағы образдар жүйесі / ХХ ғасыр қазақ әдебиетін оқыту мен зерттеуідің өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Алматы: Қазақ университеті, 2008. - 251-255бб.
8 Т. Әбдікұлының жазушылық шеберлігі / Әуезов оқулары – 7: М. Әуезов және қазақтанудың өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. - Шымкент, 2008. - 233-237 бб.
9 Т. Әбдіковтің прозасындағы модернистік сарын / ХХІ ғасырдағы жоғары кәсіби білімді мамандар даярлаудың мәселелері: кешегісі, бүгіні және болашағы: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. -Шымкент, 2009. -183-186 бб.
10 Т. Әбдіковтің шығармаларындағы заман көрінісі / Қазақ мемлекеттілігі және түркі әлемінің тарихи-мәдени құндылықтары: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. - І том. - Шымкент, 2009. - 255-259 бб.
11 Т. Әбдіков прозасының тіл өрнегі, стиль ерекшелігі / Х. Сүйіншәлиев және қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - 2 кітап. - Алматы, 2009. – 204-209 бб.
        
        ӘОЖ   821.512.122.09                                       ... ... ... ... ... шығармаларының жанрлық, тақырыптық және
көркемдік ерекшеліктері
10.01.02 – қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
Жұмыс М.О. ... ... ... ... ... ... ... кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекшілері: ... ... ... ... ... докторы,
профессор
Қ. Әбдезұлы
Ресми оппоненттер: ... ... ... Д. Ысқақұлы
филология ғылымдарының кандидаты
А. Мәуленов
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... ... 2010 жылы «___» ____________ сағат ____ әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінің филология ... ... ... беру ... Д 14А.02.22 диссертациялық кеңесінің мәжілісінде
қорғалады.
Мекен-жайы: 050040, Алматы қаласы, әл-Фараби даңғылы, 71, Қаз ... ... ... ... ... ... ... ниверситетінің ғылыми
кітапханасында танысуға болады.
Автореферат 2010 жылы «__» __________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғылыми хатшысы,
филология ғылымдарының докторы,
профессор З. ... ... ... ... әдебиетінде өзіндік орны, қолтаңбасы
бар, шығармашылық деңгейі жоғары қаламгерлеріміздің бірі – ... ... ... шығармаларында әрқилы тақырыптарды өрбіту арқылы қазақ
халқының кеңес дәуіріндегі тақсіретін ... ... ... да ... Ұлтымыздың жоғала жаздаған тілі мен дәстүрін, мінезі мен табиғи
қасиеттерін көрсетуге, адам ... сан ... ... ...... ... ... арқауы. Жазушы қазақ
әдебиетіндегі «қос ... ... ... жаңа ... («Оң қол» ... ... майданы» повесі) арқылы дамыта
түсті. Т. Әбдіков шығармаларындағы образдар ... ... ... ... ... мінездеу, психологиялық иірімдер, ішкі монолог
пен диалог – түгелдей әдебиеттің классикалық үлгілерін үйренуден, оны ... ... ... ... ... ... Т. Әбдіковтің прозалық
шығармаларының тақырыптық, жанрлық сипаты, идеялық-көркемдік ... ... ... ... Ұлт ... оның ... уақыт шындыққа шығарып берді. Кез келген ұлттың, халықтың тағдыры,
басынан өткерген тарихи кезеңдері ең алдымен сол ... ... ... ... ... ... ... Т. Әбдіков жеке ... ... ... сан ... ... психологиялық,
философиялық құбылыстарды, ой ағымына, түс көруді талдауға және ... ... ... бірден-бір ерекше көңіл аударатындығын
ескере отырып, қаламгердің прозалық шығармаларының өзіндік сипаты, өзіндік
қолтаңбасы мен ... бар ... ... ... ... ... жанр – әңгімеден бастап, повестері мен романы
жеке дара түбегейлі ғылыми ... ... Тек ... ... ... ... ... түрде ішінара қарастырыла бастады.
Алайда жазушының прозалық шығармаларындағы әлеуметтік ахуал мен кейіпкер
характері, тілі мен жазушының ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан арнайы зерттеу ... ... ... ... ... өз тиесілі бағасын ала қойған
жоқ. Осы тұрғыдан келгенде, суреткер қаламынан туған шығармалардың мазмұны
мен құрылымын, ... ... ... ... ...... ғылымы үшін аса маңызды істердің бірі болып ... ... Т. ... ... ... ... ... азық болатын өзіндік
ерекшелігі бар. Қаламгер шығармаларында тоталитарлық саясаттың қыспағы ашық
та, айқын берілген. Біз Т. ... ... ... ... шығармаларын
уақыт талабы тұрғысынан танып, талдау, бағалау мақсатын алдымызға қойып
отырмыз.
Тақырыптың ... ... ... ... ... шығармаларының
жанрлық, тақырыптық ерекшеліктері ішінара зерттеу объектісіне алынғанымен,
әлі де саралауды қажет етеді.
Қазақ ... ... ... даму ... ... ғалымдар мен
қаламгерлері М. Әуезов, Б. Кенжебаев, З. ... Е. ... ... М. ... З. ... М. Дүйсенов, Т. Кәкішев,Р. Нұрғали,
Ж. Дәдебаев, С. ... С. ... Б. ... Г. Пірәлиева, Қ.
Әбдезұлы, М. Хамзин,
Ө. Күмісбаев, З.-Ғ. ... Ж. ... Б. ... Д. ... Р.
Тұрысбек,
С. Негимов, А. Жақсылықов, Т. Есембеков, З. Сейітжанов, Т. ... ... ... Қ. ... Т. ... Р. ... Ө. ... Мәдібаева т.б. еңбектері мен мақалаларында құнды-құнды пікірлер
баршылық.
Жазушының шығармашылығы ... ... ... ... ... ... Б. Майтанов, Қ. Жанұзақова, Г. Пірәлиева, М. Хамзин, ... ... Ш. ... Қ. ... Е. Жеңісұлы, Ж. Әбдіхалық, Н.
Халикова және т.б.
Серік Асылбекұлы «Қазіргі ... ... ... ... ... атты кандидаттық диссертациясында Т. Әбдіковтің повестерін
замандастары О. Бөкей, С. ... Ә. ... А. ... ... Ә. Тарази т.б. шығармаларымен салыстырмалы ... ... ... «60-80 жылдардағы қазақ романының стилі мен ... ... ... ... «Өліара» романына талдау
жүргізілсе, Мақтагүл Социалқызының «Көркем ... ... ... ... ... ... ... жылдар әдебиет бойынша/ атты
жұмысында «Өліара» романын
Т. Жұртбайдың «Жер ... З. ... ... С. ... «Ақ ... ... «Жалғыз жаяу» секілді романдарымен салыстырмалы ... ... ... ... «70-80 ... қазақ прозасындағы адам
концепциясы» (2001), Нүргүл Қайырбекқызының «Қазіргі ... ... ... (2006) атты ... ... жазушының
прозалық шығармаларына экзистенциалистік тұрғыда Д. Исабековтің, ... ... Ә. ... ... ... талдау жүргізілген.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті. Диссертациялық жұмыстың негізгі
мақсаты – Т. Әбдіковтің ... ... ... ... кең ... қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы
көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... дара ... ... жете
зерттеп, оларды бүгінгі күн тұрғысынан жаңаша бағамдау. Әсіресе, ... ... ой ... ... ... ... ... шығармаларының жанрлық-тақырыптық ерекшеліктерін айқындау
барысында өз замандастарының шығармаларымен саралауға, ... ... ... Осыған орай аталған мақсатқа жету үшін алдымызға мынадай нақты
міндеттерді белгіледік:
– Т. Әбдіковтің прозалық ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық болмысын
айқындау;
– кең ... ... ... ... ағым ... ... ... орнын көрсету;
– қаламгер Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларындағы өмір ... ішкі жан ... ... ... өзгешелігін,
ерекшеліктерін нақтылы талдаулар негізінде көрсету;
... ... ... ... мен ... образ сомдаудағы сырын саралау;
– суреткердің көркем ойды астарлап жеткізудегі стильдік, тілдік
шеберлігін ... ... ... ... ... қолтаңбасын
айқындау;
– прозалық шығармаларының көркемдік табиғатын таныту.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Қазіргі ... ... ... ... ... ... талданып, жетістік-кемшіліктері айтылып,
жоғары бағаланғанымен, жазушы еңбектері өз ... ... алды ... Жалпы, Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларын жанрлық, тақырыптық,
көркемдік ... ... ... ... ... ... ... суреткерлік шеберлігіне, прозалық шығармаларының
жанрлық, тақырыптық ... өмір ... ... ... ... ... ... баса назар аудардық. Зерттеу
жұмысында Т. Әбдіков қазақ әдебиетінің ... ... ... алып ... ... ... екеніне айрықша көңіл бөлдік. Қазақ әдебиетіндегі
экзистенциалистік ағымда жазатын ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы дүниетаным туралы
зерттеушілердің еңбектеріндегі пікір ... ... ... ... ... ... шығармашылығына қатысты мерзімді баспасөз
беттерінде, зерттеу еңбектерінде ... ... мен ... күн талабына сай ... және жаңа ... ... ... ... ... жан-жақты
қарастырылды.
Зерттеу жұмысының нысаны ретінде ҚҰ мұрағаты ... ... ... мен жазушы мұрасын, БАҚ жүйесі материалдарын,
зерттеушілер еңбектерін негізгі назарда ұстадық. Т. Әбдіковтің ... ... ... (1971), ... (1974), «Айтылмаған ақиқат»
(1979), «Таңдамалы» (1992) шығармаларын, «Оң қол» (2002), ... ... ... ... (1985), ... қыс ... ... майданы» (2002) туындылары және архив материалдарын деректілік
негіз ретінде пайдаланылды.
Зерттеу пәні. Т. Әбдіковтің ... ... ... ... ... зерттеудің пәні болып табылады.
Зерттеу әдістері. Шығарманың тууына себеп болған автор идеясын тану
үшін ... ... ... ... басқа жазушылармен салыстыру,
сараптау, топшылау ... ... ... қатар Т. Әбдіковтің
прозалық шығармаларын талдау барысында объективті-аналитикалық ... ... ... ... кешенді тәсілдер қолданылды.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеуді жазу барысында
әдебиет теориясы ... ... ... ... және жанр жөнінде
айтылған пікірлер мен қаламгерлер стилі туралы озық ... ... ... ... шығармашылығына қатысты еңбектердің нәтижелері қажетіне
қарай пайдаланылды. Осы ретте М. Әуезов, Қ. ... З. ... ... Қирабаев, Р. Бердібаев, Т. Кәкішев, Р. Нұрғалиев, Б. ... ... ... Қ. Әбдезұлы, Ж. Тілепов, Ж. Дәдебаев, З.-Ғ. Бисенғали, Г.
Пірәлиева,
Ә. Нұрпейісов, Д. Исабеков, Ә. ... М. ... С. ... ... ... Р. ... С. ... А. Жақсылықов, Т. Есембеков, З.
Сейітжанов,
Т. Рахымжанов, А. Ысмақова, Д. Хамзабекұлы, Қ. ... Т. ... ... Қ. Мәдібаева, С. Асылбекұлы, Ж. Жарылғапов, Е. Аманшаев,
Б. Құралқанова, Н. Смағұлова, т.б. ғалымдардың еңбектеріндегі ... мен ... ... ... ... зерттеушілер В.Г.
Белинский, Г. Гегель, М. Хайдеггер, М.М. Бахтин, Н.П. Утехин, Л. Тимофеев,
И. Виноградов т.б. ... ... ... ... ... осы ... ... еңбектеніп жүрген ғалымдарының еңбектеріндегі
теориялық пікірлер мақсатымызға орай қолданылды.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы. Зерттеу жұмысында алынған
ғылыми ... мен ... ... ... ... орта мектептердің жоғарғы сыныптарында және жоғары оқу
орындарының ... ... ... ... ... ... оқыту барысында, қазіргі заман әдебиеті курсы бойынша, ... мен ... ... ... ... ... ... тілі
мен әдебиеті пәнін ... ... ... ... оқу
құралдарын, көмекші құралдар жазуда пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Т. Әбдіковтің ... ... соңы мен ХХІ ... ... ... әдебиетінде елеулі рөл атқарды,
жазушы туындыларының ... ... ... ... ... ... басқа қаламгерлердің жетілуіне негіз қалады.
– Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларын жаңа көзқарас пен уақыт талаптары
тұрғысынан зерделеу, жанрлық тұрғыдан талдап, саралау;
... ... ... ... ... ашатын тақырыптарды терең және
дер кезінде көре білуі, соларды ... ... ... ... ... ... ... пен идеяға жету жолындағы ізденістерінің
қыр-сырын талдау;
– Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларын замандастары Ә. ... ... О. ... М. ... С. ... А. ... Ә. Кекілбаев,
Т. Нұрмағамбетов және т.б. шығармаларымен өзара тақырыптық тұрғыдан ... мен ... ... ... айқындау;
– Т. Әбдіковтің әңгіме-повестері мен ... ... ... ... ... ... дамуына үлкен үлес
қосқандығын айқындау;
– кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... мақсатта зерттеп-зерделеу, сол арқылы қолданысқа енгізе
алған өзіндік ... ... дара ... және жазушылық,
стильдік ерекшеліктерінің сырын ашу;
– қаламгер қолтаңбасын даралап ... ... ... ... ... ... ... және сәтті,
жемісті қолдана алған тілдік өрнектері, сөздік қоры нақты ... ... ... жұмысының дереккөздері. Диссертацияда жазушы шеберлігі мен
прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық ерекшеліктері, өмір ... ... ... ... байланыста қарастырылды. Жиырмасыншы
ғасырдың соңғы ширегіндегі ... ... ... ... әр ... зерттеулермен, дерек көздерімен байытылды.
Диссертацияда М. Әуезовтің еңбектерін, З. Қабдоловтың ... ... (1971), ... (1988), «Сөз өнері» (1992), ... ... ... (1960), С. ... ... ... ... (1998), «Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет» (2001), Т. Шаңбаев,
З. Ахметовтің «Әдебиеттану терминдерінің сөздігі» (1998), Т. ... ... (1985), ... ... (2007), «Санадағы жаралар» (1992), Б.
Майтановтың «Қазақ прозасындағы замандас бейнесі» (1982), «Қазақ ... ... ... (1996), ... құрылымы» (2006), «Портрет
поэтикасы» (2006), Р. Бердібаевтың «Әдебиет және өмір» (1964), ... ... (1986), Г. ... «Әдебиет өрнектері, Әдеби
сын. Зерттеу. Сұхбаттар» (2001), Ш. Елеукеновтің ... ... ... ... (2006), С. ... «Талантқа
тағзым» (1982), «Азаматтыққа адалдық. ... сын ... ... (2007), Ж. ... ... және әдебиет» (2001), Ж. Дәдебаевтың
«Жазушы еңбегі» (2001), «Шымырлап ... ... (1988), Қ. ... және ... (2004), З.-Ғ. ... «ХХ ... басындағы қазақ
романдары» (1997), Ө. Әбдиманұлының «ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті»
(2002), Ө. Күмісбаевтың «Терең тамырлар» (1994), Б. ... ... ... ... (1986), Б. ... ... қазақ
әдебиетіндегі көркемдік даму арналары» (2001), Б. ... ... ... (1994), С. ... «Қазақ мәдениеті – қазақ мемлекетінің
жүрегі» (2003), Б. Құралқанованың «Қазіргі ... ... (2007) ... да ... ... ... басты назарға алдық.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. ... ... ... мен
нәтижелері, оның тарауларында айтылған негізгі ... «ХХ ... ... ... мен ... ... мәселелері» халықаралық ғылыми-
теориялық конференциясында (Алматы, 2008), ... ... – 7: М. ... қазақтанудың өзекті мәселелері» халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференциясында (Шымкент, 2008), «ХХІ ... ... ... білімді
мамандар даярлаудың мәселелері: кешегісі, бүгіні және болашағы» халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференциясында (Шымкент, 2009), «Қазақ ... ... ... ... ... халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференциясында (Шымкент, 2009), «Х. Сүйіншәлиев және қазақ
әдебиетінің ... ... ... ... ... 2009) баяндалып, «Қаз ҰУ ... «Қар ... «Ж. ... атындағы Қырғыз ҰУ Жаршысы», «Қазақстанның ғылыми
әлемі», ... тілі мен ... ... ... ... ғылыми басылымдар мен ғылыми жинақтарда зерттеу тақырыбы
бойынша 11 мақала жарияланды.
Жұмыстың құрылымы: Диссертация кіріспе, екі бөлімнен, әр бөлім бірнеше
тараудан және ... ... ... соңында пайдаланылған әдебиеттер
тізімі берілді.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспеде диссертация тақырыбының ... мен ... ... ... ... мен міндеттері, ғылыми жаңалығы, зерттеу нысаны,
теориялық және әдістемелік негіздері ... ... ... ... ... ...... шығармаларының жанрлық, тақырыптық болмысы» деп
аталады. Бөлім екі тараудан тұрады, екінші тарау екі тараушаға жіктелген.
«Прозалық шығармаларының жанрлық ... деп ... ... ... туу, дамуы, қалыптасуы туралы зерттеуші-ғалымдарның еңбектері
негізге алынады.
Коммунистік ... мен ... ... ... ... ... кеңес халқының, сонымен бірге оның алдыңғы қатарлы өкілдері –
ұлт зиялыларының қоғамдық ой ... ... ... ... ... ... мәңгіге қалып қоя алмайтын еді. Сондықтан ол да
барша қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... алға ... сайын жаңа
мазмұнмен, тың идеялармен қаруланып, өсе берді. Сол ... ... ... ... біршама тосын, әрі тың құбылыс –1970-1980
жылдары ... ... ... ... ... ... ... Ә.
Кекілбаев, Д. Исабеков, С. Мұратбеков, М. Мағауин, Т. Әбдіков,
Қ. Мұқанбетқалиев, Т. ... Б. ... О. ... А. ... Түменбаев т.б. талантты өнерпаздарымызда ұлттық көркем өнеріміздің
сахнасына шықты.
Уақыт ағымына, шығармашылық үдерістің даму ... ... ... ... ... ... соны қырынан көріне алды. І.
Есенберлин, Ә. Нұрпейісов, С. Жүнісов, Ә. ... Т. ... ... Ә. ... М. ... Ә. Кекілбаев, Қ. Ысқақов, Қ. Жұмаділов,
О. Бөкеев, Т. ... Д. ... К. ... Б. ... т.б.
жазушылардың шығармаларында дәстүр жалғастығы мен ... ... ... 1980-2000 жылдар әдебиетінде де дәстүр өзінің ... ... ... тыңнан соқпақ салуға талпынды.
Т. Әбдіковтің прозалық шығармалары жанрлық тұрғыдан бай. ... ... ... ... дейін қалам тербеген. Т. Әбдіковтің прозалық
шығармаларының жанрлық сипаты әр ... ... ... ... таңда
жазушының «Райхан», «Екі кездесу», «Сәндікөл», «Қайырсыз жұма», «Қонақтар»,
«Бас сүйек», «Оң қол», «Жат перзент», «Бір күндік ... ... ... ... ... «Қойшығұл», «Таласбай» және тағы да ... ... ... «Парасат майданы», «Әке», «Оралу»,
«Ақиқат», «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт», «Тозақ ... ... ... ... ... ...... жанрының қас шебері. Оның әңгімелері адам мінезінің
құпия сырларына үңілуі, өмірдің мән-мағынасына философиялық ... ... ... ... жалаң идеяға құрылмаған,
сюжет желісі бір ... ... мен ... ... Сан ... ... суреттеуде де шеберліктің барлық мүмкіндіктерін ыждаһаттылықпен
жұмсай біледі. Қысқа әңгіме шеңберіне көл-көсір ... ... Т. ... ... шағын туындысы арқылы көз жеткізуге
болады. Жазушы өзі суреттеп отырған ең ұсақ ... ... ... ... ... ... өмірдің нұры мен сәулесін, шындығы мен сырын
зерттейді. Өзін де, ... де ... ... ... ... ... ... идеялық мазмұнның қоғамдық әлеуметтік қыры
күрделі шындықтарды көтерумен байланысты. Байыпты ойлар мен ... ... ... Т. ... бұл бағыттағы жетістігінің көрінісі
ретінде «Қайырсыз жұма» әңгімесін атауға болады.
Қаламгердің ... ... «Оң қол» ... ... ... ... ... Бұл жайында жазушының өзі бір ... ... ... ... үлгерген кезде көбіне «Оң қол» деп
аталатын әңгіменің авторы ретінде ауызға алынып ... ... ол ... ... ... мен дау айта ... Талғам үшін таласуға
болмайды. Алайда олардың пікірлеріне қосылмауға менің де ... ... «Оң қол» ... ... ... ... обал жасап, атақ-
дәрежеге бір қол ... ... ... ... ... ... өзінен
артық жігіттердің бағын байлап жүрген секілді ... [1, 4 б.], – ... қол» ... ... ... өзіндік орны ерекше шығарма
екендігін атап өтеді. Расында да, жазушының өзі айтқандай ... ... кең ... ... ... Т. ... әңгімелері
тақырыбы жағынан алуан түрлі, ата-дәстүрін, салтын қадірлеу, заман көрінісі
тұрғысында да ... ... ... «Жат ... ... сарында да («Оң қол», «Бассүйек», «Көктерек»,
«Қарасын», «Бір күндік ашу») жазғандығын көреміз.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... белгілі бір заңдылыққа бағынбайды, сондықтан шығармадағы оқиғаның
баяндалуында, хронологиялық тәртіптің сақталмауы заңды ... ... ... ... де («Әке», «Оралу») кездеседі. Осы
ерекшелік ... ... ... ...... ... рөлімен
түсіндіріледі. Бұндай жағдай да сюжеттен тыс элементтердің маңызы өте зор.
Т. Әбдіковтің орта көлемді туындылары: ... ... ... «Қыз ... пен Ерсейіт», «Ақиқат», «Тозақ ... ... ... Адам санасындағы өткен уақыт жаңғырығы, оның адам
характерін өзгертумен ... ... ... ... ... тән.
Шығармада суреттелген оқиғалардың хронологиялық бірізділігінің
сақталмауын жазушының ретроспекция тәсілін қолдануымен ... ... ... екі ... желі ... ... бас ... хал жағдайы баяндалса, екіншісі оның ... өмір ... Екі ... желі ... ұстаным арқылы біріктірілген.
«Ақиқат» повесінде бас кейіпкердің ... ... ... ... сау ... ... ... асылып өлуі – шығармадағы негізгі
оқиғалар осы. Зерттеуші Қ. Хамзина [2] «Ақиқат» ... ... ... фантастикалық деп атағанымен, шығармада бүгінгі заман шындығы бар
екенін жоққа шығармайды. Расында да, ... ... ... ... ... ... ... болар. Себебі повестің негізгі
арқауын Роберттің ... ... оның ... ... ... ... мен ... туралы философиялық ой-толғаныстары
құрайды.
Т. Әбдіковтің үздік ... бірі – ... ... ... Ш. ... бұл повесть жайында: «Жазушы Т. ... ... ... ... өнер ... жайлап алған постмодернистік деп
аталатын ағыммен айтысқа түсіп ... ... ... бұл – ... ... ... әділет туралы түсініктерді қайта қарауға
шақырады. Сонау Ренессанстан бері қарайғы адами ... ... ... бар» [3, 177 б.], – деп ... ... ... ... темірқазығы
– адамгершілік идеал, ізгілік, рухани құндылықтар екенін атап ... Т. ... ... негізгі жанрлық белгілері ... ... және ... ... пен ... ... ... байқалады.
Т. Әбдіковтің 1985 жылы ... ... ... ... бірінші
кітабында психологиялық сарындар кездеседі. Әрі бұл – Т. Әбдіковтің роман
жанрындағы алғашқы ... ... аты ... ... ... қыс ... арасындағы өліара емес, қоғамдағы өліара өзек етіледі. Ұлы ... ... ету ... ... ... ... ... сол бір аумалы-төкпелі шақтағы таптық күрестің шиеленісе дамуы,
байларды кәмпескелеу, жер бөлісу секілді ... ... ... ... ... ... ... бет-пердесін ашады.
Т. Әбдіковтің аталған шығармасында ашқан ... ... жоқ. ... белгілі, халықтың бойында бұрыннан бар, ғұмыр жолында кездескен,
тағдырына жазылған шынайы да көркем көне шындық. ... ...... ... ... ... ... осы мақсатқа арналғандығын
атап өту қажет.
Екінші тарау «Прозалық шығармаларының тақырыптық ерекшеліктері» деп
аталады. 1969 жылы ... ... «Оң қол» ... ... ... шығармашылық «ішкі тақырыбы» қалыптасты. Ол қаламгердің «Бассүйек»,
«Парасат ... ... ... оттары жымыңдайды» секілді
шығармаларында жалғастығын ... ... ... ... ... ... қатар Т. Әбдіковтің қазақ ауылының ... ... ... арналып жазылған шығармалары бар екендігін
білеміз. Дегенмен жазушы шығармашылығының басты тақырыбы – ... ... ... ... ... ... ... таңдаулы
қазақ повестерінің авторлары болашақ шығармаларының тақырыптарын өз ... ... ... өмір құбылыстарынан іздеді, сол ізденіс
жолында тақырыпты ашатын ... ... ... ... да. ... ... тақырыбы – қырда ... ... ... ... ... М. Мағауиннің «Тазының өлімі» мен ... ... ... ... мен ... ... «Жусан исі» мен «Үшқарасы», Т. Әбдіковтің «Ақиқаты» мен
«Әкесі», «Оралуы», Б. ... ... ... Д. ... ... О. Бөкейдің «Қар қызы» мен «Қайдасың, қасқа
құлынымы»,
Т. Нұрмағамбетовтың «Түкпірдегі ... мен «Қош бол, ... ... ... ... үйі» секілді қазіргі кәсіби прозаның ... ... ... бере ... ... нақ осы тақырыпқа –
ауыл өміріне арналған болатын.
Жазушының прозалық ... ... ... екі ... ... 1) ... ... сипатталған шығармалары; 2) Философия-
психологиялық тақырыптағы ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы күйі, 70-80 жылдардағы ауыл көрініс, жастар
иделогиясы, тәрбиесі, заман көрінісі сипатталған ... ... «Екі ... ... ... «Бір күндік ашу»,
«Таласбай», «Көктерек», «Қарасын», әңгімелері, ... ... сыр» ... ... ... «Әке», «Оралу» повестері және «Өліара» романы); екінші
топтағы жіктеуге адам санасындағы психологиялық иірімдер шебер ... ... ... ... ... («Оң ... «Бас ... перзент», «Мансап», «Қайырсыз жұма» әңгімелері мен «Ақиқат», «Тозақ
оттары жымыңдайды», «Парасат майданы» повестері).
Екінші тараудың ... ... ... шығармаларындағы заман
көрінісі» деп аталады. Жұмысымыздың бұл тараушасында жазушының халқымыздың
басындағы түрлі тарихи оқиғаларға байланысты жазылған, яғни ... ... ... ... топтастырып қарастырамыз. Себебі бұл
шығармаларда бір тақырыптағы шығармада ... ... ... ... жатады. Мысалға, «Әке» повесі «Қонақтар» әңгімесінің жалғасы
іспетті, ... ... ... Ал, ... ... тарихи
оқиғалар «Әке» повесінде де ... Бұл ... мына ... ... ... «Екі ... ... «Қонақтар»
«Бір күндік ашу», «Таласбай», ... ... ... ... сыр» ... мен ... ... «Әке», «Оралу» повестері және
«Өліара» романы.
Т. Әбдіковтің ... С. ... ... Д. ... «Қара
шаңырақ», Т. Нұрмағанбетовтің «Ата қоныс» әңгімелеріне ортақ ... ... ... ... ... ... ... төл әдет-ғұрпынан
безу, жатсыну мәселелері ұрпақ санасына сырттан келген жат идеяның әсер
етуі болып ... ... ... ... ... мына ... психологиясын ұмыта алмаймыз. Қалада жұмыс істейтін, оқыған, жанұя
құрған баласын сағынған Ерғабыл шал ... ұлы бұл ... ... ... бастаған) дүниеден өткенде ел-жұртының өзін қалай ... ... ... көз ... ... кейін мұны жұрттың қалай шығарып
салатыны елестеді. Елестегенде «құданың құдіретімен» ... ... ... ... бір ... ... ... жұртқа
үлестіретін киімі одан көп екен. Аққұдық пен ... ... ... ... ... бергеннен кейін атпен жарысып мүше алып қашқандар да ... ... Е-е, ... ... ... опа ... бұл ... де кетті-ау дүниеден.
Мұндай кісілер енді тумайды, – деп аза тұтып, енді біреулер:
– Шіркін бала деген осы ғой! Сапабек әкесін ... ғып ... ... ... ұлы ... ... елде әлі ешбір шал аттанбаған шығар,
–десіп таңқалысып бара жатқанға ұқсайды» [4].
Сонымен қатар бұл топтағы Т. ... ... ... ... «Екі
кездесу», «Бір күндік ашу», «Көктерек», «Қарасын», «Таласбай», «Қойшұғыл»
атты әңгімелері қазіргі ... ... ... жүр. ... ... ... ... Кейіпкерлердің іс-әрекеттері де таңсық емес. Суреткердің
шеберлігі де осында жатыр. Мұнда жазушы кіші ғана ... ... ... ... ... ұлттық мүддені жоғары қояды. Адамның парасаты
жазушы үшін алдына қойған үлкен мақсат сияқты. ... жаны мен ... бас ... ... шебер беріледі. Өз дәуірінің жастары
алдындағы мәселені қозғай отыра автор жас жігіт пен ... ... ... ... ... мен ... өз орнын тауып, адамгершілік қасиетті жоғары
ұстауға шақырады. Парыз бен мансап, ар мен ұят, ... ... ... ... ... қасиеттің жеңіп шығуы ... ... ... ... кешегі сұрапыл соғысты көрген жоқ. ... ... ... шағы ... ... ... Осы буын өкілдерінің шығармашылықтарында
соғыс тақырыбы міндетті түрде кездеседі.
«Әке» повесінің ... ... Оңай ... ... прозасында
әке тақырыбына қаншама шығармалар жазылса да Төленнің «Әке» повесінің
көркемдік деңгейіне көтерілгендері ... деп ... да ... ... ... ... әке өмірін
саралау арқылы үш ұрпақтың өмір сүрген дәуір ... ... ... ... ғана ... ... тірлік демекпіз» [5, 255 б.], – деген еді.
Жазушы «Әке» повесінде біздің қоғамымыздың өсу, есею ... жеке адам ... ... ... ... ... ... Қажаттар, Әбсаттар, Дүйсен) төртеуі Азамат соғысынан
бастап, жаңа қоғам үшін күрестің әр ... ... ... ... ... Үлкен ұлы Нұржан казактардың ... қаза ... ... ұлы
Қажаттар қорған салып, оны байлардан қорғап жүріп қаза табады. Үшінші ұлы
Әбсаттар ашаршылық ... ... ... ... ... ұлы ... ... орнауы үшін талай қиын кезеңдерді басынан өткеріп, ақыр
соңында «халық жауы» деген жала жабылып, мерт болады. Ең ... ... ... ... ... ... хәл үстінде жатқан кісі. Жазушы Сейсеннің ойы,
өз ... қиын ... еске ... арқылы шығарманы өрбітеді. Әдебиет –
тірі процесс болғандықтан, бұл – ... ... ... ... ... ... күрестің философиялық маңызы мен сыры суреттелген.
Шегініспен берілетін «Әке» шығармасы ... ... ... ... ... еске түсіреді.
«Қыз Бәтіш пен Ерсейіт» повесі шындығымен тұла ... ... ... баласынан айрылған Қожабек қарт қалада баласының көңілдесінен
ұрпақ қалыпты деген ... ... соны ... ... ... ... ... Сәулеге, Гүлсімге жолығады. Сәуле шынында да, бала көтерген
екен, бірақ бір ... ... ... ... ... ... ... сәтті қаламгер былай береді: «Мұның кім екенін түсінген Қожекең басын
көтеріп, оның бетіне тура қарады. Тура ... да, ... ... ... ... ... ... бала екен, осынша қор болғанын қарашы?» [4,
229 б.]. Қожекең ақырында осыншалық әдемі қыздың тағдырын ... ... өз ұлы ... ... ... ... ... қайтады.
Соның бәрін өз құлағымен естіп, өз көзімен көріп қайтқан Қожекең
баласының басына келіп. «Бәрі ... ... ... қылмау қолыңнан
келмегені ме, жарығым-ау... Қалайша түсінбедің, құлыным-ау! Хайуанның ... ... ... еді, адам ... ... жіберсін... – Қожекең
көріскен адамдай ... ... ...... – деп ... 233 б.]. ... ... ұрпақты іздеп шыққан қарт одан қалған
қиянатпен ұшырасады.
Осы орайда ... «Қыз ... пен ... атты ... ... ... ұқсас, бағыттас екенін айту қажет. Жазушы күнделікті
болып жататын оқиғалардың бірін өз ... ... етсе де, ... ... ... бара ... ұлттық болмыстағы әдет-ғұрып,
салт-дәстүрдің озық үрдістерін ... ... ... Сол ... ... ... бойы қалыптасқан, қанына сіңген болмысы бар еді ғой, адам
қаншама жерден уақытқа тәуелді болса да, сол бір ... ... ... ... қалуы керек емес пе?» деген шиеленісті көтереді. ... ... көрі ... ... ... оған ерекше сый әзірлеп қойды?
Неліктен қағынан жеріген құландай оның перзенті өз ... ... ... ... ... Құдайым-ау, келін, ата-баба салтымен оң
аяғымен аттаушы еді ғой, үлкендердің, аузы дуалы қариялардың батасын алушы
еді ғой. ... ... ... ... ... осы. Оқиға шиеленісіп,
дамыған сайын жазушының қай өреден бұлт етіп шешім табатынын күтесің.
Балалық шақтан ... ... ... ауыл ... «Оралуда»
кейіпкер жан әлемінің қабылдауы арқылы тіршілік қамы ... ... ... ... ... типтік
детальдар ретінде бейнеленеді. Белгісіз сағыныш, мұң ... ... ... ... ... кейіпкердің өзіне-өзі сұрау қойып,
жауап алатын сыршыл табиғатына тән биязы үнмен жарасымды бірлік табады.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... зерттеп жүрген
көрнекті ғалым Б. Майтанов: «қазіргі қазақ әдебиетінде, әсіресе лирикалық
прозада кездесетін бір ... ...... ... жер, ұшқан ұя туралы
аса ықыласты көңіл-күйін бейнелеу, сюжеттік жүйеде кейіпкердің елге келу
эпизодтары мен ой ... ... ... қабаттас орналасуы,
кешегі күн мен бүгінгі таңның салыстырмалы сипат алуы. Бұл ... ... ... ...... болған әлеуметтік – ұждандақ өлшемдерге қайта
үңілуі, қазіргі ... ... ... ... баға ... болашаққа адамгершілік ізденістеріне ... ... ... ... ... нұр алуы десе де ... іштей ар, парыз, мақсат талқысына түседі. Содан тазарып, алдағы
күндердегі тіршілік ... жаңа ... соны ... ... – дей
келіп, «Балалық шақтан санада жатталған таныс ауыл ... ... жан ... қабылдауы арқылы тіршілік қамы үстіндегі
қарбаластарымен, күнделікті ... ... пен ... баяндылық
танытатын, типтік детальдар ретінде бейнеленеді. Белгісіз сағыныш, ... ... ... сезіміндегі психологиялық дәлдік, кейіпкердің өзіне-
өзі сұрау қойып, жауап алатын сыршыл табиғатына тән биязы ... ... ... [6, 136-137 ... ... ... мен ... характерін
психологиялық тұрғыдан жасаған көркемдік ізденістеріне терең үңіледі.
Жазушының «Өліара» романындағы айтылған ақиқатты біраз жазушылар ... ... ... ... сормаңдай қазақ қынадай қырылып, жер ... жауы ... ... ... ... ... аласапыран заманды
қаламгер шебер бейнелеген. «Өліара» романы – жазушының көлемді жанрдағы
тырнақалды шығармасы. ... да ... ... ... ... шағын
жанрда қалыптасқан стилі бірден көзге түседі. Оқиғаны асқынтпай, бірқалыпты
беру, кейіпкерлерінің диалогы, ... ... ... ... ал, сол арқылы ұлттық мінезді, оған тән ... ... ... дос ... ... ... індете көрсету
– Т. Әбдіковтің ... ... тән ... ... ... жаңа ... тіпті жаңа көркемдік бағыт ала келді десе де болады.
Жазушы, ең алдымен, пішіндік әрі ... ... ... ... ... ... ... ене білді.
Екінші тарауша «Жазушы шығармаларындағы философиялық мәселелер және
психологизм» деп аталады. Т. ... бұл ... ... ... мен ... ... жеткілікті. Оған, «Оң қол»,
«Бас сүйек», «Жат ... ... ... «Мансап» әңгімелері мен
«Ақиқат», «Тозақ оттары жымыңдайды», «Парасат майданы» повестерін енгіздік.
Жазушының «Оң қол» әңгімесі 1970 жылдардың бас ... ... ... ... ... айтыс пен шу туғызған еді. Бұл әңгіме адам
психикасының сан мың ... ... ... ... ... ... Жап-жас сұлу қыздың жаңа ... ... тек қана үрей ... ... Осы ... емдеп жүрген жас дәрігер қыздың мына сөзін
дәлме-дәл келтіреді:
«Маған қастандық жасаған мынау, бұл менікі емес, мүлде бөтен қол, ... ... ... – деп ... оң ... ... [7, 326 б.]. Одан соң
дәрігер тілінде ... ... ... ішкі ... ... ... ... Яғни бір дененің бойында екі түрлі «жан иесінің» кезектесіп, қатар
өмір сүруі.
Адам баласының ... ... рух ... ... киелі топырағынан
беріледі. Туған жер ... ... ... онда ... ... ... ... шығар. Қаламгерлеріміз оқырманды ойланту
мақсатында өз шығармаларына ... ... ... ... оған
табыну әрекеттерін көрсетеді. Кейбір көзі ... ... ... ... іс ... ... ... С. Мұратбеков «Бекеннің құбылыстары»
әңгімесіндегі Бекең, Т. Әбдіковтің «Бассүйек» әңгімесіндегі Мұқаш шал қабір
көрсетуге барған шоқша ... қарт ... ... ... ... оған адал болу ... аңғарамыз.
« – Осы, – деді шоқша сақал қарт кісі. – Қабірі осы. Ал енді ... ... мен ... ... бірдеңе оқи қояйын» [4, 210 б.]. Бұл
жерде қарт аруақтардан ... ... ... ... ашу, ... алу ... үшін жат. Бірақ өлгенімізді тірілтіп, өшкенімізді
жандырамыз деп келген Хамит сөзі ел ... ... ... ... ... ... ... – біздің міндетіміз. Ол кезде суретке
түсіру болмаған. Бабаларымыздың қандай екенін ешқайсымыз да ... ... ... үшін келдім. Бірақ бұл өліктің бас сүйегінсіз іске аспайды.
Жаубөрінің қабірін ашуға сіздерден көмек қажет» деген сөз толық болмаса ... ... ... ... еді. Бірақ мына қазіргі мінезі – ... ... ... деп именбегені біртүрлі қорлағандай болып
отыр. «Қазақтың баласы емес пе, ... ... ... да ... деген
инабат болмаушы ма еді» [4, 212 б.], – ... ... ... ... іс деп қарт ... ... іштей күйзелетін сияқты.
Сонымен қатар бұл − әңгіме логикасынан туатын түйін. Өмір мен ... ... ... ... Қ. ... бұл ... ... өн бойынан анық көретін бір нәрсе – көркем ... ... ... (бассүйектің) жұмбақ сырын біле алмай
монолог арқылы бірде автор ... ... ... [8, 156 б.], – деп
орынды айтқан. Д. Исабеков естелік мақаласында: ... ... ... ... елең еткізді. Ол әңгімесі тек жастардың, ... ғана ... ... ... да елең ... – деп ... өткізген
студенттік шағын еске алады [9, 14 б.].
Т. Әбдіковтің «Жат перзент» әңгімесіне тақырыбы, идеясы жағынан
Ә. Кекілбаевтың «Керек ... ... ... Қ. Жұмаділовтің «Момын»,
Ә. Сараевтың «Тулайды теңіз», Т. ... «Әлі ... ... ... ... қаламгерлер адамның ішкі жан дүниесіне
барлап бара білгенін және адам баласының мансап қуып ... ... тән ... ... кездестіреміз.
Адамның ішкі жан дүниесіндегі тартысқа ... «Жат ... де ... бір сәт, бір ... ... әсерінен дамиды.
Кекшілдік жақсы қасиет емес. Осы кекшілдіктің ақыр соңы біреудің ақ төсегін
арамдаған өшпенділікке ... оны қай ... ... ... ... Т. Әбдіковтің «Жат перзент» деген әңгімесінің көлеміне
қарап, оның көркемдік ... ... ... Көлемі шағын
болғанымен, оқырманға терең ой тастайды.
Т. Әбдіков қоғамның дертіне айналған ділгір ... ... ... ...... жұма». Жазушының «Қайырсыз жұма» ... ... ... табан астынан қызметінен босап, жүрегі шыдай алмай қайтыс
болғаны жайлы ... Бұл ... ... ... ғана күнделікті
өмірдегі оқиға арқылы әлеуметтік шиеленісті көтереді. Мысалы: «...– Өзіңіз
білесіз, жұмыстан аянған күнім жоқ, – деді ... соң. – ... ... бар
шығар. Бірақ ол кімде жоқ. Әбен өзінің манағы алдына келген ... ... ... сезіп, таң қалды» [10, 78 б.] – дегенде, жазушы адамның
өмірінде бәрі алма-кезек екендігін, ... ... ... ... отыр.
Бұл шығарманы оқып шыққаннан кейінгі біздің ... ... бен ... ... ... ... бәрі Т. Әбдіков ашқан
жаңалық, тек соның ғана ... ... ... еді деуден
аулақпыз. Бұған ұқсас сюжетті басқа да ... ... ... ... ... ... М. Байғұттың «Әкім күткен күн» [11, 26 б.]
атты шағын әңгімесіне де өмірдің осы шындығы өзек болған. Екі ... ... ... мен ... ... ... ... көркемдік
шешімі екі басқа.
Біз Т. Әбдіковтің әр тұста, әр тараптан жазылған ... ... ... ... жасап көрдік. Сондағы негізгі
байқаған ерекшеліктерді айтар болсақ, ол – Т. ... кең ... ... ... екендігі. Әрине, сөз шығармаларының көлеміне, не болмаса
оның шетел тақырыбына жазатындығына ғана ... ... ... ... қаламгердің әлемдік масштабтағы ойлау, ой ... ... ашу, – ... ... ... ... көре ... бірақ
осыған дейін ешкімнің ойына келмегенді ойлай білу» ... екен ... ... А-Сент-Дьерди. Олай болса, Т. Әбдіковтің «Оң қол», «Жат ... ... ... ... ... ... жымыңдайды», «Парасат
майданы» атты шығармаларын осындай жаңалықтардың қатарында атап өту ... Т. ... адам ... ... ішкі ... ... ... бірі – 2002 жылы жарық көрген «Парасат
майданы» атты ... Бұл ... ... өзі ... бір ... ... бастап, адамның ішіндегі бірнеше адам, жалпы, осы тақырыпты
«Парасат майданымен» аяқтаған секілдімін» [12, 9 б.], – деп ... ... ...... ... ... азғындап, тіршілік әлеміне қажеті жоқ немесе қатер құбылыс
ретінде ... ... мерт ... ... ... Күнделік иесінің ой
саптауына қарап отырып біз оның ... ... ізгі жан ... ... адам бола ... қайшылығы, ой-сезімі әлеміндегі арпалыс драмасы бір
басына ... ... ... ...... ... оның жан ... Бұл –
астарлап берілген, ішкі философиялық ... ... «Т. ... ... ... деп аталады. Бөлім
үш тараудан тұрады.
Бірінші тарауша «Т. Әбдіков прозасының көркемдік ... ... Т. ...... тән ... ... ... қаламгер.
Жазушы өз шығармаларында баяндайтын оқиғаларды бірқалыпты жағдайда суреттеп
отырған. Жазушының «Райхан», «Оң қол», ... ... ... «Жат ... «Бір ... ... ... «Мансап»,
«Қойшұғыл», «Таласбай» әңгімелері мен «Сәби туралы сыр» эссесінде өзіндік
көркемдік ерекшелігі байқалады. ... ... ... ... ... ... ... сюжет желісінің даму үрдісі де бірқалыпты,
сырттай баяу. Алайда жазушының шеберлігі де ... ... ... ... ... білуінде.
Т. Әбдіковтің «Оралу», «Күзгі жапырақтар» повестерінде жастардың өмір-
тіршілігі, арман-қиялы әңгімеленеді. Қаламгер повестері диалогқа ... ... ... ... көркемдік қызметі бар. Диалог тәсілі
арқылы жазушы шығармасында кейіпкерлердің ... ... ... ... өзгерістері анық танылады.
«Оралу», «Әке» повестерінде оқиға желісі бірінші жақтан баяндалады.
«Оралу» ... ... ... ... ... өз атынан баяндайды.
Повесте өткен күндердің елесі кейіпкер ойымен астасып жатады. Шығармада
кейіпкердің туған ... ... ... ... шағының тәтті елесі,
кейіпкердің ішкі сезімі, алғашқы махаббаты әсерлі бейнеленген. Т. Әбдіков
қарапайым ... сан ... ... көз ... ... олардың өмірі
жайлы нәзік сыршылдықпен ой қозғайды.
Қаламгер шығармаларында ерекше жарқ етіп ... ... ... ... ... жоқ, көпшілігі баяндау тәсілімен ... ... ... баяу ... ... қиын ... ... баяндау,
асқақ романтизм, асқан оптимизм байқала бермейді. Немесе көсемсіп, ... ... ... ... ... қаламгерді де көрмейміз. Сюжет
баяу, бірқалыпты ... ... ... шарықтау шегіне жеткен тұста ғана
авторлық идеяны шым-шымдап сезіне бастайсың.
Адамдар арасындағы шым-шытырық қарым-қатынастан туындайтын шығарманың
оқылымын қамтамасыз ету оңай ... ... ... ... сюжет
түзудегі шеберлігі осы тұста көрінеді. «Парасат ... ... ... ... жоқ, алайда шырғалаң оқиғалы туындыдан кем ... ойлы ... ... адам бойындағы білмекке ... ... тым көп ... ... ... тілмен авторлық баяндау
арқылы шығарманың тақырыптық-идеялық ... ... ... ... ... ... болады. Бұл ерекшелік әрі көркемдік
шешім, әрі авторлық концепцияның жүгін атқарып тұрады.
«Әке» повесінің ... ... ... ... ене ... ... шегініс аясындағы немесе осы уақыттағы
оқиғада сюжеттің басталуы, байланысы, шарықтау шегі және ... ... ... ... бір ... дербес, өз алдына жеке тұрған сияқты болып
көрінетіні рас. Алайда бәрінің де сюжеттік арнадағы негізгі ... ... ... ... етіп ... байқау қиын емес. Повесте негізгі оқиға
бір отбасының өмірімен байланысты. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... танымдық, тағылымдық өре
– деңгейі жағынан тиісті нәтижеге ие ... Әр ... ... ... ... ... ... Т. Әбдіков шығармаларына
қызықты, оқырманды ынтықтырып отыратын сюжет тән. ... ... ... ... бірі – ... атты ... ... – жас жігіттің күні бүгінгі өміріне дейін өзі түйсіне
қоймаған, өзі ... ... ... ол ... өзі ... ... ... қоймаған тағылым мен таным туралы шығарма. Неге әкесі хәл
үстінде жатқанда ғана Сайлау кешегі тарихты, ... ... осы ... ... ... ... ... толғанады? Себебі, Сайлау балалық
парызынан құтыла ... ... ... ... ... және пішін тұрғысынан сөз етсек,
кезінде Кеңес одағы әдебиетінде сүйсініп ... ...... ... аласапыран оқиғалар шығарма арқауына өзек ... да, ... ... Назар, Бикен, Қамза, Оймауыттар ... ... ... бірде ширыға дамыған сюжеттік желілер шығарманың
пішінін айқындап тұр.
Жалпы ... Т. ... ... аса ... ... ... ... сирек кездеседі. «Өліара» романында да айрықша ... ... ... көп. ... өтер ... суреттеуде де, яғни
экспозициялық құрылымда да ... баяу ... орын алып ... ... аласа тау сілемдерінен алып, шығыстан батысқа қарай ... баяу ... ... ... ... жусан, бұйырығы өскен боз топырақты
жазық дала мен сиыр ... құм ... ақ ... ... көлдің
табандары мен қазан шұңқырлы алқаптарды басып өтіп, көктемгі тасқынды
Ащыкөлге құяр еді» [13, 3 ... ... ... ... ... ... ... да
болсын сипаттама жасау Т. Әбдіковке тән емес. Әр қаһарман өзінің ... ... ... аша білген. Түрлі диалог арқылы әр
образдардың мінезін ғана емес, сюжетке тән нәрсе – ... да ... Т. ... ... ... мен автор арасындағы
өзіндік байланыс бар екендігін көреміз. «Әке» ... ... ... ... ... Т. Әбдіковте бір шаңырақтың жалғыз
ұлы. Мұны Т. Әбдіков былай: «Шырағым-ай, ... ... ... үйір.
Сондықтан қатарыңның алды боламын деп көзге түспе. Ортасында жүрсең, ...... деп. Мен өзі екі ... арасындағы жалғыз едім» [14, 2
б.], – деп еске алады.
Жазушы шығармаларын оқи отырып, оның ... ... иесі ... ... ... шығармаларында төмендегідей ерекшеліктерді
атап өтсек болады:
Біріншіден, қаламгер ... ... ... ... шебер жанастыра білген. Мұны біз «Қонақтар» ... «Қыз ... пен ... ... ... «Өліара» романынан
көреміз. «Әке» повесінің өзін алып ... ... ... ... ... соғыста қаза тапқанын естіртуі, қаралы шаңыраққа ауыл
әйелдерінің жұбату айтуы, ... ... ... әкелгенде Өмірзақтың
Кәмшат келінінің бетін ашуы, Сейсен шалдың үй ішімен қоштасуы, Сейсен ... ... ... Айдарханның жұбатуы кездеседі.
Екіншіден, Т. Әбдіков Батыс әдебиетімен, өркениетімен ... ... ... ... Шетел тақырыбына жазылған «Парасат майданы»,
«Ақиқат», ... ... ... ... осыған дәлел бола алады.
Сократтың, Цицеронның, Периандр Коринфскийдің, Х. Ортеге-и Гассеттің, М.
Ганди, Ш. ... ... ... ... Ф. ... ... ... жасаған. Жазушы күнделік иесінің жан
дүниесі арқылы ... ... ... адамзат баласының мәніне деген
көзқарасын, дүниетанымын білдіреді де, өз ұстанымын дәлелдеуге тырысады.
Үшіншіден, Т. Әбдіков шығармашылық мұрасында ... ... ... ... бір шатырдың астында қазақтың баласын да, шетелдің баласын
да көреміз. Ұлтын сүйген парасатты ... ... және ... әдебиет
жауһарларынан үлгі ала отырып, жеке ... ғана ... ... ... жан әлемін танытатын туындылар жазғаны бізге мәлім. Идеология
өнерге билік жүргізген ... ... ... ... ... өзі өмір ... ... қайшылықтарды астарлай жеткізді, саналыға
ой салды, қоғамдық құрылыс пен әлеуметтік ахуалға қарсы пікірін де ... ... ... ... ... халқының сол кезеңдегі ахуалын
бейнеледі десек болады. Адам болмысының құпияларына көркемдікпен бойлауға,
сол арқылы адамды сүюге ... ... ... ... ұлттық
прозамызға сардар мінезді салиқалы парасат дарытты.
Екінші тарау «Жазушының шығармаларындағы экзистенциализм» деп аталады.
Мәдениетте модернизм қалыптасқан жүйе ... ХХ ... ... ... ... ... ... және декаденттік
сатылардан өткенімен, олардан ... ... ... ... ... – Ф. Ницшенің, А. Бергсонның, Э. Гуссерльдің идеялары,
З. Фрейдтің, К.Т. ... ... одан әрі М. ... ... Бұл ... басты өкілдері – австриялық Кафка мен
ирландық Джойс. Модернизм бағыты көркем әдебиетке көптеген дарындарды ... Атап ... ... ... ... ... Элиот, Жид, Вулф т.б.
Экзистенциализмді (латынша «экзистенция» – ... ... ... ... не ... ағым деп айта қою қиын. Расында да, «ол –
әр түрлі ағымдағы, әр түрлі ... ... ... ... пәлсафалардың жиынтығы» делінеді осы ағымның ерекшеліктері
зерттелінген еңбектерде [15].
ХХ ... 70-80 ... ... ... ... ... басқа сорап, тың сүрлеуге түскендіктерінің белгілері,
модернизм сынды басқаша өріске бет ... ... ... ... әлем және адам ... ... экспрессионистік ағымдар қағидаларын ұстануынан да
көрінеді. Абсурдтық идеяны айғақтауда ... ойын ... ... байқалады. Модернистердің әлем мен адам қарым-қатынасы
тұғырнамасында сананың ... ... қос ... ... дүние
мен ирреалистік танымды араластырып жіберушілік
Т. Әбдіковтің шығармаларында ... ... ... Жазушының «Оң
қол» әңгімесі, «Ақиқат», «Тозақ оттары жымыңдайды», «Парасат ... ... ... ... екі ... түсуі «ішкі адам» мен
«сыртқы адамның» ымырасыздығы түрінде көрінген. Кейіпкер болмыстары сана
астарларындағы ... мен ... ... ... ... кейіпкерлерінің басым көпшілігі, «Оң қолдағы» Алма, «Тозақ
оттары жымыңдайдыдағы» Эдуард Бейкер, ... ... ... ... иесі ...... пен ... үшін
күресіп, іштей айқасып, рухани күйзеліске, дағдарысқа ... ... ... ... ... ... ... болған жандар. «Оң қол» әңгімесіндегі
Алма – «ішкі тұлғаның екіге жарылу» ауруына ... ... жан. Оның оң ... ... ... кеткенде басқа зұлым күш билеп, ақыры ... ... ... ... ... ... жалғыздық»
концепциясы тән. Ол адамгершілік, адалдық, мейірімділік үшін өз-өзімен
күнделік ... ... ... ... ... ... ... бөлінген
тұлға. Т. Әбдіков өзінің ... ... ... ... жазылған шығармаларында Батыс әдебиетіне
тән сипаттардың ұшырасуы. Мәселен ... ... ... ... «Фауст», Достоевскийдің «Қылмыс пен жаза» т.б.
шығармаларында кездеседі.
Бұл ... ... өмір ... ... әлеуметтік дүниенің
философиялығы шұғыл артып, оның тұлғалық, ... ... ... ... Ә. ... ... Д. Исабеков, Ә. Тарази, М. Мағауин, Ә. Нұрпейісов, ... т.б. және ... ... ... ... ХХ ғасырдың 90-шы жылдарындағы прозасында жалғасын тапты. Әрі
аталған кезеңдегі шығармаларда бұл ағымның одан әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... қос тұлғалылықты жаңа қырынан, жаңа
бетінен көрсетеді. Осынау құбылыстың сырын адамзат ... жан ... ... ... ... ... «Ақиқат», «Оң қол» ... ... ... идеясының жоғарғы философиялық деңгейіне
(кондициясына) жеткен жері – «Парасат майданы» ... Осы ... ... жан ... ... ... ... арқылы бейнелей отырып,
мәдениетті іздеп ... ... ... ... ... тағдырын көрсетіп
берді. Кесапат ойлы бейтаныс құрбы мен ... ... ... ... ... ... ... майданы» повесіндегі тағы бір ... ... адам мен ... адамдардың өзара тартысына құрылмай, ... ... жапа ... жеке бір тұлғаның санасында дамуы. Шығармада
Күнделік иесі мен оның ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік
астарын аңғарамыз. Бейтаныс құрбының пайымдауынша, жақсылық пен жамандық
бір-біріне ... ... ... ... ... сабақтас,
бірінсіз-бірі өмір сүре алмайтын егіз құбылыс.
Т. Әбдіковтің «Оң қол» ... ... ... ... ... ... «Жетім бота», «Қар қызы» повестері – психологиялық негіздегі
экзистенциализм ... ... ... ... ... шытырман
оқиғалар кездеспесе де, адам санасының екіге ... ... ... ... ... ... күнделік арқылы айтысуы шебер берілсе,
«Ақиқат», ... ... ... повестерінде адамның жалғыздыққа душар
болуы, қоғамнан жатсынуы шебер берілген.
Ұлтын сүйген парасатты ... Т. ... ... және ... ... үлгі ала ... жеке ... ғана емес, жалпы адам
баласының жан әлемін танытатын туындылар ... ... аян. ... ... жүргізген кезеңнің өзінде өзгенің тірлік-тынысын суреттей
отырып, өзі өмір сүрген қоғамдағы қайшылықтарды астарлай ... ... ... қоғамдық құрылыс пен әлеуметтік ахуалға қарсы пікірін де танытты.
Доктор Бейкердің тағдыры негізінде қазақ халқының сол ... ... ... ... стильдік және тілдік ізденістері» атты үшінші тарауында
қазіргі қазақ әдебиетіндегі стильдің осы күнге дейін зерттелуі, ... ... ... ... тырыстық.
Көркем әдебиет тілін стильдік тұрғыдан зерттеуде, жалпы, стиль сынды
ортақ ... ... ... ... ... да едәуір еңбек
сіңіргенін айта кетудің артықшылығы жоқ. Қ. Жұмалиевтің «Стиль – ... З. ... «О ... ... ... Ә. Қоңыратбаевтың
«Қазақ әдебиетінің тарихы»,
С. Негимовтің «Ақын-жыраулар поэзиясы. ... ... ... туындыларын атаған жөн болар.
Т. Әбдіков қабілетінде шығармаларының көркемдік ерекшеліктері, тақырып
талдау, кейіпкер психологиясын ашу, сөз ... ... ... бір сөзбен
жазушылық стилі қандай? Өзге әріптестерінен озған не кемшін түскен тұстары
бар ма? деген мәселелерге тоқталмақпыз. Ең ... ... ... ... ... объект етіп ала отырып, адами, рухани құндылықтарды
жоғары қойып, дәріптейді. Суреткерге тән ... ...... лирикалық сарындармен қатар философиялық ой ... ... оның ... туған шығармалар философиялық астарларға бай. Сондай-ақ
асқынған драматизм, трагедиялық тағдыр, ... ... ... ... ... ... ... тән стильдік ерекшеліктері болатыны белгілі.
Жазушының шығармашылығымен таныса ... оның ... ... ... ... ... бейнесін көре алмаймыз. Алайда Т. Әбдіковтің
шығармалары философиялық-психологиялық тереңдігімен оқырманға ой тастайды.
Т. Әбдіковтің тағы бір ... ... ... І ... ... ... түрінде келеді. Ең алдымен, туындыларының экспозициясына ... ... ... ... ... «Мен өте кекшіл
адаммын, дұшпандарымды ... ... Бұл ... ... ... көргенім жоқ. Әйтеуір кісіден көрген қысастық әлдебір табиғи ... есе ... ... [4, 344 б.]. ... І жақтан баяндау
типін айқын көріп отырмыз.
Т. Әбдіков әңгімелеріндегі сюжеттік байланыс, сюжеттік дамуы, сюжеттік
тартыс, негізінен ... ... ... ... ... ... ... желісінде белгілі бір көркем заңдылық, ұқсастық пен
ортақтастық бар. Егер әдеби стильді ... ... ... ... ... дегеніміз – белгілі бір көркем мақсатқа бағындырылған
және көркем формаларда көрініс тапқан құралдардың жүйесі», – дегеніне ... онда Т. ... ... ... ... бірі –
шығарманың сюжеті дер едік. Өйткені, шығармада ... ... ... ... яғни ... автордың қолтаңбасы ... ... ... ... – ондағы образдардың орналасуы мен
бейнеленуіне де әсер ... Сол ... де ... ... атты ... ... А.Н. Соколов: «Образдар жүйесін құрудағы сюжеттің маңызды
орны стильдік фактор ретінде үлкен ... ие», – деп ... ... ... ... ... ... де – жалғыз, ішкі
дүниесінің қарама-қайшылығы мол, ой азабына түскен жан. «Тіл көркемдігінің
бір байқалар тұсы диалог пен ... ... ... ... ... ... адам мінездерін, қимыл-әрекеттерін ашуға бірден-бір қолайлы
форма. Монологқа келсек бұл ... одан да арта ... [16, 197 ... да ... ... ... баға бергенде, ең алдымен оның
ұғымдылығы қандай, дәлдігі қандай, көңілге нанымдылығы, жатықтығы ... ... ... қарастырады. Өйткені жазушы қаншама сұлу сөздерді қолданғанымен
суреттеп отырған нәрсені дәл көрсете алмаса, әрбір сөз өз ... ... ... ... ... Г. Пірәлиева «Тағы бір тоқталар жай – ... ... Оның қай ... ... ... әңгімеге, жалған
сезім, жылтырауық теңеуге кездеспейсіз. Немесе, ... ... ... жоқ. ... аз ... көп ... сыйдыруға және әр сөзінің
әйтеуір бір роль атқаруына аса жауапкершілікпен ...... ... ... ... [17, 78 ... ғалым М. Хамзин
«Асылы, Т. Әбдіковтің барлық ірілі-ұсақты ... ... ... ... ... орнықтылық. Көп ретте өзге
шығармаларындағы сияқты авторлық баяндау мен кейіпкер монологы жарасымды
үйлесім тауып ... [18, 16 ... ... ... ... ... ... әдебиет теориясындағы
көркемдегіш құралдар сөз ретінде өте орынды ... ... ... ... ... болғанымен, онда терең ой мен мазмұн жатыр. ... ... ... ... жеткізуде үлкен орын алады, сөйлемдерінде
терең философиялық астарлар кездесіп жатады. Сонымен қатар, ... ... де ... Мысалы, Бальзактың: «Жер ... ... ... ... ... ... жоқ» [4, 9 б.]; ... «Сенім жоқ жерде – ізгілік те жоқ» [4, 22 б.]; Ф. ... деп ... ... ... ... жеткен күні біздің өмірімізде
ұлы кезеңдер басталады» [4, 26 б.]; ... ... өз ... ... ал мен сол ... ... [4, 29 ... емес, күнәнің өзімен күресу керек» М. Ганди [4, 44 б.]; ... ... ауыз ... ... ... ... керегінше қолданған. Мысалы: Әкеңнің асында шаппағанда
атаңның басында шабасың ба? [4, 74 б.] Ауру ... ... ... ... [4, 80 б.]; Ат ... ... ер ... түрмеден көр [4, 91
б.].
Т. Әбдіковтің шығармаларында тұрақты сөз тіркестері мен әдемі ... ... де ... Жүрегіндегі ескі жараның орны біржола
шыққалы ... ... ит ... ең ... рет ... ... ... ұқсайды.
Баяғы қылышынан қан тамған ұрының тұқымы еді [4, 83 б.]; Ал ... ... ... балықтай сезінеді [4, 284 б.] т.б.
Зерттеу жұмысында белгілі бір дәуірде, белгілі бір қоғамда қатар өмір
сүріп, ... ... ... жазушылармен салыстыра қарастырдық.
Олардың бір-біріне ұқсамайтынын, тіпті бірін-бірі ... ... ... Ең ... ... тән ... қасиет – кейіпкер
психологиясын ашудағы сәтті ізденістері еді. Ол ... ... ... ... тән ... ... ... 1960-1980-ші жылдары көбіне үстем болған социализм әдісінің
әдебиет таптық, партиялық болуы керек деген қатаң қағидаларын бұзғандығымен
де ... ... ... ... ... ... түйіндері жинақталып беріледі. Т. Әбдіковтің шығармашылық
ерекшелігі – ... ... ... үлгідегі, модернистік бағыттағы
шығармаларды дүниеге алып келуінде, және де шығармаларында қоғамның негізгі
шиеленісті мәселелерді ұсына ... ... өмір ... көркемдік шындыққа ұластырып көркем әдебиеттің
нағыз үлгісін көрсетті. Оның заман көрінісін шынайы түрде тартымды бейнелей
білетін суреткерлігі, қаламгерлік қарымы, ... ... ... ... ... ... Т. ... шығармашылығы, оның
қалыптасу, кемелдену кезеңдерін, прозалық ... ... ... ... арналары мен стилін бүгінгі күн тұрғысынан қарастыру басты
мақсат ... ... ... ... ... ... ... озық
зерттеулермен салыстыра келіп, біз Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларының
жанрлық сипаты, тақырыбы мен мазмұны, ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Әбдіков Т. «Оң қол» менің өзге шығармаларынма обал ... ... // ... әдебиеті. – 2000. – 22 қыркүйек.
2 Хамзина Қ.М. Қазақ повестеріндегі көркем ... және ... ... филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы: 2004. – 30 б.
3 Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде (1991-2001жылдар).
– Алматы: Алатау, 2006. – 352 ... ... Т. Әке. – ... Қайнар, 2005. – 376 б.
5 Тұрғалиев О. Пенделік мұң мен періштелік үміт ...... 1997. – 255 ... ... Б. ... ... ... бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982. – 148 ... ... Т. Оң қол. – ... Ата ... 2002. – 378 ... Керейқұлов Қ. Теңізге түскен жел қайық. – Алматы: Жалын, 1985.
– 328 б.
9. Исабеков Д. Адами парасат, ... ... ... ... 2002. – 6 ... – 14 ... ... Т. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1969. – 146 б.
11 ... М. ... ...... ... 2000. –328 ... ... Т. // Айқын. – 2005. – 3 наурыз. – 9 бет.
13 Әбдіков Т. ...... ... 1985. − 394 ... ... Төлен. Бәріміз де ... ... // ... – 2007. – 18 ... – 2 б.
15 Литературный энциклопедический словарь. – Москва: ... ... ... М. Заман тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997.
– 504 б.
17 Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар.
– Алматы: М.Әуезов ... ... және өнер ... 2001. – 276 ... ... М. 60-80 ... қазақ романының стилі мен типологиясы:
Филол.ғыл.доктор.автореф.: – Алматы, 1997.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ... ... ... Т. ... прозалық қазақ шығармаларының тақырыптық ерекшеліктері /
Қазақстанның ғылыми әлемі. – №3(13)- №4(14). – 43-45 ... ... ... ... ... / ... тілі мен әдебиеті. –
2008. ( №9. ( 121-125 бб.
3 Т. Әбдіковтің «Өліара» ... ... ... / ... тиімді қолдану негізінде педагог кадрларын ... ... ... ... ... ... ( ... ( Шымкент, 2007. ( 71-75 бб.
4 Т. Әбдіковтің әңгіме-хикаяларының ... ... // Қаз ... Филология сериясы. ( 2008. ( №4(112). ( 78-80 ... ... Т. ... ... ... тілдік ерекшеліктер
сипаты // Қар МУ Хабаршысы. Филология сериясы. ( 2009. ( №1(53). ( ... Т. ... ... ... ... ... // Ж. Баласағұн
атындағы Қырғыз ҰУ Жаршысы. Гуманитарлық ілімдер. ( 1 серия. ( 21-25 бб.
7 Т. ... ... ... ... ... / ХХ ғасыр қазақ
әдебиетін оқыту мен зерттеуідің өзекті мәселелері: Халықаралық ... ... ... ( ... Қазақ университеті, 2008. (
251-255бб.
8 Т. ... ... ... / ... ... – 7: М. ... қазақтанудың өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдары. ( ... 2008. ( 233-237 ... Т. ... ... ... ... / ХХІ ғасырдағы жоғары
кәсіби білімді мамандар даярлаудың ... ... ... ... ... ... ... материалдары.
(Шымкент, 2009. (183-186 бб.
10 Т. Әбдіковтің шығармаларындағы заман көрінісі / Қазақ мемлекеттілігі
және түркі ... ... ... ... ғылыми-
тәжірибелік конференция материалдары. ( І том. ( Шымкент, 2009. ( 255-259
бб.
11 Т. Әбдіков прозасының тіл ... ... ... / Х. ... қазақ әдебиетінің өзекті ... ... ... ... ( 2 ... ( Алматы, 2009. – 204-209 бб.
РЕЗЮМЕ
аторефарата диссертации на соискание ученой степени кандидата
филологических наук по ... 10.01.02 ... ... ... ... ... и ... своеобразие прозы Т. Абдикова
Общая характеристика работы. В казахской литературе Т. Абдиков является
одним из писателей, чьё ... ... ... место в ней. Писатель
имеет своеобразную ... В ... ... он в ... ... ... ХХ ... Прозаик стремится передать едва не потерянные
язык и традиции казахского народа, его ... и ... ... в ... ... души ... Писатель в своих произведениях
(рассказ «Правая ... ... ... ... ... ... ... литературы «двойная (двойственная) фигура (личность)», «поток
сознание». Богат художественный арсенал Т. Абдикова: он учился у ... в ... ... системы, внутреннего монолога, диалога,
передаче ... и ... ... ... ... ... персонажей. Тем не менее, писатель внёс свою лепту в литературу,
он является новатором в ней. В ... ... ... и ... ... прозы Т. Абдикова.
Актуальность темы исследования. Время показало, что будущее нации
зависит от её ... Всем ... что ... ... ... ... ... оставляют свои следы в его литературе. Мы стремимся
показать, что Т. Абдиков в своей прозе отражает ... ... ... ... ... ... общества, также раскрыть идейное
и художественно своеобразие писателя.
Произведения Т. ... ... от ... форм ... до ... не
были исследованы. Только в годы ... его ... ... ... ... Тем не менее, поднимаемые ... ... ... и характеры персонажей, язык и стиль писаеля не были
рассмотрены в определённой ... то есть с ... ... ... ... Т. Абдикова рассмотрены были отдельные отражаемые им вопросы,
можно утверждать, что творчество писателя ещё не ... ... ... этой ... зрения исследование содержания и структуры, художественного
своеобразия произведений Т. ... его ... ... ... ... ... так как проза писателя является духовной
пищей для ... В ... Т. ... ... ... ... режима. Мы исследуем прозу Т. Абдикова с общечеловеческих
позиций.
Степень исследованности темы. Жанровое, ... ... ... ... ... лишь ... ... требуется всесторонний
анализ творчества писателя.
В трудах и статьях учёных и писателей М.О. Ауезова, М. Каратаева, ... Б. ... С. ... З. Кабдолова, Т. Какишева, Р.
Нургали, Е. Исмаилова,
Т. Нуртазина, М. Дуйсенова, Ж. ... С. ... С. ... Майтанова, Г. Пиралиевой, К. Абдезулы, М. Хамзина, О. Кумисбаева, З-Г.
Бисенгали, Ж. ... Б. ... Д. ... Р. Турысбека, С.
Негимова,
А. Жаксылыкова, Т. ... З. ... Т. ... А. ... ... К. ... Т. ... Р. Турысбека, А. Абдиманулы,
К. Мадибаевой, и других, исследовавших прозу казахской литературы, имеются
ценные ... ... о ... Т. Абдикова высказали А. Нурпеисов, ... ... Ш. ... Б. ... К. Жанузакова, Г. Пиралиева, М.
Хамзин,
О. Тургалиев, С. Асылбекулы, К. Хамзина, Е. ... Ж. ... ... др.
Цели и задачи исследования. Основная цель ...... ... ... своеобразия прозы Т. Абдикова, анализ
с идейно-художественного своеобразия, общественно-социальных позиций в
различных жанрах казахской ... ... ... ... ... ... ... его творчества с гуманистических позиций. В процессе выявления
жанрово-тематического своеобразия прозы Т. Абдикова особое внимание уделено
сравнительно-сопоставительному ... его ... с ... ... Цель исследования предполагает решение следующих задач:
– раскрытие жанровой природы прозы Т. Абдикова;
– отражение тематического ... ... ... ... ... распространённого течения в философии ... ... в ... Т. Абдикова;
–выявление особенностей отражения писателем ... ... мира ... ... ... ... писателя и способы развития сюжета
писателем;
– раскрытие мастерства писателя в ... ... идей ... форме;
– определение художественного своеобразия прозы Т. Абдикова.
Научная новизна ... По ... ... в ... ... работ, посвящённых произведениям Т. Абдикова, дана
положительная оценка им, выявлены их ... и ... тем ... произведения писателя исследованы недостаточно. Наша работа является
одним из первых ... ... в ... большое внимание уделено
своеобразию поэтики Т. Абдикова. Мы стремились определить его место среди
писателей-экзистенциалистов.
При ... ... ... ... Т. ... мы выявили
противоречия в отражении ими своеобразия писателя в познании природы. Мы
стремились выстроить ... ... в этом ... Нами с
гуманистических позиций проведена систематизация выводов и предложений,
высказанных исследователями творчества Т. ... в ... ... ... ... Разносторонне рассмотрены ... ... ... исследования являются произведения Т. Абдикова «Горизонт»,
«Осенние листья», «Истина», «Невысказанная ... ... ... ... ... зима в ... ... разума», документы Нацонального
музея, документы библиотек республики и музея писателя, материалы архивов.
Предмет исследования. Проблемы ... ... ... ... ... Т. ... ... Анализ художественных произведений писателя,
сравнение их с творчеством других мастеров ... ... ... ... сравнительно-исторический,
проблемный анализ.
Теоретическая и методологическая основа работы. Исследование написано
на основе фундаментальных ... по ... ... ... ... и ... учёных о теме и жанре, стиле писателей.
Важным методологическим фактором ... ... ... ... М.О. ... К. ... З. ... З.
Кабдолова, С. Кирабаева, Р. Бердибаева, Т. ... Ж. ... ... Г. ... А. ... Д. ... А. ... М.
Оразбека, С. Ашимбаева, О. Кумисбаева,
К. Абдезулы, М. Хамзина, З-Г. Бисенгали, Ж. Тилепова, Д. ... ... ... А. Жаксылыкова, Т. Есембекова, З. Сеитжанова, Т. Рахымжанова,
А. Исмаковой, Д. ... К. ... Т. ... Р. ... ... К. Мадибаевой, С. Асылбекулы, Ж. Жарылгапова, Е. Аманшаева,
Б. Куралкановой, Н. Смагуловой и других. Из зарубежных исследователей ... ... ... В.Г. Белинского, Г. Гегеля, М. Хайдеггера, М. Бахтина, М.
Утехина,
Л. Тимофеева, И. Виноградова и ... и ... ... ... ... ... исследования могут быть использованы при изучении проблем ... ... ... ... ... на ... ... и в старших классах средних школ, проведении специальных
курсов и семинаров, углублённом изучении ... в ... ... школах.
Положения, выносимые на обсуждение. Проза Т. Абдикова ... роль в ... ... ... его произведений,
образная система, своеобразие стиля стали основой дальнейших ... ... ... ... ... Т. ... с ... позиций.
– выявление тем произведений писателя, в которых раскрывается образ
времени, общества, показ путей достижения писателем цели и ... ... в ... ... ... и преемственность прозы Т. Абдикова и его современников
А. Нурпеисова, Д. Исабекова, О. Бокеева, М. Байгута, С. ... ... А. ... Т. ... и ... ... проникновения писателя в психологию человека, влияние
его философских размышлений в художественных ... на ... ... ... ... ... Т. ... в создании
художественных образов, типизации характеров, его ... ... ... ... ... писателя и их отражение в его прозе.
Источники исследования. Научно-исследовательские ... ... так и ... ... ... ... и философов.
Область примения. Научные результаты и основные положения исследования
могут быть исползованы в ... ... ... ... 1980-2000
гг.
ХХ века, в пересмотрении ... ... ... в ... ... ... жанру казахской прозы, и семинаров по
изучению произведений писателья Т. Абдикова.
Апробация исследования. Основные результаты и ... ... ... в ... ... утвержденных Комитетом
контроля и аттестации в области образования и науки, а также в ... ... ... ... и
республиканского уровней. По исследуемой теме опубликовано 11 ... ... ... ... из введения, двух глав
(разделов), заключения и списка из использованных литератур.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық тұрғыдан кең көлемде қарастыру, қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралау, қаламгердің дара стильдік белгілерін көрсету131 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың көркемдік-шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру33 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь