Қазақ және ағылшын тілдерінде бұйрық мәнінің білдірілуі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ТІЛДЕРДІҢ ЖІКТЕМЕСІ ЖӘНЕ БҰЙЫРУ МОДАЛЬДІГІНІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Қазақ және ағылшын тілдерінің генеалогиялық, типологиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйыру мәнінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... .9
1.3 Сөйлем мақсатының модальділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.4 Бұйрық модальдігінің грамматикалық формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
1.4.1 Қазақ тіліндегі бұйрық мәнінің білдірілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
1.4.2 Ағылшын тіліндегі бұйрық мәнінің білдірілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
1.4.3 Ағылшын тіліндегі бұйрық мәнінің білдіріуіндегі рай категориясы ... ... ..35

2 БҰЙЫРУ МӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ИМПЛИЦИТТІ ҚҰРЫЛЫМЫ ... ... ... ..39

2.1 Бұйыру мәнінің хабарлы сөйлемде берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
2.2 Бұйыру мәнінің сұраулы сөйлемде берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
2.3 Бұйрық модальдігінің ашық, қалау және шартты рай тұлғалары арқылы білдірілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
2.4 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрық мәнінің салғастыру сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
Диплом жұмысының өзектілігі. Жалпы ұлттық мектептерде үйреніп жүрген ана тілінің ерекшелігі өзге тілдің грамматикасын үйренгенде байқалады, ана тілі оны түсінуде негізгі құралға айналады және грамматикалық жүйелер туралы алғашқы түсініктер ана тілінде келеді. Бұл дегеніміз ана тілі мен үйренілетін тілдерде тек грамматикалық айырмашылық қана емес, семантикалық ерекшеліктер бар екенін білдіреді. Алайда бұл әр түрлі жүйелі тілдердің арасындағы ортақ элементтерді де анықтауға түрткі болады.
Ағылшын тілі екінші тіл не шет тілі ретінде оқытылатын болса, ана тілінің яғни қазақ тілінің атқаратын рөлі маңызды. Екінші тіл оқытылып жүргенде алғашқы түсініктер, ойлар ана тілінде келеді. Тілдің морфологиялық, синтаксистік жағы тілдің негізгі және маңызды бөлігін құрағандықтан, тілдерді салғастыруға алып келеді.
Салғастырылып отырған екі тіл, яғни қазақ және ағылшын тілдері – әр түрлі тілдік жүйе мен семья тобына жатады. Қазақ тілі – Алтай семьясына, оның ішінде, түркі тілдерінің батыс хұн бұтағының қыпшақ тобының қыпшақ-ноғай тармағына жатады. Ағылшын тілі шығу тегі жағынан үнді-европа тілдер семьясына, оның ішінде Батыс герман тілдер тобына жатады.
Қазақ тілі құрылымдық-типологиялық жағынан агглютинативті тілдер қатарына жатады. Ал ағылшын тілі морфологиялық топтастырылуына сәйкес флективті тілдерге кіреді. Яғни, қазақ пен ағылшын тілдерінің генеалогиялық және типологиялық сипаттамасы әр түрлі болып келеді.
Диплом жұмысында негізгі қолға алынып отырған әдіс – салғастырмалы әдіс.
Салғастырмалы әдіс тілдерді олардың туыстығына, өмір сүру кезеңіне, аймақтық бөлінуіне қатыссыз зерттейді. Ол тілдердің жалпы, ортақ және спецификалық қатынастарын айқындауға және салғастырмалы тілдердегі тілдің типі негізінде шынайы өмір сүретін құбылысты көрсетуге ұмтылады. Салғастырмалы тілдердегі тілдік құралдарды пайдаланудағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды айқындау және типологиялық талдау жасау, салғастырусыз байқалмайтын екі тілдің де нақты ерекшеліетерін зерттеу, салғастырылған тілдерде айқындалған белгілердің жүйелілігін табу негізгі міндеттері болып табылады.
Салғастырмалы әдіс – екі немесе одан да көп тілдерді шығу тегінің ортақтығына немесе әр түрлілігіне қарамастан, арасындағы салғастырылатын тілдердің айырмашылықтарын айқындау үшін салыстырудың ғылыми әдісі. Кез-келген тілдер генеалогиялық арақатынастары мен типологиялық құрылымдарына қарамай салғастырудың зерттеу объектісі болып табылады.
1. Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998. – 544 бет.
2. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. – 304 бет.
3. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. – 440 бет.
4. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Тіл құрал. Сөйлем жүйесі мен түрлері. Тіл танытқыш кітап. – Қызылорда, 1995. – 230 бет.
5. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1961. – 400 бет.
6. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. Лексика, фонетика және морфология мен синтаксис. – Алматы, 1971. – 356 бет.
7. Жақыпбеков Б. Бұйрықты сөйлемнің зерттелуі туралы // Ізденіс. Гуманитарлық ғылымдар сериясы. – 1998, № 2. – 38-40 бет.
8. Балақаев М., Қордабаев, Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1971. – 590 бет.
9. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Қазақ Университеті, 2003. – 288 бет.
10. Ерназарова З. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі. – Алматы, 2004. – 350 бет.
11. Жақыпбеков Б. Ә. Бұйрықты сөйлемдер және олардың көркем әдебиетте қолданысы: Филология ғылымдарының канд. автореф. // Ғыл.жет. М.С.Серғалиев. – Астана, 2002.
12. Жармакин О. Қазіргі қазақ тіліндегі бұйрықты сөйлемдер жайы. – Алматы, 1973. – № 6, 86 бет.
13. Оразов М. Етістік (грамматикалық формаларының қалыптасуы мен дамуы). – Алматы, 2001. – 387 бет.
14. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1954. – 564 бет.
15. Храковский В.С. Повелительность // Треория функциональной грамматики. Темпоральность. Модальность. – Ленинград: Наука, 1990. – 185-238 бет.
16. Төлегенов О. Жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. – Алматы, 1968. – 68 бет.
17. Серғалиев М., Айғабылов А., Кулкенов О. Қазіргі қазақ әдеби тілі: морфология және синтаксис. – Алматы, 1966. – 19 бет.
18. Золотова Г.О. Модальности предложения в русском языке. – НДВШ, 1962. – 288 бет.
19. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. – Алматы, 1961. – 300 бет.
20. Қызырова Ә. Бұйрықты сөйлем түрлерінде моральдық мағынаның берілуі // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2004, № 8.
21. Құлманов С. Бұйрықты модалдігінің берілу жолдары // Қазақ диалектологиясының мәселелері және профессор Хасан Кәрімұлы. – Алматы: Арыс, 2007. – 250 бет.
22. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы: Ғылым, 1982. – 352 бет.
23. Оралбаев Н. Қазақ тіліндегі етістіктің категориялары. – Алматы, 1980.
24. Бархударов Л.С., Штелинг Д.А. Грамматика английского языка. – М: Высшая школа, 1963. – 428 бет.
25. Блох М.Я. Теоритическая грамматика. – Москва: Высшая школа, 1986. – 159 бет.
26. Вейхман Г.А. Новое в грамматике современного английского языка. – М: ТОО Издательство АСТ, 2002. – 544 бет.
27. Беляева М.А. Грамматика английского языка. – М: Высшая школа, 1962. – 336 бет.
28. Смирницкий А.И. Синтаксис английского языка. – М: Изд-во на инос. языках, 1959. – 140 бет.
29. Ganshina М., Vasilevskaya N. English Grammar. Forein Languages Publishing House. – Moskow, 1951. – 259-263 page.
30. Жигадло В.Н. Современный английский язык: теоритический курс грамматики. – М: Изд-во лит-ры инос.языках, 1956. – 351 бет.
31. Верба Г.Л. Грамматика английского языка: Справочник. – Киев: Логос, 2001. – 368 бет.
32. Барабаш Г.А. Грамматика английского языка. – М: ЮНВЕС, 2001. – 256 бет.
33. Иванова И.П., Бурлакова В.В., Почепцов Г.Г. Теоритическая грамматика современного английского языка. – М.: Высшая школа, 1981. – 285 бет.
34. Качалова К.Н. Грамматика английского языка: краткий курс. – М.: Внешторгиздат, 1964. – 508 бет.
35. Воронцова Г.Н. Очерки по грамматике английского языка. – М.: Изд-во лит.иностр. яз., 1960. – 400 бет.
36. Ильиш Б.А. Современный английский язык. – Л.: Тип. Коминтерн, 1935. – 32 бет.
37. Blokh M.Y. Theoretical English Grammar. – М., 2004. – 167-168, 170 бет.
38. Кутузов Л. Треоритическая грамматика. – М, 1998. – 67 стр.
39. Каменский А.И., Каменская И.Б. Практическая грамматика современного английского языка. – Харьков, 2002. – 111-139 бет.
40. Раевская Н.Н. Теоретическая грамматика современного английского языка. – 1976. – 99 бет.
41. Смирницкий А.И. Грамматика английского языка. – 223-224 бет.
42. Hamingway Е. To have and have not. – New York, 1937. – 262 р.
43. Wild О. The picture of Dorian Grey. – M: 2004. – 276 р.
44. Maugham S. Rain. – 22 раgе.
45. Мюллер В.К. Новый англо-русский словарь. – М., 2005. – 945 бет.
46. Англо-русский словарь. – М., 1980 год.
        
        РЕФЕРАТ
Тақырыбы: Қазақ және ағылшын тілдерінде бұйрық мәнінің білдірілуі.
Жұмыстың көлемі: 57 бет.
Пайдаланған әдебиеттер саны: 46.
Тірек ... ... ... ... ... бұйыру
модальдігінің семантикалық-функционалдық ерекшеліктері, ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан, қорытынды
мен ... ... ... жалпы сипаттамасы. Жұмыста негізгі екі тілдің бұйыру ... ... ... ... ... семантикалық-
функционалдық ерекшеліктері, ... ... ... мен ... ... екі ... тұрады. Алғашқы тарауында екі тілге генеалогиялық,
типологиялық сипаттама, бұйыру мәнінің зерттелуі және екі ... ... ... ... туралы ғылыми ақпараттар беріледі. Ал
екінші тарауда екі тілдің ... ... ... және ... ... қарастырылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысымның негізгі мақсаты –
қазақ және ... ... ... ... ... ... ... мен айырмашылықтарын анықтау. Осы
мақсат тұрғысында қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрық модальдігінің ... ... ... ... ... ... негізге саралап, айырмашылықтардың себептерін түсіндіру
міндеттері алға қойылды.
Жұмыста ... ... ... ... ... әдіс,
синхрондық зерттеу, сипаттау, семантикалық талдау, қарама-қарсы қою арқылы
салғастыру әдістері пайдаланылды.
Пайдаланған дереккөздер мен ... ... ... ... ... мен ... анықтауға негіз болған
материалдар, ... ... ... және қазақ тіл білімінің
зерттеушілерінің ... ... ... ауызекі сөйлеу тілі,
газет-журналдар, көркем әдебиеттер бұйрық модальдігі бойынша ... ... ... ... ... нәтижесі мен практикалық маңызы.
– Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрық модальдігінің білдірілу
жолдары ... Әр ... ... екі ... ... ... синтаксистік-
құрылымдық, функционалдық-семантикалық ұқсастықтары мен ... Екі ... ... ... ... әр ... сөйлем құрылымының
варианты көрсетілді.
– Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрық ... ... ... негізінде талданып, сөйлем құрылымының әр түрлі ерекшеліктері
айқындалды.
Диплом жұмысының практикалық ... ... және ... тілдерін екінші
тіл немесе шет тілі ... ... ... ... ... мен ... салыстырумен байланысты анықталады.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.........................................3
1 ТІЛДЕРДІҢ ЖІКТЕМЕСІ ЖӘНЕ БҰЙЫРУ МОДАЛЬДІГІНІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ
СИПАТЫ......................................................................
......6
1.1 Қазақ және ағылшын ... ... ... ... және ... ... ... мәнінің
зерттелуі.........................9
1.3 Сөйлем мақсатының
модальділігі................................................................
......13
1.4 Бұйрық модальдігінің грамматикалық
формалары..........................................19
1.4.1 Қазақ тіліндегі бұйрық ... ... ... ... мәнінің
білдірілуі..............................................28
1.4.3 Ағылшын тіліндегі бұйрық мәнінің білдіріуіндегі рай
категориясы..........35
2 БҰЙЫРУ МӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ИМПЛИЦИТТІ ҚҰРЫЛЫМЫ..............39
2.1 Бұйыру мәнінің хабарлы сөйлемде
берілуі.......................................................39
2.2 Бұйыру мәнінің ... ... ... ... ... ... және ... рай тұлғалары арқылы
білдірілуі..................................................................
...................................................45
2.4 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрық мәнінің салғастыру
сипаттамасы.................................................................
..............................................48
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................52
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ..........................................................55
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. Жалпы ұлттық ... ... ... тілінің ерекшелігі өзге тілдің грамматикасын үйренгенде байқалады, ... оны ... ... ... ... және ... ... алғашқы түсініктер ана тілінде келеді. Бұл дегеніміз ана тілі ... ... тек ... ... қана ... семантикалық
ерекшеліктер бар екенін білдіреді. Алайда бұл әр түрлі жүйелі тілдердің
арасындағы ортақ элементтерді де анықтауға ... ... тілі ... тіл не шет тілі ... оқытылатын болса, ана
тілінің яғни қазақ тілінің ... рөлі ... ... тіл ... ... ... ... ана тілінде келеді. Тілдің
морфологиялық, синтаксистік жағы ... ... және ... ... тілдерді салғастыруға алып келеді.
Салғастырылып отырған екі тіл, яғни қазақ және ... ...... тілдік жүйе мен семья тобына жатады. Қазақ тілі – Алтай ... ... ... ... батыс хұн бұтағының қыпшақ тобының қыпшақ-
ноғай тармағына жатады. Ағылшын тілі шығу тегі жағынан үнді-европа ... оның ... ... ... ... ... ... тілі құрылымдық-типологиялық жағынан агглютинативті тілдер
қатарына жатады. Ал ... тілі ... ... ... ... ... ... қазақ пен ағылшын тілдерінің генеалогиялық
және типологиялық сипаттамасы әр түрлі болып келеді.
Диплом жұмысында негізгі қолға ... ... әдіс – ... әдіс ... ... туыстығына, өмір сүру кезеңіне,
аймақтық бөлінуіне қатыссыз ... Ол ... ... ... және
спецификалық қатынастарын айқындауға және салғастырмалы тілдердегі тілдің
типі негізінде шынайы өмір ... ... ... ... ... тілдік құралдарды пайдаланудағы ұқсастықтар ... ... және ... талдау жасау, салғастырусыз
байқалмайтын екі тілдің де нақты ерекшеліетерін зерттеу, салғастырылған
тілдерде айқындалған белгілердің ... табу ... ... ... әдіс – екі ... одан да көп ... шығу тегінің
ортақтығына немесе әр түрлілігіне ... ... ... ... айқындау үшін салыстырудың ғылыми әдісі. Кез-
келген тілдер генеалогиялық арақатынастары мен ... ... ... ... объектісі болып табылады. Тілдердің өзара
ұқсастықтары мен ерекшеліктерін айқындау негізгі мақсаттары болып табылады.
Салғастыру ... үшін ... ... ... мен ... ... ... Тілдің түрлі деңгейлері мен элементтері –
грамматикалық ... ... ... мен
ерекшеліктер, тілдің лексика-семантикалық категориялары бір мазмұнның ... ... ... және ... ... салғастырылады.
Тілдердің жүйелі түрде сипаттауды синхронды тұрғыда жүзеге асыра ... әдіс ... ... белгілерін немесе жүйелі идиомалылығын
айқындайды.
Сонымен қатар, жұмыста синхрондық зерттеу түрі де негізгі әдістердің
бірі болды. Ол ... ... ... тіл құбылыстарының бір дәуірде өмір
сүру сипатын, заңдылықтарын зерттейді. Бұл ... әр ... ... ... ... дәйектіліктің бөлініп алынған бір бөлшегі болып
табылады. Мысалы, біздің жұмыстағы қазақ тілі және ағылшын ... ... оның даму ... мен ... ... ... ... мақсаты. Диплом жұмысының негізгі мақсаты қазақ және
ағылшын тілдеріндегі бұйрық ... ... ... ... ... ... анықтау. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі кейінгі даму
сатысындағы өзіндік ... ... ... ... тарихи
лингвистикалық негізге саралап, айырмашылықтардың себептерін түсіндіру.
Диплом жұмысының міндеттері.
– Синтаксис бөліміне, оның ішінде, ... ... ... шолу ... ... ... ... тіл білімінде зерттелуіне ... ... және ... ... ... ... белгілерін
салыстыру;
– Екі тілдің сөйлемдеріндегі етістіктің бұйрық рай формаларының
жасалуындағы ... ... ... ... ... ... ... сипаттама беру.
Жұмыстың нысаны. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрықты сөйлемдер.
Жұмыстың пәні. ... ... ... ... ... ерекшеліктері.
Диплом жұмысының нәтижесі.
– Қазақ және ағылшын тілдеріндегі бұйрық модальдігінің білдірілу
жолдары топтастырылды.
– Әр ... ... екі ... ... ... ... ... ұқсастықтары мен айырмашылықтары
сарапталды.
– Екі тілдің сөйлем құрылымын салыстырып, әр тілдің сөйлем құрылымының
варианты көрсетілді.
– Қазақ және ... ... ... мәнді сөйлемдері салғастырмалы
әдіс негізінде талданып, ... ... әр ... ... ... ЖІКТЕМЕСІ ЖӘНЕ БҰЙЫРУ МОДАЛЬДІГІНІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
1.1 Қазақ және ағылшын тілдерінің генеалогиялық және типологиялық
сипаттамасы
Қазақ тілі Алтай семьясына жатады және ... ... ... ... ... қыпшақ тобының қыпшық-ноғай тармағына кіреді. Қазақ тілі
құрылымдық-типологиялық сипаттамасы ... оның ... ... (лат. ...... жабыстыру)
жататындығымен байланысты [1, 155-156]. Тілдердің агглютинативті типінің
негізгі белгілері: сөзжасам және сөз ... ... ... ... мен ... ... типі, аффикстердің грамматикалық бір
мағыналылығы, аффикстердің жалғауының ... орын ... ... ... ... ... ... алломорфтардың болмауы.
Яғни, Негізге не Түбірге жалғанатын Сөзжасам немесе Сөз ... ... ... ... сөзжасамның немесе форма жасамның бір
түрі.
Қазақ тілі жалғалмалы типке жататындықтан аффикстер тек ... ... ... ... т.б. ... ... (түбірге) қосымшалар жалғануының өзіндік ерекшелігі,
ереже-тәртібі бар [1, 21-22].
Қазақ әдеби тілі ... ... ... (XV-XVI ғғ. көптеген түркі
тілдерінің «Койнесі») бастау алады және XVIII-XIX ғғ. ... ... ... ... ... Көне ... ... рун ескерткіштері
VII ғ. қатысты. 1929 жылға дейін қазақ жазуы ... ... ... орын ... 1929 және 1940 жж. ... ... графикасы
қолданылды. Қазіргі Қазақ тілі 1940 жылдан ... ... ... ... ауыстырылды.
Қазақ тілі – түркі тілдерінің бірі. Қазақстан мемлекетінің мемлекеттік
тілі. Қазақ тілінде сөйлеушілердің саны 10 ... ... Бұл ... ... ... Өзбекстанда, Қырғызстанда, Түркіменстанда,
Ресейде, Қытайда, Монғолияда, Түркияда т.б. мемлекеттерде тұрады.
Қазақ тілі – ... көне ... бар ... ... ... ... ... тән, монолиттік тіл. Қазақ тілі түркі тілдерінің Батыс гүн
тармағының қыпшақ тілдік тайпалық бірлестігінің ... ... ... ... ... ноғай тілдеріне жақын. Тілдің ... 9 ... ... бар, ... ... еріндік дыбыстар
айтылмайды, созылыңқы дыбыстар жоқ, буындық, ... ... заңы ... сөз ... ж, қ, к, т ... жиі ... ... л-д-
т сәйкестігі бар, сөз соңында тек с (ш емес) айтылады. Лексикасы ... ... ... ... да, саяси, мәдени, ... ... ... ... орыс тілінен неген сөздер кездеседі.
Қазақ тілі жазуы араб, латын графикасында болған, 1940 жылдан бастап ... ... ... ... тілі ... ... ... еліктеу салдарының көптеген шешілмеген теориялық мәселелер
бар.
Қазақ тілін зерттеудің негізі М. ... ... ... түрк»
еңбегінен бастау алады да, орыс, батыс ориенталист ғалымдарының ғылыми-
зерттеулерімен ... Г.Д. ... (1875), Н.М. ... ... (1875), Я.Я. Лютен (1883), И.Н. ... (1890), ... (1862), П.М. ... ... В.В. Катаринский (1897),
В.В. Радлов (1888) т.б.
Қазақ тілін жүйелі зерттеу А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, Х.Досмұхамбетов,
Н. Төреқұлов ... ... ... С. ... Н. ... М. ... А. ... К. Ахановтардың өзіндік ғылыми
мектептері қалыптасады: фонетика мен ... ... ... – І. ... пен ... ... – М. Балақаев, морфология саласы бойынша
– А. Ысқақов шәкірттері қазақ тілінің даму заңдылықтарын ... ... ... ... тілі шығу тегі ... ... ... семьясына, оның
ішінде Батыс герман тілдер тобына жатады [1, 37]. Тілдердің ... ... ... ... тілі ... ... (лат.
flexio – иілу) тобына кіреді. Тілдердің флективті ерекшеліктеріне түбірдегі
өзгерістердің фонетикалық сәйкессіздігі, Септелу мен Жіктелудің ... ... ... уәжденбеген типтерінің көптігі, сөз құрамындағы
Морфемалардың тығыз бірлігі тән. ... ... ... тілдің флективтік дәрежесі Флексиялар саны Мәтіннің белгілі ... ... ... ... қатынасымен айқындалады [1, 407-
408].
Ағылшын тілі негізінде материктен Британияға қоныс аударған көне герман
тайпаларының (англ, сакс, ют) ... ... VII-XI ғғ. ... ... ... ... нортумбриялық, мерсиялық, уэссек және кент. IX-XI ... ... ... ... ... солтүстік және
солтүстік-шығыс аймақтары әлсіреп, Уэссек корольдігінің экономикалық-саяси
ықпалы арта ... Осы ... ... диалектісі әдеби тілдің негізі болып
алынды. VI ғасырдан бастап Англияға христиан дінімен бірге ... ... ... ... ... ... ... – кельттердің тілі, тек
географиялық атауларда ғана сақталып қалған. 1066 жылы Англия дат ... ... ... ... тілі ... ... әсері бар, ал
1066 жылы норман тайпаларының ... ... тілі ... ... ... ... Қазіргі Ағылшын тілінде бірнеше диалекті ...... ... ... ... ... Әдеби Ағылшын тіл негізіне Лондон тілі алынған ... ... ... ... варианттары бірінен-бірі лексикасымен және
айтылуымен ерекшелінеді. Ағылшын тілінің жазуы VII ғасырларынан ... ... ...... жазу ... жазылған (VII).
Ағылшын тілі Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Құрама ... ... ... ... ... Жаңа ... және ... Ресми тілі. АҚШ, Австралия, Жаңа ... т.б. ... тілі ... Варианттары және Диалектілік ерекшеліктері бар.
Аналитикалық ... ... ... ... ... ... тәсілі арқылы, яғни Аналитикалық формалар, Көмекші сөздер,
Сөздердің орын ... және ... ... ... ... ... Жазуы латын графикасы негізінде жасалған [2, 99-102].
1.2 Қазақ және ағылшын тілдерінің бұйыру мәнінің зерттелуі
Тіл білімінің ... ... ... ... морфология)
секілді синтаксис те көптен бері зерттеліп келеді. Бұл сала ... де аз ... ... ... тіл ... ... және оның ... ретінде қалыптасуына үлес қосқан ғалымдар
ретінде А. Байтұрсынов, ... С. ... Н. ... М. ... ... Ә. Хасенов, Р. Әмір, М.  Серғалиев,
Ә. Аблақов, Т. Сайрамбаев т.б. атауға болады.
Қазақ тілі ... оның ... ... ... ... ... да ... болатын. Алайда бұл кездегі зерттеулер
ғылыми дәрежеге ... ... жоқ. ... зерттеудің басталуы, яғни кешенді
зерттеу Қазан революциясынан кейінгі ... ғана ... ... ... ... және ... кадрларымыздың шыға бастауы мұны
жеделдете түсті.
Демек, қазір қазақ тілінің ... әр ... ... ... ... оның әлі де ... ... жан-жақты терең
зерттелмей жатқан мәселелері де жеткілікті.
Бұйрықты сөйлем туралы еңбектерді қарастыра келе байқағанымыз – ... ... бұл ... ... зерттеулер жоқ екендігіне және әлі де
толық қарастырылмаған. Қазақ тіліндегі бұйрықты сөйлем жайындағы ең ... А. ... [4, 198] ... ... ... ... бұл ... анықтама берумен шектелген. Одан кейінгі
басқа зерттеулерде оның ... ... мен ... ғана сөз етіледі.
А. Байтұрсынов сөйлемдерді айтылу мақсатына қарай сұраулы, лепті, тілекті
жай сөйлемдер деп ... ... ... ... ... ... қарастырған.
1961-66 жылғы “Қазіргі қазақ тілі синтаксистеріне” бұйрықты сөйлемді
профессор М. Балақаев [5, 45-46] енгізді. Бұрын ... ... ... ... ... ... сөйлемдер болып үшке бөлініп, бұйрықты сөйлем
лепті сөйлемнің құрамында қарастырылып келді.
Бұйрықты сөйлем лепті сөйлем құрамында үш-ақ түрі ... ... ... ... ... (1954) бұйыру, ұран, үндеу, өсиет, қорқыту
сияқты ... ғана ... ... де ... сөйлемдерді жеке дара бөліп
қарастырмай, лепті ... ... [5, ... тілі ... ... лепті сөйлемді мақсат мәнді бір
сөйлем типі ретінде таниды. Соның өзінде оны біраз авторлар (С. ... Н. ... А. ... И. ... Ә. ... ... ... қарастырады. Ал М. Балақаев, Т. Қордабаевтың “Қазіргі
қазақ тілінде” бұйрықты сөйлемнің: тілек, өтініш, сес ... ... ... ... т.б. ... түрлерін ажыратып, олардың жасалу
жолдарын айқындады.
Бұйрықты сөйлем ерік-талапты ... Оның өзі көп ... ... ұласып беріледі. Сонымен бірге, бұйрықты сөйлемнің де, кейбір
арнаулы лепті сөйлемдердің де ... ... ... ... райлы
етістік болады. Бұдан бұйрықты сөйлем мен жалпы лепті сөйлем ... ... ... ... ... ... сөйлем ерік-талапты білдіру үшін
айтылады. Ол ... мен ... ... да ... ... ... ... бір дәрежеде эмоциялы болып келе бермейді деп қарастырып келген Р.
Әміровтің “Жай сөйлем синтаксисі” деген кітабында да ... ... ... ... қазіргі азды-көпті зерттеулерге қарасақ,
қызық жайды ... ... Ол ... жай деп ... бұл ... ... даралықтарының айқындалуына байланысты пікірлерге
байланысты болып отыр.
Зерттеушілердің бірі бұйрықты сөйлемнің айтылу мақсатына ... ... түрі ... және оның ... ... ... М. Балақаевтың
есімімен байланыстырады; екінші бір ... ... ... кітабында
мектеп оқулықтарында бұйрықты сөйлемнің 70-жылдардан бері ғана орын ... ... ... ... де шындық. Демек, қазақ тіл білімінде
профессор М. Балақаевтың 1959 ... орыс ... ... ... қазіргі
ұрпақ өкілдеріне бұйрықты сөйлем деген терминді ұсынып, оның сұраулы,
хабарлы және ... ... ... ашып ... Содан кейін
мектеп шәкірттерінің де тиісті ... ... ... бұл ... ... да рас. ... айтқанда, 50-жылдардың соңына дейін
бұйрықты сөйлемге қатысты зерттеудің болмағаны да көзіміз анық ... ... ... ... ... ... мәселелерін 1925 жылы Қызылорда
жарық көрген “Тіл-құралында” қазақ тіл білімінің негізін салушы ... ... ... ... [4]. Рас, ... оны бүгінгі атап
жүргеніміздей, бұйрықты сөйлем демейді, тілекті сөйлем дейді. ... да, бір ... айта ... ... жоқ, ... орыс
тілінің мамандары да бірді побудительное ... енді ... ... деп ... атап ... жақсы білеміз. Ең басты
– Ахаң бұйрықты сөйлемнің анықтамасын ... де, ... ... ... ... болғанын, істің істелгенін көңіл ... ... ... ... ... деп ... - ... [5]. Алғашында
лепті сөйлеммен алмастырып алатындай әсер ... ... ... ... ... айтушының көңілімен байланыстырады. Үңіле
қарағанда, лепті сөйлемге берген ... ол ... ... бастайды,
яғни бұйрықты сөйлемнің табиғаты мен өзіндік даралығы бірте-бірте ашыла
түседі.
Бұл қазақ тіліндегі бұйрықты сөйлемінің зерттелу ... ... ал ... тіліндегі бұйрық мәнінің зерттелу тарихына тоқталсақ.
Бұйрықты сөйлем адамның сөйлеу әрекетінде негізгі рөлді атқарғанымен
және олардың ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы бұйрық категориясына зерттеу айтарлықтай назар
аударылмады. Бұл ... ... ... ... ... XX ... 70-80 ... тіл білімінде тіл – жүйе ретінде
қарастырылған ... ... ... ... Ең ... ... ... қолдану қиыншылықтары емес, тілдің формальды
құрылуы қызықтырды. Сондықтан да лингвистерді бұйрықты сөйлемнің қарапайым
құрылуы қызықтырмады. Алайда XX ... ... ... ... ... ... және ... өзгеріс енгізіле бастады. Негізгі
назар сөйлеу қарым-қатынасында қатаң сақталу керек ережелерге аударыла
бастады. ... ... ... негізгі орталығы адам
қолданысындағы тіл болып ... яғни ... ... адамның өмір қызметінің
негізгі бөлігі болып табылады. Тілдің ... ... ... негізді кеңейтті және зерттеушілерді өзінің семантика-
прагматикалық қасиеттері коммуникативті жағдаймен ... ... ... зерттеуге қызықтырды. Қазіргі таңда бұйрық категориясы тек ... ғана емес ... ... ... да ... ... ... білдірілу тәсілдеріне өте бай болып келеді. Бұл
тілдің ... ... және ... түрінен бастап, жалынышты, қаталына
дейінгі барлық ... ... ... болады. Біздің ойымызша бұл көп түрлі білдіру тәсілдер тек
реттелуі және анализі арқылы ғана зерттеліне алады.
Қандай да бір ... ... және ... ... ... ... ... бастапқыдан-ақ қызықтырды. Ағылшын тіліндегі
бұл жағдайды бірнеше себептертермен ... ... ... ... ... ... мәнінің рөліне баға беру өте қиын еді. А.В. Вельскийдің айтуынша
“адамдар бір-бірімен ... ... ... ... ... ... етудегі қарым-қатынаста іс-әрекетке бұйыру мәнінің
болмауы мүмкін ... ... ... ... ... бұйыру мән
жүйесінің дамуынсыз болуы мүмкін емес”. Екіншіден, бұйыру мәні адам ... ... рөл ... ... білдірілу тәсілі – императив
болып табылады. Ол ежелгі тіл формасы және әлем ... ... [7, ... ... ... мәні ... білдіру түрлеріне қарағанда, онда
адресат ... ... рөл ... Олардан кейін міндетті түрде әрекет
реакциясы жүреді, сондықтан да біз оларды оңай таба аламыз және ... ... ... ... мәні ... ... Ол туралы көптеген
шетелдік еңбектерде қалай зерттелген болса, Ресей зерттеушілерінің ... ... ... Бұл тақырып дәстүрлі грамматиктер мен
теориялық ... ... ... ... Т.А. ... Л.С. ... Д.А. Штеллинг, М.Я. Блох, Г.Н. Воронцова,
М.А. Ганшина, Н.М. Василевская, В.Н. Жигадло, И.П. Иванова, Л.Л. ... ... И.П. ... В.В. ... Г.Г. Почепцов, Е.А. Корнеева,
Н.А. Кобрина, К.А. Гузеева, М.И. Оссовская, Т.М. Новицкая, Н.Д. ... J.H. Jagger, W.H. Mittins, R. Quirk, S. ... G. Leech, ... A. ... ... қиындықтары мен нақты бір жағдайдың жетістігі
шетелдік лингвистер мен ресейлік лингвистермен көп ... ... A. Broadie, S. ... Ch.L. Hamblin, J. Holmes, Ch. Morris,
J. Sadock. Ресейлік лингвистер бұйырудың тәсілдерін ... ... көп ... ... ... құрылымын, семантикасын,
қызметін) А.В.Дорошенко,O.K. Жарманкин, Н.А. ... Л.Л. ... Г.П. ... А.В. ... И.А. ... ... Бұйрық
формасындағы сөйлем етістігінің тура (императивтегі ... ... және ... ... және ... сөйлемдер) түрлерін О.Л. Шевченко
зерттеген.
1.3 Сөйлем мақсатының модальділігі
Модальділік түрі сөйлем мақсатының ықпал ету ... ... ... ... ... ... қатынасын модальділік деп атайды.
Модальділік сөйлемді ұйымдастырудағы қызметі, оның берілу жолдары мен
түрлері бойынша ... ... ... де, ... ... де ... бұл ... сөйлемнің негізгі белгісі ... ... ... ... ... тіл ... әр
түрлі түсіндіріледі. Модальділік – cөйлемге тән белгі. Ол – ... мен ... ... ... ... қалыптастыратын белгі.
Модальділік сөйлемнің формальді құрылымы астектісімен байланыстырылады.
Сөйлем құрылымынан оның ... ... ... ... ... орны ... Модальділікті объективті және
субъективті түрлеріге бөлу бар. ... ... ... білдіретін
формалар объективті модальдік формалар деп аталады. ... ... ... ... ... модальдік формалар деп аталады
[10, 109].
Бірінші модальділік сөйлем мазмұнының реальді және ирреальдігімен (рай
түрлері) ... ... ... ... модальдік
категорияларының предикат бойында берілуі арқылы қалыптасады деген пікір
модальділіктің өзге де берілу ... ... ... ойға ... тіл ... ... ... Өйткені жақтық, шақтық
категорияларының берілу жолдары шектеулі, оларды сөйлесім құрылысынан айқын
ажыратуға ... ... ... ... ... модальділік категориясына
тәуелділікте болады. Өйткені сөйлем мазмұнының шынайы не жалғандығы уақытқа
қатысты анықталады. Ал модальділіктің көрінуі ... анық ... ... ... ... формасын анықтау қиындау түсіп ... Оның ... ... ... ... таным дүниесімен байланысты мазмұнның
сөйлемдегі көрінісі. Сөйлеуші өз ... ... ... ... түрде білдіреді. Бұдан модальдік тілдік категория емес деген пікір
тумауы қажет. Модальдік – тілдегі субъективтіліктің ... ... ... ... ал оның түрлерін сөйлеушінің эмоциялық
дүниесі, қалыптасқан танымдық көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... ... ... сенімдік, сенімсіздік, болжау,
қажеттілік, қажетсіздік, қуаныш, реніш, өкініш. Ш. Балли ... ... ... қатынасын білдіреді деп оның үш ... 1) ... ... ... ... ... 2) ... қуану); 3) бір әрекеттің орындалу – орындалмауын ... ... ... ... сөйлеушінің хабарға қарым-қатынасын көрсете
отырып, сөздің әрекет күшін арттырады деп есептейді. Ал ... ... Н.Е. ... ... сөйлеумен, қарым-қатынас
жасаумен байланыстырып, предикативтікті ... ... ... ... ... ал модальділікті коммуникативті-
синтаксистік категория ретінде сөйлеу деңгейінде ... деп ... ... ... ... ... ... зерттеуші айырмашылыққа
“шартты” сипат береді. Біздің байқауымызша, Н.Е. Петров сөйлеу ... ... ... ... ... де, ... де ... Тілдегі объективтік, субъективтік және адам факторының көрінуі, қарым-
қатынас үстіндегі арақатынастары, жалпылық пен ... ...... ... ... ... Адам факторының айқын көрінетін тұсы –
модальділік. Шындықты нақтылай отырып, ... өз ... ... кез келген сөйлесімге тән. Субъективті модальдік оған қабаттасып
беріледі. Модальдік кең ұғым оған ... ... ... ... шынайы не жалғандығының ... ғана ... ... ... ... ... сөйлеу жағдаятына қатысы енеді.
Сөйлеушінің бір мақсаты әр түрлі модальділікпен жеткізілуі мүмкін.
Модальділіктің түрі ... ... ... ... ... ... басым, қызымызға ат қойған өкіл әкенің кім ... ... ба? (С.Б.) – ... ат ... өкіл ... ... қалдық//
білмей қалыппыз. Мақсат – хабарлау. Хабарлаушының бірінші сөйлемде өкініші
анық ... ... ... ... ... үшінші сөйлемде хабарлау,
кекету, төмендету ... ... ... ... сөйлемнің
баяндауыштық морфологиялық тұлғалануы мен сөйлемнің синтаксистік ... ... ... бір ... әр ... ... ... мүмкін.
Модальділік сөйлемнің коммуникативті мақсатын жүзеге асыруға ықпал етеді.
Модальділіктің сөйлеу мақсатына қарай түрлері:
1. Нақтылау сенімді–сенімсіздік модальдігі.
Мен бәрін де түсініп ...... ... ... ...... (Н.Ж)
2. Нақтылау – тыңдаушыны сендіру, бағалау модальдігі.
- Қалжың айтам, ... ... ... ойна ... емес пе, ойын ... кім де ... сенің жігіттігің мен өнеріңді сыйлайды (С.Б.)
3. нақтылау+ақталу модальдігі.
- Көңіліңізге ауыр салмаңыз, маған достық сөзбен, елдік ниеттен артық
ешнәрсе жоқ. ... ... ... ... Тай жетектеп жүретін жас кезден өтіп кеттім ғой. Амал не, шара
қайсы, ... пен ... өтіп ... көп ... ... ... да бола ... Өттің-ау дүние-ай (С.Д.)
5. нақтылау+ренжу модальдігі.
- Ежектеп сен болмадың ғой, кім ... еді, ... бір бел ... [16, ... ... ... арқылы берілуінде негізгі
орталық пен өрістің кеңеюіне қарай ... ... ... бар. ...... ... тілдік бірлігі. Сөйлеуші мақсаты –
оның көзқарасын қайталайды. Айтылған хабардың тілек, бұйрық түрінде берілуі
мақсат пен көзқарастың сәйкестенуіне әкеледі. ... ... ... ... ... ... ... Мақсат көзқарастың
көрінуі болса, сөйлесім модальділігі мен мақсатының арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... асуына
тікелей әсер ... ... ... ... ... ... пен модальдіктің ... ... ... мен ... ... сәйкестенген
жағдайда сөйлеуші көзқарасы айқын мақсат түрінде көрінеді.
Модальділік пен ... ету күші – ... ... ... ... ету күші мен ... сөйлеуші – ... ... ... ...... ... күш немесе сөйлемнің ықпал ету
қызметінің ... ... ... ... О.Г. ... ... ... ықпал ету күшінің түрін анықтайды”, - ... ... ... орын ... екпін, интонация, перфомативті
етістіктер жатады. Бірақ нақты сөйлеу жағдаяттарында ... ... ... ... анықталады.
Сөйлемнің кейбір құрылымдық түрлері әр түрлі сөйлеу актісінде әр ... ... ... ... жауып тұр хабарлы сөйлемі сөйлем
жағдаятына қарай қарсылықты ... ... ... ... ... Сөйлемнің кейбір құрылымдық түрлері алдын ала ... ... ... ... ... ... Оны Е.В. ... “ықпал ету қабілеті”
деп атайды. Бұл тұжырымдама сөйлемнің семантика-грамматикалық аспектісін
қарастыруда ... ... ... ... шектеулі. Оның түрлері сөйлемнің
құрылымына, сөйлеу контекстіне тікелей байланысты болады. О.Г. ... ... және ... мәні ... ... ... бар деген болжамды ұсынады. Бұл Е.В. Падучеваның ... ... Егер ... ... ... ... адамдар арасында өзара
түсіністік те болмас еді деп дәлелдейді ғалымдар.
Прагматикада сөйлесім түрлері ... ... ... сөйлемдер
енгізінде жіктелмейді. Олар сөйлеу актісінің айтылу мақсаты ... ... ... ... әр ... ... ... әр түрлі
сөйлем түрлері арқылы берілуі мүмкін.
Сөйлесімнің сөйлеу жағдайындағы құрылымы, мазмұны, ықпал ету ...... ... ... ... может настолько существенно влиять на формирование
содержания, что оно ... ... ... ... ...... Колшанский. оның себебін дәстүрлі грамматика түсіндіре ... ... ... ... өзі ... арқылы анықталатынын
Н.Д.Арутюнованың мына пікірінде де ... ... мән ... ... ... ол ... ... анықталады”.
Сөйлем түрлерінің ықпал ету қабілетін анықтап шығу үшін белгілі ... ... ... ... Бұл ... сөйлем түрлері
тұрғысынан ғана емес, ықпал ету күші – мақсат ... да ... ... ... ... әр ... ... түрлерінің қолданылуын не
анықтайды деген сауал біқатар зерттеулерде қойылады.
Бұл мәселені ... ... ғана ... тіл құрылымын құрастырушы
бірліктер арасындағы жүйелі байланысқа арқа сүйеу керек.
Сөйлемнің ... ету ... ... бір ... ... өзінде бар
белгілер арқылы ашылады. Бұл белгілер оның ... ... ... ... ... мүмкін. Осы белгілер сөйлеуші ... ... ... сөйлем жаңа ықпал ету күшін жеткізуші сөйлесім түрін
қалыптастырады. Сөйлесімдердің ішінде ... ... ие ... де бар. Мәселен, сұраулы сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... алудан басқа өтініш, нақтылау мақсаттарын
жеткізе алады [15, ... ... ... ... ету ... ... және ... бөлуге болады. Негізгі түрі инварианттық сипатқа ие. Ол ... ... ... ... ... да бір дәрежеде
көрінеді. Ал оның нақты сөйлеу ... ... ... ...... ... ... мүшелендейтін сөйлеу тіліне тән
сөйлесім түрінің негізгі қолданысы мақұлдау мақсатын жеткізу болса, сөйлеу
жағдайының ... ... ... ... ... да ... ... істеуші болма! – Жарайды – уәде қосалқы мақсаты ... ... ... тіл жүйесін, тілді білуімен байланысты.
Тіл жүйесін білу адресатқа тыңдау үстінде ... ... ... ... отыруына итереді. Тыңдаушы сөйлесімді қабылдап түсінуде, ең бірінші,
оның негізінде ... ... ... түрін ажыратады.
Сөйлесімдердің ішінде бір ғана ықпал ету ... ие ... де бар. Олар ... бір ...... ... салтпен байланысты қалыптасқан
сөйлесім түрлері. Олардың қолданылуы, ықпал ету ... ... ... Біз бұл ... ... бір тәртіпке еніп, жалпыға бірдей міндетке
айналған сөйлесім түрлерін айтып отырмыз. Ал ... ... ... ... қарым-қатынасқа сөзсіз тән деуге болады. Өйткені ... ... ... алу үшін ... адамдар арасында ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл пікірді
сөйлеу актісінің барлық көрінісіне қатысты айтуға болмайды. ... ... ... ... ... түрлері де
кездеседі.
Сөйлесімнің ықпал ету күші оның мазмұнында ашық ... ... ... ... ... түрлерін перфомативтер деп атайды. ... ... ... ... ... ... ... ету күшінің түрі – мақсаты оның семантика-
құрылымдық сипаты, пресуппозиция, дискурс арқылы ... ... ... ... ... ... ір ... деңгейде болуы мүмкін. Оны,
біздің ойымызша, сөйлеу актілерінің классификациялық түрлерін жеке-жеке ала
отырып, жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... коммуникативті қызметін мақсатты
әрекеттердің бір ... ... ... ... ... ... ... зерттейді. Бұл механизнің сәттілігі сөйлеу актісінің ...... ... ... акпектілерінің өзара
үйлесімде қолданылуында жатыр.
Сөйлесімнің жұмсалу мақсаты мен модальдігі бір нәрсе емес. ... ... ... және ... емес ... ашық не ... түрде
дискурс ыңғайында анықталса, сөйлем модальдігі құрылымы мен ... ... ... ... ... мен мазмұнын өзгертпестен, әр
түрлі сөйлеу мақсатын жеткізуі ... ... ... мен сөйлеу
мақсатының толық бір-бірімен сәйкес ... ... да бар. ... ... көрсеткіші арқылы сөйлесімнің иллокутивті күші
беріледі [8, ... ... ... ... ... – (грекше syntaxis) – грамматиканың өзекті саласы. Синтаксис
сөз тіркесінің және сөйлемнің грамматикалық ... ... ... ... ілім ... мынадай негізгі екі салаға бөлінеді:
сөз тіркесі және ... ... ... тоқталар болсақ, онда сөйлемнің құрылу принциптері,
сөйлемнің құрамы, олардың түр-түрі қарастырылады.
Сөйлем дегеніміз – кісінің ойын ... ... ... [6, ... ... ... ... хабарлы, сұраулы, бұйрықты және лепті
болып бөлінеді.
Бұйрықты сөйлемдер сөйлеушінің ... іске ... ... үшін ... ... үшін ... Ондай мақсатпен айтылған сөйлемдер жалаң
бұйрық ретінде ғана айтылмайды, сонымен қатар кісінің ... ... ... ... т.б. ... ... негізінен ауызекі тілге тән. Көркем әдебиетте ондай
сөйлем диалогта жиі ұшырайды.
1.4.1 Қазақ тіліндегі бұйрық ... ... ... етістіктің бұйрық және қалау райы арқылы жасалады.
Олар сөйлемнің ... ... ... да, ... ... ... айтылады. Бұйрықты сөйлемдердің айтылу ... ... ... ... ... ... ... Егер бұйрықты сөйлем ... ... ... жұмсалса, ол көтеріңкі екпінмен айтылады; егер
кеңес, жалыныш, тілек мағыналарында жұмсалса, олар бәсең ... ... ... ... ... сөйлемнің басына қойылады, мысалы:
- Шеген! Тоқта! Қайрыла кет! (Ғ. ... ... ... Тарт ... (М. ... – Тоқташы, балам! – деді Шығанақ
өтіп бара жатып. – ... ... ... (Ғ. ... ... көбінесе толымсыз (бастауышсыз) болады да, оның ... сөз ... ... ... істі ... тиісті кісіні,
бұйрықтың кімге, неге арналғанын білдіреді.
Бұйрықты сөйлемдердің тағы бір ерекшелігі ... олар ... ... ... ... ... да, ... әуенмен тақ-тұқ айтылады.
- Қорқытпа! Тоқта, бала, тоқта! (Ғ. Мұстафин.) Тыңда, дала, Жамбылды!
(Жамбыл.)
Мақтан қума, ... ... ... ... Қане, жігіттер, аттарыңды қамдаңдар! – Әй, бері кел, ... ... кет ... (С. ... ... қаратпа сөздің болуы, сөйлемдердің ықшамдалып
айтылуы – олардың бұйрықты мәнінің ... ... ... ... ... талап, үндеу мәнді сөйлемдерді салмақты етіп айту үшін ... ... ... да, сол ... ... сөз ... ... сөзі болмаса, сөйлемнің бұйрықтылық күші солғын болады да, бұйрық,
талап, тілек көпке ... ... жай ... ... ... ... қызған кезде соқ! Жалғаймын деп үзіп алма, түзеймін деп
бұзып алма!
Бұйрықты сөйлемдердің баяндауыштары қандай сөз ... ... ... ... ... болуына қарай, олардың мазмұны әр түрлі болады:
1. Баяндауыштары етістіктің бұйрық райының екінші жағында ... ... ... ... ... ... ... болады:
- Тарт тіліңді! Жоғал көзіме көрінбей! – деп ... ... ... Өшір үніңді, оңбағанның баласы! (Ә. Сәрсенбаев.)
Төл өсір, малыңды бақ, күтіп бапта!
Ел сенген, Отан сенген ... ... ... Жоспарды басқарма бекіткен күйде ... қол ...... ... шалым! (Ғ. Мұстафин.)
2. Баяндауыштары бұйрық райының үшінші жағында айтылған сөйлемдер
көбіне ... ... ... ... малды тез ... ... ... көбейсін, шалым!
(Ғ.Мұстафин.)
Көгерсін, қалқам, көсегең!
Мақсатыңа жет көксеген!..
Көңілдерің жай болсын
Бақ кетпесін басыңнан! (К.
Әзірбаев.)
3. ... ... ... ... ... оған -шы/-ші
қосымшасы жалғанып, тілек, ... не ... ... ... ... ... Ондай сөйлемдер I жақта қалау мағынасында да айтылады:
- Келші, қалқам, менің қасыма отыршы! ... мына ... риза ... жұмысты тезірек бітірші! Сабыр ертең біздің үйге келсінші! Бір ... ғана ... ... ... ... (Ә. ...... «түсі
жақсыдан түңілме» деген еді, түсіңіз жылы екен, түсіндіре кетіңізші! ...... ... ... (М. ... қосымшасы жалғанған бұйрық рай тұлғалы баяндауыштары ... ... ... сес көрсетіп, қорқыта сөйлегенді білдіреді:
Қане ,осы баланың бәйгесін бермей көрші! (Ғ. ... ... ... ... (Ғ. Мұстафин.) Тапсырманы орындамай көрші!
4. Етістіктің қалау, ... рай ... ... ... бар
сөйлемдер ұран, үндеу мағынасында да жұмсалады:
Колхозшылар мен совхоз қызметкерлері, ауыл шаруашылық, ... ... ... ... ... ... егіннен көп өнім
алатын болыңдар! Тың және тыңайған жерлерді онан әрі игеру үшін күресіңдер!
Коммунистер, астық үшін ... ... ... ... [7, ... 1 – Бұйрық рай. Жекеше түрі
|Жекеше ... ... | ... | ... ... ... |
| | | ... | ... | | | | |
|I Мен ... |-йын ... |жуан |
| | | ... | |
| ... |-йін ... |жіңішке |
| | | ... | ... Сен | -| ... | жуан |
| | | ... |жіңішке |
|II Сіз ... |-ңыз ... ... |
| | | ... | |
| ... |-ңіз ... |жіңішке |
| | | ... | ... Ол |-сын | ... |жуан |
| | | ... | |
| |-сін | ... ... |
| | | ... | ... 2 – ... рай. ... түрі
|Көпше ... ... ... ... ... ... ... | | | | |
|I Біз ... |-йық ... ... |
| | | ... | |
| ... |-йік ... ... |
| | | ... | ... ... ... ... |бар-ыңдар |жуан |
| | | ... | |
| ... ... ... ... |
| | | ... | ... ... | | ... ... |
| ... ... ... | |
| | ... ... ... |
| ... | ... | ... Олар |-сын | - ... ... |
| | | ... | |
| |-сін | - ... ... |
| | | ... | ... ... ... үстінде түрліше реңде білдіріледі.
Осынысына орай бұл сөйлем тек ... рай ... ... ғана емес,
басқа формаларды да қатыстырып жасалады.
1. Бұйрық мағыналы баяндауыштардың ішіндегі негізгі тірек ... ... ... I жақ ... рай ... арқылы жасалады. Бұл баяндауышты
тірек форма деуіміз – ол ... ... ... ... ... ... Көп сөзді қайтесің? Одан да тауығыңа ие бол, - деп ... ... да, ... үйіне қайтты (Қ.Ж.)
2. I жақ қатысты бұйрықты, іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... баяндауыштар білдіреді. Етістік
тудыратын бұл жұрнақтардың тарихи ... ... ... ... ... >-ай, -ын; ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Жұбанов жайлы25 бет
Үш тұғырлы тілдің ұшпағы11 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Лексикалық интерференцияның лингвистикалық аспектісі13 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь