Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Қосжарнақтылар класына сипаттама 4
1.1 Алабұталар тұқымдасына жалпы сипаттама 5
1.2 Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері 6
2 Алабұта тұқымдастары 7
2.1Алабұта туысына сипаттама 7
2.2 Көкпек 8
2.3 Сексеуiл 10
2.4 Қызылша 17
2.5 Алабұта туыстары 20
2.6 Алабұта тұқымдастарының шаруашылықтағы маңызы 23
III Қорытынды 27
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 28
Курстық жұмыстың өзектілігі: Алабұталар тұқымдасы (Chenopodіaceaе) – Қызылқұйрық тұқымдасының (лат. Amaranthaceae) тұқымдас тармағы, тұзға төзімді шөптесін бұта немесе ағаш тәрізді (сексеуіл) өсімдіктер. Алабұта тұқымдасы жер шарына тараған бір жылдық немесе көпжылдық, сортаң топыраққа төзімді, шөптесін, бұта, ағаш түрінде кездесетін өсімдіктер жатады. Бұлардың көпшілігінің сабағы бунақты, жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Гүлдері түссіз, ұсақ гүлшоғырына жиналып, масақ құрайды. Гүлсерігі қарапайым, жасыл, кейде болмауы да мүмкін. Гүлдері дара, кейде қос жынысты болады. Андроцейінде бес аталық, кейде қос жынысты болады. Гинецейі көп бөлікті, ценокарпты, 2-3, кейде 4-5 жеміс жапырағынан тұрады немесе апокарпты. Жемісі – жаңғақша немесе тұқымша.
Жер шарында кең тараған, 100 туысы, 1500-дей түрі белгілі. Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында жиі өседі. Елімізде 47 туысы, 218 түрі кездеседі.
Адамзат өмірінде алабұта тұқымдасына жататын өсімдіктердің алуан түрлі маңызы бар. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің көпшілігін мал жейді (изен, ебелек, cораң, т.б.), сондай-ақ отын (ақ жəне қара сексеуіл) ретінде пайдаланады, қолдан да өсіреді. Жас өскіндері аскөк ретінде тамаққа, ал тұқымын балықшылар балыққа жем ретінде пайдалынады. Сабын жасау үшін ел арасында оның күлін қайнатып алады. Көптеген түрінен медицинада дəрі-дəрмек дайындайды.
Курстық жұмыстың мақсаты: Алабұта тұқымдасына жалпы сипаттама беру, олардың тіршілік формаларын, гүлдерін, жемістерін зерттеу, алабұта тұқымдастарының шаруашылықтағы маңызына талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Алабұта тұқымдасына жалпы сипаттама беру;
 Олардың тіршілік формаларын, гүлдерін, жемістерін зерттеу;
 Алабұта тұқымдастарының шаруашылықтағы маңызына талдау жасау;

1. Байтенов М.С. «Флора Казахстана» том І, «Ғылым», Алматы, 1999.56-б
2. Байтенов М.С. «Флора Казахстана» том ІІ, «Ғылым», Алматы, 2001 г.75-б
3. Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А. Г., Серебрякова Т.И. «Ботаника (Анатомия и морфология растений)», Москва «Просвещение», 1978 г.17-б
4. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
5. Әметов Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1-бөлім Архегониальды өсімдіктер Алматы Қазақ университеті 2000ж.
6. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
7. Дәріқұлов Н.Т. Ботаника. Өсімдіктер жүйесінің практикалық курсы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003,320-бет.
8. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
9. Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. Растения Казахстана, И. Наука, Алма-Ата, - 1977.23- б.
10. Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. – «Алматыкітап» ААҚ, 2004, - 176 б.
11. Буш Н.А. Систематика высших растений М.1959.
12. Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск: Новое издание, 2002.
13. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
14. Еленевский А. Г. и др. Ботаника: Систематика высших, или наземных,растений:Учебник для пед.вузов.-3-е изд.,испр. и доп.-М.:Академия,2004.-432с.
15. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника: Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс > тақырыбында орындалған.
Алабұта тұқымдасына жалпы сипаттама берілді. Олардың тіршілік формалары, гүлдері, жемістері зерттелді. Алабұта тұқымдастарының шаруашылықтағы маңызына талдау жасалды.
Жұмыстың ... ... ... бөлім, 11 суреттен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыс 27 ... ... ... ... ... ... класына сипаттама
4
1.1 Алабұталар тұқымдасына жалпы сипаттама
5
1.2 Тіршілік формалары, гүлдері, ... ... ... ... ... ... ... Қызылша
17
2.5 Алабұта туыстары
20
2.6 Алабұта тұқымдастарының шаруашылықтағы маңызы
23
III Қорытынды
27
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
28
27108155605145
КІРІСПЕ
Курстық ... ... ... ... ... - ... ... (лат. Amaranthaceae) тұқымдас тармағы, тұзға төзімді шөптесін бұта немесе ағаш тәрізді (сексеуіл) өсімдіктер. ... ... жер ... ... бір ... ... ... сортаң топыраққа төзімді, шөптесін, бұта, ағаш түрінде кездесетін өсімдіктер жатады. Бұлардың көпшілігінің сабағы бунақты, жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. ... ... ұсақ ... ... ... ... Гүлсерігі қарапайым, жасыл, кейде болмауы да мүмкін. Гүлдері дара, кейде қос ... ... ... бес ... ... қос ... болады. Гинецейі көп бөлікті, ценокарпты, 2-3, кейде 4-5 жеміс ... ... ... ... ... - жаңғақша немесе тұқымша.
Жер шарында кең тараған, 100 туысы, 1500-дей түрі ... ... шөл және ... ... жиі ... ... 47 ... 218 түрі кездеседі.
Адамзат өмірінде алабұта тұқымдасына жататын өсімдіктердің алуан түрлі маңызы бар. Бұл ... ... ... көпшілігін мал жейді (изен, ебелек, cораң, т.б.), сондай-ақ отын (ақ жəне қара сексеуіл) ретінде пайдаланады, ... да ... Жас ... аскөк ретінде тамаққа, ал тұқымын балықшылар балыққа жем ретінде пайдалынады. ... ... үшін ел ... оның ... ... ... ... түрінен медицинада дəрі-дəрмек дайындайды.
Курстық жұмыстың мақсаты: Алабұта тұқымдасына жалпы сипаттама беру, олардың тіршілік формаларын, ... ... ... ... ... шаруашылықтағы маңызына талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
* Алабұта тұқымдасына жалпы сипаттама беру;
* Олардың тіршілік формаларын, гүлдерін, жемістерін зерттеу;
* Алабұта тұқымдастарының ... ... ... ... ... ... сипаттама
Қос жарнақтылар, магнолиопсидтер (Magnolіopsіda) - ... ... екі ... ... ... ... басқа) құрлықтарда кеңінен таралған. Ағаштар немесе шөптесін ... ... ... ... ... ... ... Құрамында 8 класс тармағы, 429 тұқымдасы, 10 мыңға жуық туысы және 190 мыңнан аса түрі бар. Ұрығы 2, ... 1 ғана ... өте ... 3 - 4 ... да ... Жапырақтары қауырсынды, кейде саусақ салалы жүйкеленген. Жүйкеленуі ашық тұйықталмаған; айқын сағақты. Сабақтың өткізгіш жүйесі бір шеңберлі камбийлі (өсу клеткаларының жұқа ... ... ... ... Флоэмасында (органикалық затты өткізетін күрделі ұлпа) әдетте паренхима бар. Сабақтың қабығы мен өзегі өте ... ... ... ... ... ... тамырға айналады. Тамырдың оймақшасы мен эпидермасының онтогенездік жеке дамуы бірдей. Көпшілігінде гүлдері 5 ... 4 ... ... ... ... ... 3 мүшелі. Тозаң түйіршіктерінің сыртқы қабығының түсі алуан түрлі [1].
Тұқымында екі тұқым жарнағы болатын гүлді өсімдіктер қосжарнақтылар класына ... ... ... ... 75%-ы ... ... есептеледі. Бұлар шөп, бұта, ағаш түрінде барлық жерлерде кездеседі. Қосжарнақтыларды ажыратуға болатын негізгі белгілер ... ... ... 2 ... ... Тамыр жүйесі кіндік тамырлы болып келеді. Жапырақ тақтасының пішіндері әр түрлі болуы мүмкін. Жапырақ жүйкелері қауырсынды немесе саусақ салалы болады. ... және ... ... саны - 5 ... ... ... ... ұлпа - қамбий болады.
Көкнәр тұқымдастар. Шөптекті, бұта немесе кішкене ағаш түрінде өсетін қосжарнақты өсімдіктер тобы. ... - ... ... ... ... ... 700-ге жуық түрлері бар. Қазақстанда көкнәр тұқымдастардың 44 түрі өседі. ... ... ... ... ... ... ... шырын бөліп шығаратын өзекті жүйелері жақсы дамыған. Көкнәрлардың гүлі қосжынысты. Тостағанша жапырақшасы - 2, гүлі ... ... ... қалады, күлтесі - 4. Ол екі шеңбер бойына орналасқан. Аталығы көп; аналығы да көп ... ... ... ... - қауашақ, тұқымдары - ұсақ, түсі қара ... ... ... ... жіңішке көкнәр (мак тоненький) Қазақстан Қызыл кітабына тіркелген. Ол - шөптекті көпжылдық өсімдік. ... 30 ... ... ... жіңішке және тік өседі. Жапырақтары сағақты, гүлсидамынан 2 - 3 есе ... ... ... ... ... Кент және ... бірлі-жарымнан кездеседі. Қорғауды қажет етеді.
Көкнәр ауланы сәндеу үшін ... ... ... ... ... ... айдаршөп - бұлар да көкнәр тұқымдас өсімдіктер. Көкнәр тұқымдас үлкен сүйелшөп - улы өсімдік. Ол халықтық ... ... ... пайдаланылған. Сондықтан аталған. Көкнәрлар тұқымдасының формуласы: жабайы ... ... ... ... ... ... ... тұқымдасы (Chenopodіaceaе) - Қызылқұйрық тұқымдасының (лат. Amaranthaceae) тұқымдас тармағы, тұзға төзімді шөптесін бұта немесе ағаш ... ... ... ... тұқымдасы жер шарына тараған бір жылдық немесе көпжылдық, сортаң топыраққа төзімді, шөптесін, бұта, ағаш түрінде кездесетін өсімдіктер жатады. Бұлардың ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы орналасады. Гүлдері түссіз, ұсақ гүлшоғырына жиналып, масақ құрайды. Гүлсерігі қарапайым, жасыл, кейде болмауы да мүмкін. Гүлдері дара, кейде қос ... ... ... бес ... ... қос ... болады. Гинецейі көп бөлікті, ценокарпты, 2-3, кейде 4-5 жеміс жапырағынан тұрады немесе апокарпты. Жемісі - жаңғақша немесе тұқымша ... ... кең ... 100 ... ... түрі белгілі. Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында жиі өседі. Елімізде 47 туысы, 218 түрі ... ... ... ... келеді. Жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Түссіз ұсақ ... ... ... ... құрайды. Жемісі - жаңғақ. Тұқымы сақиналы болады. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің көпшілігін мал ... ... ... ... т.б.), ... отын (ақ және қара ... ретінде пайдаланылады, қолдан да өсіріледі. Жас өскіндері аскөк ... ... ал ... ... ... жем ... пайдаланылады. Сабын жасау үшін ел арасында оның күлін қайнатып сақар ... ... ... ... ... дайындайды. А. т-ның 4 түрі: Хива сораңы, жалпақжапырақты ... ... ... ... ... - сирек кездесетін өсімдіктер. Олар қорғауға алынып, Қазақстанның енгізілген. [[1]]
Алабұталар тұқымдасы ... - ... ... шөптесін бұта немесе ағаш тәрізді (сексеуіл) өсімдіктер. ... шөл және ... ... жиі ... ... 47 ... 218 түрі кездеседі. Көпшілігінің сабағы бунақты болып келеді. Жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Түссіз ұсақ гүлдері гүлшоғырына ... ... ... ... - ... ... ... болады. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің көпшілігін мал жейді (изен, ебелек, сораң, т.б.), сондай-ақ отын (ақ және қара ... ... ... ... да ... Жас өскіндері аскөк ретінде тамаққа, ал тұқымын балықшылар балыққа жем ретінде пайдаланылады. ... ... үшін ел ... оның күлін қайнатып сақар алады. Көптеген түрінен медицинада дәрі-дәрмек дайындайды. А. т-ның 4 түрі: Хива сораңы, жалпақжапырақты сораң, Регель тарбақайы, ... ... - ... ... ... Олар ... ... Қазақстанның енгізілген.
Басым көпшілігі арамшөп түрінде белгілі біржылдық және көпжылдық шөптекті өсімдіктер. Шала ... ... бұта және ... ағаш ... ... 1 500-ге жуық ... ... Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері
Дүние жүзi бойынша алаботалар тұкымдасына 1600түр, 105- туыс ... ... ... ... 225 түрi ... Олар ... субтропикалық, климаты құрғақ және топырағы тұзды келетiн шөлдi ... кең ... ... ... ... Орта ... Солтүстiк және Оңтүстiк Америкада, Австралияның орталық аудандарында көптеп кездеседi. Алаботалар тұқымдасына жататын өсiмдiктердiң iшiнде қос жынысты және дара ... ... бар. ... ... ... ұсақ, көрiксiз, дұрыс гүлдер. Мұндай гүлдердiң гүл серiгi қарапайым, тек 5 тостағанша жапырақшадан тұрады. Қос жынысты гүлдердiң 5 аталығы тостағанша ... ... ... ... ... ... бiрiккен 2 жемiс жапырақшасынан тұрады. Жоғары жатынды гүл. Алаботалар тұқымдасының өкiлдерiнiң ... ... ... ... көпжылдық шөптесiн өсiмдiктер. Жартылай бұталары, бұталары, аздап ағаштары да ... [7]. ... ... - ... тамырлы, көпшілігі көріксіз, өте кең таралған өсімдіктер. Көпшілігінде сабағы мен бұтағы бунақты (сексеуіл) болып келеді. Бөбешіксіз жапырағы кезектесіп ... ... ... ... да ... бар. Кейбіреулерінің жапырақтары жойылып, қабыршаққа немесе тікенекке айналған. Гүлдері ұсақ, көзге бірден байқалмайды. Олардың түсі жасыл немесе сары болып келеді. ... ... де, ... ... ... сыпыртқыгүл тәрізді шоғырланып өсуі мүмкін. Қосжынысты, көпжатынды немесе дара жынысты, ... ... ... ... ... - 5, ... - 3, ... 4-еу болады. Тостаған жапырақшасы нешеу болса, аталығы да сонша, тіпті жалғыз (ебелек) да болуы мүмкін. 2, кейде 3 - 4 ... 5 ... ... ... ... бар. Аналық мойындарының аздап немесе мүлде тұтасуы да мүмкін. Жемісі қақырамайды. Желмен, бунақденелілермен айқас тозаңданады. Тұқымын жел ... ... ... ... ... ... шпинат, көкпек, сораң, алабота, теріскен, сексеуіл, бұйырғындар жатады.
2 Алабұта тұқымдастары
2.1Алабұта туысына сипаттама
Алабұта (Chenopodіum) - алабұталар ... ... бір ... ... ... ... Ол ... өзен-көл жағаларында, сор, сортаң, жерлерде өседі. Қазақстанда 20 түрі бар. Алабұтаның биіктігі 5 - 300 см-дей. Гүлі қос ... ... ... ... ... ең жиі ... ... кәдімгі Алабұта және иісті Алабұта . Кәдімгі Алабұтаның биіктігі 10 - 300 см-дей. Тік бұтақты ... ... ... ... ... Гүлі ... ... сары түсті келеді. Маусым - тамызда гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. Тұқымында көптеген ... ... бар. ... ... ... Тұқымын кебекпен араластырып, малға береді. Иісті Алабұта сары жасыл түсті, хош иісті, биіктігі 15 - 60 ... ... ... ... ... кезек орналасады. Ұсақ гүлдері шашақты гүлшоғырына топталған. Маусым - тамызда ... ... ... ... қан тамырларын, демікпе ауруларын емдеуге және қара күйе көбелегін жоюға пайдаланылады [10].
1-сурет. Алабұта
Алабұта туысы (марь - ... ... жүзі ... ... түрі бар, ... флорасында 60 түрі, ал Қазақстанда 20 түрі кездеседі.
Оған бiржылдық, екiжылдық, көпжылдық шөптесiн өсiмдiктер мен ... ... ... сабаққа кезектесiп орналасады. Гүлдерi қосжынысты, топтасып жиналып масақ ... ... ... гүлшоғырын түзедi. Гүл серiгi қарапайым 5 тостағанша жапырақшадан тұрады. Аталығының да саны 5, ... 2. ... ... Сиректеу шырынды жемiстiлерi де болады. Алабота гүлiнiң формуласын былай жазуға ... * ? ? ГС·5 А5 ... ... ... ... болады. Бірқатар түрлері арамшөп ретінде кең тараған: ақ алабұта ортаңғы (марь ... - ... ... және дуал ... ... стенная - Ch.murale). Ақ алабұтаның гүлінің формуласы ... ... кең ... ... бiрi ақ ... ... ... - Chenopodium album) (2-сурет). Ол бiржылдық ... ... ... - ромба тәрiздi, шетiнде ойыстау тiсшелерi болады. Сабағын және ... ... ... бетiн ақ ұнтақ тұтып тұрады.
2-сурет. Ақ алабұта
Ақ алабота жаз бойы ... және көп ... дән ... Бiр ... ... шамамен 20 мыңға дейiн тұқым бередi. Олардың ... ... ... өнiм ... дейiн жерге шашылып үлгередi. Келесi жылы көктемде, әсiресе айдалған жерлерде ақ алабота қаптап өседi. Осылайша егiстiктi арамшөп ... Ақ ... ... ... ... азот, калий, фосфор секiлдi заттарды көп мөлшерде сiңiредi. Нәтижесiнде топырақ құнарсызданады. ... өзi ... ... ... ... ... ... соқтырады. Сонымен бiрге ақ алабота зиянкес насекомдардың мекендейтiн орны болып табылады [15].
2.2 Көкпек
Көкпек (Atrіplex) - ... ... ... бір ... шөптесін немесе көп жылдық бұташық өсімдік (3-сурет). Жер жүзіне белгілі 225 түрінің 25-і Қазақстанның барлық аймағына тараған. Биіктігі 10 - 150 см, ... ... ... ... ... ... кейде тілімделген. Гүлдері дара жынысты, бір үйлі өсімдік. Аталық гүлдері 3 - 5 мүшелі гүлсерікті, 5 ... ... ... ... ... ... ... жиі кездесетін түрі - боз Көкпек, алабота (A. сana). Ол жазық далалы аймақтарда, тау ... ... ... ... ... ойпаң жерлерде, өзен, көл аңғарларында өседі. Биіктігі 20 - 50 см бұташық. Сабағының түп жағы ... ... ... түсті. Жапырағы сопақша келген, едәуір қалың, кезектесе орналасқан. Гүлшоғыры жапырақсыз. Шілде - қазан айларында гүлдеп, ... ... ... түсті, жалпақ, дөңгелектеу. Тағамдық (бақ көкпегі) - мал азықтық, дәрілік, бояулық, тех. өсімдіктер. Шөл далалы аймақтарда ... ... ... ... ... түйе ... Көкпек
Көкпек туысы (лебеда -- Atriplex). Туыстың ... ... көп ... ... ... дара жынысты болуымен ажыратылады. Көкпектер бiр үйлi, сиректеу екi үйлi өсiмдiктер. Аналық гүлiнiң ... ... оны ... ... жапырақтары алмастырады. Көкпектер өзен жағасында, сүдiгерге жыртылған жерлерде, қара-қоқыстың айналасында қаптап өседi. Сонымен бiрге олар ... және ... ... ... сор және сортаң топырақтарында көптеп кездеседi. Туыстың кең тараған өкiлiнiң бiрi ... ... ... лоснящая - Atriplex nitans). Ол егiстiктiң бiржылдық арамшөбi. Үш бұрышты жапырағы сабаққа кезектесiп орналасады. Жапырағының түп жағы ... ... ... ... Жылтыр көкпектiң гүлiнiң формуласын былай жазуға болады: Аналық гүлiнiң формуласы: * ? Гс· 0 А0 Ж(2); ... ... ... * ? Гс(5) А5 Ж0
Жемiстерi жаңғақша, кеибiреулерiнде -- тұқымша [8].
Көкпек туысы (лебеда - Artiplex). ... ... саны ... ... флорасында 30 түр, ал Қазақстанда 25 түрі өседі. Боз көкпек (лебеда седая - A.cana)- жартылай бұта, ол Орта ... ... ... ... түзетін өсімдік. Бақ көкпегі (лебеда садовая - A.hortensis) мен жылтыр көкпек (лебеда лоснящаяся - ... ... ... ... ... табылады. Жылтыр көкпектік гүлінің формуласы мынандай:
2.3 Сексеуiл
Сексеуiл -- лат. ... діңі ... ... боп ... ... сынатын  жапырақсыз  қатты ағаш тұқымдас өсiмдiк (4-сурет). Оның ... Азия мен Араб ... онға жуық түрi бар. ... үшеуi Қазақстанда өседi: ақ сексеуiл, қара сексеуiл және Зайсан сексеуiлi. Жалпы бұлар Қазақстандағы орман қорының 48 ... алып ... ... ... Ақ ... - бойы 1,5-тен 2,5 метрге дейiн жететiн тал-шiлiк. Негiзiнен құмдауыт әрi ... ... ... ... ... Оның ... 10-11 метр тереңдiкке дейiн кетедi. Сирек те ... ... ... ... 5 ... дейiн өсетiндерi бар. Оның жас бұтақтарын түйелер құмарта жейдi. Ғалымдардың айтуына қарағанда, бұл жануарлар сондай 3 метрлiк бұтақты жесе 12 кг. ... ... ... ... Ал ұсақ ... оның ... ... сынық бұтақтары мен қураған жапырақтары тоя жеуiне ... ... ... қарағанда бұл сексеуiлдiң азықтық жұғымдылығы жоғары болса керек.
* Қара сексеуiл аққа қарағанда жуандау әрi iрi келедi. Оның өсу ... ... 7 ... ... ... Ал ... 11 ... де тереңдiкке кетедi. Бұлар шоғырланып өседi. Алыстан ... ... ... ... ... Өз ... ... табиғи түрде өсуге бейiм. Орта Азияның шөлдi, құмды, сортаң жерлерiнде көп кездеседi. Сондай-ақ, тақыр жерлерде де ... ... Қара ... де жас әрi ... ... ... ... мен ұсақ малдар сүйiсiнiп жейдi. Оның үстiне сексеуiлдi аймақтар мал ... ... ... ... ... көп тигiзедi.
Ағаш бар жерде, өмiр бар. Адам тiршiлiгiне де қолайлы орта. Осы ... тән ... ... сексеуiлiнде де бар. Жалпы айтқанда үшеуi де тарғылданып, ... ... ... және ... ... ... жасауға келмейтiн, тұрмыста тек отыннан басқа қажетке ... ағаш ... ... отқа ... және ... ... бойында ұзақ уақыт сақтағыш қасиетi көмiрден артық болмаса, бiр мысқал да кем емес. Өткен ғасырларда адамдар оны ... ... ... ... ... ... ... шығармаларынан жақсы бiлемiз. Сексеуiлдер қоршаған ортаның тепе-теңдiгiн сақтап тұруда ерекше роль атқарады. Дүлей соққан желден құм көштерiн тоқтатады. Сексеуiлдердi қорғаныш ... ... мен ... ... ... түз тағылары киiктерге сексеуiлдер арасы өсiп өнулерiне өте қолайлы ... ... мен ... бiр ... жұрт ... отқа ... ретiнде пайдаланатын. Нарықтық қатынастың алғашқы жылдары бұл жағдай күрт өзгердi. Көмiрдiң жетiспеушiлiгi мен қымбаттаушылығы елдi мекендерде тұратындарға ауыр тиiп, ... таза отын ... ... ... Бұрын ауыл iргесiнде өсетiн сексеуiлдердi қазiр елу, алпыс шақырым қашықтықтардан ғана көре аласыз. Қалаларда кәуап (шашлык) орындары көптеп ашылып, сексеуiлге ... ... ... артқанда, жұрт пайдаға құныққаны соншалық оның дiңгек түбiне сым тростар байлап, тракторлармен түп тамырымен қоса жұлып ... ... ... ... ... ... ... көлемдерiнен мүлдем кiшiрейiп кеткен. Тiптен тұқымы құрып кету алдында тұр ... ... ... ... Бұл қоршаған ортаға үлкен зиянын тигiзуде. Жалаңаш қалған өлкелерден құмдар көшiп, аңдары басқа ... ауып ... Арғы ... ... қойып, 2007 жылды тiлге тиек етсек, тек Қызылорда облысында 450 заңсыз ... ... ... ... өзi ... қорғаушылардың қолға түсiргендерi ғана. Ал тұзаққа түспей жүргендерi қаншама. Қосқұдық орман мекемесi ... ... ... ... ... Шу ... ... орын тепкен Ақкөл елдi-мекенi арқылы күн сайын 90 жүк автокөлiктерi заңсыз қырқылған сексеуiлдердi алып өтедi екен. Сексеуiл тұқымын қорғап қалу ... ... ... Үкiметiнiң 2002 жылғы "Қазақстан Республикасындағы алқаптарда сексеуiлдi қорғау шаралары туралы" қаулысы қабылданғанға дейiн сексеуiл кесудiң ... бiр ... ... болған. Сол лимит бойынша сол жылға дейiн 1630 текше метр жердiң ... ... ... Өкiнiштiсi сол кесуге тыйым салынған қаулыдан кейiн, сол жылдың өзiнде-ақ облыс көлемiнде ... ... кесу ... 8701 текше метрге өсiп кеттi. Негiзiнен санитарлық кесуге ауырған және отыз жылдан асып шiри ... ... ... ... ... ауырып, шiруi мүмкiн емес қой. Негiзiнен Облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы тарапынан сарапшылар тобы ... ... ... аралап, кесу лимитiн нақты анықтауы қажет едi. Олардың түрлi себептермен (көлiктердiң аздығы, жанар-жағар майдың жетiспеушiлiгi) алқаптарға жиi-жиi барып, ... ... ... ... жол ... Қоршаған ортаны қорғау жүйесi қызметкерлерiнiң айтуына қарағанда, бүгiнде кейбiр алыс қашықтықтардағы елдi-мекендерде сексеуiл кесушiлердiң жасырын пункттерi бар көрiнедi. ... ... ... ... ... ... әлдеқайда төмен [11].
Браконьерлiк iске дәндеп алғандар айыппұл төлегенмен көлденең ... ... ... жоқ. Қайта үдете түскен тәрiздi. Сексеуiлдi заңсыз кесушiлерге неге жол ... ... ... ... күнi бүгiнге дейiн "Қызыл кiтапқа" кiрмеген. Сондай-ақ, оларды дайындау лицензияланбаған әрi сертификацияланбаған. Мiне, осыдан барып оларды ... ... кесу ... тыс ... ... отыр. Өткен жылы Республика Үкiметi 2002 жылғы қаулыдан кейiн сексеуiл қорғаушыларының iсiн ... деп ... ... ағаш ... он ... ... кесуге тыйым салған болатын. Алайда сауда орындары маңындағы, базарлардағы шашлык сатушылардан сексеуiлдер үзiлер емес. Тiптен базарларға кiре берiс көшелерден белiнен ... ... ... ... қаласың. Сонда бұлар қайдан келiп жатыр? Қытайдан емесi анық. Республикада 2005 жылға дейiн сексеуiл өсетiн ... ... ... Сол ... ... ... алынған қорық не ұлттық парк деп жариялауына болар едi. Өкiнiшке орай қараусыз қалды. Әсiресе Балқаш көлi ... 1,5 млн. ... ... ... ... алу ... қаншама ұсыныстар жасалынды. Үлкен қала Алматының iргесiнде болғандықтан да қорғаудың шараларын күшейту керек едi ғой. Ал Бақанас орман және ... ... ... мекемесiнiң бұл ауқымды шараларды атқаруға шамасы жетпедi. Сол жылдары мұндай жағдай Оңтүстiк Қазақстан және Қызылорда облыстарында орын алды. Өткен жылдың ... ... ... ... (Всемирный банк) "Қазақстан Республикасында орманды сақтау және орманды алқаптардың көлемiн ұлғайту" жөнiндегi бағдарламасының таныстыру рәсiмi болды. Бұл жобаның құны 63,8 ... ... Алты ... ... Оның 28,8 ... ... ... бюджетiнен алынады. Әлемдiк банктiң қосқан 30 миллион займы кейiн қосымша өсiмiмен қайтарылады. Ал 5 ... ... ... қайтарымсыз қаржыландыруға жатқызылған. Бұл жоба үш жыл ... ... ... ... ... тиянақталса керек. Дегенмен бiлiктi жандардың айтуына қарағанда, бұл iстiң әртүрлi салаларына ... ... ... ... да, ... ең ... редакциясына олардың бiрқатар ұсыныс-пiкiрлерi кiрмей қалған. Бiраз тұстары түсiнiксiздiк туғызатын секiлдi. Сексеуiлдi алқап та орманға жатады. Алайда ... ... ... Алдаберген Кесiмбаевтың бағдарлама жөнiнде өзiндiк пiкiрi бар. Оны орынсыз деп айту қиын. Ол ... ... Арал ... ... табанына көшеттер отырғызуға жұмсалатын қаржының тиiмдiлiгiне күмән келтiредi. Өйткенi жергiлiктi мамандардың сексеуiл көшеттерiн отырғызудағы көпжылдық iс-тәжiрибесi бұл iстiң өте ... ... ... ... ... ... зерттеуiнше 1993 жылы 48 мың гектар теңiз табанына отырғызылған сексеуiл көшеттерiнiң 80 пайызы өспей қалған. ... да ... кету ... тұр. Ол ... сол қаражатты қылқанды жапырақты орманды алқаптардың көлемiн ұлғайтуға жұмсауды ... Ал ... ... ... көбейтуге болатынын алға тартады. Оған Қызылорда облысының Қазалы ауданынан ... ... ... он алты жыл ... ... отырғызылған сексеуiлге қарағанда табиғи өскендерiнiң көлемi әлдеқайда ұлғаййыпты. Қолдан отырғызылған ... ... ... ... ... ... ... Оны күтiмге алғанның өзiнде 72 пайыз көшет өспей қалған. Мұндай жағдай Алматы ... ... ... ... ... де ... ... банк бағдарламасының қалай iске асатынын алдағы уақыт көрсете жатар. Мүмкiн олар шетелдiң ... ... iске ... ... ... ... тиiмдi тәсiлдерiн табар. Онда құба-құп. Әзiрге қолдағы барды бағалап, сексеуiл алқаптарын браконьерлерден қорғауды ... ... ... ... жасау қажет-ақ секiлдi. Ең бастысы оны "Қызыл ... ... ... ... құмды өлкенiң ажары кiре қоймасы анық [14].
Сексеуіл орманы - Орта ... ... ... ... ... ... ... кездесетін  сексеуілдің  аласа  орманы.
Қазақстанда сексеуіл орманы 6,1 млн. га аудан жерді алып ... Осы ... 70%-ға ... (4,4 млн. га) қара сексеуіл, 30%-ын (1,7 млн.га) ақ сексеуіл (Наloxylon persicum Bunge), ал зайсан ... ... ... C.A. Mey) бірнеше мың ғана аумақты алып ... ... ... (лат. ... ... - ... тұқымдасы, сексеуіл туысына жататын бұта (5-сурет).
5-сурет. Қара сексеуіл
Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 2,5-10 м, тамырының ұзындығы 8-12 м.
* Діңі тырбиған, қисық әрі жуан ... 20 - 40 см), көп ... ... ... ... қара сұр ... Бір жылдық шөптесін өркендері көгілдір не көк түсті, жыл сайын үзіліп түсіп қалады.
* Жапырағы ұсақ, ... ... Гүлі ... ... ... қос ... ... маусымға дейін гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді.
* Жемісі - қанатты жаңғақшауылы 50 - 70, ... 100 ... ... ... тығыз, ауыр, суға салсаң батып кетеді. Түсімі 15-50 т/га.
Құрғақ затында 10,1-15,3% протеин, 16-,6-30,3% күл, 9,1-25,1% жасұнық, 1,6-2,3% май, ... ... ... заттар болады.100 кг мал азығында 43,4-58,9 азық өлшемі, 7,1-10,9 кг сіңімді протеин бар.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... және Оңтүстік Қазақстан облыстарында кездеседі. Құмды, сортаңды жерлерде, тақырда өседі.
Қара сексеуілді түйе (жыл ... мен қой ... және ... ... ... ... негізінен отынға пайдаланылады (қызуы мол).Сусымалы құмды бекіту үшін оны қолдан егіп те ... ... көп ... ... ... облыстарында өседі.
Қара сексеуіл ылғалы жеткілікті ортада да, жер асты суы ... одан да көп ... ... да өсе ... Ол ақ сексеуілге қарағанда жуандау әрi iрi келедi. Оның өсу биiктiгi көбiне 7 метрге дейiн жетедi. Ал ... 11 ... аса ... ... ... ... ... Алыстан қарасаң қалың жынысты орман тәрiздi. Қара сексеуiлдiң жас, әрi ... ... ... ... мен ұсақ ... ... Оның ... сексеуiлдi аймақтар мал жайылымына қажеттi шөптердiң өсуiне де пайдасын көп ... ... ... түрі ... ... ... ... ажыратылады. Атап айтса, қара сексеуілдің діңі қисық болып келеді, кейде ... ... ... діңі бар бұта пішіндес болады. Қабығы сұр түсті, жылтыр, бір жылдық өркендері сулы, ... ... дәмі ... ... олар ... түске енеді. Алыстан көз салғанда, сексеуіл қара-сұр түсті боп көрінеді, бұл түрдің қара сексеуіл атануы да ... ... ... - ... ... ... қоныс (6-сурет). Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Енсіз ... ... ... деңгейінен 185 - 190 м биіктікте. Жазық келген жер бедерінде сортаңды сұр топырақ ... Онда ... ... шоғырлары, бұйырғын, баялыш, күйреуік өседі.
Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарында ақ сексеуіл тараған.
6-сурет. Ақ сексеуіл
Ақ ... ... ... немесе біршама тапталған құмды жерлерде өседі. Биіктігі 1,5-2,5 метрге дейiн жететiн өсімдік. Құрғақшылыққа бейiм. Оның ... 10-11 метр ... ... кетедi. Оның жас бұтақтарын түйелер жейдi. Ал ұсақ малға оның жердегi жiңiшке сынық бұтақтары мен қураған жапырақтары тоя жеуiне ... ... ... қарағанда бұл сексеуiлдiң азықтық жұғымдылығы жоғары.
Ақ сексеуіл, қара сексеуілге қарағанда бұта іспеттес, қалың ... ... ... ... ... ... ... түсті, желегі селдір, ашық-жасыл түсті, жіңішке, әрі сулы емес, есесіне қатты өркендері болады. Дәмі ... ... ... ... ... ... болады.Сексеуілдің бұл түрі тұзға аса төзімді емес, бірақ өте құрғақшылыққа, ыстыққа шыдамды. Тағы бір ерекшелігі, діңдері құмға көміліп ... да, ... ... сол ... жанама тамыр түзеді. Бұл қасиет қара сексеуілде ... ... ... ... ... - ... көлі ... және Жоңғар қақпасында кездеседі.
Зайсан сексеуілі шөлейттің қиыршық тасты топырағында өседі. Ол Қытай мен Моңғолияда да ... аз ... ... ... ... 2,5 м-ден аспайтын бұта түрінде өседі. Бұтағының қабығы ашық-қоңыр, жас өркендерінікі - ашық-жасыл түсті. Жалпы биологиялық ерекшеліктері және ... ... ... ол қара ... жақын, яғни аптап ыстыққа, аязға төзімді, оны тек тұқымының пішіні ... ғана оңай ... ... яғни қара ... ... болса, Зайсан сексеуілінің қанатты тұқымының пішіні жүрек тәріздес болып келеді [6].
Жалпы жоғарыда аталған сексеуіл ... ... ... ... және ... құрылыс материалдарын жасауға келмейтiн, тұрмыста тек отыннан басқа қажетке жарамайтын ағаш ... ... отқа ... және ... қызуын бойында ұзақ уақыт сақтағыш қасиетi көмiрден артық болмаса, кем емес. Сексеуiл қоршаған ортаның тепе-теңдiгiн сақтап тұруда ... рөл ... ... ... ... ... құм ... тоқтатады. Сексеуiлдi қорғаныш ететiн жан-жануарлар мен жәндiктер қаншама. Әсiресе, түз тағысы киiкке сексеуiлдің арасы өсiп-өнулерiне өте қолайлы.
Алаботалар ... ... ... ... маңыздыларының бiрi сексеуiл (саксаул -- ... оның ... ... 3 түрi ... ақ ... ... персидский - Haloxylon persicum), қара сексеуiл (саксаул безлистный - ... ... және ... сексеуiлi (саксаул зайсанский - Haloxylon ammodendrom). Оның ... 8 ... ... ... ... ... да ... Тамырлары 10 -- 12 м тереңдiкке дейiн жетедi. Жапырақтары редукияға ұшыраған, тек қабыршақ түрiнде болады. Соған ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Сексеуiл Орта Азияның құмды шөлдерiнде, өзен алқабындағы тақырлау сор топырақтарда, ... ... ... Олар құмды шөлдерде сирек орман түзедi. Сексеуiл ағашынан тұратын сирек орманның Қазақстанда жер ... 4561,1 мың ... тең. ... ... ... ... аса зор. Ол ... шөлдердi эрозиядан сақтайды. Құнды отын болып табылады. Сонымен бiрге сексеуiлдiң ... мәнi де бар. ... ... жылдары қазақстанда сексеуiл орманы сиреп кеттi. Оның басты себебi жергiлiктi халық сексеуiлдi отынға дайындағанды ... ... ... ... iрi ... сексеуiлдi машинамен тасып сатып, оны табыс көзiне айналдыруда. Сондықтан ... ... ... ... ... ... алу қажет. Сексуiл тұқымынан жақсы өседi, агротехникасы да жолға қойылған. Сондықтан да оны қолдан өсiру шараларын жүзеге асыру кезек ... ... Егер бұл ... ... ... онда ... жойылып кету қаупi бар [1,8].
Бұл тұқымдасқа Қазақстанда кездесетiн тағыда көптеген жабайы өсiмдiктер жатады. Аса кең ... ... тас ... ... -- Nanophyton), бұйырғын (ежовник -- Anabasis), сораң (солянка -- Salsola), климакоптера (климакоптера -- ... ... ... -- Suaeda), ... сораң (солерос -- Saliconia), қараматау (камфоросма -- ... изен ... -- kochia), ... ... -- ... ... ... -- Сeratocarpus), т.б. жатады. Бұлардың басым көпшiлiгi аса құнды малазықтық өсiмдiктер. ... ... ... ... ... орны ... Бұйрығының қазақстанда 17 түрi кездеседi. Олар негiзiнен шөлдi және жартылай шөлдi аймақтарда өседi. Маңызды түрiнiң бiрi сортаң бұйрығын (ежовник ... - Anabasis salsa). Оны ... өте ... жейдi. Ал итсигек (ежовик безлистый - Anabasis aphylla) ... түрi өте улы, оның жас ... ... ... болады. Анабазиннен бiрнеше дәрiлiк және ауылшаруашылығы зиянкестерiне қарсы қолданылатын препараттар алынады. Оңтүстiк қазақстан облысының орталығын Шымкент қаласында итсигектен дәрi-дәрмек ... ... ... бар. ... ... изен (кохия простертая - kochia prostrata), терiскен (терескен серый - ... ... ... ... ... - Salsola orientalis) секiлдi түрлерi Республикамыздың жем-шөп қорын арттыру мақсатында мәдени жағдайда өсiредi.
Алаботалар тұқымдасына жататын мәдени ... де бар. ... аса ... қант қызылшасы.
Сексеуіл - бұта немесе кішкене ағаш ... ... ... өсімдіктердің бір туысы. Биіктігі 12 метрге дейін жетеді.
Қазақстандағы орман қорының жартысына жуығын сексеуілді тоғай алып жатыр. Оның көлемі 5 млн ... метр деп ... ... ... 40 - ... сексеуілді отын қоры ретінде пайдаланған. Бақанас, Сары-Үйшік-Отырар, ... және ... ... отын ... ... қорын сақтап қалу үшін бір жылдары көшеттер отырғызылыпты. ... ... ... ... көп ... ... ... сиреп кетті. Енді мүлде жойылып кету қаупі ... ... тұр. ... ... қорғау шараларын күшейту қажет.
Қазақстанда 3 түрі өседі. Олар қара сексеуіл, ақ сексеуіл және бұта сексеуіл деп аталады. ... ... өте ... ... ... ... топыраққа 10 - 11 метрге дейін таралып кетеді. Бұлардың діңі қисық, мықты, морт ... ... ... ... сүрегі ауыр, суға батып кетеді. Өте қатты болғандықтан, өңдеуге ... ... жас ... мүлде жапырақсыз болады. Өйткені жапырақтары өзгеріп кеткен, жапырақ қызметін жас өркендері атқарады. Сексеуілдің гүлі ұсақ, қосжынысты - ... ... ... гүл ... қолтығында 4-тен орналасады. Гүлсерігі қабыршақтанған 5 жапырақшалардан құралып, жемісіне қанатша ... ... ... Жемісі - қанатты жаңғақша, қыркүйек - қазан айларында ... ... ... - ... ... ... ... Сексеуіл тұқымынан көбейеді, өркендерінен де өсіп жетіледі. Ол 30 - 60 жыл ... ... ... діңі ... ... көп бөледі. Сондықтан отынға пайдаланылады. Сүрегін жаққанда түскен күлден сақар (тыңайтқыш) өндіріп алады. Сексеуілдің жас өркендерін қыста қой, түйе ... Ақ ... құм ... ... ... Қызылша
Қызылша - алабота тұқымдастарға жататын бір, екі, көпжылдық шөптекті өсімдіктер туысы. Қызылша туыстастың 6 түрі бар. ... ... ... жылы ... өсімді бөлігінде қоректік зат жинайды. Ал екінші жылы оны гүлдері мен тұқымдарына жұмсайды. Бұл - ... ... ... ... қызылша - қызылшаның мәдени түрі.
7-сурет. Қызылша
Оған асқаналық қызылша, ... ... қант ... ... Қант ... 23%-ға дейін қант болады. Жапырақты қызылша (мангольд) - қант қызылшасының түршесі.
Қант қызылшасы республикамызда ... ... ... ... ... жуан тамыры жемтамыр деп аталады. Тамырдан сағақты, топтасқан жапырақтар өсіп шығады. Гүлсидамдық қуатты сабағы ... жылы ... ... ... ... ақшыл 5 бунақты гүлдері жеке-жеке немесе 2 - 5-тен ... ... ... ... ... 2 - 6-дан ... ... шоғырын түзеді. Бірінші жылғы өсім мерзімі 160 - 170 күн, екінші жылы 100 - 130 күнге созылады. Жылу сүйеді.
Қызылша ... (Beta). ... ... 13 түр бар, оның 5-еуі ... ... ал ... 1ғана түрі өседі. Олар жерорта теңізі жағалауында Европаның батысы мен оңтүстігнде, Алдыңғы ... және Орта ... ... ... ... (свекла обыкновенная - B.vulgaris) - екіжылдық өсімдік (8-сурет). Бірінші жылы өсімдік тамыр мойнының ... ... ... түзетін жапырақтар береді және тамыр жеміс түзеді ал екінші жылы тамыржемістен сабақ кетеді, оның ... ... тирс ... ... ... мақсатта қант алу үшін, көкөністік және малға азық болатын өсімдік ретінде көптеп арамшөп ретінде өседі (әсіресе Закавказьеде).
8-сурет. Қант ... ... (Beta ... -- ... ... ... екі ... бағалы техникалық дақыл. Бірінші жылы оның қоректік заттары бар тамыры мен ... шоғы ... Осы ... өсу ... ... 150 - 170 күн. ... жылы топыраққа отырғызылған қант қызылшасының жемісінен гүл шашатын сабақ және ... ... ... ... жылғы өсу кезеңінің ұзақт. 100 - 125 күн. Қант қызылшасы - ... мал ... ... Оның ... ... мен сабағын) з-тта өңдегеннен кейінгі қалған қалдықтардан сірне, сығынды мал азығы даярланады. Қант қызылшасының түсімінің 40%-ы ... ... ... Қант ... ... 15% құрғақ заттар, 3% клетчатка, 0,7% күл, 0,1% май және 1,2% ... ... Осы ... 100 ... 80 мал ... ... және 3,6 кг қорытылғыш протеин бар. Қант қызылшасы тамақ өнеркәсібінде қант алу үшін пайдаланылады, өйткені оның тамыр жемісінде 17 - ... қант ... Қант ... - жылу ... ... Қант ... тұқымы қант з-ттарында дайындалады. Мұнда тазаланған тұқым 2 фракцияға (3,5 - 4,5 мм және 4,5 - 5,5 мм) ... ... ... себуді топырақтың 10 см тереңдіктегі температурасы 5,6°С жылынғанда бастайды. Бұл кезең ... ... ... мен ... ... ... келеді. Органикалық заттарға бай, құнарлы қара топырақта жақсы өседі. Оған топырақтың қышқылдау немесе бейтарап болғаны дұрыс (рН 6,5 - 7,5). ... ... ... ... ... ... 60 см кең қатарлы себу әдісі қолданылады. Қазақстанда қант қызылшасы Жамбыл, Алматы облыстарының суғармалы ... ... 1991 ... ... қант ... бір ... жаңа сорттары аудандастырылып, себілді. Қант қызылшасын бір танапта ұзақ жылдар бойы ауыстырмай ... оның ... ... ... мен тамыр биті көбейеді. Сондықтан қант қызылшасын түрлі аурулар мен ... ... оның ... ... қанттылығын көтеруде ауыспалы егістің маңызы зор. Мал азықтық қант қызылшасының (Beta ... z. v. crassa) ... ... ... ... ... ... заттар бар. Сондықтан ол жоғары сапалы және жұғымды мал азықтық дақыл. Бұл қызылша Қазақстанның барлық ... ... ... ... туыстары
Сораңшөп (Salіcornіa) - алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік (9-сурет). Сораңшөпті бұзаубас сораң деп те ... ... ... мол ... жерлерінде, теңіз, тұзды көл жағалауларында (Каспий, Арал теніздері, Балқаш көлі) 1 түрі қызыл ... (S. ... ... Биіктігі 5 - 30 см, сабағы тік, түбінен бастап бұтақтанады, бунақты, шырынды, тықыр болып бітеді. Көкшіл, сұр не ... ... ... ... өте ... Гүлі ... үш-үштен топтанып өседі. Гүлсерігі ромб тәрізді, саңылауынан аталығы мен аналық аузы шығып тұрады. Гүлшоғыры - ... ... - ... айларында гүлдеп, жеміс салады, жемісі - дәнек. ... ... ... гүлінде қымыздық қышқылы, сілтілі тұздар, илік заттар ... ... ... ұнтағы инсектицид, қайнатындысы несеп айдайтын дәрі ретінде құрқұлақ ... ... ... ... ... (мысалы, Францияда) көкөніс ретінде пайдаланылады. Сораңшөпті түйе мен қой сүйсініп жейді [10].
9-сурет. Сораң
Қаңбақ Сораң (Salsola collіna) - алабұталар ... ... ... ... бір ... шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тобыл - Есіл, Зайсан, Ертіс алабында, Ақмола, Ақтөбе облыстарында, ... ... ... ... - ... ... ... Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Жол жиегінде, қоқыс арасында, сортаң топырақты жерлерде өседі. Кейбір жерлерде бұл өсімдікті түйеқарын деп ... ... 15 - 50 (100) см. ... ... ... біткен. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жіңішке, қысқа қылтанды, екі бүйірінде 2 ... бар. ... ... ... ... - ... айларында гүлдейді. Жемісі - дәнек. Мал азықтық өсімдік, ... түйе ... ... ... ... сүрлем жасауға пайдаланылады. Қаңбақ Сораңнан сақар (сабын, шыны жасау өндірісінде қолданылатын хим. қосынды) алынады.
10-сурет. Қаңбақ сораң
Жүрен, элления - ... ... ... көп ... бір ... шөптесін өсімдіктер туысы (11-сурет). Қазақстанда шөлді аймақтардың сор, сортаңды, тақырлы, құмды және тастақты жерлерінде кездесетін 4 түрі бар. Олардың ... 30 - 70 см. ... ... ... тықыр. Жапырақтары ұзынша, үшкір, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жетіліп, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр - ... ... ... жемістенеді. Жемісі піскенде жеңіл бөлінеді. Шоңайна Жүреншенің құрамында сальсолин алкалоиды бар, оны қан ... ... ... және құм ... үшін ... ... Жүрен
Балықкөз - алабұта тұқымдасы, торғайот туысына жататын бір жылдық өсімдік. Маңғыстаудың тұзды көлдерінің жағауларында, сор-сортаңды жерлерде өседі. ... 10 - 60 см. ... көп ... сыртын ұзын түк басқан, кейін олар түсіп қалады. Жапырақтары етжеңді, кезектесіп орналасады. Дара, қызғылт түсті гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Шілде - ... ... ... ... Тұқымы жалпақ болады.
Сорқаңбақ - алабұта тұқымдасына жататын аласа бұта. Гүлі әдетте үш-үштен топтанып, көп масақты ... ... ... - ... айларында гүлдейді. Маңғыстаудың сор топырақты, шөл, шөлейт, көл жиегіндегі ылғалды сортаң жерлерінде өседі. Оның биіктігі 15 - 75 см, ... ... ... ... ... және ... түйе, қой, ешкі үшін жақсы мал азығы, төбесораңнан сода ... ... ... түрінің құрамында сақар бар.
Қоянжын - алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда Қызылорда, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы ... ... ... жерлерде, көбінесе шөл далада өсетін туыс атымен аттас 1 түрі бар. Оның биіктігі 5 - 30 ... ... ... ... ... ... ... түк басқан. Жапырағының тікенекті түгі бар, ол өте жіңішке, таспа пішіндес. Сабаққа кезектесіп орналасады. Қос ... ... ... ... ... - ... айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі - дәнек.
Ақсора - ... ... ... бір ... көп ... ... өсімдіктер туысы, кейде жартылай бұталар. Жер шарында кең тараған, Ақсоралардың тұзды жерлерде, теңіздер және ... ... ... ... 100-ге жуық түрі ... Қазақстанның шөл даласындағы гипсті, борпылдақ сортаң топырақты жерлерде, сор мен ... ... ... не ірі бұта күйінде жеке-жеке кездесетін 16 түрі бар. Жиі тарағаны - ұсақжапырақты ... ... оны ... деп ... Биіктігі 30 - 75 см. Сабағы көп бұтақты, бір жылдық өркендері күлгін түсті. Жапырағы етті, көкшіл, оның ... 3 - 10 см. ... ... қолтығынан сәл төмен орналасқан. Маусым - тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Түйнектеген кезде өсімдік құрамында клетчатка, ... май, ... ... ... ... ... ... сақар сабын қайнату үшін пайдаланылады. Жақсы мал азығы [2].
Баялыш - алабұталар ... ... ... ... ... ... ... Арал теңіздері маңында, Маңғыстауда, Бетпақдалада, Қызылқұмда, Мойынқұмда, Қаратауда кездеседі. Биіктігі 40 - 100 см. ... сұр ... ... ... ... бар. ... ... қысқа қылтанақты жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлшоғыры масақ тәріздес, қызғылт ... ... ... - ... ... ... Баялыш шөлді аймақтарда мал азығы және отын ретінде пайдаланылады.
Борсықжүн - алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. ... Іле, ... ... ... 1 түрі - тибет Б-і бар. Қос үйлі өсімдік, дара жынысты, тозаң гүлдері гүлжапырақсыз. ... 1 - 4, ... ... жеке ... ... ... - ... айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ. Тұқымы жұқа қабықты, қара түсті жылтыр.
Бізжапырақ - ... ... ... бір ... көп ... ... туысы. Қазақстанда тасты, тастақты тау беткейлерінде, құмды, құмдақты, тыңайған ... ... 3 түрі бар. ... ... 3 - 20 см, ... бұтақталған, сыртын түк жапқан. Жапырақтары үшкір біз сияқты, тікенді, кезектесіп орналасады. Гүлдері ... ... қос ... ... жеке-жеке жетіледі. Аталығы 3, аналығының мойны қысқа болады. Шілде - қыркүйек айларында гүлдеп, ... ... жұқа ... ... тұқымы қара түсті.
Желбіршөп - алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда ... ... ... сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі - біраталық Желбіршөп бар. Биіктігі 5 - 40 см, ... тік, ... жағы ... ... түк ... ... жапырақтары етті, жоғарғы және гүлжапырақтары қысқа, сүйір, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, олар шашыраңқы, масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Шілде - ... ... ... ... Жемісі домалақ, ұзынша. Тұқымы ұсақ [3].
2.6 Алабұта тұқымдастарының шаруашылықтағы маңызы
Солардың қатарына алабұта ... ... ... ... Олар ... барлық кеңістіктерінде, негізінен субтропикалық климаты құрғақ жəне топырағы тұзды болып келетін елдерінде көптеп өседі ... ... ... ... оңтүстік-
батысында, Оңтүстік Америкада, Орталық Ав-
стралияда).
Зерттеу жұмыстары Оңтүстік батыс мал жəне өсімдік шаруашылығы ғылыми ... ... ... жəне мал ... ... ... гербарий түрлеріне флоралық талдаулар Р.В. Камелиннің [1], жəне Б.А. ... [2] ... ... ... ... ... ... талдаулар өсімдіктердің қоректеніп тіршілік ететін ортасына, қатынасына байланысты Л.Я. Курочкинаның [3], еңбектеріндегі ... ... ... - ... ... бөлу М.К. ... [4] ... жəне біршама арнайы өсімдіктер ресурстары негізінде жасалды.
Алабұталар тұқымдасына 105-туысқа кіретін 1600-дей түр бар. ТМД ... 350 ... ал ... 225 түр ... [5]. Олар ... ... ... негізінен субтропикалық климаты құрғақ жəне топырағы тұзды болып келетін елдерінде көптеп өседі.
Алабұта тұқымдас тұқымдас ... ... жəне ... ... ... екі ... ... бөлінеді:
1. Алабұталар (Chenopodioides), бұл түрлердің эндосперимдері жақсы жетілген тұқымдар сақина тəріздес болып келеді.
2. ... ... бұл ... ... ... майысқан жəне эндоспермдері жақсы жетілмеген. Жалпы алабұта тұқымдас өкілдерінің түрлерін анықтағанда ... ... ... ... тұзды кристалдар мен түктерінің ерекшеліктеріне мəн беріледі [6].
Алабұта тұқымдастарының биоалуантүрлілігі мен ... ... ... ... 7 ... бөлген. Олар:
1. Австралия аймағы, мұнда тұқымдастың басым көпшілігі кездеседі, яғни 130 тіркелген. 120 түрі ... ... ... 92% ... отыр.
2. Жерорта теңізінің тұзды шөлді жағалауы мен Солтүстік Африканың шөлді аймақтары. Мұнда эндимикалық 15 туыс түрлері ... ... ... ... ... түрлері бар.
3. Алдыңғы жəне Орта Азияның далалышөлді аймағы. Мұнда 16 эндемикалық туыс өкілдері ... Орта Азия ... ... Мұнда Алабұта тұқымдасының өкілдері өсімдіктер жамылғысында ... орын ... 10 туыс ... ... ... саналады.
5. Солтүстік Америка шөлдері мен прериилі аймақтарында 8 эндемикалық туыс ... ... ... ... мен пампасы аймақтарында мұнда 3 эндемикалық туыс пен көптеген ... мен ... ... ... ... ... жəне Оңтүстік Батыс Африка аймағы. Мұнда көкпектің ... түрі мен ... ... ... ... кездеседі [7].
Анықталған 22 эндемдік түрлердін
5 Қазақстанның Қызыл кітабына енген.
Эндемикалық түрлер əсіресе көкпек туысының - 3, ... - 3, ... ... 5 ... тағы ... кездеседі [8].
Айта кететін жайт, жылдан жылға осы эндемикалық түрлердің ... ... ... ... аймағы қатты сиреп бара жатқан сораңды жатқызуға болады. Себебі соңғы кезде оларды дəрілік шикізат ретінде есепсіз қазып, жинап алу ... ... ... ... ... ... түрлері мысалы, Коровин сексеуілшесі (Arthophytum Korovinii), Бетпақдала сексеуілшесі (Arthophytum betpakdalense), Сортаңды физандра (Physandra halimosnemis), ... ... ... ... ... ... (Halimocnemis mironovii), Хива сораңы (Salsola chiwensis), Селдіргүл балқаңбақ (Corispermum laxifolium) антропогенді факторлардың ... ... яғни ... бара ... анықтадық. Олардың сиреу себебі қазіргі қарқынды мал басының көбеюіне жəне отын ретінде пайдалану əсерінен.
Адамзат өмірінде алабұта ... ... ... ... ... ... бар. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің көпшілігін мал жейді (изен, ебелек, ... т.б.), ... отын (ақ жəне қара ... ... ... ... да өсіреді. Жас өскіндері аскөк ретінде тамаққа, ал ... ... ... жем ... ... Сабын жасау үшін ел арасында оның күлін қайнатып алады. Көптеген түрінен медицинада дəрі-дəрмек дайындайды.
Кəдімгі қызылша құрамында ... жəне ... ... ... көп ... ... Европа, Үндістан, Америка теңіз жағалауларындатеңіз қызылшасын мəдени түрге айналдырған. Сондай-ақ ... ... arvense) ... ... ... пайдаланған.
Көптеген елдерде алабұтаның ақ (Chenopodiumalbum), жасыл (Chenopodium viride), түрлері, көкпектің (Atriplex), гологетонның (Hologeton) жəне ақсораның (Suaeda) кейбір түрлері мен бұзаубас ... ... europae) ... ретінде пайдаланады. Перу, Чили, Боливия жəне Колумбияда жергілікті тұрғындар нан ретінде пайдаланған ... ... quiona) ... ... шығу тегі осы жер ... ... 4000 м биіктігінде кездеседі. Ақ алабұта мен дуалды көкпекті қалмақтар мен ... нан ... ... ... ... олар ... тұқымын да асқа пайдаланған.
Оңтүстік Америкада, яғни Чилидің солтүстік аумақтарында алабұта тұқымдасының өкілі Квиния алабұтасын астықтық дақыл ... ... ... егеді.
Алабұта тұқымдас өкілдерінің дəрілік қасиеттері де аз емес. Оңтүстік ... ... ... (Chenopodium ambrosioides) ішек құртқа қарсы, алабұта (Chenopodium thelminticum) тұқымынан эфир майларын, ... ... ... ... мексикалықтар шайға пайдаланады, оны суықтағанда, іш ауырғанда пайдаланады [7].
Марсель қараматауынан (Сamphorosmamonspelliacum) комфор майын алады. Ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестеріне ... ... ... - ... ... ... мен ... жерінде кездесетін итсигектен (Anabasis aphylla) алынады. Дəрілік өсімдіктердің маңызы өте зор, олардың ... дəрі ... ... ... ... ... ... орай, құмды жерлердегі дəрілік өсімдіктердің көптеген түрлері əлі де болса пайдаланылмай келеді. Мұндай өсімдіктерге майда жапырақты ... ... ... (Salsola ... жəне тағы ... жатады.
Бояу ретінде ақ алабұта (Chenopodium album) түрінен теріні - қызыл түске бояуға, Эловон алабұтасын - сары ... ... ... ... бассия (Bassia hirsuta) мен кейбір сораң түрлері майға жəне шараптарға түс беретін қасиеттерімен белгілі.
Алабұта ... ... мал ... ... жағынан өте құнды. Көптеген елдерде алабұта тұқымдасы өкілдерін мəдени түрге ендіру ... ... ... ... Орта Азия елдерінде изен, теріскен, сексеуіл, қараматау, шоған түрлерін жерсіндіріп мал азықтық өсімдік ретінде пайдаланады. Аргентина, АҚШ, ... ... ... ... ... жəне ергежейлі көкпек (Atriplex pumilio), жартылай гүлсағақты көкпек (Atriplex semibracteata), нағыз көкпек ... halimus) ... ... арқылы өте жақсы өнім алғандығы жазылған [7].
Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында халық шаруашылығының əртүрлі салаларында пайдалы Алабұта ... ... бай. ... жылдардан бері Оңтүстік Қазақстанның таулы сұрғылт топырақты жерлерінде изен, теріскен, ... ... қара ... ... ... ... [9].
Қазіргі кезде шоған, күйреуік, черкез жəне қараматаудың түрлеріне интродукциялық жұмыстар жүргізілуде.
Тұқымдастың ... ... ... ... изен (Kochia scoporia) далалы шөлдіаймақтардағы үйлер мен гүлзарларда егіледі. Томус тəрізді габлиция бөлме өсімдігі ретінде белгілі. ... ... ... қызғылт-сары түс беретін, богрян тəрізді алабұта, содалы көкпек, ... ... ... ... ... ... егіледі.
Қорыта келе, ылғал жетіспейтін Қазақстанның шөл аймақтарында, ... оның ... ... ... ... алабұтатұқымдасы өкілдерінің биоэкололгиялық жəне шаруашылық маңызы үлкен. Өзіндік ерекшеліктерімен айқындалатындығына байланысты үлкен теориялық жəне ... ... ... бар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Алабұта тұқымдастар - кіндік тамырлы, көпшілігі көріксіз, өте кең таралған өсімдіктер. ... ... мен ... ... (сексеуіл) болып келеді. Бөбешіксіз жапырағы кезектесіп орналасады. Жапырақтары қарама-қарсы орналасатын да түрлері бар. ... ... ... ... немесе тікенекке айналған. Гүлдері ұсақ, көзге бірден байқалмайды. Олардың түсі ... ... сары ... ... Гүлдердің жеке-жеке де, масақ тәрізді, шашақтанып, сыпыртқыгүл тәрізді шоғырланып өсуі ... ... ... ... дара ... ... болып келеді. Тостаған жапырақшасы - 5, кейде - 3, ... 4-еу ... ... ... ... ... ... да сонша, тіпті жалғыз (ебелек) да болуы мүмкін. 2, кейде 3 - 4 немесе 5 жеміс жапырақшалардан түзілген ... бар. ... ... ... ... ... ... да мүмкін. Жемісі қақырамайды. Желмен, бунақденелілермен айқас тозаңданады. Тұқымын жел немесе жануарлар таратады. Алабота тұқымдастарға қызылша, шпинат, көкпек, сораң, ... ... ... ... жатады.
Тұқымдастың сəндік түрлері мысалы, сыпырқы изен (Kochia scoporia) далалы шөлдіаймақтардағы үйлер мен гүлзарларда егіледі. Томус тəрізді ... ... ... ... ... ... ... туысының қызғылт-сары түс беретін, богрян тəрізді алабұта, содалы көкпек, киноа кокпегін бақтарда сəндік ... ... ... ... ... жетіспейтін Қазақстанның шөл аймақтарында, əсіресе оның оңтүстік аймақтарында, шөлді құмдарда алабұтатұқымдасы өкілдерінің биоэкололгиялық жəне шаруашылық маңызы үлкен. ... ... ... ... үлкен теориялық жəне практикалық ғылыми маңыздылығы бар.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Байтенов М.С. том І, , ... ... ... М.С. том ІІ, , ... 2001 г.75-б
* Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А. Г., Серебрякова Т.И. , Москва , 1978 ... ... Ә. ... Ы. ... ... ... ... баспасы А 2000ж 508б.
* Әметов Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1-бөлім Архегониальды өсімдіктер Алматы ... ... ... ... Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
* Дәріқұлов Н.Т. Ботаника. Өсімдіктер жүйесінің практикалық курсы. ... ... ... ... ... Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
* Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. ... ... И. ... ... - 1977.23- б.
* Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. - ААҚ, 2004, - 176 б.
* Буш Н.А. ... ... ... ... ... Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. - ... ... ... ... ... М.М., ... А.И. ... работы по систематике растений. - М., 1981.
* Еленевский А. Г. и др. Ботаника: Систематика высших, или ... для ... ... и ... Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника: Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«ПЛП Жанафарм» ЖШС базасында дәрілік Қырмызыгүл гүлдерінің және батпақты Иір тамырсабақтарының көмірқышқылды экстрактар негізінде алынатын таблеткалар өндірісін ұйымдастыру52 бет
Адамның шығу тегі. Тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар15 бет
Айдың табиғатқа және тіршілікке тигізетін5 бет
Арамшөптердің биологиялық ереекшеліктері, таралу және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі20 бет
Ақ алабұта өсімдігі тамырының химиялық құрамы48 бет
Бір клеткалы жәндіктердің тіршілік ортасы21 бет
Балалардың тіршілік әрекеті мен тәрбиесін ұйымдастыруға бағытталған жұмыстарда қамтылған мәселелерді көрсетіңіз9 бет
Биоценоз - тірі организмдердің тіршілік ету жағдайын3 бет
Гармондар – тіршілік стимуляторлары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь