Қазақстандағы «соғыс коммунизм» саясатының мәні мен ерекшелігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 «ӘСКЕРИ СОҒЫС КОММУНИЗМ» САЯСАТЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ МЕН ӨНЕРКӘСІП САЛАСЫНДА ЖҮРГІЗІЛУІ
1.1 Азық.түлік диктатурасы мен ауылшаруашылық өнімдерін даярлаудың жоспарлы жүйесінің ендірілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.2 «Әскери коммунизмнің» өнеркәсіп пен еңбек саясатындағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22 2 «ӘСКЕРИКОММУНИСТІК» ЖҮЙЕНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ САЛДАРЛАРЫ
2.1 Әлеуметтік және экономикалық дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31 2.2 «Әскерикоммунистік» жүйенің саяси дағдарысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Диплом жұмысының өзектілігі. Егеменді Республикамызды дамытуда бүгінгі таңда нарықтық экономика мен қоғамдағы қайта құрулар мәселесінің өзектілігі арта түсуде. Әлемдік өркениеттің тарихи даму сатысында экономиканы нарықтық басқару үлгісі мен демократия негізгі жетістікке айналды. Бүгінде қазақ қоғамы стратегиялық таңдау жасап, демократиялық реформалар мен нарықтық қайта құрулар арқылы даму жолына түсті. Алайда әлеуметтік бағдарланған экономиканы қайта құруда қоғамдық дағдарыстар мен қайшылықтардың алдын алу мәселесінің туындайтыны заңдылық. Өтпелі кезеңнің қиындықтары мен нарықтық қатынастарға өту үрдісінің заңдылықтарын игеруде өткен тарихымызға жүгінетініміз сөзсіз.
Осындай мәселелердің дүниетанымдық, идеологиялық бастауларын қарастыруда Қазақстан тарихындағы «әскери коммунизм» деп аталатын кезеңнің маңызы зор. «Әскери коммунизм» саясаты қоғамдық дамуға айтарлықтай ықпал етті. Себебі сталинизм мен «әміршіл-әкімшіл жүйенің» идеялық бастаулары «әскери коммунизмнен» басталды. Қазақстандағы «соғыс коммунизмі» саясатының тарихы толықтай қайта қарауды қажет етеді. Ол үшін осы саясаттың қалыптасуының идеологиялық, әлеуметтік-мәдени және құқықтық негіздерін талдау, «соғыс коммунизм» терминінің мәнін айқындау қажет.
«Әскери коммунизм» терминін алғаш рет ғылыми айналымға Қазан төңкерісіне дейін ресейлік марксист А. А. Богданов енгізген болатын. Богданов «әскери коммунизм» түсінігін әскермен байланыстырды. Ол «капитализм жүйесіне енген әскери-коммунистік ұйымдастырудың дамуы мен майданнан тылға таралуына назар аударды. Әскер – авторитарлық типтегі тұтынушы коммуна, ал «әскери коммунизм» – «авторитарлы реттелетін бұқаралық паразитизм мен жоюды ұйымдастыру» деп түсіндірді [1;335].
Ресейлік большевиктер «соғыс коммунизм» жүйесін өткір азаматтық күресте жеңіске жету мен билікті сақтап қалудың құралы ретінде пайдаланды. Белгілі бір кезеңде халық комиссарларының мәскеулік үкіметі осы жүйе арқылы негізгі мақсатқа жетудің жолдарын іздестіре бастады. Осылайша, халық шаруашылығы мәселелерін әскери әдістер арқылы шешу жолдары енгізіледі. Қазақ халқы еркінен тыс осы тәжірибенің құрбанына айналды. Ауыл шаруашылығы мен экономикада қайшылықтарға әкеліп, 1920-шы жылдардың соңы - 30-шы жылдардың соңында «әскери коммунизм» идеясы жаңа сталиндік идеямен алмастырылады.
1. Богданов А. А. Вопросы социализма: работы разных лет. – М. : Политиздат, 1990. – 477 c.
2. Медеубаев Е. Политика «Военного коммунизма» в Казахстане (1918-1921 гг.). Дис. канд. ист. наук. /Науч. рук.: А. С. Такенов, К. С. Каражанов. – А. 1999. – 180 с.
3. Ленин В. И. Полное собрание сочинении. – М. : Политиздат, 1974 - Т. 43. – 561 с.
4. Крицман Л. Н. Героический период Великой русской революции (Опыт анализа так называемого «военного коммунизма»).– М.: Госиздат, 1924. – 250 с.
5. Ларин Ю. Государственный капитализм военного времени в Германии. 1914-1918 гг. – М. - Л.: Госиздат, 1928. – 293 с.
6. Кузовков Д. Основные моменты распада и восстановления денежной системы. – М.: Издательство Ком. Академии, 1925. – 111 с.
7. Квиринг Э. Очерки развития промышленности СССР. 1917-1924 гг. – М.: Госиздат, 1929. – 231 с.
8. Милютин В. История экономического развития СССР (1917-1927) – М.-Л.: Госиздат, 1920. – 360 с.
9. Сарабьянов В. Экономика и экономическая политика СССР. – М.: Госиздат, 1926. – 456 с.
10. Фрумкин М. Товарообмен в период «военного коммунизма» //Вопросы торговли. – 1929. - № 11.- 128 с.
11. Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана). – А.: Жалын, 1996. – 272 с.
12. Очерки хозяйственной жизни Туркестанской республики. – Ташкент.: Издательство ЦСНХ, 1921. – 544 с.
13. Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана (Сб. главнейших статей, докладов, речей и тезисов) – Ташкент.: Госиздат УзССР, 1925. – Ч. 1. – 218 с.
14. Төреқұлов Н. Тарихи тұлғалар. – А.: Қазақстан баспасы, 1997. – 336 б.
15. Брайнин С., Шафиро Ш. Первые шаги Советов в Семиречье. – А.: Казкрайиздат, 1934. – 89 с.
16. Чокай М. Туркестан под властью Советов. – А.: Айкап, 1993. – 160 с.
17. Луначарский А. В., Покровский М. Н. Семь лет пролетарской диктатуры. – М.: Московский рабочий, 1925. – 213 с.
18. Сталин И. В. Сочинения. Т. 11. 1928 – март 1929/ Институт Маркса-Энгельса-Ленина при ЦК ВКП (б). – М.: Госполитиздат, 1953. – 381 с.
19. История ВКП (б). Краткий курс. – М.: Политиздат, 1938. – 260 с.
20. Бочкарев А. Военный коммунизм //Исторический журнал. – 1939. № 9. С. 140-146.
21. Лященко П. И. История народного хозяйства СССР. – М.: Госполитиздат, 1956. – Т. 3.- 644 с.
22. Гладков И. П. Очерки советской экономики. 1917-1920 гг. – М.: Госполитиздат, 1956. – 504 с.
23. Челяпов И. Почему партия проводила политику военного коммунизма. – М.: Госполитиздат, 1959. 47 с.
24. Авдаков Ю. К. Народное хозяйство в период иностранной интервенции и гражданской войны (1918-1920 гг.) – М.: Издательство Всесоюз. заоч. фин-экон. ин - та, 1959. – 321 с.
25. Баевский Д. А. Очерки по истории хозяйственного строительства в период гражданской войны. – М.: Изд. АН СССР, 1957. – 447 с.
26. Дахшлейгер Г. Ф. К вопросу о продразверстке в Казахстане //Известия АН КазССР, серия истории. фил. экон. и права. – 1955.- вып. 2. – с. 25-42.
27. Тугов П. И. Осуществление ленинского декрета о рабочем контроле в промышленности Казахстана //Вестник АН КазССР. – 1960.- № 4. – с. 58-66.
28. Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в Казахстане. – А.: Изд. АН КазССР, 1961. – 528 с.
29. Елагин А. С. Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны. – А.: Наука, 1966. – 308 с.
30. Нусупбеков А. Формирование и развитие рабочего класса в Казахстане. – А.: Наука, 1966. – 244 с.
31. Нурпеисов К. Становление Советов в Казахстане. – А.: Наука, 1987. – 238 с.
32. Кадиев Б. Рабочий контроль и национализация промышленности в Казахстане (1917-1920): Дис. канд. – А.: 1974. – 180 с.
33. Гимпельсон Е. Г. «Военный коммунизм»: политика, практика, идеология. – М.: Мысль, 1973. – 296 с.
34. Амбарцумов Е. А. Анализ В. И. Лениным причин кризиса 1921 г. и путей выхода из него //Вопросы истории. – 1984. - № 4.- с. 15-30.
35. Пайпс Р. Русская революция. – М.: РОССПЭН, 1994. – Т. 2. – 584 с.
36. Карр Э. История Советской России. 1917-1923 гг. – М.: Прогресс, – 1990 – Т. 2. – 763 с.
37. Мухамедина Ш. Экономическая политика советской власти в казахстанском регионе. 1917-1926 гг. //Вопросы истории. – 1997. - № 6. – с. 125-132.
38. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов. Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. – А.: Қазақстан баспасы, 1994. – 448 б.
39. Абылхожин Ж. Б. Очерки социально-экономической истории Казахстана. А.: Университет Туран, 1997. – 358 с.
40. Гривенная Л. А. «Еңбек етпеген ішіп-жемейді» (Солтүстік Қазақстан облысында 1918-1920 жж. азамат соғысы кезінде жалпы еңбекке бағындыру туралы) //Отан тарихы = Отечественная история.– 2005. - № 2. – 49-60 бб.
41. Қозыбақова Ф. А. Жаңа экономикалық саясат тұсындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмір (1921-1925 жж.) //Бекмаханов тағылымы. Мат. жинағы. А. – 2004. – 50-53 бб.
42. Бегалиева А. Жаңа экономикалық саясат кеңестік және отандық тарихнамада //Отан тарихы = Отечественная история. – 2006. - № 4. – 165-171 бб.
43. Медеубаев Е. Социально-политический кризис «Военнокоммунистической» системы хозяйствования, как главная предпосылка перехода к нэпу //ҚазМу Хабаршысы. Тарих сериясы = Вестник КазГУ. Серия историческая, № 9. – 115-117 бб.
44. История Казахстана. Очерк. – А.: Дәуір, 1993. – 273 с.
45. Кәдірқұлова Г. К. Қазақстан тарихы: Оқулық. - Алматы: ҚАЗақпарат, 2005. – 320 б.
46. Давыдов М. И. Борьба за хлеб. Продовольственная политика Коммунистической партии и Советского государства в годы гражданской войны (1917-1920) – М.: Мысль, 1971. – 245 с.
47. Отчет Кирнаркомпрода по продовольствию 2-ому Всекиргизскому съезду Советов о деятольности КирНКП за время с 21 октября 1920 г. По 10 ноября 1921 г. – Оренбург: Б. и., 1922. – 78 с.
48. Сб. Стат. Сведений по Союзу ССР. 1918-1923 гг. – М.: ЦСУ, 1924. – 428 с.
49. КПСС и Советское правительство о Казахстане. 1917-1977 гг. Сб. док. и мат. – А.: Казахстан, 1978. – 396 с.
50. ҚР ОММ, 14 қ., 3 тіз., 9 іс. – 1- 105 бб.
51. ҚР ОММ, 30 қ., 1 тіз., 2 іс. – 1-172 бб.
52. ҚР ОММ, 224 қ., 1 тіз., 6 іс. – 1-40 бб.
53. Отчет одеятельности Туркестанского Совета за февраль-октябрь 1921 г.- Ташк. Турк. ЭКОСО, 1922. – 118 с.
54. Клямкин И. Почему трудно говорить правду //Новый мир. – 1989. № 2.-С.220-226.
55. Берхин И.Б.Экономическая политика Советского государства в первые годы Советской власти. – М.: Наука, 1970. - 239 с.
56. ҚР ОММ, 14 қ., 3 тіз., 15 іс. – 1-95 бб.
57. Булдаков В. П. Имперство и российская революционность (критические заметки) //Отан тарихы = Отечественная история. - 1997. - № 2. - С. 45-49.
58. Народное хозяйство Туркестана, № 4, 1920. С.2-7.
59. 9 съезд РКП(б) март-апрель 1920 г. Протоколы. – М.: Госполитиздат, 1960. – 535 с.
60. ҚР ОММ, 878 қ., 1 тіз., 5 іс. – 1-16 бб.
61. Пашинцева З. В. Борьба за установление и упрочение Советской власти в Сыр-Дарьинской области 1917-1918 гг.: Дис. канд. – А.: 1952. – 182 с.
62. Мардаровский Н. И. Голод в Киргизии и борьба с недородами.-Оренбург: Кирполитпросвет, 1922. – 116 с.
63. Булдаков В. П., Кабанов В. В. «Военный коммунизм»: идеология и общественное развитие //Вопросы истории. – 1990. - № 3 – С. 40-44.
64. Партийная жизнь Казахстана. – 1991. - № 10. – С. 80-85.
65. Голинков Д. Л. Крушение антисоветского подполья в СССР. – М.: Политиздат, 1986. - кн. 2. – 396 с.
66. Николаев П. Ф. Советская милиция Сибири. – Омск: Зап.-Сиб. Книжное изд-во, 1967. – 291 с.
67. Садвакасов С. Доклад о положении дел на местах в Кирреспублике// Новейшая история Казахстана. Сб. док. и мат. (Сост. Каражанов К. С., Такенов А. С.) – Т. 1. – А.: Санат, 1998. – 312 c.
68. Царская окраина взгляд изнутри. (Письмо Т. Седельникова пролетарскому вождю)// Мысль.- 1993. - № 7. - С. 79-80.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
1 «ӘСКЕРИ СОҒЫС КОММУНИЗМ» САЯСАТЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ МЕН ӨНЕРКӘСІП
САЛАСЫНДА ЖҮРГІЗІЛУІ
1.1 Азық-түлік диктатурасы мен ... ... ... ... «Әскери коммунизмнің» өнеркәсіп пен еңбек саясатындағы
көрінісі....................................................................
....................................................22 2
«ӘСКЕРИКОММУНИСТІК» ЖҮЙЕНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК- ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ САЛДАРЛАРЫ
2.1 Әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... Егеменді Республикамызды дамытуда
бүгінгі таңда нарықтық экономика мен қоғамдағы қайта құрулар мәселесінің
өзектілігі арта ... ... ... ... даму ... ... басқару үлгісі мен демократия негізгі жетістікке
айналды. Бүгінде қазақ қоғамы стратегиялық ... ... ... мен нарықтық қайта құрулар арқылы даму жолына түсті. ... ... ... ... құруда қоғамдық дағдарыстар мен
қайшылықтардың алдын алу ... ... ... ... ... мен нарықтық қатынастарға өту ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық, идеологиялық бастауларын
қарастыруда ... ... ... ... деп ... ... зор. ... коммунизм» саясаты қоғамдық дамуға
айтарлықтай ықпал етті. Себебі сталинизм мен ... ... ... «әскери коммунизмнен» басталды. Қазақстандағы «соғыс
коммунизмі» саясатының тарихы толықтай қайта қарауды қажет етеді. Ол ... ... ... ... ... және ... талдау, «соғыс коммунизм» терминінің мәнін айқындау қажет.
«Әскери коммунизм» терминін алғаш рет ғылыми айналымға ... ... ... ... А. А. ... ... ... «әскери коммунизм» түсінігін әскермен байланыстырды. Ол
«капитализм жүйесіне енген әскери-коммунистік ... ... ... ... ... ... аударды. Әскер – авторитарлық типтегі
тұтынушы коммуна, ал «әскери коммунизм» – ... ... ... мен ... ... деп ... [1;335].
Ресейлік большевиктер «соғыс коммунизм» ... ... ... ... жету мен ... сақтап қалудың құралы ретінде
пайдаланды. Белгілі бір кезеңде халық комиссарларының мәскеулік ... жүйе ... ... ... жетудің жолдарын іздестіре бастады.
Осылайша, халық шаруашылығы мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... еркінен тыс осы тәжірибенің құрбанына
айналды. Ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... соңы - 30-шы ... ... «әскери коммунизм» идеясы жаңа
сталиндік идеямен алмастырылады.
Мәселенің өзектілігі «соғыс коммунизм» саясатының тарихи үрдістегі
орны мен ... ... ... ... туындайды. Бүгінгі таңда
түбегейлі саяси өзгерістер нәтижесінде тарихи шындықты қалпына келтіру
мүмкіндігі туып ... ... ... ... ... тұжырым
түбірлі социалистік қайта құрулар ... тек ... ... ... ... Қазақстан мен Орталық ... ... ... ... ... Сонымен қатар, «соғыс коммунизм»
саясатының тәжірибесі бүгінгі нарықтық экономиканы қалыптастыру, дамудың
реформалық жолын ... ... ... мәні зор. ... ... жүргізілу себебі мен барысын айқындау қажеттілігі
туындап отыр. «Соғыс коммунизм» саясатының өлкедегі ықпалы мәселесінің
толық ... оның ... ... ... жұмысының зерттелу деңгейі. Қазақстандағы «соғыс коммунизм»
саясатының жүргізілуі мәселесі толық зерттелген жоқ. ... ... ... ... және ... ... ... көрді. Тарихнамалық талдау ... ... ... ... ... ... зерттеулері құрайды. Мәселеге
қатысты ғылыми әдебиеттерді зерттеуші Е. Медеубаев өзінің «Қазақстандағы
«соғыс коммунизм» саясаты (1918-1921 жж.)» атты ... ... ... топтастырады. Бұл кеңестік тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... өмірдегі өзгерістермен
байланысты. Бірінші кезең 1920-шы жылдарды, екінші кезең 1930-шы 50-ші
жылдардың басы, үшінші кезең ... ... ... 80-ші жылдардың
ортасына дейін және төртінші кезең 1985-ші жылдан Қазақстанның саяси
тәуелсіздігін алғанға дейінгі уақытта ... ... ... қамтиды [2;
5]. Жалпы алғанда, «соғыс коммунизм» мәселесіне қатысты еңбектерді ХХ ғ.
20-шы жылдарынан 50-ші ... ... 50-80 жж. және ... ... деп үш ... ... болады.
«Соғыс коммунизм» мәселесіне байланысты алғашқы еңбектер В. И.
Ленин есімімен байланысты. Алайда олардың тек методологиялық маңызы ... ... ... Х ... ... баяндамасында «соғыс
коммунизміне» берген ретроспективті бағасы қолданылады [3; 57]. ... ... ... коммунизм» саясатының Кеңес билігін нығайтудағы
рөліне баса назар аударды [3; 220]. ... ... ... өзі ... үкіметтің жүргізген іс-шараларын ақтауға тырысты.
Экономикалық бағыттың күрт өзгеруі мен жаңа экономикалық саясатқа
көшу «соғыс коммунизм» ... ... ... ашу ... Л. Н. ... өз ... «соғыс коммунизм» кезеңіндегі халық
шаруашылығы салаларының жағдайына ... ... ... үкіметінің
азамат соғысы жылдарындағы материалдық ресурстарды мобилизациялауының
әдістері мен тетіктерін ашып көрсетеді [4; 96]. ... ... ... ... ... «соғыс коммунизм» мәселесі бойынша
алғашқы және негізгі зерттеулердің бірі болып табылады.
Ю. Ларин [5], Д. Кузовков [6], Э. ... [7], В. ... ... [9], М. ... [10], ... ... ... партиялық идеологиялық ұстанымдар толық орнамаған кезеңде жарық
көрді. Бұл автордың ... ...... шаруашылық жүйенің әртүрлі тұстарын ашық талдап,
жағымсыз тұстарын ... Осы ... ... ... ... ... жылдарындағы шаруашылық құрылыс мәселелері
туралы еңбектер жарық көре бастады. Кеңес үкіметінің Түркістанда 1918-20
жж. жүргізген шаруашылық саясатының ерекшеліктері ... рет Г. ... ... (1921 ж.) ... ... Автор тарихи
материалдар негізінде ... орыс ... ... ... ... [11; 101]. Бұл ... оқуға кеңестік кезеңде
тыйым салынған еді.
ТАКСР-ның экономикасының 1920 ж. жағдайы «Түркістан республикасының
шаруашылық өмірінің ... ... [12]. ... ... Т. ... [13], Н. Төреқұлов [14], С. Брайнин мен Ш. Шафиро
[15] ... ... ... ... ... кезеңдегі
әлеуметтік-экономикалық және саяси тарих туралы мол мәлімет беретін
еңбектер авторларының бірі М. Шоқай ... ... ... ... ... [16]. ... коммунизм» тақырыбына кеңестік Ресей ғалымдары ... ... М. Н. ... ... диктатураның жеті жылы»
еңбегінде «соғыс коммунизм» туралы өз көзқарасын білдіреді [17]. «Соғыс
коммунизмінің рөлі мен ... ... ... ... Мәскеуде өткен
Коминтерннің алтыншы конгресіндегі пікір-таластың «Правда» беттерінде
жарияланған материалдарының ... зор. ... Е. ... «Капитализмнен
социализмге өту кезеңі» мақаласында «Пролетариат диктатурасының КСРО-дан
тыс пайда болған ... ... ... ...... ЖЭС –
ерекшелік болып табылады» деп тұжырым жасайды [2; 9]. Ресми ... ... дер ... ... тырысты. Себебі бұл «соғыс коммунизмінің»
Кеңестік Ресейдегі тәжірибесіне қызығушылық ... ... В. ... жеке ... ... ... мен тоталитарлық жүйенің
күшеюіне байланысты тарих ғылымында партиялық догмалар арта ... И. ... 1928 ж. ... ... ... ... ... пролетариат
диктатурасының соғыс жағдайы мен интервенцияға ... ... [18; 146-147] деп ... 1938 ж. ... ... ... Қысқаша курсында» Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... және ... ... болды деп
қорытындылайды [19; 260]. «Соғыс коммунизмінің» мәжбүрлілігі мен ... ... ... ... бұл ... ... талдап, белгілі бір
баға беруге кедергі жасады [20; 140].
1950 ... ... ... ХХ ... кейін қоғамдық танымда
бірқатар өзгерістер орын алғаны белгілі. Осы кезеңде П. И. Лященко ... ... [22], И. ... [23], Ю. К. Авдаков [24], Д. Баевский ... б. ... ... ... ... ... ... азамат соғысының
тарихы», т. б. көптомдықтар мен оқулықтарда Кеңес ... мен ... ... ... ... ... ... жүргізген
экономикалық іс-шаралары жан-жақты баяндалады. Дегенмен, ... ... ... баға ... ... ... Г. Ф.
Дахшлейгер өз мақаласында Түркістанның аудандарында ... ... ... ... ... бойынша сауда өнімдерін даярлау
толықтай жүзеге аспағандығы туралы дұрыс қорытынды жасаса [26; ... П. ... ... ... ... 1918 ... және ... комитетінің белсенді жұмыс істегендігі
туралы қате тұжырымдар жасайды. Автор «өнеркәсіпті ... ... ... ... ... аяқталуына нүкте
қойды» – деп жазады. Дегенмен, П. Тугов өз кезегінде көп ... ... ... ... ... [27; ... жж. «соғыс коммунизм» тарихнамасы жаңа зерттеулермен
толықты. Т. ... ... ... ... ... мен нығаюы» [28]
еңбегінде өлкедегі социалистік қайта құрулар жөнінде беймәлім деректерді
қолдана отырып, ... 1918 ... ... ... жүзеге асуы туралы баяндайды.
Бұл мәселенің тарихнамасына 1966 ж. жарық көрген А. С. ... ... ... ... ... ... атты
монографиясы айтарлықтай үлес қосты. Автор мұрағат және сол ... ... ... ... ... ... ... жүргізген саясатын талдауға тырысады. Зерттеудегі: «Нан және ет
салғырты қоныстанушы ... және егін ... ... ... ... ... көшпелі қазақ ауылында жүргізілмеді»
деп жазғанмен, құжаттық ... ... ... ... ... жүйе ... ... шаруашылық түрінің ерекшелігіне
қарамастан, астық салғыртын салды. ... ... ... ... ... ... асыра бағалайды [29; 278]. 1921 ж. ауыл
шаруашылығының ... ... ... оның ... ... ... да ... әдебиеттердегідей Елагин
еңбегінде де «соғыс коммунизміне» ... ... ... ... ... халқының басым бөлігінің қолдауына ие болған Кеңес
үкіметі жекеленген тап жауларының ... ... бере ... мен мәдени құрылыста социалистік қайта құруды ойдағыдай
жүргізеді.
А. Нүсіпбеков[30] пен К. ... [31] ... ... ... ... ... 1917-1918 жж. жұмысшылар
бақылауын ұйымдастыру мен өнеркәсіпті национализациялауға байланысты
үрдістер ... Бұл ... Б. ... [32] ... кең ... Автор статистикалық деректер негізінде
көптеген фактілер келтіреді. Алайда Қазақстан ... ... ... бір жақты баға береді.
Осы кезеңде «соғыс коммунизм» саясатының бірқатар мәселелерін
қамтыған Қазақстан мен Орталық Азиядағы ... ... ... байланысты
ұжымдық еңбектер жарық көреді. Осы жылдары аталмыш мәселеге байланысты
ортаазиялық республикалар ... ... ... тарихи әдебиетте «соғыс коммунизм» тарихына байланысты
жазылған Е. Г. ... ... ... зор. Зерттеуші ресми
идеологияның шеңберінде «соғыс коммунизм» саясатының большевиктік ... ... ... ... ... ... орын ... тырысады [33]. Зерттеуші Е. А. Амбарцумов 1921 ж. көктемде орын
алған саяси дағдарыстың себебін аша ... ... ... мен ... ...... ... негізгі себебі болып
табылады, «соғыс коммунизмінің» басты тәжірибелік ...... ... ... өндірісті дамытуға қызығушылығын жойып
қана қоймай, ... ... ... деп жазады [34; 18].
«Әскери коммунизм» мәселесі ... ... ... ... ... Р. Пайпс еңбегі тарихи публицистика
жанрында ... ... ... ... ... [35]. ... ... Э. Карр «соғыс коммунизм» мәселесіне
байланысты тарауында осы саясаттың негізінде халық шаруашылығын басқару
ерекшеліктеріне тоқталады [36]. ... ... ... ... мәселесі Кеңестік мемлекет тарихының кешенді бөлігі ... 1980 ... аяғы - 90 ... басында қоғамдық өмірдің
барлық салаларындағы орын алған демократияландыру үрдісіне ... ... ... ... ... болған жаңа еңбектер жарық
көре бастады. Ш. Мұхамединаның мақаласында ... ... ... ... ... ... экономикалық саясатын талдау
негізінде көрсетіледі. Автор 1921-1922 жж. аштық пен ... ... ... нақты «соғыс коммунизм» ... ... ... ... ... ... фактілер мен құнды
статистикалық мәліметтер келтіріледі [37; 130].
Қазақстан саяси дербестікке қол жеткізгеннен ... өз ... ... жаңаша көзқараспен қарай бастады. «Ақиқат», «Қазақ тарихы» т. б.
отандық басылымдарда жаңа көзқарастағы мақалалар ... ... О. ... ... Рысқұловтың қоғамдық-саяси және
мемлекеттік қызметі» зерттеуінде Кеңес үкіметінің сауда ... ... ... [38]. ... ... байланысты зерттеуші Ж. Б.
Абылхожиннің еңбегі жарық көрді. Сыни-тұжырымдық ... ... ... «соғыс коммунизм» саясатының мәні мен ... ... ... [39]. ... ... іргелі еңбек – зерттеуші Е.Медеубаевтың
«Қазақстандағы «соғыс коммунизм» саясаты (1918-1921 жж.) диссертациялық
еңбегі болып табылады [2]. ... ... ... ... мен осы ... ... ... жаңа
экономикалық саясатқа өту ... т. б. ... ... ... ... Л. Гривенная [40], Ф. Қозыбақова [41], А. Бегалиева
[42], Е. Медеубаев [43] сынды зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... «соғыс коммунизм»
саясатының толық зерттелмегендігін және объективті баға берілмеуіне
байланысты ... ... ... ... ... ... тұстарының
айқындалуы осы тақырыпта диплом жұмысын жазудың ... ... ... ... қорын негізінен ғылыми айналымға қайта
ендірілген ... ... ... ... ... ... құжаттары
құрайды.
Диплом жұмысында ҚРОММ қорларының құнды материалдарының ... ... ... ... ... сауда, аграрлық салада жүргізген саясатқа
байланысты. № 224, Қазревкомның сауда бөлімі № 1193, Қазақ ... ... ... ... (№ 406) қорларының деректері
пайдаланылды. Ауылшаруашылық өнімдерін ... ... ... ... ... байланысты деректер Қазревкомның ішкі істер
бөлімінің қорларында (№ 353) ... ... ... ... ... ... басқару жөніндегі Әскери революцияның комитет
қорының (№ 14) ... ... ... Қорда өлкедегі түрлі салым
салу мен өнім даярлау жөнінде мазмұнды құжаттар бар. ... ... ... мен хаттамаларында қала мен ауылдық жерлерде жеке
меншікті ... ... ... анық бейнеленген.
Кеңес үкіметінің Қазақстандағы еңбек саясаты туралы мәліметтер № 83
қордағы құжаттар кездеседі. Онда республиканың ... ... ... ... ұйымдастырылу барысы бейнеледі.
Орталық және Шығыс Қазақстандағы ірі өнеркәсіп ... мен ... ... № 138 ... ... ... қоры
құжаттары арқылы анықталды. Атап айтсақ, № 918 ... № 2, № 3 ... ... ... ... мекемесінде қалыптасқан жағдай
туралы мәліметтер бар.
«Соғыс коммунизм» кезеңіндегі Қазақстан қалаларының ... ... ... ... ... Бас ... ... кең көлемде мәлімет береді (№ 878). Мұрағат
құжаттарының көпшілігі шығу жағынан бірдей және ... ... ... ... ... ... Құжаттарда оқиғалар большевиктер
партиясы мен басқару жүйесінің тарапынан баяндалады. Олардың негізгі
кемшілігі де ... Сол ... ... ... ... іздеу
және сараптау жұмысы жүргізілді. Деректердің негізгі бөлігін сол кезеңде
әлеуметтік қызмет ... ... ... ... және ... құжаттары құрайды. Сонымен қатар, жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... тұтас,
объективті мазмұнын құру үшін түрлі ... ... Бұл ең ... ... өнеркәсібі бойынша статистикалық мәліметтердің
жинағы», ... ... жж. тау және ... ... ... мәліметтердің жинағы» секілді статистикалық құжат жинақтары
болып табылады.
Қазақстандағы «соғыс коммунизм» саясатын зерттеуді фактологиялық
негізді баспасөз материалдары ... ... ... ... «Жизнь национальности» т. б. газет-журналдар деректері
қолданылды. Жалпы алғанда, ... ... қоры ... ... бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының негізгі
мақсаты – Қазақстандағы «соғыс коммунизм» ... мәні мен ... Атап ... әлеуметтік-экономикалық мәні мен отарлық сипатын
ашу. Зерттеу жұмысында ... ұсақ ... ... ... етуі, кәсіпорындардың национализациялануы және «соғыс коммунизм»
саясатының салдарлары мәселелері басты назарға ... Ол ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметінің сауда
диктатурасының жүзеге асу ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... мен ... шаралардың аграрлық саладағы ықпалын көрсету;
- Өнеркәсіпті национализациялаудың ... ... ... құлдырау
себептерін айқындау;
- «Әскерикоммунистік» жүйенің ҚАКСР-мен ... ... ... ... ... ... коммунизм» саясатының экономиканың аграрлық сауда саласындағы
әдістері мен экономикалық-демографиялық салдарын зерттеу;
- Қазақстан территориясында орын алған ... жж. ... ... ... ... ... негізі. Диплом жұмысында
міндеттелген мәселелерді зерттеуде сол ... ... ... ... ету және ... ... мен ... нақты жағдайлармен тығыз
байланыста қарастыруға бағытталған тарихилық принципі ... ... ... мәні мен ... ... түсінуде шығармашылық
даму принципінің маңызы зор. Бұл принцип «соғыс ... ... ... мен ... ... ... табады. Жұмыста
салыстырмалы ретроспективті, кешендік-статистикалық зерттеу ... ... ... ... «соғыс коммунизм» жүйесінің негізгі
құрылымдық элементтері негізі мен бірлігінде қарастырылады. ... ... ... сыни және ... ... ... Диплом жұмысы жалпы адамзаттық, гуманистік құндылықтар мен ... ... ... негізделеді.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Диплом жұмысында 1918-
1921 жж. ... ... ... ... ... ... ... Жұмыста азық-түлік салғыртының ауылдарда ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптің экономикалық жағдайы т. б. мәселелері
қарастырылады. «Соғыс коммунизмнің» саяси-экономикалық жүйесін ... ... ... экономикалық шараларының сипаты анықталады.
«Соғыс коммунизм» саясатының жүргізілу ... мен ... ... ... мен ... ... ... үлгісі мәнін қайта
қарау негізінде объективті баға беруге ұмтылыс жасалады.
Диплом ... ... ... ... ... ...... жж. Кеңес үкіметі ... ... ... Х ... ... орын ... ... шұғыл өзгеруіне дейінгі уақытты қамтиды.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспе, екі ... ... ... ... ... ... «ӘСКЕРИ СОҒЫС КОММУНИЗМ» САЯСАТЫНЫҢ АУЫЛ ... ... ... ... Азық-түлік диктатурасы мен ауылшаруашылық өнімдерін даярлаудың жоспарлы
жүйесінің ендірілуі
Азамат соғысы большевиктер партиясын «соғысушы партияға» айналдырып,
«соғыс коммунизм» ... ... алып ... Алғашқы күннен бастап
Қазревком әрекет қимылда жүрген армияны азық-түлікпен жабдықтау, астықты
және ... ... ... ... Түркістан АССР-на жеткізу, яғни
«соғыс коммунизм» саясатының басты мәселесінің шешу ... ... ... мәні – ... ... национализациялау, басшылықты
орталықтандыру, тіршілік үшін маңызды тауарлардың ... ... т. б. ... ... ... ... мен ... жүзеге асуы барысында
қалыптасты. «Соғыс коммунизм» саясатының ... ең ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейін қазақ халқынан
тартып алынған жер ... – 45 млн. ... ... ... ... өте көп ... ... мал өнімдерін шығындады [44; 216]. Алайда
өлкенің халық шаруашылық өмірі социалистік ... ... ... ... ... бірі – ауыл ... ... болды.
Азамат соғысы қазақ халқы мен Қазақстанның ... ... ... ... ... соғысы жылдарында экономиканы,
материалдық ресурстарды соғыс жағдайына жұмылдыру ... ... яғни ... ... саясаты ендірілді. Осы саясаттың негізінде
нарықтық, тауар-ақша қатынастарына шектеу салынып, ынталандырудың ... ... ... ... ... пен ... жүйе
қалыптасты. Экономикалық өмірді толығымен қоластына ... ... ... оның ... саласына теңдесі жоқ мемлекеттік бақылауды ... ... көшу т. б. ... бәрі ... ... іске асуы ... түсіндірілді [45; 226].
Қазақстанда Кеңес үкіметінің астық дайындау науқанына ... ... ... ... ... комитеті мен басқа да
мекемелер қарсылық білдірді [46; 21]. Осыған ... ... ... ... азық-түлік диктатурасын енгізуді жоспарлайды.
Жұмысшылардан арнайы отрядтар ... ... ... азық-түлік
диктатурасы аясында: артық астықты алу, астықты жеке сатуға тыйым салу
секілді ... ... ... ... ... жасырған шаруалар
халық жаулары деп танылды. Е. Г. Гимпельсон өз зерттеуінде ауыл ... ... ... принципінің өзгертілгендігін айқын көрсетеді: «Егер
алғашында артық астық шаруа отбасының қажеттілігі мен ... ... ... жаңа декрет бойынша мемлекеттің астыққа қажеттілігіне
байланысты айқындалды. Ауыл, болыс, уезд, губерния мемлекетке ... ... ... ... – «артық» астық деп есептелді» [33; 58].
Азық-түлік саласында монополия иесі болып табылатын наркомат Қазақстан
территориясында ... ... ... ... ... ... съезі мен РСФСР НКП қаулысына байланысты КАССР азық-түлік
комитеті құрылды. ҚазНКП 1920 жылдың 21 ... өз ... ... Оның
құрамында И. Д. Мартынов, М. С. Саматов, П. П. Андреев, К. Н. Фарафонтов т.
б. болды [47; 1]. ... ... ... ... ... ... ... республика аумағында өнімді даярлау жоспарын жасау сынды
шаралармен айналысты. Азық-түлік ... ... ... НКП ... ... 1921 жылы А. Пономаренко И. О. Шлейфердің орнына КАКСР НКП
комитетінің орынбасары ... ... ж. ... губерниясында жиналған астық мөлшері 2 млн. 100 ... ... ... ... ... 800 мың пұт ... та болған.
Атбасар уезінде жоспар бойынша белгіленген 15 мың пұт астықтың орнына 8000
пұт астық қана ... ... ... шаруашылық басшыларын күштеп
көндіру шараларын жүргізді. Астық жинау және қазақ ... ... ... ... сай ... ... жүк ... бәрі
мобилизацияланып, тұрғындардың қажетіне қолданылмады. Осылайша, ... ауыл ... ... ... бірі – ... ... ... қалыптасты. Мысалы, комиссар Каганович 1920
жылы Орталыққа 135 млн. пұт астық жинауға уәде бергенімен, ... ... пұт ... қана ... Әр ... 2-3 өкілі болды. Жүк ... ... ... ... көп ... бүлініп, шығынға
ұшырады. Жоспарланған астық мөлшерін алуда қуғын-сүргіндік шаралар
қолданылды. ... ... ... 30 адам ... ... ... 1921 ... дейін жалғасты. Астығы жоқ шаруалар келесі жылға қалдырылған
астықты беруге ... ... Бұл ... ... және орыс ... ... құлдырауына әкелді, Кеңес үкіметіне сенімсіздік
күшейді. БОАК мүшесі Садуақасов, ҚазОАК ... ... ... губерниялық комитет мүшесі ... ... ... ... тұра ... ... ... астық жинаушы отрядтарға
барынша қарсылық көрсеткенін төмендегі мәлімет дәлелдейді. Орынбор-Торғай
губерниясынан жоғарғы ... ... ... ... ... ... аудандық бюро мен комитет жедел түрде әскер
жіберуді сұрайды.Себебі қарулы күшсіз халықтан астық алу ... ... ... ... ... ... ... 25 пұт сияқы
берілді [2; 29]. Төменде 1733 әскери топтың есебі ... ... ... ... Орынбор-Торғай губернияларындағы жұмыс
нәтижелерінің мәліметтері (1920-2921жж.). [2; 29].
|Аудан |Отряд- |Отряд- |Аудан- |Мөлшері ... ... ... ... |тың |тың ... | |нан |тың ... |
| ... |жұмыс- |жылдық | ... ... | |
| |қа келу |ты аяқ- ... | ... |дық | |
| ... |тау ... | |өнім ... | |
| | ... | | | |луы | ... |1 қазан |21 |Астық |94.335 |84.540 |89,5% | ... |1921 ж. ... ... | | | |2 пұт ... | | |ірі қара |1800 |1792 |99,5% |20 фунт ... | | ... | | | | ... | | |мал |2800 |2506 |93% | ... | | ... |200 |132 |66% | |
| | | ... |15.000 |- |- | |
| | | |Май |353 |- |- | |
| | | ... |16.870 |4195 |24,5% | |
2 ... жж. және ... жж. ... ... ... мың пұт.
[48; 428].
|1916-1917 жж. ... жж. ... ... |Жер шаруа |Сатып |Жиналған |Азық- ... |
| ... ... ... |астық |түлік |далған |
| ... ... |ған ... ... ... |
| | ... |астық | ... ... |
| | ... ... | ... | |
| | ... | | |ған | |
| | ... | | ... | ... |- |- |- |455 |- |- ... |7422 |- |- |3439 |1488 |43,3% ... |26845 |3723 |14,0% |7417 | | ... |21505 |- |- |6288 | | ... |- |- |- | |4962 |26,4% ... |28201 |9131 |32,4% |11941 |- |- ... |17187 |- |- |13837 |3786 |27,3% ... |100860 |12854 |12,7% |48339 |10200 |21,1% ... жасыруға тырысқан шаруаларға айыппұл тағылып, басқа мүліктері
де тәркіленді. Жоғарыдағы ... ... жж. ... ... ... жинақталған орташа астық мөлшері
1920-1921 жылдардағыдан екі есе, яғни, 100860 мың пұттан 48339 мың ... ... ... екі есе ... анық көреміз. «Соғыс
коммунизмі» саясаты орталықтары Орынбор, Омск, Ташкент болған ... ... ... Мәселен, Ақмола және Семей ... ... ... ... ... принциптерінің бірі ауыл
шаруашылығы өнімдерін күштеп тартып алу шарасы жүргізілді. 1919 ... ... ... Есіл ... территориясы бес ауданды
комитеттерге бөлінді: Петропавл, Явленский, Петухов, ... ... ... ... ... шаруалары астықты кеңестік
ақшаға айырбастап отырды. Ақшаның ... ... ... ... ... жинаудың күштеу әдістерін қолданды. Петропавл, Көкшетау, Ақмола
уездеріне 4 млн. 700 мың пұт ... ... ... оның ... мың пұты,
яғни, 14%-ы ғана жиналды. Барлық жиналған өнім ... мен ... ... ... жж. ... 112642 пұт ... 44920 пұт ... жіберілді. Мал мен мал өнімдерін жинауда
азық-түлік экспедициялары дәстүрлі шаруашылықтың ерекшелігін есепке алмады,
көшпелі ... ... ... ... таныс болмады және
оларда нақты мал басының саны туралы ақпаратқа ие болған жоқ. Мысалы, ... 13 ... ... ... атқару комитетіне 15 қыркүйекке дейін мал
өнімін жинап бітіру ... ... ... ... кейін жергілікті
болыс және ауыл басшылары тиісті шараларды қолдануға мәжбүр ... ... ... ... комитеттерінің басшылары революциялық
әскери трибунал сотына тартылатындығы мәлімделді. 1920 жылы 10 ... Омск ... ... ... Петропавл, Көкшетау темір
жолын салушыларға қарасу туралы бұйрық беріледі. ... ... ... ... ... [48; 27]. ... ... «соғыс коммунизм»
саясатына бұрмаланған баға берді. ... ... рөлі ... Қала мен ауыл ... ... тауары мен ауылшаруашылық
өнімдері айырбасы ... асты деп ... Шын ... ... айналымы
тауар жетіспеушілігі тұсында еріксіз қолданылды. ... ... ... ... өз ... ... алмастырды. 1918 жылы 26 наурызда
ХҚК «Астық ... ... ... ... ... қабылданды. 1919
жылы 5 тамызда «Міндетті тауар айырбасы туралы» декрет шықты.
Тауар айырбасты ... ... ... саяси шара түрінде
жүзеге асырды. Жеке адамдармен айырбас жасауға ... ... 1920 ... Петропавл уездерінде тауар айырбас жүргізілгенде кедей ... ... ... ... ... өткізген шикізаттың мемлекет тек
30 пайыздық мөлшеріндегі өнімін қайтарды [50; 88].
Кеңестердің ... ... ... ... ... ... атынан
Ә.Бөкейханов сөз сөйледі. Ә. Бөкейханов уез ... ... ... ... тыс көп ... ... және қазақ ... ... жоқ ... алу міндеттелгенін мәлімдейді [37; 127].
«Соғыс коммунизм» экономикасы өзінің әлсіздігін көрсетті, ... ... де ... ... ... 1920 ... ... ҚФКСР халқының өнімдері
сарқылғандығы анық көрінді. 1920 жылы 25 ... ... ... азық-түлік салғырты жоспары төмендегідей орындалды: астық
– 5%, ... ірі қара – 30%, ... – 5% т. б. [51; ... жылы ... ... ауыл ... ... есептеу мен
реттеудің әкімшілік механизмі бір жүйеге келтірілді. 1920 ж. өнімдердің
барлық түрі монополизацияланды. Қазақ ... ... осы ... ... ... ... қамтамасыз етуге міндетті болды. ... ... 1919 жылы 15 ... ... Орынбор ерекше
бекіністік ауданының бірінші әскеріне 600 пұт ет өткізуге, ай ... ... ет ... міндеттелді. Билеуші партияның диктатурасын нығайтуға
бағыттылған «әскерикоммунистік экстремизм» мен аграрлық ... ... ... ... негізі большевиктердің теориялық баяндамалары мен
әрекеттерінде қалыптасты.
ҚАКСР халық комитетіне жіберілген В. И. ... ... ... ... ... ... ... және міндетті түрде
қолданыңдар. Ерекше қарсылық пен тікелей бастартушылық орын алған жағдайда
ең қатал ... ... – деп ... ... ... ... құндылықтарынан өз еркімен бас тартпады. Қазревкомның арнайы
бөлімі: ... ... ... ... бөгет болмауға тиіс.
Уақытында жоспарды орындамаған барлық болыстық, ауылдық ... мен ... ... түрмелерге жабылады. Мал өткізбеген барлық тұлғалар
революцияның жауы ретінде ... ... [51; 2] – деп атап ... және сүт өнімдерін өткізу науқаны қазақ шаруаларына ауыр тиді. ... 23 ... ... ... РСФСР ХҚК-нің «Ет даярлау үшін малды
жеткізу туралы» декреттің 11 параграфында ... ... ... ... ... ... қолдану қажеттілігі туралы жазылған [52; 13].
Науқанды жоғары нәтижемен жүзеге асыру мақсатында ҚАКСР-ның ... Орта және ... ... ... ... аймаққа:
Ақтөбе, Қостанай, Петропавл, Көкшетау уездері мен ... ... ... ... Орта ... ... Семей, Өскемен, Ақмола уездері мен
Атбасар уезіндегі барлық қазақ, орыс ... ... ... ... аймаққа: Павлодар мен Семейдің қалған болыстары мен Торғай, ... ... ... ... ... ... [52; ... мен құжаттық материалдарды талдау ... ... ... оңтүстік өлкеде жүзеге асуы біршама ерекше
болғанын көрсетеді. ... ... ... ... шектеліп қалған
Түркістан өлкесінде большевиктік билік жүргізген ... ... ... ... ... үкіметтің отарлық саясаты өлкедегі
ауыл шаруашылығының негізі мақта ... ... ... ... ... ... астық қажеттілігі қолдан жасалынды. Г. ... ... жж. ... шаруашылығы анархиялық эмисионды
шаруашылыққа айналды. 1919 жылы астықты даярлау төменгі көрсеткіште болды.
Сырдария облысы 700 мың пұт, ... ... 350 мың пұт ... дайындады.
Жетісу ауданы қоныстанушылар декреттер мен жарлықтарға қарсылық ... ... ... Кулактар кеңес үкіметі мен большевиктік партия
атынан қызмет ете отырып, ... ... ... ... одан әрі
жалғастырды. Революциялық ... ... ... қоныстанушы
кулактар жергілікті халықты тонай бастады [53; 106-107].
Құжаттық деректер ТАКСР-да азық-түлік даярлау ... ... ... ... ... ... ... Мысалы,
1920 жылы Жетісу облысына берілген жоспар шамадан тыс көп болды.Соғыстан
зардап шегіп, 1 млн. пұт ... ... ... ұшыраған Лепсі
уезіне 224 мың пұт астық дайындау бұйрығы ... ... ... ... 1000 қазақ отбасы Қытайға қайта көшіп кетуге мәжбүр болды. 1920
жылы өлкедегі барлық өнім ... ... ... көріністерінің бірі – мемлекеттік
натуралды міндеткерлік жүйесі болды. Оларға еңбек, көлік, әскери және ... ... ... ... ... бұл мәселе аз
зерттелген. «Пролетарлық-натуралды» экономиканың бас идеологтарының бірі ... ... ... ... ... ... ... шешудің жалғыз
жолы деп көрсетті [54; 221]. Еңбек ... ... ... ... 1919 ... 19 ... ... жарлығында
төмендегідей мемлекеттік міндеткерлік түрлері енгізілді: а) ... ... ә) ... ... ... ... тиеу мен тасу ... міндеткерлігі; б) отын, әскери және азық-түлік өнімдерін қалалар,
темір жол станцияларына жеткізуге байланысты көлік міндеткерлігі [55; ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың
құқықтық негіздерін жасады. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі Бас
комитет айналысты. Жергілікті жерлерде губерниялық және болыстық ... ... [36; 568]. ... ... ... ... ... тұтас қаналушы обьект ретінде ... ... өтеу ... ... ... ... ... Еңбек міндеткерлігін өтеуден қашқан адамдарды жазалап отырды.
Әскери міндеткерлік бойынша мобилизацияланған ауыл тұрғындарының еңбек ету
жағдайлары ... ... ... ... ... материалдық жабдықтау
мен орналастыруға салғырт қарады. ... ... ... ... еңбекке күштеп тартылған тұрғындардың жағдайы туралы: «Өте
төменгі дәрежеде өмір сүреді. Ең қажетті заттарға зәру ... ... және өз ... ... ... ... » – деп баяндайды.
Өлкедегі еңбек міндеткерлігінің ерекшелігі – жергілікті ... ... ... халқының еңбегін пайдалана отырып, отаршыл ферма иелеріне
айналды. Мысалы, Жетісу ... ... ... ірі ... ... және көп ... мал ... ие болды [2; 57].
Еңбек міндеткерлігі ауыл шаруаларына ауыр тиді. Нәтижесінде 1921-1922
жылдардағы сұрапыл ... ... ... ... еңбек күші ретінде
қолданылды. РСФСР СТО 1921 ... 18 ... ... ... тұзбен
қамтамасыз ету мақсатында 62 млн. пұт тұз өндіру міндеті ... тұз ... 1500 ... ... мен 2250 түйе ... еңбек міндеткерлігін РСФСР территориясынан тыс жерлерде де өтеді.
Міндеткерлікті жүзеге асыру барысында большевиктер қазақ қоғамының дәстүрлі
шаруашылық ... ... ... қалдырды. Қазақ өлкелік
әскери комитеттің штаб ... ... ... ... өзгерткен
көшпелі шаруаларға қатысты әкімшілік ... ... ... ... Пошта секілді мемлекеттік қызмет көлік міндеткерлігі тәсілі
арқылы ... ... 1919 жылы ... ... ... басшысы
Веденеев Атбасар, Көкшетау пошта жолын қамтамасыз ... ... ат ... ... Ф. ... беру ... бұйрық береді. Партиялық кеңестік
аппараттың кеңеюімен шенеуніктердің өлкеге сапарлары көбейді. ... ... ... ... ... ... халық
қамтамасыз етіп отырды. 1920 жылы маусымда ... ... ... ендірілді. Көліктерін жасыруға ... ... заң ... ... ... [56. 94]. ... ... осы
үрдісті дамыту үшін көлік міндеткерлігіне ақшалай төлем енгізді. Алайда бұл
шаралар нәтижесіз аяқталды. Құнсыз ақша мен ауыр ... ... ... ... ... әсіресе, жол тораптарында орналасқан
елді-мекендердегі халыққа ауыр ... ... ... бірі – ... ... ... 1918 жылы 26 ... декрет бойынша, Қызыл
іскерді ат ... ... ету ... ... ... ... ... мекемелері қазақ даласын ет және мал
өнімдері, Қызыл әскерге қажетті ат көліктің қайнар көзі ... ... 1920 жылы 3 ... № 728-ші ... Башқұртстандағы Қызыл
әскерлер үшін Қостанай уезінен 350 бас ... ... ... ... [2; 65].
Қорыта келгенде, Қазақстан территориясында ауыл шаруашылығын ... ... мен ... ... ... мемлекетінің
салық саясатында ақшалай салық табиғи міндеткерлік жүйесі: азық-түлік
салғырты, еңбек, әскери ... ... ... Табиғи
салғырттың ауыртпалығы шаруалар үлесіне тиді. Себебі, біріншіден, аграрлық
елдегі халықтың басым көпшілігін шаруалар құрады, екіншіден, ауылшаруашылық
өнімдерін ... ... ... ... ... жинау мен еңбек
міндеткерлігіне негізделген «соғыс коммунизм» саясаты ауыл ... ... ... мен ... ... алып келді.
1. 2 «Әскери коммунизмнің» өнеркәсіп саласы мен еңбек ... ... ... ... ... ... ... мәселесі аз ... ... ... ... тек бір ... баға берілді. Жеке өнеркәсіпті
национализациялауды ... ... ... Жеке ... иелері өндіріс
өнімін қысқартуға мәжбүр болды. Бұл жұмыс орны мен ... ... ... ... ... өлкелеріндегі национализациялау үрдісінде
бақылау қиынға ... 1918 жылы 11 ... ... ... ... ... ... национализациялау мен қаржыландыру туралы ... [47; 20]. 1918 ... ... 1919 жылдың соңына дейін Орталық
және Шығыс Қазақстан территориясы Колчактың Уақытша ... ... ... ... ... өз ... алған аймақтарда
«әскерикоммунистік» шараларды жүзеге ... ... ... ... ... ... 1920 ж.
Ақмола және Семей облыыстарының өнеркәсіп мекемелерінің техникалық төмен
деңгейде қалуына ықпал етті. ... ... ... ... ... ... жағымсыз тұсы мемлекеттің ... ... ... ... болып табылады. «Әскерикоммунистік»
шаруашылық жүйе мемлекеттендірілген кәсіпорындарды қамтамасыз ... ... ... халық шаруашылығының жұмысы нәтижесіз болды.
Себебі, ... ... өзі ... шаруашылық дамуға бөгет
болды. Осы жағдайды Кеңестік халық ... ... ... шынайы мәселелердің алдын алуға бағытталмады. Павлодар
уіездік ХҚК (СНК) 1920 жылы ... ... ... ... ... ... бұйырды. Тәжірибелі мамандардан
құралған экспедиция 1920 ж. Екібастұз тас-көмір кен орындарын ... ... ... ... ... ... шаруашылығына
Уркварт мырза бұрынғы кәсіпорынның иесі қолға алған ... ... ... ... өндіру ісімен айналысуымыз керек». Осылайша,
национализацияланған өнеркәсіп жұмыстарын кеңестік халық шаруашылығы игере
алмады. ... ... ... мекемелерін тартып алған Кеңес
үкіметінің экономикалық органдары ... ... ... ... жолға қойып, дамыта алмады. ... ... ... ... ... кәсіпорындар
қаржыландырудың сметалық-қаржылық аппарат қызметіне қиындық туғызды. ... ... ... ... ... ... ... жұмсалатын қаржыны да көбейтті. Мысалы,
национализациялау ... ... ... 1918 ж. ... ... ... ... 3 млн. ... ассигнациялау тапсырмасын
міндеттеді. «Риддер» АҚ-на млн. сом, Спасск мыс қорыту зауытына 1 млн. сом
[49; 21].
Мемлекет бақылауындағы ... ... ... ... принциптердің бірі – ... ... ... одан әрі төмендетті. Риддер акционерлік қоғамының
қосалқы цехтарының жұмыс істеуі үшін 1920 ж. ай ... 470000 сом ... Бұл ... ... ... Сібір үкіметі шығарылған ақша туралы
айтылады. ... және ... АҚ ... ... бірі С. ... 1918 ж. ... Омскке көшкеннен кейін, Риддер кәсіпорындарын 1919
ж. қарашасына дейін, яғни, ақтар құрылғанға дейін Орыс-Азиялық банк ... ... ... ... ... ... экономикалық шара
ретінде саяси қарсыластарының валютасын қолдануға тыйым салды. ... ... ... ... ... өлкедегі кеңестік ақша
бірліктері патшалық және ... ... ... «керенок»,
«колчаковтық» салдарлардан әлдеқайда құнсыз болды.
Национализацияланған өнеркәсіп ... ... ... ... ... жөн. Ресми
кеңестік идеология «адамзаттың алдыңғы қатарлы өкілі» – ... табы ... ... ... ... ... ... ретінде
қоғамдық танымда дамушы индивид – пролетариаттың жарқын бейнесін жасауға
тырысты. Шындығында, кейбір зерттеушілер ... ... ... ... ... күмән келтіреді [57; 48].
Национализацияланған өнеркәсіптердегі жұмысшылардың жағдайы өте ... ... ... ... ... ... орнады. Қарағанды
тау-кен өнеркәсібіндегі жұмысшылардың 1920 ж. 16 шілдедегі жиналысында азық-
түлік жетіспеушілігі себептерінен жұмысқа ... ... ... ... ... тек 1.5 пұт ұн ғана ... кейіннен ол да
тоқтатылды. Жиналыста қазақ жұмысшыларының атынан Е. Сандыбаев сөз сөйледі.
Ол қосымша ... ... ... ... тек ... әкімшілігі
жанұяларға азық-түлік берсе болғандығын мәлімдейді. ... 600 ... 500-і ... ... ... болды. Қазақ
жұмысшылары күз, көктем мезгілдерінде жұмыс істеп, қысқы азықтарын табуға
тырысты. 1920 ж. ... ... ... ... ... 1 пұт 10 фунт ұн мен 3/4 фунт ет ... Және бұл ... үнемі
беріліп отырмады. Екібастұз шахталарында цинга, ... тиф ... ... ... ... ... мен нарықтық
механизмдердің шектелуі «әскерикоммунистік» экономиканы дефициттік сипатқа
әкелді. Тұтынушы тауарлар мен киім ... орын ... 1921 ... ... ... ... ереуілге шықты. Олар киімі мен аяқ-
киіммен қамтамасыз етуді, нан мөлшерін 22 фунттан 36 ... ... ... [52; ... ... пен ... ... шаруашылық қатынастардың
натурализациялануының бір көрінісі болды. ... ... ... ірі ... ... деп есептелді. Алайда,
«әскерикоммунистік» жүйе экономикасында өзін-өзі реттеу, өндіруші-тұтынушы
мүддесіне ... ... ... ... ... 1920 ж. 1 қаңтардан ... ... ... ... ... 3000 ... 604 жұп ... 100 жұп ескі аяқ киім, 100 жұп бәтеңке, 344 ... 100 ... ... 50 ... ... Әрине бұл жеткіліксіз мөлшерде болды.
«Әскерикоммунистік» жүйенің тағы бір ...... ... мен ... ... ... деңгейде
бюрократиялануы болды. Кеңес үкіметі жеке меншікті мемлекеттендіргенмен
жаңа басқарушы органдар, комитеттердің санын ... ... ... мен ведомствоаралық мекемелер национализациялау барысында дүниеге
келді.
Өнеркәсіпті мемлекеттік басқару мекемелерінің құрылуы Қазақстанда 1920
ж. қазанда автономды ... ... ... ... ... ... ... орын өнеркәсіп бюросына берілді. ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын мекемелерге бөлінді: тау-кен өнеркәсібінің
Қазкомитеті, ... ... ... өлкелік көлік материалдық бөлімі
трамот, орман комитеті; ... ... май ... ... ... өлкелік комитеті (Казгомгосор). Қазақ өнеркәсіп бюросын 5 адамнан
құралған президиум ... ... ... өмір ... және ... ... ... экономиканы басқарумен губерниялық ХШК
айналысты. 1922 жылы ЖЭС-қа өткен кезеңде ӘСШК тек Орынбор, Ақмола, ... ... ... [2; ... пен дайын өнімнің орталықтанған таратылымы – шаруашылықтың
«әскерикоммунистік» әдісінің негізгі ... ... ... пен ... жою ... ... ... қуатты жоспарлы таратушы органға
мүдделі болды. РКФСР БХШК бойынша 1918 жылы ... ... ... Л. Н. ... ... материалдық ресурстарды пайдалану
жөніндегі комиссия құрылды. Ал Қазақстанда бұл қызметпен 1921 жылы қаңтарда
А. Д. Сабуров ... ... ... ... тұсындағы
қамтамасыз ету мен тарату бюросы айналысты. Түркістан АКСР-ында өнеркәсіпті
жоспарлы реттеу, халық ... ... ... ... ... ... ... айналысты. ОХШК ... ... ... ... азық ... көлік пен еңбек комиссариаттары ... ... ХШК мен ... ... экономикалық бөлімдері қызметін
басқаруға міндетті болды. Шамадан тыс көп ... ... ... ... ... орын ... қарама-қайшылықтар «пролетарлық-натуралдық»
экономиканың тұрақты факторларының бірі ... ... 1920 ... ... ... ... өршіді. Бір ғана Воскресенск темір
жолын бір-бірінен ... жол, депо және жол ... ... ... 84].
Жеке меншікті национализациялау мәселесінде сыртқы сауданың
национализациялануы тақырыбына тоқталу қажет. Кеңестік ... ... ... 1918 ж. ... ... ... ... капитал сыртқы сауда арқылы халық шаруашылығының маңызды салаларын
жаулап алады деп ... Бұл ... ... ... жауып,
сыртқы капиталдың ішкі нарыққа енуін тежеді.Сыртқы сауда ... ... ... сауда және ... ... [36; 593]. ... ... ... Қазақстанның оңтүстік-
шығыс және оңтүстік өлкесінің мүддесіне ... ... ... ... ... сауда мәселелерімен коммерциялық агенттік айналысты. Алайда, Жетісу
облысының кәсіподақтары мен кооперативтері ТүрОАК-нің ... ... ... ... ... ... ... тауарларды сатып
алатын болды. Күнделікті өмірде Кеңестік Түркістан үкіметі ... ... ... ... ... алмады. Азық-түлік салғырты бойынша
дайындалатын астық Бұхара, Парсы ... ... ... ... де ... Тері, темекі сынды шикізаттар контрабандалық жолмен
шекарадан шығарылды [58; 3].
1920 жылы Қызыл ... ... 4.4 млн. адам ... ... болды.
Азамат соғысы майдандарындағы әскери қимылдар аяқталған кезде большевиктік
үкімет әскери ... ... ... ... ... әскери
бөлімдерді таратпай, халық ... ... ... қабылдады.
РСФСР ХШК 29 қаңтарда 1920 ж. ... ... ... ... ... ... ... Қызыл Армия бөлімдерін жұмыс күші
ретінде ... ... ... [55; 152]. 1920 ж. 22 ... ... ... ... және әскери бөлімдерді шаруашылық
қажеттіліктеріне қолдану туралы» тезисін жариялады [59; ... ... ... ... ... ... ... азаматық соғыс пен шетел интервенциясы жылдары ең ... ... ... ... ол ... ... деген атқа ие болды, ... ... орта және ... ... ... түрде мемлекетке жалға
беру, еңбегіне алған өнімнің көп мөлшерде ұсталынып ... ... ... ... шаруашылықты басқаруды орталықтандыру,
еңбекақыны заттай беру, халық тұтынатын тауарлар мен өнімдерді таратуда
тепетеңдік ... ... ... ... және т. б. ... ... [40; 49].
Қауіпсіздік кеңесі 1920 жылы наурызда Еңбек пен Қауіпсіздік кеңесі
болып өзгертіледі. Ең алғаш Шығыс ... 3 ... 1920 жылы ... ... ... 1920 жылы мамырда Кеңестік Ресейде еңбек
жағдайына 6 армия ауыстырылды. 1920 ж. 21 ... ... ... 4
армиясы мен Волга маңы әскери округінің бөлімдері 2-ші революциялық Еңбек
армиясына біріктірілді. 2-ші ... ... ... ... ... ... саясатын жалғастыра отырып, жаңа жүйе ... ... ... игеруге тырысты. 2-ші революциялық Еңбек әскері
темір жол мен Александров-Гай-Ембі мұнай құбырын салу ... ... ... ... ... ... ... т. б. ауыр
жұмыстарға тартылды. 1920 жылы мамырда 1 армияның ... ... ... экономикалық Жиналыс (Экосо) ашылды. Оның құрамына ... ... ... ӘРК мен ... ... ... ХШК, губерниялық азық-түлік комиссариаты, башқұрт ревкомы,
Қазревком т. б. органдары мен ведомстволардың ... ... ... ... ғана емес саяси және экономикалық ұйым болды [50; 105].
Әскерді ... ... ... ... ... ... тарту еңбек саясатының негізгі факторы болды. Мысалы, 1920 жылы ... ... ... бұйрығы бойынша Александр-Гай-Ембі
линиясындағы жұмысшылар әскери қимылдар жүріп жатқан аудандарда ... ... 1921 ... ... жартысында Қазақ АКСР-ында жұмысшы
күшінің ... ... ... ... ... ... аяқталғаннан
кейін Орталық Ресей мен Украинаның ... ... ... ... жұмысшы кадрлар қажеттігі мәлімденді. Осы мақсатта ... ... ... ... ... ... ... бөліміне Қазақстаннан мобилизацияланған жанұялар
жіберілді. 1921 жылдың 1 мамырынан ... ... ... ... халық
комиссариаты бақылауына берілді. Еңбек ... ... ... ... ... ... ... мәселеде еңбек бөлімдері Қызыл
Әскердің Жұмысшы Шаруа жарғыларын басшылыққа алды. 1921 жылғы 3 наурыздағы
ЕҚК шешімімен ... ... ... негізгі және округтік басқармалар
қызметі бекітілді. ... ... ... Бас ... ... ... ... бригадалары біріктірілді. Қазақ АКСР территориясы
біртұтас округке жатты [2; 96].
Сонымен ... ... ... ... күшімен қамтамасыз ету
мәселесін шешуде ... ... мен ... ... қолданып,
тұтастай әскери бөлімдер еңбек жағдайына көшірілді. Еңбек ... ... ... ... ... ... экономикалық
бағдарламасының доктриналық ережелеріне сәйкестендірілді. Әскери ведомство
күштерін халық шаруашылығында қолдану әскерге тән ... ... ... ... ... ... ... идеялар үшін
еңбек етуге мәжбүрлеген қоғам экономикалық ... пен ... ... ... «Соғыс коммунизм» утопиясының мәні де
осында. «Соғыс коммунизм» ... ... ... асу тәжірибесінің
құқықтық негіздері түрлі декреттерде көрініс тапты. 1917 жылы ... ХШК ... ... жерді сату, сатып алу, кепілге қою т. б.
тыйым салынды. 1920 жылы 16 ... ... ... ... мен ... ... 1918 жылы 20 ... «Қалалардағы
жылжымайтын мүлікке жекеменшік құқығын алып тастау» туралы декреттер жарық
көрді [60; 15]. ... ... жеке ... мен ... ... ... ... репрессиялық террористік әдістерін қолданды.
Тәркілеу мен реквизициялау тұрғын үй мәселесін ... ... жолы ... ... ... мемлекет Кеңес үкіметінің алғашқы жылдары ... ... ... ... ... ... ... үй жағдайын жақсартуға тырысты. Бұл үшін жұмысшылар мен кеңестік
қызметкерлер нашар баспаналардан тәркіленген үйлерге ... ... жж. ... шаруашылық құжаттарында тұрғындардың жергілікті
басшылықтың заңсыз істеріне байланысты жазылған ... ... ... ж. ... жеке ... ... мен жерге байланысты басқарма
жергілікті революциялық ... ... ... ... ... ... жерлер мен қалаларда коммуналды бөлімдер
ашылды. Оның өзі бірнеше бөлімшелерден тұрды. Техникалық бөлімшелер ... су ... ... ... мен ... ... жасады. Шаруашылық бөлімшелер жерлеу бюросы, монша т. б. жұмысын
реттеді. Кварталдық комитеттер 32 ... ... ... ... кварталдар міндетіне: 1) ... ... мен ... ... 2) ... ... ... мобилизацияланған
бөлімдегі қызметін бақылау; 3) мүйізді ірі қараны есепке алу; 4) ... ... ... мен ... ... ... 5) атқару
комитеттері, милиция, еңбек бөлімдері, денсаулық сақтау т. б. ... ... ... жұмыстары кірді [60; 7-8].
Национализацияланған қала шаруашылығын басқарудың жаңа жүйесіне ... ... ... ... мен ... бөлінді. Әр учаскеге
учаскелік қараушы бекітілді. Әр үйде тұрғындар мен пәтерлерді есепке ... ... ... болды. Тұрғындардың белгілі бір тұрғын үйге
байланысты рұқсаты болуы ... ... ... ... ... жетіспеушілігінен жоғары нәтиже бермеді. Мұрағаттық
құжаттар жағдайда жеке меншікті национализациялау барысында ... ... ... нормаларға сүйенбегендігін дәлелдейді.
Тәркілеу тонаушылық сипатта жүрді. Мысалы, 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ... кеңселері мен үйлерді тәркілеуді жүзеге асырды. Лепсіде, 1918 ж.
маусымда жеке меншік иесі ... ... ... ... ... өз ... алды [2; 107]. 1918 ж. ... Сырдария облыстың
қалаларында қаржы репрессиясы жүргізілді. 1918 жылы 26 наурыз да Түркістан
атқару комитеті ... ... ... ... 1200000 ... ... шешімін қабылдады [61; 233]. Кеңес үкіметі банктерді
национализациялау мен өнеркәсіпті ... ... ... отырып,
қалталы тұрғындардың ақша айналымын бақылауға ... Осы ... ... тауар-ақша қатынасын шектеуге бағытталған декреттері халықтың
тұрмыс деңгейін төмендете отырды. Көтерме саудаға ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жауапкершілігін алғанымен, оны
жүзеге асыра алмады.
Кеңес үкіметі дағдарыстан ... бір ... ... натуралдандыру
деп есептеді. «Әскерикоммунистік» экономиканың негізгі идеяларының бірі–
жалдамалы еңбекпен ... ... алып ... болды. Жалақының орнына
қоғамдық еңбек төлемі заттай берілді. «Соғыс коммунизмнің» Қазақ АКСР ... ... ... ... ... асуы Кеңес үкіметінің
негізгі ошақтарынан алшақтығымен өлкеде отарлық саясат жүзеге асырылды.
Қорытындылай ... ... ... тәжірибесі мемлекеттік
биліктің дәстүрлі шаруашылық формаларына толық ... ... ... ... ... ... көрсетті. «Соғыс
коммунизм» саясатының әлеуметтік саладағы элементтерінің бірі – ... ... мен ... еңбегін национализациялау болды.
Кейбір марксист-теоретиктер «соғыс коммунизм» ... ... ... байланыстырды. Шын мәнінде, әлеуметтік құрылым ретінде адамға
қысымшылық көрсетуге негізделген ... ... ... ... мен экспанцияға бағыттады. Осы тұрғыда ... ...... ... ететін мәселелердің бірі болып табылады.
2 «ӘСКЕРИ КОММУНИСТІК» ЖҮЙЕНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ
САЛДАРЛАРЫ
2.1 Әлеуметтік және экономикалық дағдарыс
1918-1921 жж. әлеуметтік-экономикалық қайта ... мен ... ... ... ... ... Қазақстанның шаруашылық
құрылымын түбірімен өзгертті. «Соғыс коммунизм» саясаты қоғамдық ... ... ... ... ... натуралдық шаруашылық қатынастар
жүйесін енгізе отырып, Азамат соғысы талап еткен ... ... ... Сондықтан, «соғыс коммунизм» саясаты социалистік
қоғам орнатудың ... ... ... ... ... ... секілді Қазақстан халқы да әлеуметтік-экономикалық дағдарысты
бастан кешірді. 1927 ж. ... ... ... ... Кеңестердің VI
Жалпыхалықтық сьезінде, ... жж. ... ... ... ... ... артта қалғанын, республиканың шаруашылық
потенциалының 75% жойылғандығы атап ... [37; ... ... «әскерикоммунистік» әдісінің қиратушы әсері
өлкенің өндіргіш күштерінің негізгі қайнар көзі ... және ... ... етті. Күштеп өндірілген астық, ет және басқа да азық-
түлік ... ... ... ... ... одан ... Көптеген шаруашылықтар түрлі мемлекеттік міндеткерліктер
әсерінен дағдарысқа ұшырады.
1921-1922 жж. Қазақстандағы ... ... ... барысында, аштық әсіресе ... ... ... орын ... ... 1921 ж. ... ... құлдырауы
азық-түлік салғырты саясатының барысында ресурстардың азаюынан басталды.
Кеңестік Ресей бойынша, 1921 ж. 33 млн. халық ... ... ... егін ... ... Қазақ КСР-нан басқа, ... ... ... ... ... ... ... Вятки, Симбир, Саратов,
Царицын, Пензен, Астрахань, Уфа ... ... ... ... ... ... барлығы 36 губернияны қамтыды.
Осы облыстар «әскерикоммунистік» кезең ... ... ... бір ... ... асырды. Төменде көрсеткіш мәліметтер беріледі [62;
16].
3 Кесте
1917-1921 жж. ... ... [62; ... ... ... |1921 ж. ... |% |
| ... ... | |
| | ... | |
| | ... ... | ... |30 млн. ... ... ... ... |111 млн. ... |59,4% ... |212 млн. ... |41,1% ... |287 млн. ... |- ... |640 млн. ... |35,8% ... ... ... ... азық-түлік саясатына
әскери-саяси жағдай шеңберінде талдау жүргізсек, ... ... көзі мен ... ... ... ... Қазақ
АКСР мен Волга бойы губерниялары болды. Қазақстанда аграрлық өлке ретінде
экономикалық дағдарыс ауыл шаруашылығы мен ауыл ... ... ... ... ... көлік, еңбек және басқа да ... ... ауыл ... ... енгізді.
Азық-түлік салғырты ауыл шаруашылық егін ... ... ... азық-түлік салғырты саясатының басты ... ... ... ... өндіріс өнімінің өсіміне теріс ықпалын
тигізді. Сол себепті ауыл тұрғындары тек өздерін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... саны ... Мемлекеттің ауыл
шаруашылық өнімінің тауар нарығы қатынасына байланысты тыйым ... ... ... ... ... «Соғыс коммунизм» іс
жүзінде щаруашылық өмірдің ... мен ... ... ... ... түсірді. Қазақ АКСР-да егін алқабы 1917 ... 2/3 -ге ... Егін ... 1917 ж. – 5840, 1920 – 3075, ... 2038 мың десятина көлемінде болды [62; 9].
Мемлекеттің ауыл мен ... ... ... ... ... ... ... үнемдеуіне әкелді. Қазақстан
экономикалық қатынаста ұсақ шаруашылықты елге айналды. Бұл шаруашылықтарға
салғыртты төлеу қиынға ... ... ... көп үлесін өтейтін
дәулетті шаруашылықтар саны да ... ... ... ... ... ... көрсете бастады. Егіс алқаптарын
қысқартумен ... ... ... ... де ... ... салғыртының ауырлығынан азар болған шаруалар бидайдың ... ... ... [63; ... Кеңес мемлекетінің партиялық билігі ауыл шаруашылығының
күйреуі мен аштық «соғыс коммунизмнің» тікелей салдары болғанын мойындауға
мәжбүр ... РК(б )П ОК ... АКСР ... ... жіберген құпия
хатында үкіметтің салғыртты азық-түлігі жоқ аш халықтан да ... ... ... ... қана ... ... наны да қалмағаны туралы
баяндалады. Мемлекет натуралдық міндеткерлік жүйесін күштеп ендіре отырып,
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... асырылған
көлік мобилизациясы шаруалардың жұмыстарына қажетті материалдық базасынан
айырды. 1920 ж. ... Орал ... ... ... ... көлік міндеткерлігін өтеуші шаруашылықтың толық күйрегені туралы
мәлімдейді. Көлік ... мал мен ет ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығының құлдырауына ... ... ... ... ... ... қазақ ауылдары
туралы деректер бар. Болыстың тұрғындарының жалпы саны 5000 адам ... ... ... мал ... айналысты. 1920 ж. құрғақшылық
салдарынан жайылымдар күйреді. ... мен ... ... мақсатында
дәулетті шаруалар табындарын Торғай далаларына айдады. Жалпы алғанда,
Жетікөл ... ... ... ... ... Бөкей
губерниясында 1921 жылдың басына ... 1917 ... ... мал
басының тек 20%-ы сақталды. Жылқы мүлдем қалған жоқ. Тек түйе малы ... ... ... ... ... ... ... балық
шаруашылығындағы мемлекеттік монополияны ... ... ... ... аулауға тыйым салды. Қазақ халқы нанның орнына ... ... ... ... ... ... ... күштеп еңбек
міндеткерлігіне мобилизациялады.
Түркістан кеңестік республикасы 1917-1921 жж. жекеленген ... ... ... 21%-ға ... Бәрінен де Жетісу және Сырдария
облыстарының көшпелі қазақ тұрғындары азап ... 1920 жылы ... 7 ... мың бас мал қалды, яғни 1917 жылғы көрсеткішпен
салыстырғанда 58-ге қысқарды [53; 34]. Мал ... ... ... ... мәселесінің дағдарысын туғызды. Көліктік-материалдық бөлім
қызметі тоқтатылды. Республиканың халық шаруашылығындағы көлік қажеттілігі
... ... Мал ... ... өлкеде егін шаруашылығының
дамуы да мүмкін емес еді. ... ... ... ауыл ... ... да ... ... өтуіне мәжбүр болды. Еңбек
құралдары әскери ... мен ... ... барысында жойылды.
Большевиктік ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету төменгі көрсеткішке жетті.
Дағдарыстық жағдай егін шаруашылығынды да көрініс тапты. ... ... ... шаруашылықтарда егетін астық та келмеді.
Шаруалар репрессияның алдын алу үшін, ... ... ... де ... болды. Орал уезінде әскери бөлімдер мен азық-түлік отрядтарының
үлкен астық қорларын тәркілеуіне байланысты, ... ... егін ... пұт ... жетіспеушілігі пайда болғаны туралы ақпарат бар. Азық-
түліктің жетіспеушілігінен шаруалар ... ... ... Қазақ АКСР-на
жіберілген астық көп жағдайда көздеген ... ... ... ... Мысалы,
1921 жылы Самара губерниялық азық-түлік комиссариаты Қазақ ... 300 ... ... ... алып ... [52; 21] ... жылы ... дағдарыстық жағдайдан шығу шаралары іздестіріле
бастады. 1921 ж. 29 қаңтарда «Барлық ... ... мен ... ауыл ... ... ... ... туралы»
қаулы шығарды. 1921 ж. 29 қаңтарда Қазақ АКСР- ның ЕҚК отырысында ... ... ... ... ... қабылдады. Әр
губернияда үгіт-насихаттық егістік үштіктер құрылды. Олар егіс науқанына
үгіт-насихат жұмыстарын ... ... ... ... ... мен егін егу ... ... берілді. Алайда ауыл тұрғындары «құнды
ақыл-кеңестерді» қажет етпеді. Астық, құрал-саймандар мен ... ... егін ... жұмыстың алға басуына еш мүмкіндік бермеді
[51; 1].
Қазақстанда жүргізілген үш ... ... ... ең ... ауыр ... ... аштық болды. Қазақ статистикалық басқарма ... ... ... мәліметтері бойынша 1921 ж. ... жұт ... ... ... ... ... – 1.048.100
десятина, халық саны – 2.653.340 адамды ... ... ... қамтыды. Орынбор, Қостанай, Ақтөбе, Бөкей губернияларынан 1921 ж.
22.105.864 пұт астықтың орнына ... ... пұт ... жиналды.
Осылайша, астық жетіспеушілігі 17,5 млн. пұтты құрады. Тек Семей мен Ақмола
губернияларында ғана қанағаттанарлық астық өнімі ... ... ... үшін Қазақ АКСР губернияларындағы бір десятинадан алынатын өнімнің
орташа өлшемін келтірейік. Қалыпты жағдайда бір ... 40-60 ... пұт арпа ... Ал, Ақтөбе губерниясында бір десятинадан
0,6 пұт, Қостанайда 1,5, Орынборда 4,1, Оралда 1, ... ... ... 23,2, ... губернисында 48,4 пұт, Адай уезінен ешқандай өнім
алынбады [62; 11].
1921 ... ... егін ... өте төменгі көрсеткішті көрсетті.
Көкшетау уезінде ... ... бір ... 3 пұт ... ... ... уезінің 16 болысында егіннің жартысынан астамы
зиянкестердің әсерінен шықпай қалды. ... ... ... саны күн ... арта ... ... АКСР ... жедел шаралар
қабылдай бастады. 1921 жылы шілдеде Қазақ ОАК Меңдешевтің ... ... ... ... ... ... ұйымдастырды. Қазақ ОАК
Орталыққа Ақтөбе, Бөкей, Қостанай, Орынбор, Орал губерниялары мен ... ... ... деп ... губерния халқын азықт-үлік ... ... ... ... АКСР-на Орталықтан материалдық-қаржылық, азық-
түлік көмегі берілмеді, Мәскеу бейтараптық позицияда болды. Республикаға
«АРА» американдық ... ... ... ... ... ... ... аштық туралы нақты ... ... ... ... АКСР-дағы дағдарыс жағдайына қоғамдық назар
аударылды. «АРА» ... ... 1922 жылы ... ... ... ... ... беріле батады. 1921 ... ... 1922 ... ... 125 вагон тауар әкелінді. Соның ішінде 55000 пұт ұн, 9000
пұт күріш, 2380 пұт ... т. б. ... [2; ... ... ... ... да шетелдік қайырымдылық
қорлары қаржылық-материалдық көмек көрсетті. Менониттердің діни ... ... ... ... 10000 АҚШ ... ... ... қоғамдық ұйымдар да жәрдем берді. Коминтерн
жанындағы ашыққандарға ... ... ... жұмысшы комитеті
шетелдік жұмысшылардан келген қаржының бір ... ... АКСР ... ... ... ... Крест комитетінен 60 вагон астық
жеткізілді. Алайда елдегі жаңдай одан әрі ... ... Бір ... материалдық көмек жағдайды түбірімен ... Осы ... ... БОАК ... ОК ... Н. И. Мардаровскийдің Ақмола
және Қостанай ... ... ... ... есебінің мәні зор.
1921 жылы жасаған автордың есебінде аштықтың негізгі себептері көрсетіледі.
Алайда ол сұрапыл аштықтың негізгі себепшісі қалыптасқан ... жүйе ... ... ... жұт ... қарамастан, азық-түлікті тәркілеу
және тінту әдістері арқылы күштеп жинау шаралары жалғастырылғанын айтады.
Еңбек көлік салығын ... ... ... ережелері сақталынбай, шаруалар
қолында қағазы бар барлық кеңестік «қызметкерлерді» тасуға мәжбүр ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметіне
сенімсіздігін арттырды. Жағдайды қалыпқа келтіруде жүзеге асырылуға ... бірі ... ... ... ... ... салып,
жиналған өнімді келесі жылғы салық есебіне қалдыру деп кеңес ... ... ... ... шаруалар жөніндегі қылмыстық істерді қайта қарап,
тұтқындалғандарды босату керектігі ... ... ... ... ... тез арада орындалмаса, халық наразылығы ... ... емес ... дейін күрделенуі мүмкіндігі аталып өтіледі [52; 23].
Кейінірек, Мардаровскийдің 1921-1922 жж. Қазақ АКСР ... пен жұт ... ... ... жарық көреді. Автор АҚШ,
Канада, Батыс Еуропа елдері фермерлерінің ауыл ... ... ... ... үлгі ... көрсетеді. Мерзімді басылым
мен әдебиеттің қатаң бақылауға алынуына байланысты шаруашылық ... ... ашық айту ... ... ... ... АКСР-ның батыс
бөлігінде ахуал өте қиын болды. ... ... ... 31 ... Орал ... ... қарастырылды. Жымпиты мен Ойыл
уездеріне нанның орнына балық өнімі берілді. Орал губерниясының далаларынан
Ресей аймақтарына 30 млн. пұт ... ... ... ... Жергілікті
билік өкілдері ашыққан отбасыларға азық-түлікті біршама «дәулетті»
шаруалардың есебінен алып ... 60-150 ауыл ... ... ... ... ... ... туралы Мардаровский: «байлардың
беделін дәріптеу – коммунистік көзқарас пен кеңес мемлекетінің мүддесіне
қайшы ... – деп ... ... ... ... ... біле ... қорларын тасуды тоқтатпады. Қазақ халықтық азық-түлік
комиссаритының қызметкері Пономаренко ... ... ... ... ж. 21 маусымдағы қаулысымен Ақмола және Семей губернияларындағы барлық
астықты Орталыққа жіберу ... ... Сол ... ... Қазақ
АКСР-ның батыс аудандарына 30 вагон астық жіберу ... ... ... [2; ... ... экономика жүйесінде қазақ шаруашылығына
азық-түлік, шикізат пен жұмыс күшінің қайнар көзі ретінде қарады. ... ... ... ... ... астық тасу үшін көлік
табуды міндеттеді. Станцияда сақталған 300 пұт астықты жергілікті ашықққан
халыққа ... ... ... ... елде ... ... фактісі
тіркелді. Өліктер мен адам етін жеу көбейді. Қазақ АКСР ... ... ... ... ... етін жеу ... губерниялық халықтың
сотының арнайы сессиясында қарау қажеттігі» туралы жазады. Экономикалық
дағдарыс елдегі ... ... мен ... ... ... алып
келді. 1921 жылы мамырда ОАК өз отырысында босқындар көп ... ... ... ... ушығуы мәселесі көтерілді. Өте
ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдайда бандитизм мен әлеуметтік ... ... ... емес ... ... жж. ... ... қатынастардағы дәстүрлердің бұзылуына әкелді. 1921 ж. маусымда
Торғай губерниялық сату ... ... ... ... ... пен аштық салдарынан балаларын атқару
комитеті мекемелерінің жанына тастап кетіп жатты. Өлкеде тиф пен ... ... 1920 ж. ... Орал ... болыстары халықтың 50%-ға
тиф пен ... ... ... ... ... жж. ... ... емханалары жылусыз қалды. Емханалардың өзі эпидемия ошақтарына
айналды. Қазақ АКСР үкіметі медициналық қызмет ... ... ... ... қызметкерлерді фабрика-зауыт жұмысшыларымен
теңестірді. Қазақ жылу ... ... ... ... тек 20-15 куб.
отын жіберу тапсырмасы берілді. Өлкедегі санитарлық ... ... ... аудандардағы босқындардың келуімен күрделене түсті [52; 25].
Жұт, сұрапыл аштық, ... ... ... ... ... ... 1914 ж. Қазақ АКСР территориясында 4811662 халық болса,
1922 ж. халық саны – 3795963-ке ... ... ... ... көші-қон үрдістері күшейді. Республика басшылығы баспасөз ... ... ... жайларынан өз еркімен көшіп-қонуға тыйым салды.
Ашыққан халық ... жер ... ... ... ... Осы мақсатта елде арнайы басқарма Қазэвакуция құрылды. Алайда
бұл шаралардың нәтижесі оңды болмады. ... ... ... ... қалу үшін ... ... Түркістанға көшірілді. 1921 ж. 27 маусымда
Қазақ ОАК ... ... пен Егін ... халкомының басшысы Харков
Қазақ АКСР шаруаларына жолдауға қол ... ... ... ... одан ... ... ... көлігі жұмыстарына
бейберекетсіздік тудырып, нан мен құралды бірден ... ... ... көбейтесіздер. Қырғыз ОАК Президумы Украинаға көшу ... ... ... ... ... көшу немесе өз еркімен қоныстану
мемлекеттік сипаттағы қылмыс болып ... – деп ... ... ... ... жүзеге асыра алмады. Мысалы, 1921 ж. күзде Ақтөбе
станциясында 13000 адамға ... ... ... ... ... ... соғыс тұсында қоныс аударылған 35000-дай
босқындарды республикадан көшіру туралы Мәскеудегі Орталық ... ... ... ... мен ... 17500 бала
көшірілді. Қалған негізгі ... ... ... Бөкей губерниясында
көшпелі халықтың балаларын ұйымдастыруға жағдай болмағандықтан, оларды
көшіру жүзеге ... ... ... бойынша 1922 ж. ақпанда Қазақ АКСР-
да 408032 қараусыз балалар болды. 455 балалар ... 60000 бала ... ... ... ... ... ... аудандарынан келген ресей
шаруалары жергілікті халықтың жер учаскелерін ... ... Осы ... ... ... Ресей шаруалары Қазақстанға
қоныстандырылды. Ведомствоаралық кеңес қаулысына ... 1921 ж. ... ... 5-6 айда жұт пен ... ... ... ... 1 млн.
адамды қоныстандыру жоспарланды. Өз бетінше қоныс аударған ... ... ... одан әрі ... ... ... уездік
атқару комиметінің басшысы ... ... ... ... қоныс аударып, тонаушылық пен ... ... ... береді. Ақмола уезінде, 1921 ж. жазда ашыққандарға көмек көрсету
органының нақты емес мәліметі бойынша 74000 босқындар ... Шын ... саны ... да көп ... Қазақ АКСР территориясында босқындардың
көп келуі өлкенің географиялық жағдайымен де ... ... ... Дон, Кубань, Кронштад ... мен ... ... де ... ... ... ... саясатынан қауіптенген
қашқындар қазақ даласында бас сауғалауға тырысты. Бұл жағдай 1921-1922 жж.
большевиктерге қарсы ереуілдердің орын алуына да өз ... ... ... ... бойы мен Қазақ АКСР-ның және басқа да ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Көптеген
адамдардың санасында Ташкент нан қаласы ... ... ... Сол себепті
Қазақ АКСР ашыққан шаруалардың транзиттік ... ... ... ж. ... ... Орал губерниялық комиссариаты Қазақ АКСР ... ... ... ... ... ... губерниясынан
Ташкент бағытына нан іздеумен шыққан шаруалар Оралдың оң ... ... ... көмек сұрағандығы жазылады. Келіспеген жағдайда олар
аудандағы азық-түлік қоймалары мен мекемелерін тонайтындығын ... ... ... ... ... ... жол ... керектігін бұйырды
[51; 31]. Түркістан АКСР үкіметі ... мен ... ... қарсы күрес шараларын жүргізді. Түркістан аймағының Аймақтық
көлік ШК-ның 1921 ж. 25 ... ... ... ... шекарасына
заңсыз келгендердің барлығын 5 жылға еңбекпен ... ... ... ... ... ... ... енуіне жол берген теміржол
көлігі жұқмысшылары, ... ... т. б. ... ... ... ... Қазақ шаруалары республикадан тыс ... ... ... ... ... көшпелі шаруалары жүйесіз ... ... мен ... ... Қытай территориясына қоныс аударды
[2; 138].
Жалпы алғанда, 1921-1922 жж. шаруашылық ... ... ... ... кері ... ... 1926 ... санақ көрсеткіші
бойынша Қазақстанда қазақтар – 58.5 %, орыстар – 20.6 %, ... ... % ... 1897 ж. Жалпыресейлік санақ көрсеткішімен салыстырғанда, осы
жылдарда орыс халқының саны – 2.8 есе, басқа ұлт ... – 4.3 есе ... ... 7 %-ға өскен. Яғни, қазақ ... саны – 23.2 % ... ... – 9.6, ... халықтар – 13.7 пайызға өсті [44; 200].
Соғыс ... осы ... ... ... ... және т. б.) және ... сыймайтын адам төзгісіз экономикалық
саясат ауыл шаруашылығын дағдарысқа ұшыратты. 1914 жылдан 1922 ... ... ... екі есе (3.6 млн. десятинадан 1.6 ... ... ... ... ... үш есе азайды. Мал шаруашылығы да өте қиын
жағдайда ... 1914 ... 1922 ... ... ірі ... саны – 2.1 ... жылқы – 2 миллионға, ұсақ мал – 6.6 миллионға, түйе –300 мың ... ... мал басы осы ... 10.5 ... ... кетті.
Ауыл шаруашылығын жұтатып кеткен осындай апат елді жаппай ашаршылыққа
ұшыратты. Жергілікті жерлерден түскен ... ... ... ... ... – 445 мың ... ... – 225 мың, Оралда – ... ... – 360 мың, ... ... – 100 мың адам ашаршылыққа
ұшырады. Ал ... ... ... 2 ... 300 мың адам ... ... болды. Аштан өлу мен ауруға ұшырау, сондай-ақ халықтың
санын күрт азайтып жіберді. 1914 жылы ... ... 4811662 ... ал 1922 жылы бұл ... 3705963 ... [45; 127].
1920-1921 жж. Қазақстандағы қалыптасқан аграрлық ... және ... ауыр ... ... ... үкіметінің
экономикалық саясатына қарсы наразылығы стихиялы қарулы көтерілістің тууына
әкелді. Кеңес үкіметінің ... ... ... оны күйрету шегіне
жеткізді, бұл Кеңес үкіметіне, социалистік идеяға ... ... ... ... «Соғыс коммунизм» тәжірибесі өзінің өмірге қабілетсіз
екенін көрсетті. Сондықтан большевиктер алдында: елдегі биліктен айырылып
қалу не ... ... жаңа ... көшу ... және
оның негізін, халыққа тиімді де түсінікті экономикалық қатынастардан ... ... ... күн ... қойды. Осыған байланысты большевиктер
уақытша болса да революциялық утопиялық нормалардан шегініп, экономикалық
қатынасқа, яғни, ... ... ... өту ... қарай бастады [41; 50].
Теріс саясаттың обьективті тарихи салдарларын қарастырғанда, оның
әсіресе Қазақстан халқы үшін ауыр ... ... ... көп ... ... ... ... кезеңінен бастап өтеу
міндеттілігі ... одан әрі ... Жаңа ... ... ... саясатында қазақ өлкесінің ауылшаруашылық потенциалы мен
шикізат байлықтарын кең ауқымда ... ... ... Осы ... ... механизмінің тетіктері кеңінен қолданылды.
Мемлекеттік құрылымдардың өлкенің экономикалық негізін ... ... ... ... ... ... ... әкелді. 1921 жылы
көктемде барлық материалдық ресурстар таусылды. Онымен бірге ... ... ... мен экономикалық саясатына деген сенімсіздігі
күшейді.
1. 2 «Әскери коммунистік» жүйенің ... ... ... ... ... ... ... үкіметімен қарулы қақтығысқа әкелді. Кеңес тарихнамасында бұл күрес
кулактық бандиттік бүліктер, ұсақ ... ... деп ... 1920-1922 жж. өлкеде антикеңестік қозғалыс орын
алды. РКФСР-ның түрлі өлкелерінде де ... ... ... 1921 ... Кронштад матростарының, махновшылар мен петлюровшылердің
Украинадағы ереуілдері, Дон мен ... ... ... ... эсерлік шаруалардың, Түркістан республикасында ... орын ... АКСР ... да ... ... мен ... халықтың қарулы
қақтығыс алаңына айналды. Өндірістің ... ... ... ... 2 ... дивизиясының командирі А. Сапожков бүлігі болды. ... ... ... қарсы көзқарастар барлығын сезген Волга әскери
округінің басшылығы А. Сапожковты орнынан түсіреді. Сапожков жауап ... ж. 13 ... ... (Орынбор) көтеріліс ұйымдастырады, ол
Қазақстанның батыс өлкелерін де шарпыды. ... ... 2500 ... ... ... ... деп ... [64; 84]. Бүліктің негізгі
ұраны: «Азық-түлік салғырты жойылсын, еркін сауда ... ... ... 1920 жылы ... ... ... ... бөлімдері көтерілісті
басады, А. Сапожков Бөкей губерниясы, Новоказанка селосының маңында қаза
табады.
Солтүстік ... ірі ... бірі – ... ... ... негізгі себебі – ... ... ... 1920 ж. 20 ... ... көрген РКФСР ХКШ-
нің Сібірде артық астықты алу туралы декреті бойынша 1920 ж. 1 ... ж. ... ... 110 млн. пұт ... ... міндеттелді, бұл жалпы
одақ көлеміндегі тапсырманың 1/3 бөлігін құрады. Сібір азық-түлік ... ... ... ... ... 135 млн. пұт ... уәде ... азық-түлік науқанының соңында шаруалардан
тек 62 млн. пұт астық жиналады. ... ... уезі 1920 ж. ... бойынша белгіленген 6 млн. пұт астықтың опнына небәрі 2.5 млн. пұт
астық өткізеді. ... ... одан ... қысымға алады. 1920 ж.
қарашада Көкшетау ... 3 млн. пұт ... ... ... ... Егер
алғашқыда өңделген астық жиналса, енді өңделмеген ... ... ... ... ... 1921 ж. қаңтарда азық-түлік салғыртының тек 25%-ы
орындалды, небәрі 550 мың пұт астық жиналды. Шаруалардың шыдамы ... ... ... үшін ... ... ... көшкен кезде
шегіне жетеді [64; 83].
Көтеріліс 1921 ж. 31 ... ... ... Есіл ... Көп ... көтеріліс Көкшетау, Петропавл, Ақмола, Атбасар
уездерін де ... ... ... ... көтерілісшілер Петропавлды
жаулап, Орталық Ресейге азық-түлік тасылатын Сібір ... ... 93]. ... ... ... кеңестік мекемелер,
аудандық азық-түлік комиссариаттары, т. б. қиратылды [64; 84].
Қазақ ... ... ... ... ... ... арасына байланыс орнатты, ... ... ... шабуылдар ұйымдастырып отырды. «Әскерикоммунистік» шаруашылық
жүйесі көшпелі шаруашылықты күйзеліске ұшыратты. Ет ... ... ... ... ... жүйе жүзеге асырып отырған
мобилизация мен көлік міндеткерлігі ... ... ... одан ... ... ... комиссариатының мүшесі Ф. В. Вороновтың РК(б)П
ОК-не жазған хатында: «Кеңестік шаралардың ауыртпалығы орыс емес, ... ... ... ... деп жазады [64; 84].
Жергілікті жерлерде партиялық кеңестік органдар бүліктердің алдын алу
шараларын жүргізді. ... мен ... ... қатарына алынып, елде
төтенше жағдай жарияланды. Әскери революциялық ... ... П. ... ... ... ... тексеру мен қарсылық көрсеткендерді
орындарында ату тапсырмасы берілді. Көтерілістің таралуын ... ... ... ... ... алу әдісі кең қолданылды. ... ... ... ... бөлім бастығы Ганилевичтің бұйрығында
әр атылған коммунист, ... ... ... кеңестік қызметкер үшін он
тұтқын атылатындығы және осы хабарландыруды жасыруға тырысқандарды ату
жазасына ... ... ... [51; ... ... ... ... берді. Көтерілісті басу үшін РК(б)П ОК
мен РКФСР қарулы күштерінің Бас ... ... ... ... ... жаяу ... ... кавбригада, 121-ші және 122-ші
кавполктарды, 4 ... ... 1921 ж. ... ... ... ... ... басылады. Әсіресе казактар аяусыз
репрессияға ұшырайды. Көкшетау аймағының өзінде 9 ... ... [64; ... әртүрлі өлкелерінде орын алған большевиктерге қарсы
баскөтерулер шаруашылық саясатқа ... ... ... ... бірге көтеріліске Орынбор, Орал, Сібір әскери казактары да
қатысты. ... ... ... ... ... ғана ... өлкедегі иеліктері мен сословиелік дәрежесін сақтап қалу үшін
күресті. Сонымен қатар казактардың ... ... ... 1920 ж.
қазанда Қазақ АКСР-ның құрылуы да күшейтті. 1921 ж. ... ... ... ... ... ... ... республиканың
құрылуымен келіспейтіндігін мәлімдейді. Казактар «Кирреспублика ... ... ... ... ұран ... ... диктатурасы мен
мемлекеттік міндеткерліктер қазақ халқын ... ... ... ... ... ... ... губерниясында Аистов, Охранюк,
Ақтөбеде Глазунов, Орал мен ... ... ... ... және ... ... мекемелер мен азық-түлік ... ... ... қатары жергілікті тұрғындар мен қызыләскерліктермен толығып отырды.
Ақмола губерниясында үкіметке қарсы Кожедуб басқарған Щучье және Қотыркөл
станицаларының тұрғындарынан ... ... ... ... ... ... Есіл, Петропавл көтерілісінің мүшелері де болды. Кожедубты
жергілікті тұрғындар да қолдады. Ақмола губерниясының ... ... ... ж. 10 ... ... «Бандитизммен уланған халыққа қарсы әскери
операцияларды жүргізуде репрессиялық ... ... ... Бұл үшін ... ... ... адамдарды тұтқынға
алып, қалған халыққа ... ... ... тұтқындарды ату
жазасына кесілетіндігін ескертеді [51; 71].
Төтенше комитеттің құпия ... ... ... ... ... ... Қостанай губерниясында 20000-ға ... ... ... ... ... жазылады. Охрянюк отряды Уркач
ауылын жаулап, ... пен ... ... ... кетеді. 28 маусымда № 12
Наурызым болысының ауылына шабуыл жасайды. Осыдан ... ... ... ... ... дайындалған астықты тәркілеу туралы өтініш
білдіреді. Бұл өтінішке жауап ретінде республиканың азық-түлік ... «Осы ... ... ... беру» туралы тапсырма береді. Осылайша
үкімет халықтың ... ... ... ... тұрғындар азық-түлік
тасылатын және сақталатын теміржол мен станцияларға шабуыл жасады. 1921 ж.
шілдеде ағайынды Габзелимовтердің ... ... ... ... ... ... поездар тиелді. Ақмола губерниясында Петропавл-Көкшетау
теміржолында жарылыс ұйымдастырылды.
Республиканың батыс өлкесіндегі ірі көтерілістердің бірін ... ... ... ... ... «Халық бостандығы» деп атады.
1921 ж. аяғы -1922 ж. ... ... саны – 3000 ... ... ... Орал ... қазақтар және олардың қатарынан қосылған
қызыләскерліктер болды. 3 полк пен ... ... ... ... ... олар қалыптасқан жүйені құлатуға
шақырды, коммунистерді азаматтардың еркіндігі мен құқықтары бұзылғандығы
үшін ... ... ... мен ... эсерлік сипатта болды: «Барлық
орыс халқына Ұлы Ақпан революциясы принциптері бойынша Еркіндік, ... - деп ... ... ... ... Ақтөбе, Орал, Бөкей
губерниялары территориясын қамтыды. 1922 ж. ... ... ... [2; ... ж. ... ... ... территориясында көтерілістер
орын алды, «соғыс коммунизм» ... ... ... ... ... ... ... Ресейдегі қарулы қақтығыстармен ұласты.
Омск, ... ... ... ... ... ... ... оған Токарев басшылық етті. Семей губерниясында Токарев
отрядынан басқа Самара, Орынбор губернияларының көтерілісшілер отрядтары да
болды. Большевиктер қалыптасқан ... ... ... ... мен
оның агенттерінен көрді. Шын ... ... ... ... ... ереуілдердің орын алуына ықпал етті. 1921 ж.
наурыз-сәуірде Порт-Артур, ... ... ... ... ... ... ... кездесуінде өтті. Челябинск, Петропавл, Омск,
Новониколаевск, Чита қалаларын алу жоспарланды. ... және ... ... ... ... ... кадрлары болды
[66; 127].
Кейбір зерттеушілер Қазақстандағы ... ... ... ... ... Алайда, ауыл мен деревняларда орын алған
қарсылықтардың негізгі себебі – мемлекеттің экономикалық ... мен ... ... ... большевиктердің саяси қарсыластары өз мүддесіне
пайдалануға тырысты.
Түркістан республикасына ... ... ... ... ошақтары пайда болды. 1920 ж. қарашада Жетісу облысының Нарын
уезін көтерілісшілер ... ... ... ... – 1920 ж. 23 ... ... комиссариаты бұйрығымен міндеттелген 500 мың пұт
бидай, 8.5 мың бас ұсақ мал, 2000 бас ... ірі ... 255.5 мың ... ... ... 1921 ж. ... Қазақ АКСР-нің ВЧК жазбаларында
Семей губерниясында 2000-дай әйелдер мен балалардан құралған ... бар ... ... ... жүйеге қарсы
бағытталған барлық ереуілдер аяусыз ... Шын ... ... мен ... ... ... ... мүмкін
болмады. Қазіргі Қазақстан тарих ғылымының өкілдерінің пікірлері обьективті
болып табылады. ... ... ... негізі – шаруалардан
тұрды, қозғаушы күші – идеологиялық мотивтер емес, ауыл ... ... ... келетін «соғыс коммунизмі» саясатына
қарсылық болды [39; 11-12]. ... ... ... ... ... ... ... «Біздің ең қауіпті жауымыз ... ... ... ... ... ... ... – ұсақ
кулактар, меншік иелері» деп мәлімдеді [3; 235].
Осы тұста Қазақ ... ... мен ... ... туралы мұрағат материалдары қызығушылық туғызады. Көкшетау
түрмесінде 1921 ж. 1 ... 242 ... 200-і ... ... ... ... ... саны өсті. Петропавл канцлагерінде 1921 ж. 1
қазанынан бастап еңбекке ... 242 ... ... үшін тұтқындалды, оның 166-сы – шаруалар болды. Елек
канцлагерлеріндегі 319 ... 107-сі ... үшін ... ... ... ... қаулысымен 1919 ж. 11 сәуірде құрылды. Кейінірек,
сталиндік жүйемен модерницалияланған лагерлер – ГУЛАГ – ... ... ... Революциялық әскери трибунал мен ТК-тің ... үшін ... саны ... айынан 1921 ж. желтоқсанына
дейін өскендігі байқалды. Қазақ АКСР-дағы түрмелер мен ... ... ... көтеріліске қатысқан, азық-түлік ... үшін ... ... құрады. Жалпы алғанда, өлкедегі
саяси жағдай ... ... өз ... ... тұра ... күштеуге негізделген шараларының тиімсіздігі көріне бастайды.
Қазақ АКСР-ның барлық ... 1921 ж. ... ... ... ... ... ... көп бөлігі көтерілісшілер
отрядтарының билігінде болды.
Стихиялық көтерілісшілерге қарсы күресте бандитизммен күрес ... ... Оның ... ... ... пен әскери басқарма
өкілдері кірді. Бұл ... ... ... айқындаумен айналысты.
ВЧК жазбасында Ақмола уезінің болыстарында қызыләскерліктер тонаушылықпен
айналысып, 32 ... ... ... ... ... ... 1921 жылы ... соғысының майдандарындағы әскери қимылдар
тоқтағанына қарамастан, кеңес үкіметі қаруландыруды одан әрі ... Ішкі ... ... ... ... Шаруашылықтың
«әскерикоммунистік» тәсілдері ... ... ... деңгейін
түбірімен өзгертті. Қызыл әскерден бөлек НКВД, ВЧК-ның өз әскері, ... ... ... жол мен су жолдарындағы «революциялық заңдылықты»
қамтамасыз ету мақсатында ВОХР – ішкі ... ... ВНУС – ішкі ... ... ... ... уездік, губерниялық қалаларында, теміржол
станцияларында, жұмысшылар поселкелеріндегі милиция органдары күшейтілді.
Бұл қуатты аппарат ... ... ... ... ... ... отыруға тиісті болды [2; 157].
Қарсылық ереуілдерімен күресуге ЧОН ерекше нұсқаулар бөлімі ... ... Олар ... ... ... ... белгілі бір нұсқауларға
байланысты құрылды. Саяси дағдарыстың негізгі себептері туралы сол ... ... ... ... ... нәтижесінде билікке әртүрлі әлеуметтік
топ мүшелері келді. Көпшілігі ... ... жеке ... ... ... ... тарихшысы Е. Г. Гимпельсон бұл ... ... ... – саяси шыдамсыздығы мен максимализмі болды. Бізбен бірге
болмағандар – ... ... ... ... ... ... – деп ... [33; 27].
«Соғыс коммунизмі» кезеңінің тағы бір ...... ... ... ... мен ... ... қарсы
күресте «революциялық әділеттік» пен ... ... ... Сот, ... ... ... органдарын большевиктік
үкіметтің төтенше органдары (ВЧК, ревтрибунал, үштіктер) алмастырды. Жаңа
басшылық органдарында ... ... ... ... ... ... ... өзі қоғамның әлеуметтік белгісі бойынша
ыдырауына әкелді. Қазақстанда жоспарлы шаруашылықтың ... ... ... бағыт алды. Далалық өлке мен Түркістан республикасының
жергілікті халқы қанаудың біртұтас обьектісі ретінде қаралды. ... ... және ... ... өзекті мәселелерді көтере бастады
[67; 112]. Ахмет ... ... ... ісі ... баспа органы
– «Жизнь национальности» басылымында «Революция және қырғыздар» ... ... ... ... ... ... 1917 ж. ... төңкерісін қалай
қарсы алғандығы туралы баяндалады. «Қазан төңкерісі қырғыздардың үрейін
туғызды. Ресейдің ... ... ... ... ... ... қырғыздарға белгісіз болды. Шеткері аймақтарда ол күштеу,
тонау мен биліктің өзіндік диктатурасымен жүзеге асты. Қысқаша ... ... ... ... ... толық анархия сипатында
болды», – деп жазады. А. Байтұрсынов бұрын патша шенеуніктері ... ... атын ... ... ... тәртіпсіздік орнатып
жатқандығын атап өтеді [2; 163].
Қазақстандағы саяси жағдайды бейнелейтін маңызды құжаттардың бірі – Т.
Сидельниковтың В. И. ... ... хаты ... ... Автор көптеген
мемлекеттік қызметкерлер өз әрекеттерімен өлкенің жергілікті тұрғындарын
кеңес үкіметіне қарсы қойды. Т. ... ... ... «коммунизм
прапорщиктері» партияны жоғары мәртебелі каста, ал билікті «әскери ... ... ... ... мен ... ... ... даулы мәселелерді шешуде заңды бейбіт ... ... [68; ... ... комитеті уезд халқын қорқытып ... ... ... ... атылды. Национализация сылтауымен қала
тұрғындарынан үй, ... ... жеке ... ... ... ... жүйеде жаңа әлеуметтік күштердің билікке келуі саяси фактормен
айқындалды. Жергілікті кеңес үкіметі басқармаларының қызметкерлері бұрынғы
отарлық ... ... ... ... ... ... жүйесінің орталықтануын әсірелеп көрсетті. Билік
өкілдері тәркілеу және реквизициялау әдістері арқылы ... ... ... тарихнамалық стереотип қоғамдық танымда «батырлық кезеңнің»
большевиктік басшысының аскеттік-пуритандық бейнесін жасады. Қазақстандағы
саяси және ... ... ... ... ... ... бір
үзіндісі болды. Билеуші жүйе мен халық арасындағы келіспеушілікті күштеу
әдісімен ғана шешуге ... анық ... ... ... саясаттың негізгі принциптері жөнінде партия ішінде
пікір-талас жүрді. Партиядағы даулардың өткір және ашық ... ... ... ... ... болып табылады.
Большевиктер экономикалық және саяси дағдарыстан шығудың жолдарын іздестіре
бастады. Партия мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... беруді жақтады. Алайда бұл жол мемлекетте
азамат соғысын өршітіп, кеңес ... ... ... ... Екінші
жағынан, большевиктер қарсыластарының 1917 ж. ... ... ... қайтару, Құрылтай жиналысын шақыру талаптарын
орындай алмады. ... бұл ... ... саясат, экономика,
идеологиядағы ықпалына кері әсерін тигізер еді. Осы жағдайда билеуші топ
«соғыс ... ... ... ... бас ... мәжбүр
болды. Ең алдымен азық-түлік салғырты шектелген ... ... және ... міндеткерлігі жойылды.
1920-1922 жж. көтерілістер сипаты, қозғаушы күші, негізгі ... ... және ... ... жүйенің орнауына
қарсы бағытталған көтерілістер болды. Көтерілісшілер қатарына қылмыскерлер
де қосылды. «Соғыс коммунизм» саясаты ... ... пен ... ... ... қиын ... тірі қалу үшін тонау, ұрлықпен
айналысуға мәжбүр болды [43; ... ... ... ... ... 1921 жылы ... өткен
РК(б)П-ның X сьезінде шаруашылық саясатының өзгерісі ... ... ... ... ... ... утопия идеясынан бас тарту,
қалыпты экономикалық ... ... көшу – ... ... ... мен ... саяси дағдарыстан шығудың кепілі болып есептелді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... ... ... тарихы тарихнамаға кең ауқымды
мәселе ретінде енді. Мәселенің негізгі ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы «әскерикоммунистік»
шаруашылық моделінің мәні кеңес ... ... ... ғана
емес, патшалық Ресейдің тарихи даму ... ... ... ... ... ... шаралар мен күштеуге негізделген
экономикалық жүйе қалыптасты. «Соғыс коммунизм» ... ... ... ... ... ... жж. экономикалық
саясатынан туындады.
Азамат соғысы қазақ халқы мен Қазақстанның көпұлтты халықтарына шексіз
қайғы-қасірет әкелді. Азамат ... ... ... ... ... ... жұмылдыру мақсатымен төтенше шаралар, яғни
«әскери ... ... ... Осы саясаттың негізінде нарықтық,
тауар-ақша қатынастарына шектеу салынып, ... ... ... ... бұйрық нұсқау берушілік пен әміршілдік жүйе ... ... ... ... ... тұрпайы күйге келтіру, оның
барлық саласына теңдесі жоқ мемлекеттік ... ... ... көшу т. б. ... бәрі ... ... идеясының
іске асуы ретінде түсіндірілді.
Большевиктердің жоспарлы шаруашылық жүйесі құрылымының ... ... ... монополиясы мен оларды шаруалардан
салғырт түрінде алу құрады. Кеңес үкіметінің қарулы күштеуге негізделген
азық-түлік диктатурасы ... ... 1920 ... ... ... ... бастады. Азық-түлік салғырты ұсақ тауар
өндірушілерге кері әсерін ... ... ... ... ... мүддесіне ықпал етті. Бұл сол кезеңдегі билікте бұрынғы
отарлық ... ... ... ... де байланысты. Қазақ
ауылдарында ауылшаруашылық ... ... ... ашық тонауға ұласты.
Қазақстанның мал шаруашылықты ... ... ... 1920 ж. ... ... ... ет салғырты ауыр тиді. Аграрлық азық-түлік
саласындағы негізгі ... шара ... ... ... шаруашылықтар қызметіне өзгеріс енгізді. Ауыл шаруашылығындағы шаралар
егіс көлемін ... ... Бұл ... ... ... кері әсерін тигізді.
Ауыл шаруашылығында «соғыс коммунизм» саясаты ауыл шаруашылығы
өнімдерін ... ... ... ... ... ... ... өнімдері қолма-қол тәркіленді. 1920 жылы
мамырдың ... ... ... ... ... нұсқаудың
негізінде азық-түлік диктатурасы қалыптасты. Нұсқау бойынша 1920-1921
жылдары жүргізілген азық-түлік науқанында ... 110 млн. пұт мал ... ... ... оның 35 млн. ... яғни ... бірі солтүстік-шығыс
Қазақстанның үлесіне тиді. Осындай шындыққа ... ... ... да жүктелді. Ауылдарда, деревнялар мен станицаларда мемлекеттік
күштеу саясатына наразылық күшейді. 1920 жылы ... ... ... жойылсын» деген ұрандармен Қазақстанның көптеген
аймақтарында бүлік шықты. 1920 жылы ... ... ... ... қарсы ірі көтерілістер болып, бұл аудандар 10 мың «халық
көтерілісшілері әскері» ... ... 1921 жылы ... ... ... ... ... мен Солтүстік Қазақстан өңірін қамтыды. Оған
қатысушылардың саны 30 мыңға жетті.
Қазақстан ... ауыл ... ... ... ... мен түрлері қалыптасты. Кеңес ... ... ... салық табиғи міндеткерлік жүйесі: азық-түлік салғырты,
еңбек, әскери көлік міндеткерлігімен алмастырылды. ... ... ... ... тиді. Себебі, біріншіден, аграрлық елдегі
халықтың басым көпшілігін шаруалар ... ... ... ... болды. Шаруалардан азық-түлікті күштеп жинау мен еңбек
міндеткерлігіне негізделген «соғыс ... ... ауыл ... ... ... мен ... ... алып келді. Халық шаруашылығын милитаризациялау, экономикада
әміршілдік жүйенің ... ... ... ... ... ... бұқараның қайыршылануы, осының бәрі ... ... ... Кеңестердің социалистік қоғамды басқару ... ... ... саясаты аясындағы азық-түлік ... ... ... бірі – натуралды еңбек міндеткерлігі болды.
Өлкедегі натуралды міндеткерліктерді жүргізу принциптері мен ... ... ... ... ... ... ... Осы тұста жаңа
саяси жүйе Қазақстанның жергілікті халқын қанаудың біртұтас обьектісі
ретінде қарастырды. ... ... ... ... бір ... ... деп есептеді. «Әскерикоммунистік» ... ... бірі – ... ... ... жалақыны алып тастау болды.
Жалақының ... ... ... ... ... ... ... Қазақ АКСР мен Түркістан Кеңестік ... ... асуы ... ... ... ... ... отарлық саясат жүзеге асырылды. Теріс ... ... ... ... оның ... ... ... үшін ауыр
тигенін көреміз. Халықтың көп бөлігінің міндеткерлікті бірінші ... ... ... өтеу ... ... одан әрі күрделендірді.
Жаңа отарлық орталық өзінің экономикалық саясатында қазақ ... ... мен ... ... кең ... ... ... Осы мақсатта «әскерикоммунистік» шаруашылық механизмінің
тетіктері кең ... ... ... ... экономикалық
негізін құрайтын ұсақ шаруашылықтарға жасаған қысымы, олардың толық
күйреуіне ... 1921 жылы ... ... ... ресурстар таусылды.
Онымен бірге Қазақстан халқының Кеңес ... мен ... ... ... ... ... осы жылдардағы түрлі табиғат апаттары (қуаңшылық
және т. б.) және ақылға сыймайтын адам төзгісіз ... ... ... ... ... 1914 жылдан 1922 жылға дейін егістік
алқабы екі есе (3.6 млн. ... 1.6 ... ... ... жалпы түсімі үш есе азайды. Мал шаруашылығы да өте қиын жағдайда
қалды. 1914 жылдан 1922 ... ... ірі ... саны – 2.1 миллион басқа,
жылқы – 2 миллионға, ұсақ мал – 6.6 ... түйе –300 мың ... ... мал басы осы ... 10.5 миллионға кеміп кетті.
Ауыл шаруашылығын жұтатып кеткен осындай апат елді жаппай ашаршылыққа
ұшыратты. ... ... ... уезд ... қорқытып басқаруға
тырысты. Қарсы шыққандардың барлығы атылды. Национализация сылтауымен қала
тұрғындарынан үй, ... ... жеке ... тартып алынды.
«Әскерикоммунистік» жүйеде жаңа әлеуметтік күштердің билікке ... ... ... ... ... ... басқармаларының
қызметкерлері бұрынғы отарлық әкімшілік шенеуніктерінен тағайындалды.
Кеңестік тарихнама мемлекеттік ... ... ... ... ... өкілдері тәркілеу және реквизициялау әдістері арқылы
жергілікті тұрғындарды тонады. ... ... ... ... ... кезеңнің» большевиктік басшысының аскеттік-пуритандық
бейнесін жасады. Қазақстандағы саяси және ... ... ... ... ... бір ... болды. Билеуші жүйе мен халық
арасындағы келіспеушілікті күштеу ... ғана ... ... анық
көрінді. 1920-1921 жж. «әскерикоммунистік» саясаттың негізгі ... ... ... ... ... Партиядағы даулардың өткір және
ашық ... ... ... ... ... ... ... Большевиктер экономикалық және саяси дағдарыстан шығудың жолдарын
іздестіре бастады. Партия мүшелерінің ... ... ... ... коммунизм» саясатын жалғастыра беруді жақтады. Алайда бұл ... ... ... ... ... үкіметінің ыдырау қаупін туғызды.
Екінші жағынан, большевиктер қарсыластарының 1917 ж. ... ... ... ... ... жиналысын шақыру талаптарын
орындай алмады. Себебі бұл большевиктік ... ... ... ықпалына кері әсерін тигізер еді. Осы ... ... ... коммунизм» саясатының негізгі принциптерінен бас тартуға ... Ең ... ... ... шектелген азық-түлік салығына
алмастырылды және еңбек міндеткерлігі жойылды.
Кеңес үкіметі 1921 жылы ... ... ... X ... ... өзгерісі туралы жариялайды. Жаңа экономикалық
саясатқа көшу, тауарсыз утопия идеясынан бас ... ... ... қатынастарына көшу – халық шаруашылығын қалпына келтіру мен
өткір саяси ... ... ... болып есептелді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Богданов А. А. ... ... ... ... лет. – М. ... 1990. – 477 c.
2. Медеубаев Е. Политика «Военного коммунизма» в Казахстане (1918-1921
гг.). Дис. ... ист. ... ... рук.: А. С. ... К. ... – А. 1999. – 180 ... ... В. И. Полное собрание сочинении. – М. : Политиздат, 1974 - Т.
43. – 561 с.
4. ... Л. Н. ... ... ... русской революции (Опыт
анализа так называемого «военного коммунизма»).– М.: Госиздат, 1924. –
250 с.
5. Ларин Ю. Государственный ... ... ... в ... 1914-
1918 гг. – М. - Л.: Госиздат, 1928. – 293 с.
6. Кузовков Д. Основные моменты ... и ... ... – М.: Издательство Ком. Академии, 1925. – 111 с.
7. Квиринг Э. Очерки развития промышленности ... ... гг. – ... 1929. – 231 с.
8. Милютин В. История экономического развития СССР (1917-1927) – ... 1920. – 360 ... ... В. ... и ... ... СССР. – М.: Госиздат,
1926. – 456 с.
10. Фрумкин М. Товарообмен в период ... ... ... – 1929. - № 11.- 128 ... Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана). – А.: ... – 272 ... ... хозяйственной жизни Туркестанской республики. – ... ... 1921. – 544 ... ... Т. ... и ... население Туркестана (Сб. главнейших
статей, докладов, речей и тезисов) – Ташкент.: Госиздат УзССР, 1925. –
Ч. 1. – 218 ... ... Н. ... тұлғалар. – А.: Қазақстан баспасы, 1997. – 336 б.
15. Брайнин С., Шафиро Ш. Первые шаги ... в ...... 1934. – 89 ... Чокай М. Туркестан под властью Советов. – А.: Айкап, 1993. – 160 с.
17. ... А. В., ... М. Н. Семь лет ... ... М.: ... ... 1925. – 213 с.
18. Сталин И. В. Сочинения. Т. 11. 1928 – март 1929/ ... ... при ЦК ВКП (б). – М.: ... 1953. – 381 ... ... ВКП (б). Краткий курс. – М.: Политиздат, 1938. – 260 ... ... А. ... ... ... ... – 1939. № 9. ... Лященко П. И. История народного хозяйства СССР. – М.: ... – Т. 3.- 644 ... ... И. П. ... ... экономики. 1917-1920 гг. – М.:
Госполитиздат, 1956. – 504 с.
23. Челяпов И. Почему партия ... ... ... коммунизма. –
М.: Госполитиздат, 1959. 47 с.
24. Авдаков Ю. К. Народное хозяйство в период иностранной интервенции ... ... ... гг.) – М.: ... ... ... ин - та, 1959. – 321 с.
25. Баевский Д. А. ... по ... ... ... ... ... войны. – М.: Изд. АН СССР, 1957. – 447 с.
26. Дахшлейгер Г. Ф. К вопросу о ... в ... ... ... ... истории. фил. экон. и права. – 1955.- вып. 2. – с. ... ... П. И. ... ... ... о ... контроле в
промышленности Казахстана //Вестник АН КазССР. – 1960.- № 4. – с. ... ... Т. ... и ... ... власти в Казахстане. –
А.: Изд. АН ... 1961. – 528 ... ... А. С. ... строительство в Казахстане в ... ... – А.: ... 1966. – 308 ... ... А. ... и ... рабочего класса в Казахстане. –
А.: Наука, 1966. – 244 ... ... К. ... ... в Казахстане. – А.: Наука, 1987. –
238 с.
32. Кадиев Б. ... ... и ... ... ... ... Дис. канд. – А.: 1974. – 180 с.
33. Гимпельсон Е. Г. «Военный ... ... ... идеология.
– М.: Мысль, 1973. – 296 с.
34. Амбарцумов Е. А. Анализ В. И. Лениным причин ... 1921 г. и ... из него ... ... – 1984. - № 4.- с. 15-30.
35. Пайпс Р. Русская революция. – М.: ... 1994. – Т. 2. – 584 ... Карр Э. ... ... России. 1917-1923 гг. – М.: Прогресс, ... – Т. 2. – 763 ... ... Ш. ... ... советской власти в казахстанском
регионе. 1917-1926 гг. //Вопросы истории. – 1997. - № 6. – с. ... ... О. ... ... Қоғамдық-саяси және мемлекеттік
қызметі. – А.: Қазақстан баспасы, 1994. – 448 ... ... Ж. Б. ... ... ... ... Университет Туран, 1997. – 358 с.
40. Гривенная Л. А. «Еңбек етпеген ішіп-жемейді» (Солтүстік ... ... жж. ... ... ... ... еңбекке бағындыру
туралы) //Отан тарихы = Отечественная ... 2005. - № 2. – ... ... Ф. А. Жаңа экономикалық саясат тұсындағы Қазақстандағы
қоғамдық-саяси өмір ... жж.) ... ... ... А. – 2004. – 50-53 ... ... А. Жаңа ... саясат кеңестік және отандық
тарихнамада //Отан тарихы = Отечественная история. – 2006. - № 4. ... ... ... Е. ... ... ... ... как главная предпосылка перехода к нэпу
//ҚазМу Хабаршысы. Тарих ... = ... ... Серия историческая,
№ 9. – 115-117 бб.
44. История Казахстана. Очерк. – А.: ... 1993. – 273 ... ... Г. К. Қазақстан тарихы: Оқулық. - Алматы: ... – 320 ... ... М. И. ... за ... ... ... партии и Советского государства в годы гражданской
войны (1917-1920) – М.: Мысль, 1971. – 245 ... ... ... по ... 2-ому Всекиргизскому съезду
Советов о деятольности КирНКП за время с 21 ... 1920 г. По ... 1921 г. – ... Б. и., 1922. – 78 с.
48. Сб. Стат. Сведений по ... ССР. ... гг. – М.: ЦСУ, 1924. – ... КПСС и ... правительство о Казахстане. 1917-1977 гг. Сб. док. и
мат. – А.: Казахстан, 1978. – 396 ... ҚР ОММ, 14 қ., 3 тіз., 9 іс. – 1- 105 ... ҚР ОММ, 30 қ., 1 тіз., 2 іс. – 1-172 ... ҚР ОММ, 224 қ., 1 тіз., 6 іс. – 1-40 ... ... одеятельности Туркестанского Совета за февраль-октябрь 1921 г.-
Ташк. Турк. ЭКОСО, 1922. – 118 ... ... И. ... ... ... ... //Новый мир. – 1989. № 2.-
С.220-226.
55. Берхин И.Б.Экономическая политика Советского ... в ... ... ... – М.: ... 1970. - 239 ... ҚР ОММ, 14 қ., 3 тіз., 15 іс. – 1-95 бб.
57. ... В. П. ... и ... ... ... //Отан тарихы = Отечественная история. - 1997. - № 2. - С. 45-
49.
58. Народное хозяйство Туркестана, № 4, 1920. ... 9 ... ... март-апрель 1920 г. Протоколы. – М.: Госполитиздат,
1960. – 535 с.
60. ҚР ОММ, 878 қ., 1 тіз., 5 іс. – 1-16 ... ... З. В. ... за ... и ... Советской власти в
Сыр-Дарьинской области 1917-1918 гг.: Дис. канд. – А.: 1952. – 182 ... ... Н. И. ... в ... и ... с ... 1922. – 116 с.
63. Булдаков В. П., Кабанов В. В. «Военный коммунизм»: идеология ... ... ... истории. – 1990. - № 3 – С. 40-44.
64. ... ... ... – 1991. - № 10. – С. ... ... Д. Л. ... антисоветского подполья в СССР. – М.:
Политиздат, 1986. - кн. 2. – 396 ... ... П. Ф. ... милиция Сибири. – Омск: Зап.-Сиб. Книжное
изд-во, 1967. – 291 с.
67. Садвакасов С. ... о ... дел на ... в ... ... Казахстана. Сб. док. и мат. (Сост. Каражанов К. С.,
Такенов А. С.) – Т. 1. – А.: ... 1998. – 312 ... ... ... ... ... (Письмо Т. Седельникова пролетарскому
вождю)// Мысль.- 1993. - № 7. - С. 79-80.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық ұғымдар168 бет
Aктивті және пассивті операциялар, олардың банктің қызметіндегі ролі мен орны29 бет
«АТФ банк» акционерлік қоғамының қызмет нәтижелерін талдау35 бет
«Казкоммерцбанк» АҚ-ның қаржылық экономикалық жағдайын талдау73 бет
Акционерлік қоғам формасындағы ұйымның ресуртарын қолдануын бағалау87 бет
Ағылшын тілін оқыту технологиялары74 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды пайдалану4 бет
Біріккен маркетингтік коммуникация жүйесі37 бет
Байланыс желілері және олардың классификациясы20 бет
Банк активтерін басқару, жетілдіру мәселелері34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь