Астық тұқымдастарына сипаттама

І Кіріспе 3
ІІ Негізгі бөлім 4
1 Астық немесе қоңырбастар тұқымдасына сипаттама 4
1.1 Құрылыс ерекшеліктері және тіршілік жағдайы 6
2 Астық тұкымдас тармағы 7
2.1 Күріш 7
2.2 Құмай 15
2.3 Бидай 17
2.4 Арпа 20
2.5 Сұлы 22
2.6 Қоңырбас 24
2.7 Бидайық 25
2.8 Арпабас 26
3 Бидай морфологиясы 27
III Қорытынды 28
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 29
Курстық жұмыстың өзектілігі: Астық тұқымдасы дара жарнақтылар класының ішіндегі ең үлкені, оған 7,5—10 мың түр және 700-дей туыс жатады. Олардың ішінде. космополит түрлері құрлықтардың барлығында кең таралған болып келеді. Астық тұқымдасы көп жағдайда шалғындар мен шөлейт жерлердің табиғи өсімдіктер жабынында басым болады. Тамаққа пайдаланылатын және малға азық болатын өсімдіктер ретінде олардың халық шаруашылығындағы маңызы аса зор.
Астық тұқымдастардың көпшілігі азықтық өсімдіктер. Бидай, күріш, жүгері, қант қамысы, өзге де өздеріңе таныс өсімдіктерді адам тағамға пайдаланады. Қарабас, бидайық, атқонақ, бетеге, тарғақ, арпабастардың малазықтық өсімдіктер екені мәлім. Бамбук, қамыстан қағаз өндіруге шикізат ретінде пайдаланылады. Сүректі астық тұқымдастар (бамбук, алып сүрекқамыс) құрылыс материалы ретінде жұмсалады. Қара сұлы, жатаған бидайық, арпабас, қонақ, итқонақтың кейбір түрлері – шектен шыққан арамшөптер.
Курстық жұмыстың мақсаты: Астық тұқымдастарға жалпы сипаттама беру, олардың құрылыс ерекшеліктері және тіршілік жағдайын зерттеу, астық тұқымдастар тармағына талдау жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
 Астық тұқымдастарға жалпы сипаттама беру;
 Олардың құрылыс ерекшеліктері және тіршілік жағдайын зерттеу;
 Астық тұқымдастар тармағына талдау жасау;
Астық тұқымдасының тамырлары шашақты келеді, ал сабағы жұмыр, іші қуыс, бунақтармен бөлінген. Кейбіреуінің буын аралықтары жұмсақ ұлпалы (мыс., қант қамысы, жүгері, т.б.). Сабақтарының ұзындығы 1 – 2 см-ден 30 – 40 м-ге дейін, ал жуандығы 0,5 мм-ден 20 – 30 см-ге дейін жетеді. Сабаққа екі қатар кезектесіп орналасқан жапырақтары – жіңішке таспа, қандауыр, жұмыртқа тәрізді. Астық тұқымдасының гүлі көбінесе қос жынысты, кейбіреулері ғана дара жынысты (жүгері) болады. Олардың гүл құрылысы басқа өсімдіктерден өзгеше келеді. Көбіне гүлінің сыртын гүл қабыршағы қоршап тұрады. Бір немесе бірнеше гүлдерден топталған масақшадан – шашақбас, айдар, масақ, собық, сыпыртқы бас, яғни күрделі гүлшоғыры құралады. Астық тұқымдасының көбі жел арқылы тозаңданады. Жемісі – бір тұқымды дәнек, кейде жаңғақша. Жеміс қабығы (қауызы) тұқымға жабысып тұтасып біткен. Астық тұқымдасы түптену түрлеріне байланысты тамыр сабақты, селдір түпті және тығыз түпті болып үш топқа бөлінеді. Тамыр сабақты Астық тұқымдасының түп өскіндері түптену буынына тік (перпендикуляр) бағытта шығып, өсімдік сабағына қатарласа өседі (мыс., бидайық, айрауық, қамыс, т.б.). Селдір түпті Астық тұқымдасының түптену буыны топырақ бетіне жақын орналасады (мыс., арпабас, сұлыбас). Тығыз түпті Астық тұқымдасының түптену буыны топырақ бетінде өседі (мыс., бетеге, қау, селдірек). Астық тұқымдасы шабындық пен жайылымдықтарда өсімдіктердің 1/3 бөлігін, орманды және далалы аймақтарда мал азығының 1/2 бөлігін құрайды. Астық тұқымдасының дәнді (мыс.: бидай, күріш, сұлы, арпа, тары, т.б.), мал азықтық түрлері де (мыс., шалғындық қоңырбас, жүгері, селеу, т.б.), арамшөптері де (мыс., қарасұлы, жасыл қонақ, түлкіқұйрық, т.б.) кездеседі. Астық тұқымдасытары сабандарын қағаз, тоқыма, химия өндірістері мен құрылыста қолданады. Сондай-ақ оларды мәдени орындарды көгалдандыру және құм тоқтату үшін де өсіреді.
1. Әметов Ә. Ботаника. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім баспасы А 2000ж 508б.
2. Жатканбаев Ж. Биология, өсімдіктер систематикасы, экологиясы. т.1
3. Әметов Ә., Мырзақұлов П.М. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы 1-бөлім Архегониальды өсімдіктер Алматы Қазақ университеті 2000ж.
4. Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. Растения Казахстана, И. Наука, Алма-Ата, - 1977.23- б.
5. Байтенов М.С. «Флора Казахстана» том І, «Ғылым», Алматы, 1999.56-б
6. Байтенов М.С. «Флора Казахстана» том ІІ, «Ғылым», Алматы, 2001 г.75-б
7. Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А. Г., Серебрякова Т.И. «Ботаника (Анатомия и морфология растений)», Москва «Просвещение», 1978 г.17-б
8. Иващенко А.А. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. – «Алматыкітап» ААҚ, 2004, - 176 б.
9. Дәріқұлов Н.Т. Ботаника. Өсімдіктер жүйесінің практикалық курсы. Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003,320-бет.
10. Комарницкий Н.А. Кудряшов Л.В., Уранов А.А. Ботаника: Систематика растений учебник М. Просвещение, 1975 с. 608.
11. Буш Н.А. Систематика высших растений М.1959.
12. Еленевский А. Г. и др. Ботаника: Систематика высших, или наземных,растений:Учебник для пед.вузов.-3-е изд.,испр. и доп.-М.:Академия,2004.-432с.
13. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника: Учебник для вузов.-3-е изд. , перераб. и доп.-М.:КолосС,2003.-528с.
14. Бавтуто Г.А., Ерей Л.М. Практикум по анатомии и морфологии растений. – Минск: Новое издание, 2002.
15. Старостенкова М.М., Лысогор А.И. Практические работы по систематике растений. - М., 1981.
        
        АННОТАЦИЯ
Курстық жұмыс тақырыбында орындалған.
Астық тұқымдастарға жалпы сипаттама берілді. Олардың ... ... және ... ... ... Астық тұқымдастар тармағына талдау жасалды.
Жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, 9 суреттен, ... және ... ... ... тұрады. Курстық жұмыс 29 беттен тұрады.
28155907007860
МАЗМҰНЫ
І Кіріспе
3
ІІ Негізгі бөлім
4
1 Астық немесе қоңырбастар ... ... ... ерекшеліктері және тіршілік жағдайы
6
2 Астық тұкымдас тармағы
7
2.1 Күріш
7
2.2 Құмай
15
2.3 Бидай
17
2.4 Арпа
20
2.5 Сұлы
22
2.6 Қоңырбас
24
2.7 Бидайық
25
2.8 Арпабас
26
3 Бидай морфологиясы
27
III Қорытынды
28
IV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... тұқымдасы дара жарнақтылар класының ішіндегі ең үлкені, оған 7,5 -- 10 мың түр және ... туыс ... ... ... ... ... құрлықтардың барлығында кең таралған болып келеді. Астық тұқымдасы көп жағдайда шалғындар мен шөлейт жерлердің табиғи өсімдіктер ... ... ... ... пайдаланылатын және малға азық болатын өсімдіктер ретінде олардың халық шаруашылығындағы маңызы аса зор.
Астық ... ... ... өсімдіктер. Бидай, күріш, жүгері, қант қамысы, өзге де ... ... ... адам ... ... ... ... атқонақ, бетеге, тарғақ, арпабастардың малазықтық өсімдіктер екені мәлім. Бамбук, қамыстан қағаз өндіруге шикізат ретінде пайдаланылады. Сүректі ... ... ... алып ... ... материалы ретінде жұмсалады. Қара сұлы, жатаған бидайық, арпабас, қонақ, итқонақтың кейбір ... - ... ... ... ... мақсаты: Астық тұқымдастарға жалпы сипаттама беру, олардың құрылыс ерекшеліктері және тіршілік жағдайын зерттеу, астық тұқымдастар ... ... ... ... ...
* ... ... жалпы сипаттама беру;
* Олардың құрылыс ерекшеліктері және тіршілік жағдайын зерттеу;
* Астық тұқымдастар тармағына талдау жасау;
1 Астық немесе қоңырбастар тұқымдасына сипаттама ... ... , ... (лат. Poaceae) - дара ... бір және көп ... ... ... (1-сурет). Жер шарында кең тараған. 650-дей туысы, 10 мыңнан аса түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарына тараған 83 ... 418 түрі бар [1]. ... ... тұқымдасы
Астық тұқымдасының тамырлары шашақты келеді, ал сабағы жұмыр, іші қуыс, бунақтармен бөлінген. Кейбіреуінің буын аралықтары жұмсақ ұлпалы (мыс., қант ... ... т.б.). ... ұзындығы 1 - 2 см-ден 30 - 40 м-ге ... ал ... 0,5 ... 20 - 30 ... ... ... ... екі қатар кезектесіп орналасқан жапырақтары - жіңішке таспа, қандауыр, жұмыртқа тәрізді. Астық тұқымдасының гүлі көбінесе қос жынысты, ... ғана дара ... ... ... ... гүл құрылысы басқа өсімдіктерден өзгеше келеді. Көбіне гүлінің сыртын гүл қабыршағы қоршап тұрады. Бір ... ... ... ... ... - ... айдар, масақ, собық, сыпыртқы бас, яғни күрделі гүлшоғыры құралады. Астық тұқымдасының көбі жел арқылы тозаңданады. Жемісі - бір ... ... ... ... ... ... (қауызы) тұқымға жабысып тұтасып біткен. Астық тұқымдасы түптену ... ... ... сабақты, селдір түпті және тығыз түпті болып үш топқа бөлінеді. Тамыр сабақты Астық тұқымдасының түп өскіндері түптену буынына тік ... ... ... ... ... қатарласа өседі (мыс., бидайық, айрауық, қамыс, т.б.). Селдір түпті Астық тұқымдасының ... ... ... бетіне жақын орналасады (мыс., арпабас, сұлыбас). Тығыз түпті Астық тұқымдасының түптену буыны топырақ бетінде өседі ... ... қау, ... ... ... шабындық пен жайылымдықтарда өсімдіктердің 1/3 бөлігін, орманды және далалы аймақтарда мал азығының 1/2 ... ... ... тұқымдасының дәнді (мыс.: бидай, күріш, сұлы, арпа, тары, т.б.), мал ... ... де ... ... ... ... ... т.б.), арамшөптері де (мыс., қарасұлы, жасыл қонақ, түлкіқұйрық, т.б.) кездеседі. Астық тұқымдасытары сабандарын қағаз, тоқыма, химия өндірістері мен ... ... ... ... мәдени орындарды көгалдандыру және құм тоқтату үшін де өсіреді.
Астық тұқымдасы дара ... ... ... ең ... оған 7,5 -- 10 мың түр және ... туыс ... ... ішінде. космополит түрлері құрлықтардың барлығында кең таралған болып келеді. Астық тұқымдасы көп жағдайда шалғындар мен шөлейт ... ... ... ... ... болады. Тамаққа пайдаланылатын және малға азық болатын өсімдіктер ретінде олардың халық шаруашылығындағы маңызы аса зор. Тіршілік формалары ... көп ... және бір ... ... ... Тұқымдастың ағаш тәрізді өкілдері өсетін тропикалық және субтропикалық аймақтарда тіршілік формалары алуан түрлі болып келеді. Өркеннің көлбеу орналасқан бөліктерінің ... ... ... ... ... ... түптентен және тамырсабақты деп бөледі (251-сурет). Олар негізінен шашақтамырлы, сабақтары буыннан және буын аралықтарынан тұрады. Астық тұқымдасының ... ... буын ... түп жағындағы клеткалардың бөлінуінің нәтижесінде ұзындыққа өседі. Мұндай өсуді қыстырма (вставочная) меристемалар арқылы өсу деп атайды [7].
Көптеген ... ... ... ... ... атқонақтың, сабағының буын аралығының іші қуыс, ал буындары ұлпалармен толтырылған болып келеді.
Мұндай сабақты сабан (соломина) деп атайды. Ал кейбір астық ... ... және ... ... да үлпалармен толтырылған болып келеді. Жапырақтары кезектесіп орналасады және екі қатар ... ... ... жапырақтары, әдетте жіңішке, ұзын, параллель жүйкеленген болып келеді және олардың қынапшасы болады. Қынапша дегеніміз трубка тәрізді болып келген ... ... түп ... ... ... оның буынынан жоғарырақ орап тұрады, одан жапырақ кетеді. Астық тұқымдасында қынапша буынаралығының түп ... ... және ... ... ... қорғап тұрады. Астық тұқымдасы осы ерекшелігімен басқа тұқымдастарға жататын өсімдіктерден ажыратылады. Жапырақ тақтасының қынапшасынан ... ... ... ... ... ... тілшесі болады. Ол сабақпен қынапшаньщ арасьша судьщ өтуіне мүмкіңцік бермейді. Астық тұқымдасының ... ... ... жай ... - ... ... Олар өз кезегінде күрделі гүлшоғырын -- ... ... ... ... ... тұқымдасының барлығының дерлік әрбір масағының түп жағында екі масақтык қауызы бола - ды ... ... ... саны әртүрлі астық тұқымдасында бірдей емес, біреуден бірнешеуге дейін барады. Астық тұқымдасының көпшілігінде әрбір гүлдің 2-ден гүлдік ... 2 ... ... ... 3 ... және бір аналығы болады. Соңғысының, яғни аналығының сыртын қалың түктер қаптаған екі отырмалы аузы ... ... Гүл ... ... барлық уақытта бір ғана тұқым бүрі болады. Масақшасының және гүлінің құрылыстары сызбанүсқа және диаграмма түрінде 253-суретте берілген. Гүлінің ... ... ... ... дән деп аталынады. Ал дән дегеніміз бір тұқымды ... онда ... ... ... ... бірігіп кетіп отырады. Дәнде эндосперм ұрықты қоршап жатпайды, ол оған бүйір жағынан ... ... деп ... ... ... ... ... тиіп тұрады. Мәдени жағдайда себілетін астық тұқымдастарының дәндерін аз ... ... деп ... ал көп мөлшерде тонналап немесе центнерлеп жиналған дәндерін астық деп атайды [10].
Тұқымдасты үш тұқымдас тармағына бөледі: ... ... ... ... тары ... ... флорада соңғы екі тұқымдастармағының өкілдері көптеп кездеседі. Олардың ішінде астық беретін мынадай дақылдар ерекше құнды: бидай, қарабидай, жүгері, арпа, ... ... ... және ... ... ... ... маңызды дақылдар - даражарнақтылар класына жататын астық тұқымдас өсім-діктер. Олардың 10 000-ға жуық түрі бар. ... ... ... 418 түрі өседі. Астық тұқымдастардың басым бөлігі шөптекті өсімдіктер. Сүректі бамбуктар да ... ... ... ... ... ... ... бунақталған цилиндр тәрізді. Бунақтар аралығы қуыс (кейбіреуінде қуыс іші ... ... ... ... ... ... сабансабақ дейді. Жапырақтары қатар жүйкелі, сабаққа кезектесіп ... ... ... ... ... ... ... түзеді. Жапырақ алақаны мен қынап аралығында тілше ... ... ... ... ... ... Олар жинақталып, күрделі гүлшоғыр түзеді. Гүлшоғыры - ... ... ... собық, шашақ, және т.б. Гүлдері көбінесе қосжынысты. ... ... тек ... болады. Гүл негізінде 2 (кейде 3) түссіз жұқа қабыршақ және 2 гүл үлпегі орналасады. Оны гүлсерік нышаны десе де ... ... - 3. ... - 1. 3 жемісжапырақшасынан тұрады. Аналық аузы қауырсын тәрізді екі телімді болып келеді. Жатыны жоғары орналасады. Жемісі - ... ... - ... ... ... (3) (Гж - ... Гүлжарғақ гүл құрылысына жатпайды, ол түрі өзгерген жапырақ.
Астық тұқымдастардың көпшілігі азықтық ... ... ... жүгері, қант қамысы, өзге де өздеріңе таныс өсімдіктерді адам тағамға пайдаланады. Қарабас, ... ... ... ... ... ... өсімдіктер екені мәлім. Бамбук, қамыстан қағаз өндіруге шикізат ретінде ... ... ... ... ... алып ... ... материалы ретінде жұмсалады. Қара сұлы, жатаған бидайық, арпабас, қонақ, итқонақтың кейбір түрлері - шектен шыққан ... ... ... ... ... тұқымдастар бар. Оңтүстік Америкада өсетін бамбуктың биіктігі 30 м, сабағының жуандығы 20 см ... ... ... ... алып ... 40 ... дейінгі биіктікте өсе алады. Бұлардың сапасы ағаштан кем түспейді.
2 Астық тұкымдас тармағы
Масақшасының 2 масақтык қабықшасы болатын көпгүлді ... ... ... Бұл ... ... ... маңызы аса зор тамаққа пайдаланылатын жарма алынатын және нан ... ... үн ... ... бірге малға азық болатын өсімдіктер жатады [1].
2.1 Күріш
Күріш (лат. Oryza) - ... ... ... бір ... көп ... өсімдік.
2-сурет. Күріш
Дүние жүзінде Күріштің 20-дан астам түрі негізінен Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка, Америка, Австралияның тропиктік және ... ... ... ... ... 2000 - 3000 жылдары егіле бастаған. Ал Орта ... ... ... ... ... ... жазба деректер Страбон, Геродот еңбектерінде бар.
Б.з.б. 1 ғасырда қалыптасқан Қытайдан басталатын атақты Қазақстандағы Сырдарияның жағасындағы ірі ... және ... ... - ... ... келіп тірелетін. Ол кезде Отырар қаласы маңындағы халық егіншілікпен, мал ... ... ... ... ... Күріштің Сыр бойына өте ертеде келгеніне дәлел бола алады. Қазақстанда аса маңызды азық-түліктік ... - екпе ... ... - ... ... ... ... облыстарындағы Сырдария, Іле және Қаратал өзендерінің аңғарында ... ... 60 - 150 см, бір ... ... ... ... болады (70 - 80 см тереңдікке дейін кетеді). Осы тамырларында ауа жинап өткізуші ұлпалар - ... ... ... ... буын ... іші қуыс, төменгі буын аралығының ішінде паренхималық ұлпалар бар.
Жапырақ саны сабақ ... ... ... келеді, бұл Күріштің сорттық қасиетін көрсетеді.
Гүлшоғыры - сыпыртқы тәрізді, масағы бір гүлді. Гүлдері екі ... - ... ... ... ... ... аталық гүл орналасады. Күріш өздігінен, кейде айқас тозаңданады. Сортына байланысты вегетация ... 90 - 130 күн, ... суды көп ... ... ... егуден 5 - 6 күн бұрын тұқымын күнге қыздырып, 2 тәулік жылы суда жібітеді, ... себу ... ... ... ... өсірілетін күріштің биологиялық сипаттамасы
Оңтүстік Қазақстан облысында аса маңызды азық-түліктік дақыл - екпе ... (лат. Oryza satіva) ... Оның ... 60 - 150 см, бір ... ... ... ... болады (70 - 80 см тереңд. дейін кетеді). Осы тамырларында ауа жинап өткізуші ұлпалар - ... ... ... буын аралығының іші қуыс, төменгі буын аралығының ішінде ... ... бар. ... саны ... ... санына сәйкес келеді, бұл күріштің сорттық қасиетін көрсетеді.
Гүлшоғыры - ... ... ... бір гүлді. Гүлдері екі қабат - ... ... ... ... ... ... гүл ... Күріш өздігінен, кейде айқас тозаңданады. Сортына байланысты вегетациялық кезеңі 90 - 130 күн, жылуды, суды көп қажет етеді. ... ... 5 - 6 күн ... ... күнге қыздырып, 2 тәулік жылы суда жібітеді, ... себу ... ... кейбір Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде (Қытай, Жапония, Вьетнам) көшеттен ... ... ... ... бар ... ... ... - Алакөл және Үштөбе сорттары. Оларды Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары ... ... ... ... ... өсіріледі. Маржан сорты - Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институты (қазіргі Арал өңірі агроэкология және ауыл ... ... ... ... Қызылорда облысының күріш егісінің 65 - 70%-ын осы сорт алады. Алтынай сорты - ... ... ... ... физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институтында шығарылған. Бұл сорт Алматы облысында аудандастырылған, негізінен, Іле ... ... ... ... өсіріледі. Күріш - негізгі азықтық дақылдардың бірі. Күріш дәнінен ... ... ... сыра ... ... ... жасалады. Кебегі - мал азығы, одан жоғары сапалы май алуға болады.
Күріштің азотпен қоректенуі КСРО мен шет ... ... ... ... азот ... жақсы қоректенеді, олар күріштің тыңайтқыштар жүйесінде маңызды (шешуші) роль атқарады. Бұл кезде тыңайтқыштағы азоттың күйіне ... ... ... ... ... егістіктерінде аммиакты (аммоний сульфаты, аммоний хлориді, сусыз аммиак, аммонийі бар күрделі тыңайтқыштар) күйдегі немесе амидті (мочевина немесе карбамид, кальций ... ... ... бар ... ғана қолданылады. Өйткені олардың топырақтағы айналым процесінде аммонийлі азот түзіледі. Азоттың әр ... ... ... және ... ... ... ... себептерінің бірі олардың күріш егетін аймақтардың су алған топырақтарында тұру дәрежесінің әр түрлі болуы болып табылады.
Күріш ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштарын күрішке сепкенде дәннің өнімін жоғарлатады. Фосфор маңызды органикалық ... ... ... де зат ... ... Сондықтан оның жетіспеуі өсімдіктің өсіп дамуына, әсіресе бастапқы вегетацияға кері әсер береді. Азотты, фосфорлы, калийлі минералды тыңайтқыштарын ... ... ... ... ... алу мүмкін емес. Азоттың жетіспеуінен өсу процесі бұзылады, жапырақтар сарғаяды, сағақтардың дәнденуі төмендеп күріш ... ... ... [14].
Құрамында қоректік элемент -- азот бар тыңайтқышты азот тыңайтқышы дейді. Азот -- тіршілік үшін ... өте зор ... ол ... ... ... ... бозғылт жасыл болып (мысалы, орамжапырак пен жүгерінің), бойы еспей, жапырағы жұқа және шырыны аз, гүлі майда болады. Өсімдікке азот тыңайтқышын ... ... өсуі мен ... ... өнім беруі жоғарылайды. Топырақ арқылы азотты әсімдік аммоний ионы NH4+ және ... ионы N0^ ... ... Азот ... ... және ... болып белінеді Азотты тыңайтқыштарға: калий, натрий және ... (NaN03, ... ... ... ... Олар -- ақ ... суда ... еритін кристалл заттар, онда коректік элементазот 15 -- 16% ... ... ... ... 21%-ке ... ... элемент -- азот болады. Көп қолданылатын тыңайтқыштың бірі -- карбамид ... CO(NH2)2 ... 46%-ке ... азот бар. Сұйық тыңайтқыш аммиак суы NHg, онда қоректік элемент азот 80% ... ... -- ... тірі ... ... ... ... элемент. Фосфор ферменттердің, дәрумендердің кұрамында болады. Фосфорсыз хлорофилл түзілмейді, онда өсімдік жапырағы көмірқышқыл газын ... ... ... ... жетіспесе, жапырақта қара қошқыл жасыл, қара дақ пайда болып, өсімдіктің гүлденуі мен пісуі баяулайды. ... ... ... ... арқылы алынатын жемістің сапасы жақсарып, өнімі артады. Фосфор тыңайтқыштары суда еритін, ерімейтін болып ... ... бай ... ... ... ... ... фосфорлы қосылыстар химиясын дамытуға негіз болды. Академик Ә.Б. Бектұров Қаратау фосфоритінен әртүрлі фосфор тыңайтқыштарын алудың ... ... ... ... қосылыстары мен фосфор тыңайтқыштарын зерттеуде Ә.Б. Бектұров және оның шәкірттері көп еңбек сіңірді. Қаратау ... ... ... ... және ... өндірістік бірлестіктері және басқа химия кәсіпорындары фосфор тыңайтқыштарын өндіреді. Калий. Кез келген есімдікке калий өте қажет. Калий ... ... ... ... ... жеткілікті болса, өсімдікте крахмал, қантты зат, май түзілуі жоғарылайды және картоп, күнбағыс, жоңышқа, қызылша сияқты есімдіктердің ... ... ... ... ... ... көбінесе органикалық тыңайтқыштар -- қи, өсімдік күлі ... ... ... Калий тыңайтқышының негізгі шикізаты шөптесін және ағаш типтес өсімдіктердің күліндегі карбонат К2С03 түрінде болады. Калий тыңайтқышының көндеріне ... және ... ... ... ... -- ... ... мен натрий хлоридінің біріккен тұзы NaCl-KCl, сол сиякты карналит те қос тұз KCl-MgCl,. Калий тыңайтқышына калий хлориді KC1 және ... ... KN03 ... ... ... деңгейіне, географиялық жағдайына, сорттық ерекшелігіне байланысты күрішті егу барысында азотты тыңайтқыштардың нормасы өзгеруі мүмкін. Ерте пісетін күріштің Дубоский 129, Арпа шахы және ... ... ... 5 ... ... 110-120 кг/га минералды тыңайтқыштар себу керек, ал орташа пісетін ... 140-180 ... және кеш ... ... пен ... сорттарына 180-200 кг/га минералды тыңайтқыштарды себеді. Жоғарыда айтылған азотты тыңайтқыштардың нормасы мен күйі қалыпты жағдайға, яғни ... ... ... ... тұзды болған кездегі қолданылатын азот тыңайтқыштарының түрлері әлі шешілуде.
Сенегал өзенінің ... ... ... ... ... зерттеген француз оқымыстысының мәліметтері бойынша, азотты тыңайтқыштардың жоғарғы мөлшері пайда бермейді. ... ол ... ... тұрақтылығын төмендетіп бос дәндердің санын көбейтеді. Осы пікірге В.П.Савчукта ... ол ... ... ... аз ... - 60-90 кг/га ұсынады.
Парожняя З.Н. тіпті басқа пікірде, оның айтуынша тұзды топырақта азотты тыңайтқыштардың жоғарғы ... көп өнім ... ... ... әсіресе тұзды топырақтарда өсімдіктің химиялық құрамын өзгертеді. Тұздылық деңгейі жоғарлаған сайын ... мен ... ... (N), натрийдің (Nа), калийдің (К), кальцийдің (Са) және магнийдің (Мg) мөлшері ... ... ... ақуыз аздап көбейеді.
Күріш егетін далаларда фосформен қоректендірудің өзіндік ерекшеліктері бар, оны ... ... ... ... ... топырақтардағы күріштерге енгізілетін фосфор тыңайтқыштарының жылдық нормасы осы элементтің жылжымалы формасына байланысты, топырақ картасы мен картограммаға ... ... ... ... топырақтың құрамында 30 мг/ кг дейін жылжымалы фосфор болатын болса, ... ... ... 90-120 ... ... ... мен магнийді сіңірген бұтақшаларда, аз натрийлі бұтақшаларда фосфор тыңайтқыштарының көп мөлшерін енгізгеннен өнім көп болады.
Осыған қоса оның ... ... ... ... ... керек. Өсімдіктің фосфоржы сіңіруі белгілі дәрежеде топыраққа енген, азотқа байланысты, яғни топырақтың құрамындағы азот фосфорды ассимиляциялайды. Сондықтан, фосфорлы ... ... ... ... ... ... ... қарай себіледі. Тұздалған топырақтарда (Шардара және Шәуілдір т.б. облыстарда) күрішке себілетін ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда 2-2,6 есе көбейту керек. Осы кезде суперфосфоат тұздарының зиянды ... ... ... Су ... ... фосфор өсімдіктің бойына кәдімгі сурауға қарағанда жақсы сіңеді. А.С.Турдың пікірінше (1981) натрий хлориді ... ... ... ... ... Ол ... ... күкіртті азайтып фосфор мен жалпы азоттың мөлшерін жоғарлатады. Аталған тұздардың жоғарғы концентрациясында өсімдіктің бойындағы К, Са, Mg-дің ... ... ... оқымыстылардың айтуынша араластырып тұздаған кезде тұздардың улылығы айтарлықтай төмендеген. Мысалы, NaCl мен Na2CO3 зиянды әсерлерін CaSO4 ерітіндісін қосу ... ... ... Калий күріштің өсіп дамуына жақсы әсер етеді. Ол жетіспеген жағдайда өсімдіктің өсуі баяулайды, егін әртүрлі ауруларға ... ... ... ... ... ... ... калий жеткілікті мөлшерде. Бірақ, күріш осы элементтің жеңіл формаларын бойына жақсы сіңіреді. Күріштің вегетативті салмағы қалыптасу кезінде калийдің көп ... ... ... ... ... оның ... сіңірілетін формалары жеткілікті болу керек.
Күрішке калийлік тыңайтқыштардың ішінде ... 30-40% К2О ... ... ... бар калий тұзын себеді. Тұзды топырақтарға калий хлоридін қолданған жөн. ... ... ... ... ... Р және К ... дән мен ... құрамындағы ақуыз көбейеді.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, күріштің улы NaCl тұзына реакциясын, оның азотты және фосфорлы тыңайтқыштарға ... ... ... ... және ... мәні зор ... айтуға болады.
Күріш өсімдігінің өсуіне, дамуына және вегетациялық салмақтың жиналуына ... ... ... және ... ... әсері Фенологиялық бақылаулар бойынша күріштің өсуіндегі ерте фазаларында мочевинаның және қос суперфосфаттың оң әсері анықталды. ... ... ... ... азот ... ... ... жапырақтардың ашық-жасыл түсі, жанама өсінділердің болмауы. Хлорлы тұздылықта өсімдік аласалау болады, бірақ жапырақтың түсі қанық әрі қою болады. Хлор ионының кері ... ... ... ... ... яруста құрғауынан байқалады.
Өсімдіктің жағдайы азот пен фосфорды енгізген кезде жақсарғанын көруге ... Бұл ... ... ... ... ... сыртқы көрінісі әдемі болып көрінеді. Бұтақтану фазасында жағдайы ... ... 0,05% ... ... ... ... ол аздап нашарлады. Мочевинамен қоректенген өсімдік тұзды фонға қарағанда өзінің қою-жасыл түсімен және жақсы шоқ ... ... ... тұзды топыраққа фосфорды енгізгенде күріш өсімдігінің жағдайы аздап жақсарды, бірақ бұл кезде ... ... орын ... ... ... ... біреуін енгізгенге қарағанда екеуін бірге қолдану жақсы нәтиже берді. Ол өсімдіктің жақсы өсіп дамуынан байқалады. Бұтақтану фазасында бақылаушы нұсқадағы өсімдіктің ... ... ... ... қарағанда 1 см-ге биік болады. Мочевинаны енгізген кезде анық биіктігі 3-8 см ... ... ... ... ол 26 ... ал оларды бірге қолданғанда 41 см-ге тең ... ... ... ... қатар күріштің дамуына да жақсы әсерін тигізеді. Қос суперфосфат жанама өсінділердің қалыптасуына ықпал етпегенімен, азот фонында ... ... ... әсер ... ... ... күріштің қарқынды өсуін байқауға болады (4-кесте). Бұтақтану фазасынан түтіктенуге дейін бақылаушы өсімдіктің биіктігі 23 см-ден 42-43 см-ге дейін өзгерген. ... ... ... ... ... азотты және азотты-фосфорлы тыңайтқыштар өсуге жақсы әсер берген. Күріш өсімдігінің өсіп дамуына тұздар мен ... әсер ... ... заңдылықтары вегетацияның соңына дейін сақталған. Күріш өсімдігінің ең биік ұзындығы азотты және фосфорлы тыңайтқыштарды бірге ... ... ... мен ... ... ... ... кезде трубалану-гүлдену фазасына дейін жанама өсінділердің саны артқан (бір өсімдікке 3,5-4,0 дана) Тұзды топырақта минералды ... ... ... ... ... вегетациялық салмағы артады. Оның жиналуына мочевина жақсы әсер етеді, хлорлы тұздылық ... 10 шикі ... ... 14,5 г құрады. Азотқа қарағанда фосфор күріш өсімдігінің вегетациялық салмағын аздап арттырады. Мочевина мен қос ... ... ... ... ... көп салмақ берді.
Бұтақтану фазасынан трубалану және гүлдену фазасына ауған кезде күріш өсімдігінің вегетациялық ... ... ... ... ... Гүлдену фазасында мочевина мен азотты-фосфорлы тыңайтқыш енгізген кезде 10 дана ... ... шикі ... ... ... 156,5 және 167,7 г ... Сонымен, топырақтың хлорлы тұздануы күріш өсімдігінің өсуіне, дамуына және вегетациялық салмағының жиналуына кері әсер етті. Минералды ... ... ... ... ... биосалмағы, әсіресе жанама өсінділердің саны артады. Мочевина қос ... гөрі ... әсер ... ал ... бірге қолданғанда әсер оданда жақсы болады. Күріш өнімі мен оның ... ... ... ... және ... ... әсері. Хлорлы тұздалған жапыраққа азотты және фосфорлы тыңайтқышты енгізгенде күріш өнімі құрылымының ... ... ... ... ... бір ... қолданғанда басты сіпсебастың ұзындығын 14,5 см-ге дейін ... бұл ... ... дәннің саны 76 дананы құрады. Қос суперфосфаттың әсері мочевинаға қарағанда әлсіздеу, ал ... ... ... олар ... ... ие ... Тұздалған топырақтарда бос дәнділікті төмендетуге минералды тыңайтқыштардың алатын орны зор. ... мен ... ... ... ол 12 және 18%-ға ... ал ... қолданғанда 11% дейін төмендеді.
Күріш өсімдіктерінің маңызды көрсеткіштерінің бірі - шоқтүптілігі, ол оның өніп-өсу шарттарымен тығыз ... ... ... болған жағдайда өсімдіктерде жанама өркендер өспеді. Мочевинаны қосқаннан жанама өркендердің саны артты. Хлорлы тұздалған ... бір ... 3,5 дана ... ... ... оның 2,5 ... ... болады. Фосфорлы тыңайтқыштар күріш өсімдігінде жанама өркендерді өсірмеді. Бірақ, оның мочевинамен біршге қосқан кезде жанама өркендердің, әсіресе, өнімділердің саны артқандығы ... ... ... ғылыми-зерттеу әлеуетінің артта қалушылығы 2011 жылы Қазақстанда күріш бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге ... ... 38 ... теңгеден астам қаржы бөлінді, бұл күріш шаруашылығы жалпы өнімдерінің 0,2 пайызынан артық емес. Бұл деңгей дамушы елдердің деңгейінен үш есе ... және ауыл ... ... тиімді елдердің деңгейінен 15 есе төмен. Ресейде күріш шаруашылығындағы аграрлық ғылымды қаржыландыру соңғы екі жылда жалпы ... ... 0,7 ... ... ... ... өнімділігі мен сапасын арттырудың басты тежеуші факторларының бірі уақтылы сорт жаңартуды жүргізбеу және тұқым шаруашылығы жұмыстарының төмен деңгейі болып табылады. Осы ... ... 10-15 ... ... ... артқан жоқ және төмен болып қалып отыр. Бұдан басқа, күріш алқаптарында саңырауқұлақты аурулардың пайда болуымен және ... ... ... ... ... ... ... мен сапасының төмендеуі байқалады.
Селекцияға салынған салымдардың экономикалық тиімділігі АҚШ ... ... ... 1:300 ... ... ... жаңартуды талап етеді, өйткені кез келген сорт 3-4 жылда ... және ... ... ... ... ... 20 жылдан астам уақыт өсіріп келеді. Олар ескірген және әр түрлі ауруларға ұшыраған. Жергілікті ғалымдар жаңа аудандастырылған ... ... ... ... ... ... енгізуге қаражат жоқ.
Ресейде мемлекеттің қолдауымен күріш сорттары үнемі жаңартылып отырады (жылына 5-7 жаңа сорт пайда болады). Бүгінгі таңда ... ... ... 40-қа жуық ... сорттарын пайдаланады, бұл өнімділікке (бізге қарағанда 2 есеге артық) және түпкі ... ... әсер ... ... ... шаруашылығы саласын қазіргі заманғы әлемдік бәсекеге қабілетті деңгейге нарыққа шығару мынадай міндеттерді біртіндеп шешуді ... ... ... ... ... бір ... еңсеру, жүйелі сортты ауыстыру және сорт жаңарту, қарқынды жағдайда да, ресурс ... ... ... ... да ... ... ... типтегі сорттарды енгізу.
Күріш шаруашылығы саласындағы ғылыми зерттеулердің сапасы мен шынайылығын арттыру және күріш пен күріштік ауыспалы егіс ... жаңа ... ... ... жылдамдату, күріш шаруашылығының су және ресурстарын үнемдейтін технологияларын ... үшін ... ... ... қайта жаңғырту қажет.
Селекциялық-тұқым шаруашылығы жұмыстарының техникалық нашар жарақталуы - ... ... жаңа ... ... қарқынының төмен болуының және күріштің ресейлік сорттарымен бәсекеде артта қалып қоюының ... те, ... ... жаңа ... ... сіпсебастарының өнімділігі және бейімделу әлеуеті жағынан озады) басты себебі.
Бұл проблема жалпы, сондай-ақ арнайы мақсаттағы ауыл шаруашылығы техникасының тым жетіспеуіне байланысты ... ... ... ... ... ... тұқым сепкіштері, егін ору машиналары, комбайндары жоқ. Жаңа сорт тұқымдарымен өнеркәсіптік тұқым шаруашылығын, әсіресе, ... ... қол ... қамтамасыз ету мүмкін емес. Шағын габаритті селекциялық техника ... ... ... ... ... ... жаңа ... өндірістік сынауды, сорттық агротехниканың негізгі элементтерін зерделеуді және жаңа ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге болар еді [9,13].
Күріш пен ауыспалы күріш егісі дақылдарының жаңа, өнімділігі жоғары ... ... ... ... процесті жеделдету үшін институттың кадрлық құрамын нығайту, міндетті түрде жылыжай кешенін салу, жыл бойы үздіксіз зерттеу жүргізуге мүмкіндік ... ... ... ... құру ... Шет ... тәжірибесі көрсеткендей, тіпті, Оңтүстік Корея, Индия, Филипин аралдары сияқты табиғи-климаттық жағдайы күріш селекциясына барынша ... ... де ... ... немесе фитотрондардың болуы селекциялық процестің маңызды бөлігі болып табылады.
Екпе күріш - биіктігі 50-150 сантиметрге ... ... ... ... . ... ... өседі. Жасыл, күлгін немесе қызғылтым жапырағының ұзындығы 50 ем, ені 1 ем ... ... - ... 10-40 ем көп ... ... Масақшалары тік өседі, қысқа гүлсаеацта бір ғана гүл болады. Гүл қабыршағы қатқыл қабықшалы, ұзын қырлы болып келеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... 6-ау. Дәнегі - жұқа қабықшалы. Гүл формуласы: Гс2А3+3Ж(3) Күріш - жылуды, ылғалды, жарықты және құнарлы топырақты сүйетін ... ... ... 90-165 ... ... ... +10-12оС-де өне бастайды. Сәл суық түссе, өркендері тіршілігін тоқтатады. Күріш сула өседі. Тұқымы себіле салысымен күріш ... су ... ... суға ... ... көктеп шыққаннан кейін су деңгейі күріш сабағының төрттен үш ... ... ... Суды ... ... ... ғана ағызып жібереді. Сөйтіп егістік құрғатылады. Күріш топырағы тыңайтылған ауыспалы ... ... Оның ... жүйесі нашар дамыған, кенеулі заттар болмаса, жеткілікті қоректене алмайды. Екпе күріш - азықтық дақыл. Дәнегінде 9-12% нәруыз, 65-70% көмірсу және 4-6% май ... ... дәні ... ... ... ... Күріш нәруызы ағзаға өте сіңімді. Күріш қайнатпасы - асқазан ауруына қолданылатын тамаша дәрі. Күріштей алынатын өнімдер де (ұн, ... мол. ... ... ... мен ... ... үшін май ... Ал сабансабағы жоғары іріктемелі қағаз жасауға жұмсалады. Сабаны, дән жармасы, кебегі - малға ... ... ... тропиктік елдері алғаш мәдени дақылға айналдырды. Үндістанда, Қытайда, Үндіқытайда 4-5 мың жыл бұрын күріш егілгендігі туралы деректер бар.
Ғаламшарымызда күріш 140,8 млн ... ... егіл еді. ... ... әр ... дай 24 ц ... ... алынатыны мәлім. Қазақстан бұл межеден асып түсті. Қызыл ор да облысы Шиелі ... ... ... ... ... Ы. ... дүниежүзілік рекорд жасады.
Екі мәрте Еңбек Ері, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Ыбырай Жақаев әр гектардан 174 центнерден күріш алды. Қазір де ... ... ... ... ... назар аударуда.
Бидай, тары, сұлы, арпа - біржылдық азықтық өсімдіктер. Сұлы негізінен малазықтық өсімдік ретінде ... ... ... ... - ... ... ... сабансабақтарынан түптенеді. Мұның шаруашылық үшін маңызы зор. Масақшалардан күрделі масақ түзіледі. Бидайдың ... - ... ... ... ... ... Жемісі - дәнек.
Сүлының гүлшоғыры - сыпыртқы гүл, ал тарының гүлшоғыры - ... ... ... ... ... әйгілі тары өсіруші болған. Ол тарының әр гектарынан 165-175 центнерге дейін түсім жинады .
2.2 Құмай
Құмай(өсімдік) (лат. Sorghum halepense) - астық ... ... көп ... ... ... ... ... жапырағы, сабағы).
* Биіктігі 1-1,5 м-дей, сыртқы түрі ... ... ... ұзын, диаметрі 1-3 см.
* Көп гүлді сыпртқы гүлшоғырының биіктігі 60 см-дей. Әрбір гүлі жарғақ тәрізді екі гүл ... ... ... - үш, ... - ... ... ... гүлдейді.
* Жемісі - дән.
Құмай құрғақшылыққа төзімді, өнімділігі және азықтық құндылығы жоғары. Жерорта теңізінен Үнді және Қытайға дейінгі аралықта, Орта Азия мен ... ... және ... ... ... ... белокқа, амин қышқылдарына, каротинге, минералды заттарға, А провитаминіне, В тобының ... бай. Оның ... 70-73% ... 12-15% ... 3,5-4,5% май болады.
Емдік мақсатқа құмайдың көктем мен күз айларында жиналған сабағы мен тамыры пайдаланылады. Оның судағы ... құяң және ... ... ... ... ... сондай-ақ қызыл бояу және балауыз алынады.
Көк шалғыны мал ... ... ... ... ши ... ... ... шөбі құнарлы жемшөп, пішені құстарға, ауыл шаруашылығы малдарына және тоған балықтарына бағалы азық. Құмай суғармалы егістікке, мақтаға көп зиян келтіреді.
Құмай - ... ... ... ... . ... ... - 100-300 м. ... өзегі толық, мықты, қалың өскен. Жапырағы жалпақ, ... ... ... қапталған. Гүлшоғыры - сыпыртқыгүл. Сыпыртқыгүлінің пішіні әр түрлі: тік өскен, имек басты ... ... ... ... ... ... болып келеді. Құмай (сорго) - азықтық, малазықтық және техникалық өсімдік. Оның отаны - ... ... 5 мың ... ... бұрын құмайды баптал, өсірген. Құмай - жылу сүйгіш, ыстыққа, құрғақшылыққа төзімді өсімдік [10,14].
Астық тұқымдас даражарнақты ... ... ... іші қуыс ... ... өзек ... шөптекті, сүректі өсімдіктер жатады. Олардың сабағын сабансабақ дейді. Жапырақтары қатар жүйкеле сабаққа кезектесіп орналасады.
Жапырақ негізінен қынап түзеді. Жапырақ алақаны мен ... ... ... ... ... ... ұсақ. Гүлшоғыры - сыпыртқыгүл, күрделі масақ, собық, күрделі гүлшо- ғыр.
Астық тұқымдастардың ... ... ... ... бидай, күріш, жүгері, тары, т. б.). Жемісі - дәне
2.3 Бидай
Бидай (лат. Triticum) - астық ... ... аса ... дәнді дақыл (4-сурет). Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен ... ... ... ... сирек кездеседі.
4-сурет. Бидай
Бидай - дәнді-дақылдар тобына ... ... ... ... өсімдік. Дәнді-дақылдардың ішіндегі ең басты және ең көп өндірілетін дақыл. ... 20-ға жуық ... және ... түрі ... Бір гектардан 30-40 центнер өнім береді. Бидай ... ... ... (80-84%) мөлшеріне байланысты бағаланады [1].
Бидай біздің заманымызға дейінгі 6000-5000 жылдары Ежелгі ... ... ... ... мен ... ... ... 4000 жыл бұрын бидайдан тағамдар жасаған. Адамдар бидайды тек тағам ретінде ғана ... ... ... ... ... үшін де ерте ... бағалаған. Бидайдың дәні байлық пен жақсылықтың нышаны ретінде ... ... ол ... ... ... сұлы мен қара ... ... суыққа және құрғақшылыққа төзімсіз бидайдан жақсы өнім алу қиын болған. Ақ ұн тек ... ... ... ғана пайдаланылған, онда да оған әркімнің мүмкіндігі келе бермейтін.
Сұрпына қарай бидайдың ... ... мен ... ... ... ... ... 10%-дан 20%-ға дейін жетеді. Сондай-ақ, өсімдік майлары, дәрумендер (В1, В2, В6, С, Е, РР), минералдар (калий, кальций, магний, фосфор т.б), ... ... ... ... ... белсенді ферменттер бар.
Зерттеу жұмыстары барысында суда өнген бидайдың құндылығы бірнеше есе көбейетіні анықталған. Мәселен, өнген бидайда В2 ... 10 есе көп ... ... ... ... арқасында өнген бидайды жеу адам ағзасы үшін аса пайдалы. Бидайдың дәніне қарағанда, қабығы мен ұрығында Е ... ... В ... ... өте көп ... ұн, ... жармасын, және жармасын жасайды. Ұнтақ жармасы - өзімізге ... . - ... ... мен қарабидайдан жасалған жарма. Ұннан нан, макарон, кондитерлік тағамдар өндіріледі. Кебектің ... ... ... ... масағы флористикада гүл шоғырлары мен композицияларын безендіру үшін қолданылады.
Биіктігі 40 -- 130 см, ... ... -- ... ... Сабағы қуыс, жұмыр, жапырағы таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан. Гүл шоғыры -- күрделі масақ, оның қынабында 2 ... ... ... ... ... ал ... аралығында 3 -- 5 гүлдері болады. Масақтың пішіні ұршық тәрізді, түсі ақ, ... ... ... ... ... ... ... -- ұзына бойына тартылған сызаты бар, беті жылтыр дән. Масақ қылтығына, түсі мен масақша қабыршағының түк ... ... мен ... ... т.б. ... бидайдың түрлері түршелерге бөлінеді, ал әрбір түрше сорттардан тұрады. Қазақстанда негізінен жұмсақ және қатты бидай өсіріледі.
* ... ... ... ... масағы да жұмсақ, дәні жұмыр әрі жылтыр, сабағы қуыс. Оның ұнынан көбіне нан ... ол ... және ... ... ... ... құрамында 16%-тей ақуыз болады, жылтырлығы 70%, дән уызы ... әрі ... ... ... бидай Қазақстанда егіс көлемінің негізгі бөлігін алып жатыр. Табиғаттың әр ... ... ... өсу ... ... ... ... оны көптеген аймақтарда өсіреді. Бидайдың дәнінен жарма, ұнынан нан, макарон, кеспе жасайды, ... ... кең ... ... Қазақстанның Батыс, Орталық, Шығыс аудандарында өсетін жұмсақ бидай өте құнды ... ... ... ... ... durum) дәні ірі, ... ... Оның дәнінде 24% ақуыз бар, ұнының сапасы жақсы, одан кеспе және макарон жасайды, бірақ жұмсақ бидайға ... наны онша ... ... ... қуаң ... ... қатты бидай ұнының сапасы өте жоғары болады [15].
Жұмсақ және қатты бидайлардың жаздық және күздік сорттары бар. Жаздық ... ... ... ... ... егіледі. Күздік бидайдың тұқымы 1 -- 20С ... 7 -- 9 ... ... ... Сол ... қар ... қыстап, көктемде өсіп, дән салып, жазда піскен соң орылып жиналады. Күздік бидай ... ... ... ... ... көп керек етеді. Көктемгі қуаңшылық оның өнімінің азаюына әсер етеді, дәні солыңқы болады. Сондықтан қыста қар тоқтату жұмыстарын жүргізу ... ... ... көбінесе, оңтүстік облыстарда өсіріледі. Күздік бидайдың белгілі сорттары: "Жетісу", "Қарлығаш", "Комсомолдық -- 1", "Мироновтық -- 808", ... ... ... Егіс ... ... ... ... жағынан жаздық бидай бірінші орын алады. Ол, көбінесе, ... ... ... орталық облыстарында өсіріледі, оның тұқымы 12 -- 140С ... ... ... ... және ... ... суды көп керек етеді, әрі топырақтың құнарлығын ... ... ... ... ... ... тың жерлерде жақсы өседі. Тұқым себу мөлшері мен мерзімі әр аймақтың ауа райына, топырағына ... ... ... бидайдың көп тараған сорттарына ерте пісетін "Қазақстан-15", "Қазақстан-19", "Қазақстан-25", "Қарабалықтық-90", "Лютесценс-32", "Саратовтық -- 29", т.б. ... және ... ... мол өнім алу үшін ... тұқымы ылғалы аз, қуаң аймақтардағы ауыспалы егістен кейін, немесе таза сүдігерге (парға) егілгені жөн. Бұл әдісті ... бір жыл ... ... жылы бір не ... шөп ... Қазақстанның далалық қуаң аудандарында бидай себуге арналған топырақты ... ... ... ... нәтиже береді. Мұндай әдіспен өңдегенде бұрын қандай шөп егілгендігі, қандай арам ... ... ... жер ... ... таяз жыртылады. Оңтүстіктегі суармалы сұр топырақты аудандарда күздік бидай ... жер ... ... ... қар тоқтату тиімді. Егістіктерде себілетін тыңайтқыштардың түрі мен мөлшері себілген дақылға және топырақтың құнарлылығына байланысты. Қазақстанның ... ... ... ... ... себу ... топыраққа азот тыңайтқышы беріліп, өңделеді. Өнімді жинау тәсілі бидайдың биіктігі мен өсу жиілігіне, арам шөптердің түрлері мен олардың ... ... ... ... қалуына байланысты. Арам шөптері аз, жатып қалмаған, біркелкі пісіп жетілген астықты тікелей комбайнмен шауып бастырады. Ал арам шөбі көп, ... ... ... ... қалған бидайды әуелі шауып дестеге түсіреді, содан кейін комбайнмен жинап бастырады. Қазақстанда бидайдың 29 сорты аудандастырылған.
Бидай туысы (пшеница -- ... 19 түрі бар, ... тек 4-уі ғана ... ... белгілі, қалғандары мәдени жағдайда өсетін немесе жабайы жағдайға ауысқан өсімдіктер болып ... ... ... 13 түрі бар, ... ... ... ең көп ... орталығы, бидайдың шықкан жері болуы да мүмкін). Өмірлік формасы - біржылдық - және ... ... ... Жел ... ... және ... тозаңданатын өсімдіктер. Масағы жалғыздан, оның 3-тен 7-ге дейін гүлі болады. Дәндері әдетте 2 -- 3 төменгі ... ... ... ... ... ... Дүниежүзінің ауылшаруашылық өндірісінде негізгі нан өнімдерін беретін дақыл. 4 мыңнан астам сорттары белгілі [10].
Қатты бидай (твердая ... -- T.durum) -- ... ... аса кең ... ... ... ... БОР-дың оңтүстік аудандарында, (Еділ бойында, Кавказда, Батыс Сібірде), көптеп себіледі. ... ... ... ... ұн ... қажетті сапасы өте жоғары дән алынады. Жұмсак бидай (пшеница мягкая -- T.aestivum) (254, А- ... ... ... ... ... орынды алады. Ол негізінен шөлейт аймакта және жартылай орманды жерлерде себіледі, сонымен бірге солтүстік жакқа да біршама жылжыған (Ленинград ... ... Екі ... ... ... ... -- Т. ... жаздық сорттар, сондықтанда оларды аз мөлшерде себеді (Закавказья республикаларында, Татарстанда). Карабидай туысы (рожь -- Secale). Оның ... ... ... ... ... ... ... аудандарында кең таралған 8 түрі бар. БОР-дың флорасында 5 түрі ... олар ... ... ... Жабайы қарабидайдың (рожь дикая -- S.sylvestre) ареалы кең (ТМД-елдерінің европалық бөлігінің оңтүстік және оңтүстік-шыгыс аудандарында, Кавказда, Батыс Сібірде, Орта ... ол ... және ... ... ... ... екі ... гүлдің төменгі қабықшасының қылтығы болады, дәнінің сыртын түктері айқын қаптап ... ... ... ... ... -- S.cereale) (254, Б-сурет) бір және екіжылдық (күздік) дақыл ретінде БОР-дың европалық бөлігіңде, Сібірде себеді; ... ... ол ... ... ... кездеседі. Күрделі масағыньщ әрбір масақшасында 2 жақсы жетілген, және 1 толық жетілмеген гүлі болады. ... ... ... ... Оның дәні әрі жіңішке, әрі үзын болады. Қарабидайдың ... ... ... түсі ... ... Одан ... ... (ржаной хлеб) пісіреді.
2.4 Арпа
Арпа (лат. Hordeum) - астық тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктердің тегі ... ... ... ... ... Арпа, бидай секілді ертеден өсіріліп келе жатқан дәнді дақыл. Бидайға қарағанда, арпа ... да, ... да, ... да төзімді. Ол тропикалық аймақтарда да, ыстық араб елдерінде де, суық ... ... да, ... 4700 м. биіктікте де өсе береді. Еуразия, Америка, Африкада арпаның 30-ға жуық түрі ... ... жері - ... ... ... ... ... дәуірінде-ақ (б.з.б. 12 - 10 мың жыл) қолдан өсіре бастаған. Арпаның ... ... ... ... - ... биіктігі 30 - 135 см, жапырағы таспа пішіндес. Жемісі - дәнек. Арпа морфологиялық, биологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... Арпа және ... ... Арпа деп аталатын 3 түрге бөлінеді.
Арпа дәнінде 45 - 67% крахмал, 7 - 26% ... 7 - 11% ... 1,7 - 2% ... 3,5 - 7,0% ... 2 - 3% май, 2 - 3% күл ... [1,2].
Арпаны жем және азықтық тағам үшін өсіреді. Бір гектардан 15-30 центнер өнім береді. Нәрлілік тұрғысынан да бидайға қарағанда, арпада қаныққан ... ... ... едәуір артық, өзектер 40%-ға, тиамин 68%-ға, рибофлавин 250%-ға және лизин 38%-ға көп. Бидай аллергия туғызса, арпа ешқашан аллергия тудырмайды.
Адамның денсаулығын ... ... ... өте көп. ... арпа дәні 10% ... 65% көмірсулардан тұрады, сондықтан таңертең арпа ботқасын жесе, адам күні бойы сергек болып жүреді. Малдың ... ... ... ... адам ... ... ... болып келеді. Құрамындағы 5-6% өзектер ас қорытуды ... Ал ... мен ... ... адам ... ... ... мырыш, марганец және темір минералдарына өте бай болса, дәрумендерден А, Д, Е, РР, В ... бәрі бар. ... ... ... ... ... ... табиғи минералдар мен дәрумендері бар арпа жеудің пайдасы зор. Сонымен қатар арпа ағзаны токсиндер мен шлактан тазартады. ... ... суы ... ... (грибок) жарасынан айықтырады.
Арпадан арпа ұнын, арпа жармасын, арпа квасын жасайды. Арпа ұнынан кондитерлік тағамдар өндіріледі.
Қазақстанда дақылдық Арпаның дәні қос ... және көп ... екі түрі ... Дәні қос ... ... дәні ... ... ғана болады. Ол сыра қайнатуға пайдаланылады. Дәні көп ... Арпа ... ... (6 ... ... және мал жемі (4 қырлысы) түрінде пайдаланылады. Арпаның ... ... ... және ... түрі бар. ... Арпа Қазақстанның барлық облыстарында егіледі. күздік Арпа ... ... ... ... ... Жаздық бидай мен сұлыға қарағанда оның түсімі жоғары әрі 10 - 15 күн ерте піседі. Арпаның Қазақстанда , , , , , , т.б. ... ... ... ... және ... екі түрі болады. Ақталған жармалық дәні ірі болады. Дәннің ірілігіне қарай ақталған арпа жармасы бес түрге бөлінеді. Ұнтақ жарма сіңімді ... әрі тез ... ... бұл түрінен қоймалжың ботқа, котлет, запеканка т.б. әзірленеді. Ірі жарманы супқа салып, ботқа да пісіреді. Түктелмеген арпа жармасы ... ... әр ... ... Бұл ... ... ... сондықтан онда клетчатка көп болады. Арпаңың жармасы сортқа бөлінбейді. ... ... ... ... оның үш ... ... ... ботқа пісіреді [1].
Арпа зиянкестері швед, қаракөз, егеу, гессен шыбындары. Ауру қоздырғыштары қатты қаракүйе, тозаңды қаракүйе, ақұнтақ, т.б. ... ... ... ... немесе ерте көктемде, күзде гранозан, меркургексан препараттарымен дәрілеу қажет.
Арпа туысы (ячмень -- ... ... ... 26 түр бар, оның 12-сі ... ... Жабайы түрлері Қырымда, Кавказда, Орта Азияда өседі. БОР-дың территориясында, соның ішінде Қазақстаңда екі түрі ... ... ... арпа ... ... -- H.distichum) және кәдімгі арпа (ячмень обыкновенный -- H.vulgare) (255-сурет).
Арпаның гүл шоғыры күрделі масақ. ... ... ... ... 3 біргүлді масақша орналасады. Арпа гүлдеген кезде өздігінен тозаңданады, бірақ әрі ыстық, әрі ... ... ... ... ... ... арпаның үш масақшадан тұратын тобының, тек ортаңғысында ғана ... гүл және дән ... ... ал ... ... ... үш масақшасының гүлдерітүгелдей гүлдеп дән байлайды. Арпа ерте пісетін дәнді ... Оның ... арпа ... ... және сыра ашытады. Сонымен бірге арпа мал азығы ... де ... ... оның дәнімен жылқыны, ірі қарамалды, шошқаны және құстарды семіртеді.
2.5 Сұлы
Сұлы туысы (овес -- Avena). 33-тей түрі бар, олар ... ... ... ... ... кең таралған өсімдіктер. БОР-дың территориясында 18 түрі, ал ... 7 түрі ... Оның ... ... ... ... ... деп аталынады. Сыпырғының бұтақшаларында масақшалар орналасады, олардың әрқайсысында 2-4 гүл бар. Олар ... ... ... арамшөп ретінде өсетін түрлері, мысалы қарасүлы (овсюга - A.fatua) дүниежүзінің барлык қүрлықтарында кең таралған өсімдік. Сұлы суыққа төзімді дақыл. Мәдени ... ... ... (овес полевой - A.sativa) БОР-дың орталық және солтүстік аудандарында себеді ... сұлы (лат. Avena sativa) - ... ... сұлы ... ... бір ... және көп ... шөптесін өсімдіктер туысы (6-сурет). Екпе сұлының өзінің үш түрі бар: жайылма түрі (grex. var. diffusae) - гүлшоғырының сыпыртқысы кең ... және ... ... бар, ... түрі (grex. var. ... - гүлшоғырының сыпыртқысы қысыңқы, дәнінің сыртында қауыз бар, ашық дәнді түрі (grex. var. nudae) - дәнінің қауызы ... ... ... 60-100 см.
* Сабағы жылтыр, бунақты болып біткен.
* Жапырағы ... ... гүлі қос ... ... - ... Жемісі - түкті дәнек.
Жем өндіру мақсатымен өсірілетін жаздық дақыл, ылғалды жерде жақсы өседі, суыққа төзімді, топырақ талғамайды.
Дәнінің құрамы
* Ақуыз - ... Май - ... ... - ... ... - 11-13%.
* Дәрумендер, минерал тұздар.
Ауыспалы егісте бидайдан, отамалы, бұршақ дақылдарынан кейін егіледі. Жылу ... ... ерте ... ... ... сіңірілетін тереңдігі 5-7°С-қа жылыған кезден бастап себеді. Вегетация кезеңі - көктеуі, түптенуі, түтік шығаруы, масақтануы, ... ... ... ... 70-95 ... ... ... түсім мөлшері сұлының ауыспалы егіс жүйесіндегі орны, топырақ өңдеудің сапасы, ... ... ... мен ... оларды топыраққа ендіру тәсілдері мен себу мерзімі, өскіндерді ... мен ... ... ... ... ... ... байланысты [5].
Аудандастырылған сорттары
* Золотой дождь
* Льговский 1026
* Марктон
* ... ... ... 14
* Сельма
Сұлының негізгі зиянкестері мен аурулары
Зиянкестері:
* сұлы ... ... ... ... ... және ... қаракүйе
* сабақ даты
* бактериоз және қуыршақтану
Сұлының шаруашылықта алар орны ерекше. Біріншіден, ол - құнарлы мал азығы. Сұлы дәні мал ... ... ... ... ... ... ... Басқа дақылдардың дәндерімен араластырылған сұлы жас төлдердің ағзасының тез және мықты ... ... ... жасайды. Сұлы қосылған концентрлі азық құс шаруашылығында кеңінен қолданылады. Сұлының сабаны басқа дақылдардың сабанына қарағанда ... ... бай және ... ... болады. Сонымен қатар, оның ылғал сіңіргіштік қасиетіде жоғары болғандықтан ірі қара және шошқа шаруашылығында төсеніш ... ... - ... дақыл. Оның дәнінен жарма, тағы сол сияқты ... ... ... алады, яғни тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады. Үшіншіден, сұлының құрамында валин, лизин және триптофан сияқты алмастырылмайтын амин ... көп ... ... әр ... ... ... ем үшін медицина саласында және құнды диеталық тағам ретінде пайдаланады.
Сұлы жұқпалы аурулардан қорғайды
АҚШ ғалымдары сұлы ... ... - гия - лық ... қарсы емі бар екенін анықтады. Бұл дәнді дақылдың емдік қасиеті - оның құрамындағы арги - нин ... мәлі - ме - тін - ше, ... ... соз, ұшық ... ... - - не - ... аурулар - дан қорғау үшін денедегі мак - ро - фаг жасушалардың қызметін күшейту керек. Бұл жасушалар ауру қоз - ... мен ... да ... ... жоя ... Ал макрофаг - тардың белсенді әрекет етуі үшін ағзада аргинин аминқышқылы көп бо - луы ... ... хим - ия - лық зат сұлы мен ... құра - мын - да бар. ... ... күнжіт, мейіз, жаң - ғақ пен шоколад құрамында да жыныстық жолмен жұғатын ауру - лардан ... ... ... көп ... ... Қоңырбас
Қоңырбас (лат. Poa) - астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін ... ... ... ... ... Қара, құм топырақты, саз балшықты жерлерде, дала мен шөлді аймақта өсетін 38 түрі бар. Соның ішінде ең жиі ... - ... ... (roa ... ... 8 - 30 ... 80) сантиметр. Сабағы тік, жылтыр, жапырағы жіңішке таспа пішіндес. Гүлі, әдетте, жапырағы бар баданаға айналған. Гүлшоғыры - ... ... - ... ... ... ... ... - мал азығы ретінде де ... Ал ... ... (Poa annua) - ... арам шөбі ... ... ... туысы (мятлик - Роа). Туыстың қоңыржай және салқын климатты зоналарда өсетін 200-дей түрі бар. БОР-дың территориясында 110 түрі бар, ал ... 38 түрі ... ... ... космополиттер. Мал азығы ретінде құнды өсімдіктер. Сондықтанда олардың кейбір ерекше құндыларын мәдени ... ... ... ... ... (Роа bulboga), шалғын қоңырбасын (Роа pratensis) көп жерде отырғызады. Жабайы түрлерінен аса құндыларының бірі ... бір ... ... ... [3].
2.7 Бидайық
Бидайық (лат. Agropyron) - астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік (8-сурет). ... ... ... ... Оның 44 түрі бар. Оның ішінде тарбағатайлық бидайық (аgropyron ... -- ... ... тамыр сабақтары ұзын, жер астында 2 м-ге дейін көлбей өседі. Сабағы тік, оған кезектесіп орналасқан жапырақтары жіңішке таспа ... ... ... ... ... ... гүл қабыршағы, ал оның төменгі жағын 2 жасыл масақша қабыршақ қоршап тұрады. Жел арқылы тозаңданады. Жеміс қабының қауызы тұқымға ... ... ... Дәні бір ... -- ... ең көп тараған түрлері: құмеркек бидайығы (аgropyron fragіle) және жолеркек бидайығы (аgropyron desertorum). Олардың биіктігі 25 -- 100 см. ... ... ... тік, ... жағы ... ... Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, түксіз. Гүлшоғыры -- масақ, ұзындығы 3 -- 7 см, ені 5 -- 9 см; ... 3 -- 7 ... ... -- ... айларында гүлдейді. Бұлар -- құнарлы мал ... ... 6 -- 8 ц ... ... болады. Жатаған бидайық (аgropyron repens) жатаған тамырлы, су жайылған жерде өседі. Ол -- ... ... ... мал ... ... 100 кг ... 52 азық ... 7 кг сіңімді протеин бар. Гектарынан 25 -- 35 ц ... ... ... ... туысы (пырей - Agropyron). Жершарының екі бөлігінің де, ... ... ... ... өсетін 70-тей түрі бар. БОР-дың флорасында 60-тай түрі, ал Қазақстанда 44 түрі кездеседі. Олар горизонталь бағытта өсетін ұзын ... ... ... ... ... болып түптенетін көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Гүлшоғыры тік өсетін жекелеген күрделі масақтан тұрады. Күрделі масақтың өсіне ... ... 3-тен 13-ке ... гүлі бар ... ... ... ... (пырей ползучий -- A.repens) (256, ... өте ... түр, көп ... ол ... ... қиын ... әсіресе оның қылтығы бар формалары.
2.8 Арпабас
Арпабас (лат. Bromus) - астық тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін ... ... ... мен ... ... ... теңізі жағалауларында кездесетін 44-тей түрі белгілі. Қазақстанда 20 түрі бар. Жиі ... ... ... қуаң дала мен таулы алқапта өсетін - қылтансыз арпабас (В. ... ... 80 - 160 см, ... тік, ... ... ... Жапырағының пішіні таспа тәрізді, түкті. Гүлшоғыры - ... ... ірі (6 - 8 мм), қос ... ... ... ... ... тұқымы шілде - тамызда піседі. Қазақстанда Арпабастың 2 сорты ... ... 2 рет ... орта есеппен га-нан 17 - 45 ц пішен жинауға ... Көк шөп ... 2,9 - 4,4% ... 0,4 - 2,3% май, 5,9 - 10,5% ... 7,6 - 18,3% ... ... ... 1,7 - 2,6% күл бар. Құнарлы мал азығы ... ... ... ... -- Bromus). Солтүстік ендіктің қоңыржай климатты облыстарында кең тараған өсімдіктер. Олар ... ... және ... ... ... аудандарында да өседі. БОР-дың территориясында 44 түрі, ал Қазақстанда 20 түрі кездеседі. Гүлшоғыры агрегатты сыпырғы түзеді, олардың масақшалары біршама ірі ... ... Мал ... ... аса ... өсімдіктер. Кейбір түрлері мәдени жағдайда аралас шөптер өсіруге пайдаланылады. Қылтанақсыз арпабас (костер безостый -- B.inermis) ... ... ... ... ... және ... температураға шыдамды. Тарақбоз, арпаған (костер кровельный -- ... ... ... ... ... өсетін біржылдық өсімдік, әсіресе БОР-дың Европалық бөлігінде Кавказдың, Орта Азияның ... кең ... ... Қарабидай арпабасы (костер ржаной -- B.secalinus) егістіктің күздік және жаздың арамшөбі, ... ... сұлы ... ... ол ... ... ... туыстарынан мына түрлер көңіл аударарлық: су бетегесі (овсяница луговая -- Festuca pratensis), шалғынның өсімдіктер қауымының ... ... мал ... ... өте ... өсімдік; шашыраңқы аққылтан (белоус торчащий -- Nardus stricta) тығыз түптенетін, көп жерлердің өсімдіктер қауымында басым болып ... ... ... ... ... ... тауының субальпі белдеуіндегі шалғындарда ол айкын басымдық көрсетеді. Кавказда бұл өсімдік қышқыл, нашар жетілген ... ... ... тыс артық жайылғаңдытын көрсетеді; Қыздырма үйбидайық (плевел опьяняющий -- Lolium ... ... ... ... ... ... орманды және жартылай орманды аудандарында өседі, космополит, саңырауқұлақпен зақымданған дәндерінде темулин деген алколоид пайда болады. Ол бас ... және ... ... ... ... ... ... тугызады; шалғын атқонағы (тимофеевка луговая - Phleum pratense) - тамырсабағы қысқа болып келетін көп жылдык шөптесін өсімдік, гүл ... ... деп ... әдет жайылма шалғындарда және ылғалы орташа болып келетін шалғындарда өседі. Мал азығы ретінде ең құнды өсімдіктердің бірі, көпжағдайда оны ... ... ... себеді.
3 Бидай морфологиясы
Бидай -- бүкіл ... 148 ... ... азық-түлігі болып табылады және көптеген елдердің экономикасында ерекше орын алады. Бүкіл дәнді дақылдар өнімінің 60% ... ... ... ... ... түрі бар. Солардың ішінде ең көп тарағамы -- жұмсақ бидай. Бұл дақылдын, алуан түрлі сорттары бар және олар жер ... ... ... ... ... елімізде бидай ауа райы өте қатал Якут АССР-і жерінде, мүлде қар жатпайтын Закавказ айма- ғында, ... мен Орта ... аса ... алқаптарында және Приморьенің ылғалды аудандарында өсіріледі.
Азық-түлік өнімі ретінде бидайдың көптеген аса бағалы қасиеттері бар. Бидай дәні -- аса ... да ... ... оны сақтау да қиын емес, бір жерден екінші жерге ... ... де оңай және оны ... алуан түрлі өнім алуға болады.
Европадағы елдерде адамға қажетті барлық калорияның 35% бидайдан алынады. Адам организмі үшін қажетті белоктар мен ... ... ... Ві ... 70 -- 80%, РР және Е ... не дәуір белігін, минералдық тұздарды және басқа қажетті ... ... ... ... ... наны ... көзі ғана ... сонымен қатар ерекше катализатор болып табылады. Осы пайдалану нәтижесінде ас қорыту жақсарады жете басқа қоректер де жақсы сіңеді. ... ... да ... ... ... бар, оның амин қышқылдық құрамы үйлесімді келеді.
Қазіргі жоғары механикаландырылған және мамандандырылған ауыл ... ... ... ... түсімін арттыра берудің және мол өнім алудың негізгі факторы -- дақыл үшін ылғал, керек және режимінің ең ... ... ... ... оның аса бағалы сорттарын өсіріп шығару болып табылады.
Адамға қажетті азық-түлік пен мал ... және ... үшін ... ... ... жасауда дәнді дақылдар селекциясының маңызы зор.
Қазіргі заманғы өсімдіктер селскциясының ... -- әр ... ... ... ... ... сыртқы орта жағдайына мүмкіндігіне көбірек бейімдей түсу, яғни белгілі бір ... пен ... ... ... және ... факторлары арасындағы үнлесімділікті барынша арттыра түсу болып табылады.
Бидай және оның жалпы сипаттамасы
Дүние ... ... ... ... ... ... орын ... Астық шаруашылығын және оның басты дақылы -- ... ... ... дамыту процесі жүргізіліп келеді.
ПСС XXVI съезінің шешімдері мен КПСС Орталық Комитетіиің май (1982), декабрь (1883), ... (1984) ... атап ... ... ... ... ауыл шаруашылығының түйінді проблемасы болып келді және болып қала ... ... ... ... ... ара салмағы 60 процентке жетеді.
Triticum туысының қазіргі ... 27 ... ... (В. ... ... ... ... жұмсақ бидай нанын пайдаланады. Егіс көлемі жөнінен одан ... ... ... ... ... Бұл екі түр де ... түрге жатады.
Қазіргі кезде көптеген зерттеушілер полиплоидтық бидайдың аллополиплоидтық бидайдан шыққанын анықтады. Сондай-ак оның ... ... дән ... ... ... бес диплоидтық түрі қатыс-кандығы белгілі болды. Тгііісшп туысы Тг. Ьоеіісит жә-не Тг. игагіи жабайы диплоидты бидайларына тән екі ... ғана ие ... ... үш ... олар ... ... ... адамзаттың, солардың ішінде біздің еліміз халқыыың негізгі тағахмы үшін жүмсақ бидай паіідала-нылатындықтан, ендігі жерде осынау ... түр ... сөз ... ... ... ... ... тығыз емес, масақшалары сиректеу (Д=10 -- 22, сирек жағдай-да 23 -- 38), ұзындығы 5 -- 17 см; масағыныд үзымдығы енінен 4 -- 5 есе ... ... ... ... ... жоғары қарай қиғаш орналасқан, дәндері-нің үзындығы 5 -- 9 мм, үзынша сопақшадан жұмыртқа тәрізді пішінге дейін өзгеріп отырады: үзындығы ... ... ... 2 ссе артық, кепде сиімен шамалас, яғни домалак болып келеді.
Бидай өскіндері қошқыл қара, ... ... ... сарғыштау-жасыл, ашық жасыл түсті болады. Жапы-рақ тақталарының ұзыыдығы 8 -- 35 см, ... онан да ... ені 0,7 -- 2,5 см, ... ... бүртікті (беті кедір-бұдыр) немесе қысқа түктер басқан (қолға жұмсақ бол.ып тиеді). Жапырақ қынаптары жалацаш ... ... ... ... ... өтер ... тілше мен қүлақшалар бар. Қүлақшалардан кеіі-де жапырақ тақтасыпың жиегіне ететін үзын түкшелері>> ... ... ... ... (жарғақты ескін-сіз) түрлері де болады. Сабағының биіктігі 30 -- 200 см. Сабағыныц іші бүкіл үзына бойына қуыс ... ... ... ... ... ... түсіп қалатын қысқа түктсрмен көмкерілген.
Бидайдың морфологиясы және өнімділігі
Бидайдың морфологиялық белгілері систематиктер үшін түрлерді және әр түрдің ішіндегі түршелерді Тигдійнт туысының ... ... ... ... ... атқарады. Сонымен қатар кейбір морфологиялық белгілер селекционерлер үшін сұрыптау объектілері, ге-нетиктер үшін ... ... ... ... ... ... ... және ең ақырында, олар имму-нологтар үшін де қажет болып саналады.
Алайда түсімділік, технологиялық сапалар секілді аса ... ... зор ... ... ие ... ... , ... мақсатына жарамайды, өйткені сыртқы орта жағдайлары оларға едәуір дәрежеде әсер етеді және сонымен қатар оларды оңай да тез әрі ... ... ... емес [8].
Тамыры. Бидай өсімдігіиің тамыры екі түрлі болады. Түқым өніп шыққанда жас өсімдікте урық тамырлары түзіледі. Қосымша -іамырлар немесе буын ... ... ... ... ... ... бола-ды, буын тамырларының саны ауа райына, топырақ жағдайларына қарай өте өзгеріп отырады. Үрық тамыр-лары әрқашан да жіңішке, дріаметрлері бірдей, бүйір ... бар және олар ... ... ... ... қызмет атқарады.
Ұрық тамырының негізі дәнде астық тұқымдастар сүттеніп пісуінің бастапқы кезеңінде, бірінші жұбы -- сүттеніп пісудің басы мен орта ... ... жұбы -- ... ... соңы мен ... ... ... кезеңінде түзіледі. Балауызданып пісудің ортасы мен соцымда колеоптильдік тамырдың меристералық ошақтары оқшауланады. Буын тамырлары ... ... ... ... 1 -- ... ... ... 1 -- 8-жапырақтары бекінетін жерден жоғарырақта түзіледі. Тамыр жүйесі жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... 30 -- 40 күн өткен соң, күздік бидайда 50 -- 60 күн өткен соң толық қалыптасады.
Сабағы (сабаны). ... ... -- ... ... ... ... ... көтеріп тұратығі орталық өсі. Сабақ жапырақтардыц, масак өзегініц, жанама өр-кендерінің, қосалқы тамырдыц қалыптасуына ... ... ... ... ... ... біріктіріп, заттар айналымын қамтамасыз етстін өткізгіш тканьдер орналасады. Дон байлау кезінде пайдаланы-лзтын қор заттары да сабакта ... Ол ... ... ... ... құрғақ заттардың түзілуіне қатысады.
Бидайдың сабағы тік өседі, цилиндр пішінді келеді, ол ... мен буып ... ... ... беті ... калыпты өскен сабак буындар мен буын аралық-тарынан түрады. Бидаи сабағыныц әдстте жер бстіндс 5 -- б буыны болады: буын ... ... ... ... ... ... Сабак. жср астындағы бірінші буыіг аралығыкан өсс бастаііды да, кепінғілеріпс тара-ла береді, мүнда екінші буын ... өсуі ... ... буып ... ... -- ... ... оза-ды жәие т. с. с. Сонымеы, барлық ... ... ... ... ... тән ... -- онда ... нүктелерінің болуы. Олар әрбір буын аралығының тубіндегі буын ... ... ... буын ... төменгі буын аралығынан 6 -- 12 есе үзын болады.
Бидайдың көптеғен сорттарының буын ... қуыс ... ... ... ... шіі толы ... Далады кейбір сорттарда буын аралықтарыыың да іші бітеу келеді.
Өсімдіктің биіктігі (сабағының үзындығы) генетикалық пегізге байланысты, бірақ көп ... ... орта ... да тәуелді болады. Өсімдік биіктіғікің бидай өндірісінде өте зор маңызы бар, өйткеыі ол да-қылды жниау әдісі мен оныц ... ... да ... болады, сонымен қатар оның дақылдың құлал жатып қалуына да қатысы бар. Жерғе күлап жатып қалмаптыи көптегеіі ... ... әрі ... ... ... ... -- бидайдың негізгі ассимиля-циялаушы мүшесі. Ол жапырақ тақтасынан және сағақ-ты қамтитын қынаптан тұрады. Нағыз жапырақтар са-бақта екі ... ... ... ... жапырақ өзі-нен жоғары және төмсн орналасқаи жапырақтарға 180° ... ... ... ... ... ... 2/3 ... жауып тұрады, ал қолайсыз жагдапларда масақ кынаптан то-лық үзарып шықпанды. Әрбір қынап буынға дейін бой-лай бөлінгсн [13].
апырақ ... ... және ... жүйкелену тон, бүл жағдап бүкіл типтері тұқымдасына-ортақ. Жапырақтың ... ... ... ... ... ... ... олар өткізгіш пюқтардың үстіңгі жағыгіа орналасқан тканьдсрдсн түзілгсн. Ортацғы жүй-ке тактаның астыңғы бетінен керініп түрады. Тақтаның екі ... де ... ... ... ... бетіне қарағаида үстіңғі бстінде кебірек болады. Жапы-рақ тақтасының төменгі бетімде қыр болмайды және ол үстіңғі бетіне қарағанда әдетте едәуір ... ... ... мсн ... ... ... то-різді түзіліп, қынап пен сабақты қарама-қарсы екі жа-ғынан да ... ... ... ... дс ... ... мен ... түйіскен жерінде орналасқаы жүқа өсінді бо-лып табылады.
Жаздық ... ... ... 7 -- 8 ... ... ... ... нсгізғі өркенінен 13 -- 14 деГіін жапырақ еседі. Жапырақтардың көпшіліғі өскін наида. болған соц қалыптасады.
Жаздық бидайда жапырак, тіршілігінің. ... ... 49 -- 78 ... ... Жаздық бидаііда жапырақтар тіршіл
іғініц тоқтауы редукциялық бөліму ноти-жесінде панда болатып төрт клетканың -- ... -- ... ал ... ... -- ... ... сеғментациясынан басталады.
Масағы мен дәнегі. Дақыл түптеие бастаған кезде ... ... ... ... -- ... ... ... қынап сабағының өсуіне қарай масақ қалынтасады да, осыдан сыртка шығады (масақтаыады). Оныц неғізғі қылтанағы (өзегі) -- ... тіс ... ол ... ... буындар мен буын аралықтарынан тұрады.
Өзектің әрбір буын аралығы түбіне қараіі ... үш ... ... ... ... түрі ... ... айналғап масакпіалардан түрады (Вагге, Н. Т., 1945). БндаГідыц ... -- ... ... ... ... ... депін гүл болады. Жоғары гүл эдетте руди-менттік мүше. Әр масақ бушрінен бір-екі масақ қауызы-мен ... ал ... ... сыртқы жәис ішкі гүл кау-ызы бар. Гүлдің ... үш ... және екі ... ... ... ... ең ... шагын скі пленка -- лодикул орналасқам. Гүлдеу кезіпле олар ісініп, гүл ашады. Гүлдеп болған соц лодикул солады. ... ... ... ... оның ... гүлге жіңішке аталық жіпшесіімен бекінген.
асақтың және гүл қауызының хлорофильді ткані, түтік шоғы жәие устыіцелері болады. Сондықтан олар ассіімиляцня және ... ... ... соңын ала гүлдеу процесі басталады. Ең алдымен масақтың ортаңғы белігінің гүлдері, одан соң төменгі және жоғарғы бөліктерінің гүлдері гүлден ... ... ең ... шеғіне жетіп, сар-ғаяды, ал бүл кезде аналық та жайылып өседі.
Қалқанша дегеніміз -- түрі ... ... ... жапырағы. Ол тұқым өнген кезде коректі заттарды эндоспермнен ұрыққаі жеткізу кызметін аткарады. Қал-қанша эпителиймен көмкерілген паренхималы тұрады. ... ... ... сору күші ... бұл ... ұрық өскеи кезде ерссек өсім-діктің тамыр түкшелері орнына кызмет атқарады [9].
Эпибласт тамырдың сабақка өтер жеріне орналас-қан. Оның маңызы ... ... ... тка

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астық тұқымдастар27 бет
Астық дақылдарының тұқым шаруашылығы15 бет
Астық тұқымдастар және тұқым себу мөлшерін анықтау26 бет
Астық тұқымдастардың тат ауруларына тұрақты гендері9 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
Азот тотығының бидай алейрон клеткаларының программаланған өліміне әсері30 бет
Азық15 бет
Астық жинайтын комбайндардың жұмысын ұйымдастыру9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь