Ғұмырын ғылымға арнаған ғалым

Әлімсақтан жеткен толғауы тоқсан әдебиеттің асыл мұрасы - эпикалық мол мұраларымыз кейіннен тасқынды судай ақын-жыраулар поэзиясына ұласты да, ХІХ ғасырдың екінші ширегінде ұлттық рухани олжалы аңсарларын хакім Абай қалаған тың жаңаша сападағы әдебиетке ауысты. Кемел бітімді қазақтың жазба әдебиеті ХХ ғасырдың басынан өткен ғасырдың аяғына дейін көркемдік дамуды басынан кешірді. Осы толықсып-жетілу, кемелдену, көркею үрдісінде төл әдебиеттің алдынан дәуірдің талай алмағайып бұралаң-бұлтарысы, асу бермес өткелі мен шың-құздары, ылдиы мен өрі, еңісі мен биігі кездесті. Уақыттың сонау өліара, қытымыр мінезі, азаттыққа, рухани дербестікке бет алған талай алаш арыстарын солдырып тастады. Ғасыр басында аққан қанда толас болмай, ел азып, жер тозып, ең сорақысы ай мүйізді, көк серкелерімізден, рухани көшбасшыларымыздан айырылған нәубеттен, тығырықтан шығар жол сұрқия идеологиялық қасапхана дәлізінен бір-ақ шықты. Бірақ алаштың өр рухы, жаны сірі екеніне сан мәрте көзіміз жетеді. Тәңірдің алқауымен, ғайыптап тайып, Алланың көзі түзу болсын дегенді медеу еткен қазақ әдебиеті өзінің көркемдік даму бағдарынан жаңыла қойған жоқ. Әдебиеттанудың өсу, жетілу жолында сойқанды жылдардың, желбуаз зымиян ұрандары да, «түрі ұлттық, мазмұны социалистік» гомосоветикустардың утопиясына бөленген әсіресе тапшылдық гөй-гөйлерді айналып өтпеген. Алайда, тәкәппар уақыттың ұлы тегеуріні бәрін де өз орнына қойды, тезіне салды. Оң мен солдың, ақ пен қараның ара жігін айырып бергендей. «Сөз жүзінде бостандық, іс жүзіндегі бодандық» билеген саясаттың қиянпұрыс улы зәрі бір күнгідей болмай үрген көбіктей жоғалып, құрдымға сіңді.
Киіз туырлықты қазақтың санасындағы еркіндік, тәуелсіз діл, адамгершілік ұстындар туған әдебиетіміздің үміт шырағы боп алға ұмсындырған. Тоталитарлық кезеңнің тар шеңберінде қыстыққан, шерменде күй кешіп ширыққан көркем сөзіміздің талайсыз тағдырына сенім болып, үміт соқпағының сүрлеуіне бағытталған алпысыншы жылдардың жылымығы келді. Бұл жылымық алтын күректің желіндей еркіндікті аңсаған өнер бітіміне үлкен леп әкелді.
Әдебиеттің аламан бәйгесіне алпысыншы жылдардың бас кезінде Ахмет Байтұрсыновқа айтқызсақ «Тұқымын адамдықтың шаштым, ектім, көңілін көгертуге құл халықтың» демекші әдебиеттанудың «адамдық диқаншылары», арғымақтарын алыстырған, жүйрік тұлпарларын жарыстырған, ерекше феноменді бір сеңгер баһадүр толқын қосылды. Қаңси бастаған тамырларға қан жүгірді. Әдебиеттің тақырыптық-идеялық өрісі кеңіді. Тар идеялық өрістен адамзаттық құндылықтарға бет бұрды. Кешегі атылған, асылған, айдалаған аға буын абыздардың орнына өртеңге шыққан өскіндей кейінгі толқындар, кейінгі алыптар басты. Бұл – пәрменді де қуатты буындар еді.
        
        Ғұмырын ғылымға арнаған ғалым
Әлімсақтан жеткен толғауы тоқсан әдебиеттің асыл мұрасы - ... ... ... ... ... ақын-жыраулар поэзиясына ұласты да, ХІХ
ғасырдың екінші ... ... ... ... ... хакім Абай
қалаған тың жаңаша сападағы әдебиетке ауысты. Кемел бітімді қазақтың жазба
әдебиеті ХХ ... ... ... ғасырдың аяғына дейін көркемдік дамуды
басынан кешірді. Осы толықсып-жетілу, кемелдену, көркею ... ... ... ... ... ... ... асу бермес
өткелі мен шың-құздары, ылдиы мен өрі, еңісі мен биігі кездесті. Уақыттың
сонау ... ... ... ... ... дербестікке бет алған талай
алаш арыстарын солдырып тастады. ... ... ... қанда толас болмай, ел
азып, жер тозып, ең ... ай ... көк ... ... ... ... ... шығар жол сұрқия
идеологиялық қасапхана дәлізінен бір-ақ шықты. Бірақ алаштың өр рухы, ... ... сан ... ... ... ... ... ғайыптап тайып,
Алланың көзі түзу болсын дегенді медеу еткен ... ... ... даму ... ... ... жоқ. Әдебиеттанудың өсу, жетілу
жолында сойқанды жылдардың, желбуаз зымиян ... да, ... ... ... ... ... ... әсіресе
тапшылдық гөй-гөйлерді айналып өтпеген. ... ... ... ұлы
тегеуріні бәрін де өз орнына қойды, тезіне ... Оң мен ... ақ ... ара жігін айырып бергендей. «Сөз жүзінде бостандық, іс жүзіндегі
бодандық» билеген саясаттың қиянпұрыс улы зәрі бір ... ... ... ... ... ... туырлықты қазақтың санасындағы еркіндік, ... ... ... ... ... үміт ... боп алға
ұмсындырған. Тоталитарлық ... тар ... ... ... күй
кешіп ширыққан көркем сөзіміздің талайсыз ... ... ... ... ... бағытталған алпысыншы жылдардың жылымығы келді. Бұл
жылымық алтын күректің желіндей еркіндікті аңсаған өнер бітіміне үлкен ... ... ... ... жылдардың бас кезінде Ахмет
Байтұрсыновқа айтқызсақ «Тұқымын ... ... ... ... құл ... ... әдебиеттанудың «адамдық диқаншылары»,
арғымақтарын ... ... ... ... ... ... ... баһадүр толқын қосылды. Қаңси бастаған тамырларға қан жүгірді.
Әдебиеттің тақырыптық-идеялық өрісі кеңіді. Тар ... ... ... бет бұрды. Кешегі атылған, асылған, айдалаған аға буын
абыздардың орнына өртеңге ... ... ... ... ... ... Бұл – ... де қуатты буындар еді.
Біз бүгінгі мақаламызда жаһан соғысы кезінде туған буынның ішінде
әдебиетте салғаннан өзіндік ... ... ... оқырманды елең
еткізген, әдебиет сүйер қауымның ыстық ықыласына бөленген талантты, дарабоз
ғалымдардың бірі – Рымғали ... ... мен ... қадау-
қадау желілерге кідіріп, өз шәкірттік пікірімізді, орайы келіп тұрғанда
ортаға салуды құп ... ... ... ... ... сын мен ... ғылымының
кеңес дәуіріндегі ау-жайы сөз болғанда алдымен ... ... һәм ұлы ... Ғабит Мүсіреповтің бір кездері сүйіспеншілікпен
атап көрсеткен «алыптар тобының» ... ... – еш ... ... ел ... ... саналы өмірлерін рухани кеңістігін қорғауға,
әдебиетіміз бен ... ... бен ... ... ... ... ... ерекше бөленген,
елдіктің ерен биігіне көтерілген, кескекті дәуір сомдаған ... ... ... ... ... толғаныстарға жетелейді. Толғанбасқа әддің жоқ.
Әдебиетіміздегі алыптар тобы атанған кешегі Ахмет, Міржақып, Жүсіпбек,
Мағжан, Сәкен, Бейімбет, Ілияс, ... ... ... ... өз
дәуіріне сай «новаторлық» сипатын толыққан, жаңғырған, кемелденген ... еді. ... ... қазақ әдебиетінің асылы да, бары да,
нары да осылар ... ... ... ... әсіресе ауыз толтырып
айтуымыз қажет сияқты. Осы алыптардың ізін өкшелеп басқан әдебиеттанудың
іргетасын қаласып, еңбек ... ... ... ... Қажым
Жұмалиев, Темірғали Нұртазин, Мәлік Ғабдуллин, Есмағамбет Ысмайылов, Айқын
Нұрқатов т.т. болды. Осынау ғаламат ... ... алып ... ... ... Кенжебаевтың төл шәкірті» Рымғали Нұрғали болғандығы әмбеге
аян. Қазақтың жазба әдебиеті көне ... ... ... бастау алатынын, оның ... ... ... ... ... ... ... әдебиетші, сұлтанмахмұттанушы
Бейсембай Кенжебаевтың үлкен жүректі ұстаз болғандығын академик Р.
Нұрғалидың ... бір ... ... ... ... ... ... Бейсекең жарықтықты мен, Мұхтар, Мырзатай үшеуіміз кезек-кезек
емдік қой езуімізден сүт аққанша. ... еді ... ... ... ... ... ... Осы бір көкіректі кере шыққан шәкірттің
ұстазына деген бүкіл толғауы мың ... пен ... ... ... ... ауыз сөздің қауызына сыйып тұр. Бұған біздің алып-қосарымыз
жоқ.
Ғалым хақында сөз ... ... ... ... ... не жаңалық әкелдіге» ұқсас әбден таптаурын болған, айта-айта мезі
қылған сұрақтарды ... сол ... ... табамыз деп ығыры
шығады.
Р. Нұрғалидың ғылыми қызметі жөнінде ойымызды білдіруге кіріспес бұрын,
бір ... ... ашып ... ... Әдебиет айналымының үлкен иіріміне
түскен дүниелерді ғана жаңалық деп тану ... ... ... деп ... үшін ... ... ... ұлғайғанда ғана асқар
таудың сұлбасы, барша пошымымен көзге шалынбақ.
Әдебиетші - ғалым, сарабдал сыншы, кәнігі ... Р. ... ... да ... ... да ... туындылары, жілігін шағып, майын
тамызған сындарлы талдау еңбектері, қазақ, орыс екі ... тең, тел ... ... ... аудармалары, мол эрудиция мен жоғары талғамды
шығармалары оқырман қауымның ... ... ... ... ... ... астам уақыт та болып қалған екен. ... ... ... ... ... Р. Нұрғали талғамы терең оқушы жүрегіне тура
жол тауып, сыршыл да сыншыл әдеби зерттеулерімен, ... да ... ... ... де ... ... кеңінен танылған
сыншы, қаламгер, журналист. Еліміздің тұңғыш білім қара шаңырағы – ... ... ... ... ... Б. ... ... университет баспасынан сонау 1961 жылы шыққан Сабыр Шәріпов ... ... ... ... ... теориясына, көкейкесті,
өзекті проблемаларына арналған монография, сын, ... ... ... ... ... ... еңбектерді қамтып, күні кеше
«Күлтегін» баспасы шығарған, әлі сиясы кеуіп ... ... ... ... жалғасқан 500-ден астам әдеби сын мақаласы мен ... ... ... ... ... ... ... Р. Нұрғалидың тілге тиек ... ... ... ... салар болсақ бұл еңбектерде автордың неше
алуан ... ... ... ... ... ... ... саласының төрт тағаны - әуезовтану һәм ... ... ... ... поэзиясы», көркем әдеби-сын
жанрлары турасында ғалымның із қалдырмаған ашық алаңқайын таппайсыз. Үлкен
талант рухы, шығармашылық шабыт, терең ... ... ... ... ... даму ... ... биік талап тұрғысынан қарау ... ... ... ... ... ... ... керек.
М. Әуезов трагедияларын жан-жақты саралаған «Трагедия табиғаты» (1968),
өнер деген ... ... ...... ... дара ... Станиславскииі» атанған еліміздің халық артисі, драматургы қазақ
ұлттық театрының алғашқы режиссері ... ... ... ... ... ... ... арқылы театр өнерін дәріптеген «Талант тағдыры»
(1969), ... ... ... ... ... ... пен эстетика негіздеріне талдау жасайтын «Өнер алды - қызыл тіл»
(1974), «Өнердің эстетикалық ... (1979) ... ... ғылымын
тың парасатты-пайым, дәйекті тұжырым, көкірегі қордалы соны ой-пікірлермен
байытты.
М. Әуезов шығармашылығын ... ... ... ... ... ... ... прозасын алаш ... ... ... ... ... ... «Ақ жол»
секілді тыйым салынған мерзімді басылымдарды пайдаланды. «Көксеректі», «Хан
Кенені», ... ... ... ... алды ... ... Жас ғалымның қия жолындағы мұндай ізгілікті ізденіс ... ... ... үріп ... ескі ... ... ресми
мекеме қызметкерлердің тарапынан аяқтан шалар содыр наразылығын тудырды.
Зерттеушінің ... саяз ... ... ... ... Мәскеуге арыздар
айдалды. Іргелі еңбектің мәйегі бағаланбай, автордың «ұлтшылдығы», ... ... ... қисынсыз, опасыз ғайбат қалыңдап, 5 жылға созылған
сергелдең жас жігітке ауыр ... ... ... ... ... ... жөнсіздігіне налыса да, жасыған жоқ. Қайта жігерленіп,
қайраттанып, еселі тер ... үш жаңа ... ... ... ... ... тілдерінде) жазып, досын да, қасын да әбден ... ... ... ... 1983 жылы ... докторы дәрежесін алады. 1984 ... ... ... ал 1989 жылы ҚР ҰҒА ... ... ... ... «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас ... тың ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Жазушылар одағында сын ... ... 1968 ... ... ... ... аға ... доцент, профессор,
филология факультетінің деканы, 1986-1997 ... ... ... редакторы болды. Энциклопедия редакторы болып, өзінің ... ... тума ... сарапқа салған, соңыра республика ... ие ... ... ... ... шығарған ұжымдық кесек
туындысы – ... ... ... еді. ... ... алтын
дінгектей асыл мұра болып қосылған бұл басылым профессор Р. ... ... ... ... әлемінде алғаш рет жарық көрді.
Р. Нұрғалидың кәсіби, шебер тәржімасында Лев Толстойдың «Әзәзіл»
повесі, ... ... ... жыры» драмасы, Әлім Кешоковтың «Соңғы
шақырым» пьесасы, эстон әңгімелері, «Әшкерелеу», «Бағзы ... ... ... сөйледі.
Қоғамдық ойдың антологиясы, әдебиетіміз бен мәдениетіміздің алтын қоры
алып бәйтеректері 30-шы ... ... ... ... ... Ә. ... А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, ... ... ... ... ... ... болған ұлтжанды
азамат Р. Нұрғали қажетті ... ... ... ат салысып, тұңғыш
ғылыми-зерттеу кітаптар жазып, мақалаларын жариялады. Заңсыз қудаланып,
ақталған, ортамызға қайта ... алаш ... Ж. ... және М. Әуезов
шығармаларын талдағанда («Әуезов және Алаш» монографиясы) Р. ... ... ... ... ... шығу ... түрлі нұсқаларына,
жанрлық формаларға, сюжеттік-композициялық ұқсастықтарға, типологиялық
қайталауларға, ... ... ... мән ... ... қарастырып, ғылыми қорытындылар мен байламдар жасайды.
Автордың орыс тілінде жарияланған үш монографиясы – ... ... ... ... (1989), «Вершины возвращенной казахской
литературы» (1998) кітаптары әлемдегі өзге ... ... ... ... таныстыруда таптырмас аса зәру еңбектер.
Қай кезеңде болмасын ... ... ... ... ... ... ... қолайлайды. Сыншы сыры да, ерекше қыры да осы ... ... ... ... Бұл ... қазақ драматургиясы еді.
Алғашқы ғылыми дүниесі «Трагедия табиғатында» сыншы негізінен, ... жеке ...... ғана ... ... «Еңлік-Кебек», «Бәйбіше-тоқал», «Қаракөз», «Түнгі сарын»,
«Абай» туындыларындағы образдар галлереясы, дәстүр мен ... ... ... ... характер, сюжет және композиция, конфликт
мәселелері, суреткер шеберханасының ... ... ... ... ... алтын жамбыдай қымбат, асыл шығармалары»,
Әуезов ... – шын ... ... сыни ... ... ... табиғатынан» бастау алған үрдісті арна - драматургиядағы
образ табиғаты, өнердің болмысы, поэтика ... ... әзіл ... ... ... ... жаңғыруы «Өнер алды – қызыл тіл»,
«Күретамыр» ... ... ... кең ... соны
мазмұнды ғылыми-зерттеу трилогиясы «Айдын», «Телағыс», «Қазақ революциялық
поэзиясы» монументальды кітаптарын туғызды.
Қазақ драматургиясының ... ... ... ... ... ... ... жанрлық дамуды басты үрдістерін ашып
көрсетуді нысанаға ала отырып «әдеби-көркем процесс ... ... ... және халықаралық дәстүрлердің ара қатынасын көрсетуді белгілі
кезеңдердегі әдеби даму заңдылықтарын ашуды міндетіне алған.
Сын - өнер. Сын ... ... ... қоғамдық, эстетикалық,
философиялық ой-сананың өзгеше бір ... ... ... ... ... көп айтылады. Осы әсер сынға жат па? Жоқ! ... өз ... бар. Ол ... кілтипаны – парасатты сыншы ойларының
тереңдігі мен сыншылдығы. Ұлы сыншы В. Г. Белинский айтқандай, әр ... ... өз ... ой-талғамы, өз биігі болсын. Демек, сыншы
әдебиет мерейі үшін күрескер. ... ... ... ... ... өнер ... сезімтал жүрек жылуына, қатал талап
сарабына салу қасиет болса, күрделі әдеби құбылыстың ... ... ... ... даму ... кең ... ... салу – сын
міндеті болмақ. Бұл ретте «Телағыстың» ... ... ... ... сөз ... ... көптің рухани сұранысын өтеуі орынды.
Шынтуайтында, әдеби дәстүр мен ... даму – сөз ... ... ... ... ... ұғымдар. Ал осы ұғымдардың тізбек-тізбек, тарам-
тарам теориялық түйіндерге ... ... ... «Әдеби дәстүр»,
«Әдеби байланыс», «Әдеби ... ... ... ... қозғалыс»
тарауларының сыбағасында. Әдеби сынға, теориясына, ... ... ... ... ... ... сөз ... еніп, ортақ
байламға әдеби дәстүр мен әдеби даму деп ... ... ... ... ... зерттеушінің «Қазақ революциялық поэзиясы» монографиясы
ешкімді бей-жай, енжар ... ... ... ... революциялық поэзиясы
– сан алуан ғылыми-теориялық, әдеби-сын, философиялық-эстетикалық зерттеу
еңбектерге объект бола ... ... де ... ... Бұл ... ... ... сала-сала тармақтары бар. Алғаш Сәкен, Ілияс
сынды алып ... ... соны ... жаңа ... символдар,
идеялар, сарындар, мотивтер кейінгі поэзиямызда қандай көріністер тапты
деген сұраныстардың жауабын әр ... ... ... ... ... ұғар ... - деуі ... орынды.
Абай, Шәкәрім, Әуезов сынды даналардың бесігі ... ... ... ... ... ... ... құтты ұясы –
Қайнар ауылында дүние есігін ашып, ... ... ... ... ... ... сөз әлі көп. «Көп сөздісің» дегенге біреу жауап
айтыпты, «Екі жүз ... беті бар ... көп ... ... деп. Біз ... ... данышпандай, данышпан Р. Нұрғали жөнінде қанша айтсақ та, ... ... ... та ... ... ... жүректі азаматтығы, «ұлық болсаң, кішік ... ... ... пір тұтарлыққа әбден лайық. Жақсының аты,
ғалымның хаты барда, әдебиетіміздің мерейі үстем ... ... ... рухани айдынға бастайды. Бүгінде алпыс жетінің биігіне алқынбай
көтерілген, ұбақ-шұбақ әдеби көш-керуеннің ... ... ... ... ... ... хаты мен ... сөзі» еліне, жеріне, тіліне деген
шексіз ардың ісі, адал тілектің ... ... ... Н. ... атындағы Еуразия
ұлттық университетінің қазақ
әдебиеті
кафедрасының аспиранты

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. Байтұрсынұлы8 бет
Д.А. Қонаевтың өмірі мен қызметі45 бет
Кенесары қасымұлы бас қолбасшы және оның реформалары4 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың педагогикалық көзқарастары5 бет
Қазакстан журналистер одағының мүшесі6 бет
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Мұхаммед Тарағай бин Шахрух10 бет
Педагог зерттеушінің әдіснамалық мәдениеті жайлы6 бет
Тұлға теориясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь