Ежелгі вавилон патшалығының өрлеуі. Хаммурапи заңдары бойынша Ежелгі Вавилонның экономикасы мен әлеуметтік дамуына талдау жасау

Кіріспе
І Тарау. Ежелгі Вавилон патшалығының өрлеуі.
1.1. Б.з.д. ІІ мыңжылдықтағы Қосөзенде орын алған саяси бытыраңқылық.
1.2. Ежелгі Вавилон патшалығының Қосөзендегі саяси үстемдікке ие болуы.
1.3. Ежелгі Ассирия мен Хетт патшалығының саяси тарихы.

ІІ Тарау. Хаммурапи заңдары бойынша Ежелгі Вавилонның экономикасы мен әлеуметтік дамуына талдау жасау.
2.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
2.2. Ежелгі Вавилонның қоғамы және оның әлеуметтік құрылымы.
2.3. Ассирия мен Хетт заңдары.
2.4. Ежелгі Шығыс елдерінің заңдарын мектепте оқыту әдістемесі.



ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Ежелгі дүние тарихы – ең бірінші таптық қоғамның пайда болу, өсу, даму және құлауының тарихы. Бірінші тапқа бөліну, таптық езу, қанаушылық, құл иеленуші қоғамда: меншік иесі, құл иесі – толық құқықты еріктілер мен еріксіз, өзі біреудің меншігі болған құлдар арасында болды, ежелгі дүние тарихы осы құл иеленуші қоғамның, құл иеленуші елдердің (Шығыстық, Батыстық), мемлекеттердің тарихы.
Ежелгі дүние тарихын оқығанда осы құл иеленуші қоғамның, таптық қоғамның қалай пайда болғанын, қандай түрде болғанын, әр елдер үшін өзіндік қандай ерекшеліктерінің, өзгешеліктерінің, әлеуметтік – экономикалық және саяси дамудағы айырмашылықтардың немен байланысты болғанын түсіну жалпы заңдылықтарды аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам қоғамының даму процесіндегі көптеген күрделі мәселелерді экономикасының дамуындағы, саяси биліктің түрлеріндегі айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын болар еді.
Құл иеленуші қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму дәрежесіне қарай: төмеңгі, жоғарғы екі сатысы болды. Бірінші төмеңгі сатысы – шығыстық патриархалдық құлдық деп аталды. Онда құл негізгі өндіргіш күш емес, негізгі өндіруші күш ерікті қауым мүшелері – шаруалар, жаулап алған елдердің бағынышты тұрғындары /түрліше салықтар төлеп, көптеген міндеткерліктер атқаратын/ қаналушы тап, мұнда құлдардың еңбегі шаруашылықта қосымша орында ғана болды. Құл еңбегінің шаруашылықтың барлық саласында да кеңінен, көптеп пайдаланылып, құлдардың негізгі өндіргіш күшке айналғаны антикалық /Ежелгі Греция мен Ежелгі Рим/ көне заманда болды.
Соңғы уақытта біраз Шығысты зерттеуші тарихшылар Хаммурапи патшаның тұсындағы Вавилонда да классикалық құл иелену болды дегенді айтып жүр. Сонымен құл иеленуші қоғамның жоғарғы классикалық, төмеңгі – патриархалдық сатылары болды. Осы жағдайға лайық мемлекеттің – саяси биліктің де түрліше формалары болды. Бұл арада егіншіліктің бірінші шарты – жерді қолдан суландыру, яғни ирригациялық жүйелер, ал оның өзі не қауымның, не провинциялардың, не орталық үкіметтің ісі болып табылады. Шығыстық биліктің әрқашанда да үш мекемесі болды; олар қаржы мәселесі /ел ішіндегі қанау/, соғыс /ел ішіндегі және бөтен елдерді қанау/ және қоғамдық жұмыстар /ұдайы өндіріс қамы/.
Ертедегі көне заманнан сақталған жазба деректерді табу, оқып түсіну, өз жұмысына қажетті мәліметті танып ала білу тарихшы үшін оңай жұмыс емес, ол үшін алдымен өз тақырыбына байланысты классиктердің пікірін, әсіресе ертедегі шығыс қоғамы – антикалық қоғам, бұл қоғамдардағы өндіріс тәсілі, өндіргіш күштер, меншік, жерге меншіктің шығыстық бірінші түрі, антикалық, екінші түрі туралы деректерді; таптық қоғам, таптар мен топтар, олардың ара қатынастары соғыс, оның түрлері, сипаттары туралы саяси құрылыс, оның негізгі түрлері туралы әр түрлі ғылыми еңбектерді оқып, пайдалану тарихи – қоғамдық дамудың жалпы заңдылықтарын түсініп, өз мамандығында, зерттеу жұмысында пайдалана отырып Ежелгі Вавилонның Хаммурапи патша тұсындағы әлеуметтік – экономикалық және саяси сипатын анықтау біздің зерттеу мәселеміздің өзектілігін анықтайды.
1. Белявский ВЛ. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. М., 1971.
2. Винклер Г. Вавилонская культура в ее отношении к культурному развитию чело¬вечества. М., 1913.
3. Вулли Л. Ур халдеев. М., 1961.
4. Грибов Р.А. Земельные отношения в Мари//Вестник древней истории. 1970. № 2.
5. Грибов Р.А. Воинская и трудовая повин¬ности в Мари//Вестник древней истории. 1972. № 3.
6. Дандамаев М.А. Рабство в Вавилонии. М., 1974.
7. Дандамаев М.А. Вавилонские писцы. М., 1983.
8. Делич Ф. Библия и Вавилон. СПб., 1912.
9. Дьяконов И.М. Общественный и госу¬дарственный строй древнего Двуречья (Шу¬мер). М., 1959.
10. Дьяконов И.М. Люди города Ура. М, 1990.
11. Клочков НС. Духовная культура Вави¬лонии: Человек, судьба, время. Очерки. М., 1983.
12. Козырева Н.В. Древняя Ларса: Очерки хозяйственной жизни. М., 1988.
13. Клима И. Общество и культура древнего Двуречья. Прага, 1947.
14. Крамер С.Н. История начинается в Шу¬мере. М., 1965; 2-е изд. М., 1992.
15. Кьера Э. Они писали на глине. М, 1984.
16. Ллойд С. Археология Месопотамии. 2-е изд. М., 1984.
17. Мартиросян А.А. Деловой дом Эгиби: Вавилония, VI в. до н. э. Ереван, 1989.
18. Никольский Н.М. Частное землевладе¬ние и землепользование в древнем Дву¬речье. Минск, 1948.
19. Оппенхейм А.Л. Древняя Месопотамия: Портрет погибшей цивилизации. М., 1990.
20. Флиттнер Н.Д. Культура и искусство Двуречья и соседних стран. М.; Л., 1958.
21. Якобсен Т. Сокровища тьмы: История месопотамской религии. М., 1995.
22. Якобсон В. А. Возникновение писаного права в древней Месопотамии//Вестник древней истории. 1981. № 4.
23. Дьяконов И.М. Община на Древнем Во¬стоке в работах советских исследователей//Вестник древней истории. 1963. № 1.
24. Ильин Г.Ф. Древневосточное общество и проблемы его социальной структуры//Вестник древней истории. 1983. № 3.
25. Илюшечкин В.П. Проблемы формационной характеристики сословно-классовых обществ. М., 1986.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
І Тарау. Ежелгі Вавилон патшалығының өрлеуі.
1.1. Б.з.д. ІІ ... ... орын ... саяси
бытыраңқылық.
1.2. Ежелгі Вавилон патшалығының Қосөзендегі саяси үстемдікке ... ... ... мен Хетт ... саяси тарихы.
ІІ Тарау. Хаммурапи заңдары бойынша Ежелгі Вавилонның экономикасы
мен әлеуметтік дамуына талдау жасау.
2.1. ... ... ... тұрақтылық сипатқа ие болуы.
2.2. Ежелгі Вавилонның қоғамы және оның әлеуметтік ... ... мен Хетт ... Ежелгі Шығыс елдерінің заңдарын мектепте оқыту әдістемесі.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Ежелгі дүние ... – ең ... ... ... ... өсу, даму және ... ... Бірінші тапқа бөліну,
таптық езу, қанаушылық, құл иеленуші қоғамда: меншік иесі, құл иесі – толық
құқықты ... мен ... өзі ... ... болған құлдар арасында
болды, ежелгі дүние тарихы осы құл иеленуші қоғамның, құл ... ... ... ... тарихы.
Ежелгі дүние тарихын оқығанда осы құл иеленуші қоғамның, таптық
қоғамның қалай пайда ... ... ... болғанын, әр елдер үшін өзіндік
қандай ерекшеліктерінің, өзгешеліктерінің, әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... ... түсіну жалпы
заңдылықтарды аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам ... ... ... ... ... экономикасының дамуындағы, саяси
биліктің түрлеріндегі айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну
қиын болар еді.
Құл иеленуші қоғамның ...... даму ... ... ... екі ... ... Бірінші төмеңгі сатысы – шығыстық
патриархалдық құлдық деп аталды. Онда құл ... ... күш ... ... күш ... ... мүшелері – шаруалар, жаулап ... ... ... ... салықтар төлеп, көптеген
міндеткерліктер атқаратын/ қаналушы тап, ... ... ... ... ... ғана болды. Құл еңбегінің шаруашылықтың барлық
саласында да кеңінен, көптеп пайдаланылып, құлдардың негізгі өндіргіш күшке
айналғаны антикалық ... ... мен ... Рим/ көне ... ... ... ... Шығысты зерттеуші тарихшылар Хаммурапи патшаның
тұсындағы Вавилонда да ... құл ... ... ... ... жүр.
Сонымен құл иеленуші қоғамның жоғарғы классикалық, төмеңгі – патриархалдық
сатылары болды. Осы жағдайға лайық ...... ... де ... болды. Бұл арада егіншіліктің бірінші ...... ... яғни ирригациялық жүйелер, ал оның өзі не ... ... не ... үкіметтің ісі болып табылады. Шығыстық биліктің
әрқашанда да үш ... ... олар ... мәселесі /ел ішіндегі қанау/,
соғыс /ел ішіндегі және бөтен ... ... және ... жұмыстар /ұдайы
өндіріс қамы/.
Ертедегі көне заманнан ... ... ... табу, оқып түсіну,
өз жұмысына қажетті мәліметті танып ала білу ... үшін оңай ... ... үшін ... өз ... ... классиктердің пікірін, әсіресе
ертедегі шығыс ...... ... бұл ... өндіріс тәсілі,
өндіргіш күштер, меншік, жерге меншіктің шығыстық бірінші түрі, ... түрі ... ... ... ... ... мен ... олардың ара
қатынастары соғыс, оның түрлері, сипаттары туралы саяси құрылыс, оның
негізгі түрлері ... әр ... ... ... ... пайдалану тарихи –
қоғамдық дамудың жалпы заңдылықтарын ... өз ... ... пайдалана отырып Ежелгі Вавилонның Хаммурапи патша тұсындағы
әлеуметтік – ... және ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Ежелгі Вавилон тарихынан көп, кеңінен
мағлұмат беретін деректер көзі ... ... ... ... ... Сонымен қатар, әр түрлі шаруашылық құжаттары,
хаттар, әдеби шығармалар мен антикалық авторлардың еңбектері де ... ... ... ... ... да ... мәліметтер береді.
Европалық ғалымдар Ж. Опперт пен Э. Хинкс және тағы басқа ... ... ХІХ ... 40 – ... ... ... ... қыш
тақтайшалардағы аккадтық сына жазудың кілтін тапты. Аталған ... ... ... оқып – ... ... бет – ... ... Месопотамия
тарихының зерттелуін біршама жоғары деңгейге көтерді.
Хетт ... ... ... ... Рас, ... ... табылып
зерттелген египет және ... ... ... Вавилонмен және
Ассириямен әскери қақтығыстары және дипломатиялық байланыстары болып ... Хетт ... ... дерек ұшырасады. Кіші Азия мен Сирияда ... хетт ... ... әлі үстірт және материалдық мәдениетті
зерттеу түрінде болатын.
Тек, 1906 жылы ғана шығысты зерттеуші ... ... Г. ... төбесін (осы күнгі Анкараның шығысында) жүйелі түрде ... оның ... Хетт ... ... ... бар ... ... патшаларының сарайлары қазылып, одан сына жазу текстері бар ... ... әр ... тілдерінде жазылған саз балшық тақталары
табылған.
1915 жылы бұл жазуларды ... және ... ... ... чех
ғалымы Б. Грозныйдың еңбегі зор болды.
Бұл арадан көп ... сына ... ... ... едәуір
мөлшерде хеттардың иероглиф жазулары да табылған. Сырт көріністері жағынан
олар египет иероглифтерімен ұқсас болғанымен, ... ... ... оның ... ... де ... алады. Хетт иероглифтері сирек,
көбінесе хетт елінің орталығында емес, шығыс ... ... ... және ... ... ісінде көптеген ғалымдар ат салысты.
В.В.Струве хеттарда құл ... ... рөл ... ... ... ... ... ПАТШАЛЫҒЫНЫҢ ӨРЛЕУІ.
1.1. Б.з.д. ІІ мыңжылдықтағы ... орын ... ... ... тауларынан бастап, оңтүстігінде Парсы
шығанағына ... ал ... ... ... ... ... ... далаға дейін созылған кең алқапты алып жатқан территорияны
ежелгі грек географтары Месопотамия деп ... Көне грек ... ... ... ... деген мағына береді. Орыс ... ... ... (екі өзен ...... және ... ... қолданылады.
Ежелгі Месопотамияның байырғы тұрғындары Евфрат пен Тигр өзендерін
«Ащы өзен» деп атаған. Евфрат өзенінің екі ірі салалары – Балих және ... Тигр ... ірі ...... және ... Заб, ... өзендері
болып табылады.
Ежелгі Месопотамия жерін адамдар ежелден, жаңа тас ғасырынан
(неолит) мекен ... ... ... еткен шумерлік субарей тайпалары болып
табылады. Олардан хассун және ... ... ... ... ... ... тілдері шығыссемиттік аккад тілдер тобына
жатады. ... ... ... ... болған. Оңтүстік Месопотамияда
вавилондық диалекті ... ... ... ... ... ... (4; 120).
Екі мыңжыл бойы Шығыстағы ежелгі өркениеттердің ірі ... ... ... ... ... мен ... Месопотамиядағы өте шиеленіскен
бірқатар саяси оқиғалар легі өз әсерін тигізбей ... жоқ. ІІІ ... ... бір ... ...... және ... б.з.д ІІІ мыңжылдықтың аяғы мен б.з.д. ІІ мыңжылдықтың басында
батыстан, Сирия ... ... мал ... ... сути тайпаларының күшті соққысынан құлады. Аккадтықтар оларды
аморей тайпалары деп атады. Аккад тілінен аударғанда ... ... ... ... ... ... ... қатар жеңіл олжадан оңтүстік Месопотамияға ... ... де бас ... жоқ. Ур ... соңы элам басып алуымен
аяқталды, Ибби-Суэн патша тұтқынға ... Ур ... ... ... ынтымағы уақытша тоқырауға тап болады. Гегемондыққа
бір уақытта екі ... ... ... Исин ... және оңтүстіктегі
Ларс қаласы таласты. Екі ... ... ... баса ... ... олар ... ... Бұдан біздің байқайтынымыз
Шумердің интенсивті түрде семиттену құбылысы.
Исин патшалары әлсіз билеушілер болды, олар ... ... ... батысында аморейлермен, өз ішінде сеператистік ағымдармен
күрес жүргізулеріне тура келді. Дәл осындай қауіптер Ларс ... ... ... ... келе ... ... пайда болды, солтүстікте Сумуабума
негізін салған династия көтерілді. Сол кездегі патша аттарына мұқият ... ... ... ... шыққан тектері аморей тайпасынан
болатындығын байқаймыз.
Аталған осы Сумуабума ... ... ... ... ... атағын шығарғандар болды. Сумуабума патшаның ұлы Сумалаилу
Вавилонды Азияның басты қаласы, негізгі орталығы етуге тырысып, осы ... ... ... іске ... айтсақ, ол ұсақ аморей ... ... ... және ... патшалығына Киш және Сиппар патшалықтарын қосып
алды. Сумалаилу құрған патшалықта өзге ... ... ... ... ... таза аморей династиясынан құралды.
Сумалаилудың ұлы оның мұрагері Забум жергілікті Мардук құдай
құрметіне «Эсагила» ... ... ... ... ... жаулап алушылық, басқыншылық пиғылдағы
басқа да семиттік патшалықтар орналасқан болатын. ... ... ... ... ... Серипул-Зохаба таулы аймағында, Тигр алқабынан
Элам жеріне өтер жерде Анубанини патша өз ... ... ... ... ... ... жоталарын мекен ететін семиттік луллубей
тайпаларының патшасы ... ... ... бейне суреттерді
сипаттайтын болсақ, өз жауларын тықсырып жеңіске ... ... ... ... ... ... алу ... бейнелеген.
Негізінен көптеген тарихшылардың пайымдауынша осы таулы ... ... бар ... ... ... ... яғни көп
жағдайда соғысты бейнелеген рельефтердің көптеп табылуы осы ... ... ... бытыраңқылықты меңзейді деп ой қорытады.
Осы Тигр алқабынан Элам жеріне өтер жердегі рельефтерден бүтіндей
семиттік таулы ... ... ... мәдениетінің негізін салады.
Дәл осындай сипат негізінен эламиттерге де тән болып келеді. Аталған
осы кезеңде эламиттер өздерінің басты мақсаттарын жүзеге ... ... ... ... оның ... үлкен империяның орнына
өзара жауласқан ұсақ патшалықтардың пайда болуы эламиттер үшін өте оңтайлы
сәт болғаны белгілі. (1;19).
Сол ... ... ... ... ... жалпы құлдырау
байқалатын болса эламдықтарда керісінше саяси өрлеу, өзара ... ... ... ... ... әлсіреуіне байланысты эламиттер
қолайлы сәт туғанын сезіп Лугальзагисси мен ... ... ... ... ... қатар эламиттерге Башашушинак және Идадуушинак қалаларын
тастап кеткен исактар ... ... ... көп ... эламиттердің өзара бірлесуі бейбіт түрде жүріп
отырды, мәселен Суз қаласының әміршілеріне (эламиттер) Қосөзен Туплиашамен
шектесіп жатқан исак (патесилер) өз ... ... ... ... ... мен ... ығыр болған
патесилер өз тағдырларын осылайша шешті. Дегенмен де эламиттердің саяси бір
орталыққа бірігуі соғыстар нәтижесінде болғаны белгілі.
Элам ... ... ... ірі ... ... ... семиттік билеушілерді өз ... ... ... ... ... эламиттердің батысқа жылжуы еш
кедергісіз, өте қолайлы сәттерде өтті.
Ежелгі қасиетті қалалар Урук пен ... ... ... ... ... храм ... ... жексен етілді. Кейін төрт мың
жыл өткеннен кейін ... ... осы храм ... ... ... өте бір үлкен мәдениетін ашты.
Ларс патшасы ... ... ... ... ... ... патшаны өз әкесіне балайды. Кудурмабук патша өзін ... ... ... ... ... әкесімін деп санайды. Негізінен ежелгі
Қосөзен, сонымен қатар бүкіл алдыңғы Азия ежелгі ... ... ... ... ... Эламиттер тіпті ежелгі қалаларға өз патшаларын қойып
отырған. (3;47).
Кудурмабук патша Ур ... Сину ... ... ... ... Лувр ... Кудурмабук патшаның ежелгі соғыс құдайы Нергалуге
арнаған ... ... ... ... Ол ... ... патшаның
Казаллу қаласының билеушісі Мутибалды жеңгені туралы және де Ларс қаласын
басып алып жергілікті династия билігін ... ... аса ... ... ... ... ... өз әрекетін Ларса тағы үшін кек
қайтарғанын жазған. Кейіннен ол Ларса тағына, қаланы қалпына ... ... ұлы ... ... кейін келе Арадсиннің інісі Римсин өзіне Ниппурды және тағы ... ... ... бағындырды, Урук патшалығын талқандайды, және де
жақсы қаруланған әскерінің арқасында Ану, ... мен Эаны ... ... ... ... ... ... деп атап, Вавилондық патша Синмубаллит оның
вассалы ретінде эламдық аптша билігін мойындайды.
1.2. Ежелгі Вавилон патшалығының Қосөзендегі ... ... ... ... шаруашылықтарына арқа сүйеген экономикалық жүйеде ... ... ІІІ Ур ... ... ... тайпаларының Шумер және
Аккад мәдениетінің орталықтарын қиратуы ... ... ... ... ... алып ... ... жол берді.
Осындай жағдайлар ағымында жаңа орталық – Вавилонның ролі мен ... ... ... қоғамы үлкен әлеуметтік-экономикалық және саяси
дағдарысты бастан кешіріп, өзінің тарихи дамуында жаңа күш ала ... ... жаңа ... ... мен қала ... ... да ... байқалды.
Вавилонның өрлеуі, кемелденуі І Вавилон династиясының алтыншы
патшасы Хаммурапидің (б.з.д. 1792 – 1750 жж) ... ... ... ... ... жеке ... келетін болсақ, ол аса ... ... ... өте ... қу дипломат, білімді стратег және
шебер ұйымдастырушы болған.
Хаммурапи өз ... іске ... өзі ... ... ... ... ... білді. Алғашында Хаммурапи Ларс мемлекетімен
өзара көмек ... ... қол ... ... ... жағдай туғызып алған
болатын.
Өзіне уақытша көмектесетін серік тапқан Хаммурапи өз ... ... ... ала ... алдымен Урукты бағындырған ол
кейіннен Иссинді басып алды. Келесі кезекте оның ... ... ... ғана ... Мари ... ... Тағында жергілікті династия өкілі
Зимрилим отырған Мари мемлекетімен Хаммурапи достық, бейбітшілік ... ... ... ... ... ... ... сүйенген Хаммурапи Ассирия
мемлекетімен одақтасқан Эшнунну мемлекетін басып алды. Мари ... ... бұл ... ... ... бас ... ... деп хат жазды: «Өзің биле не болмаса өзің қалайтын
біреуді ... ... ... ... ... ... берді. Ларс
патшалығының билеушісі Рим-Син жеңіліс тауып Эламға қашып ... ... да ... ... қалды.
Осыдан бастап Месопотамия территориясында екі ірі мемлекет қалды:
Өзінің қол астына елдің барлық ... және ... ... ... алған
Вавилон, және оның оның одақтасы өзін «Жоғары елдің билеушісі» деп санаған
Мари патшалығы ... ... ... үшін күшті және қауіпті ... ... ... ... ағысында орналасқан Мари мемлекеті өзінің ... ... ... (ең ...... ... ... далалардағы бірқатар көшпелі тайпаларды (дидандар, ханейлер)
өзіне бағындырды, шығысжерорта теңізі мемлекеттерімен: Библ, ... ... және ... Крит ... сауда-саттық және дипломатиялық
байланысқа түскен.
Терке қаласынан археологиялық қазба ... ... ... мен ... мөр ... ... ... кезінде Мари қаласында алып жатқан көлемі
төрт гектар болатын, үш ... ... ... шаруашылық және мәдени
сипаттағы бөлмелері бар алып ... ... Ол ... әр ... ... мүсіндермен әшекейленді, террактылы ванналармен,
канализациялармен, шетелдік елшілерге және жаушыларға арналған бөлмелермен,
шаруашылық және дипломатиялық ... ... ... ... ... бұл ... ... кереметіне» теңелген, сарайды көруге
саяхатшылар Угарит, Ямхад және ... ... ... ... салыстырғанда әлсіз билеуші деп айтуға
болмайды. Вавилонда ... да ... ... ... мен
барлаушылары болды. Вавилондағы Зимрилим патшаның елшілері мен барлаушылары
екі ел арасында бейбіт өмір ... де ... ... мұқият бақылап
отырған. Осының барлығын Зимрилим патшаның сарайындағы архивтегі ... ... ... ... және ... ... қарым-
қатынастағы көптеген өзгешеліктерді Зимрилим патша бұрыннан сезген ... ол ... ... ... ... ... ... өз әскерін бірден қайтарып алады.
Алайда бұл тактикалық қадам үлкен стратегиялық есептеуді ... ... бұл ... ... ... өз ... асырып кетті.
Б.з.д. 1759 жылы жағдайға қолайлы себеп тапқан Хаммурапи Зимрилим
патшамен арадағы ... ... Мари ... ... осы ... ірі ... басып алады.
Кейіннен Зимрилим патшаның көтерілісіне байланысты Хаммурапи патша
мемлекетті толықтай жойып, ... ... ... ... Осы ... Мари ... ... өмір сүруін тоқтатты, алайда Мари қаласының
қалдығы (б.з.д. ІІІ ғ) ... өмір ... өз ... ... ... ... ірі қалалар
(Ашшур, Ниневия және т.б.) барлығы да Вавилонның билігін мойындады.
Хаммурапи патшаның билік еткен 35 жылы ... ... ... Вавилон державасын құруға кетті. Осы жылдары
Вавилон кішкентай қаладан жаңа ірі ... ... ғана ... ... ... ... Алдыңғы Азияның ірі экономикалық, саяси және мәдени
орталығына айналған болатын. (22;78).
Хаммурапи патшаның заманында Вавилонда ежелгі ... тән ... ... Вавилон мемлекеті типі жағынан ерте шығыстық деспотизмге
жақын келді. Ел ... ісі ... ... бір ... ... және ... ... заң шығарушы, орындаушы, сот және діни биліктің ... ... қол ... ... ... қоры өте үлкен болды: мәселен, Ларста патша жері
барлық өңделетін жердің 30-50 пайызын қамтыды. Алайда, ... ... ... ... ... ... ІІІ Ур ... кезімен
салыстырғанда өзгеріске ұшыраған болатын.
Бір орталықтанған күшті Вавилон мемлекетінің ... ... ... басымдылыққа ие болған болатын. Ежелгі Вавилонда пантеонға Вавилон
қаласының қорғаушысы жергілікті құдай ... ... ... ... Ол
құдай мифтерге сүйенетін болсақ, Әлем мен ... ... ... ... теңелген.
Хаммурапи патшаның өз шенеуніктерімен жазысқан қатынас қағаздарына
қарағанда, басқару ... әр ... ... атап ... ... ісін ... патшаның өзі басшылық еткен.
Атына жазылған әр түрлі даулы істер мен шағым арыздарды Хаммурапи
патшаның өзі ... ... ... ... ... Хаммурапи патшаның
өзі қарар шығарып, өзінің шенеуніктеріне тиісті жарлықтар беріп отырған.
Хаммурапи патша тіпті ерекше жарлықтар ... ... ... ... ... Ел билеу ісінде патша күрделі және бір орталыққа
бағынған төрешілдік аппаратқа сүйенді. Көптеген шенеуніктердің бірі орталық
басқарманы басқарса, енді ... ... ... ... ... Ларс, Мари сияқты ірі қалаларды басқарды. (35;175).
Көбінесе ірі қалаларды шакканум деген атағы бар ірі ... Ал ... ... ұсақ қалалар мен аймақтарды рабианум
деген атағы бар шенеуніктер басқарды.
Халық әр ... ... ... не мал төлеуінен, құрма
бақтарынан, ... ... және ... ... ... ... ... болды. Осы салықтармен қатар күмістей алынатын ерекше
алымдар және заттай алынатын арнаулы патша алымдары ... ... ... да ... патшаның қазынасына түсіп,
сарай мүлкін ... бұл ... ... мүлкімен бірге ерекше заңның
қорғауында болды.
Сот билігі айрықша шенеуніктердің құзырында ... Сот ... ... ... ... және қаланың ақсақал және
дәулетті адамдарынан шыққан ... ... ... ... ... өзінің маңызын жоғалтып, тек ... ... ... ант ... ... ... ғана
қанағаттанатын болды. Бірте – бірте сот істерін жүргізуден ... ... шыға ... ІІ мыңжылдықта Қосөзен сол кездің өте жоғары дамыған аймағы
болып, қола ... ... аяқ ... ... ... кей ... темір
еңбек құралдарын пайдаланған кездерде кездеседі. Металлды жиі пайдалану жер
өңдеу ісінде еңбек өнімділігін артыруда үлкен ықпал жасады. ... ... ісі ... Вавилонның экономикасында алғашқы орында болатын.
Ауыл шаруашылығындағы еңбек құралдары уақыт ... ... ... Көне Вавилон патшалығы кезеңінен бастап ... ... ... ... Вавилондағы егін өнімділігі тек қана еңбек құралдарына ғана
емес, сонымен қатар ирригациялық жүйенің дамуына да ... ... ... ... ылғалдың жер бетіне аз мөлшерде түсуі, және де жаз
айларындағы өте жоғары температура, және ... ... ... егін ... сәйкес келмеуі қолдан суару жүйесінің маңызы одан әрмен арттыра
түсті. ... ... ... және Тигр ... бойына көптеген каналдар
қазылған болатын. Ирригация жүйесіндегі судың қажет ... ... ... сақталып отырды. Жоғары деңгейде орналасқан аудандар ... су ... ... ... ... ... суару көп жағдайда ел тұрғындарының өмір ... ... Осы ... ... ... ... түсініп, өз кезегінде ирригация
жүйесінің дамуы ел тұрғындарын «асырап отырғанын» аса ... ... ... ... «Шумер мен Аккадқа көптеп су әкелген» каналдар
қазғызған болатын.
Ежелгі ... ... ... ... мен ... ... бөлініп, ол туралы заң шығару органында қарастырылған. Көптеген
тарихи құжаттар дәлелдегендей ... ... ... ... ... ... бөліп, бақылап отырған.
Тіпті жергілікті шенеуніктер жалға алынған патша жерлерін ... етіп ... үшін ... өз ... алған. Егерде
егін өнімі жеткіліксіз түрде суғарылғанға байланысты кем болған ... ... ... үшін ... ... ... өз қалтасынан төлеп
отырған.
Б.з.д. ІІ мыңжылдықта Вавилонда егістік жерлерде тек қана егін егіп
қана қойған жоқ, ... ... ... патша тұсында әр түрлі жеміс –
жидектерімен бау – бақша шаруашылығы да белсенді дами бастаған.
Кең ... ... ... ... ... ... Заң
шығарушы билік бау – бақша меншік иелерінің құқықтарын ... ... ... ... ... ... ... жерлердің де көп ... мал ... ... ... жағдай болған еді. (17;223).
Ірі мал табын иелері егістік жерлерді жыртуға қажет малдарды
егіншілерге ... ... ... ... ... ... Ежелгі Вавилон
жерінде қолөнерде белсенді түрде дамыған. Хаммурапи патшаның заң кодексінен
біз оннан аса мамандық иелерін кездестіреміз, олар: үй ... ... ... ... ... ағаш ... тігіншілер және т.б.
Қолөнердің кеңінен дамуы ғылыми білімнің белсенді дамуына алып
келді. Месопотамияның барлық ... ... қол ... ... ... сыртқы саданың дамуына ықпалын тигізді. Ежелгі Вавилон аграрлы ... да ...... ... ... жер ... болды.
Көптеген ауыл шаруашылық тауарларының ішінен құжаттарда көптеп
кездесетіндері келесілер: нан, май, финики және жүн. ... ІІ ... ақша ... негізінен күміс атқарған болатын, ел билеушілері
осы ... ... ... ... ... отырған.
Ежелгі Вавилонда жеке меншік түрі мемлекет және ... ... ... Дегенмен де жерді сату, жерге жеке меншік ежелгі шығыста
Хаммурапи патшаға шейін болғаны белгілі. Бұл ... ... ... бар екені тарихтан белгілі.
Ал, Хаммурапи патша кезеңінен бастап бізге көптеген құжаттар келіп
жетті. Аталған құжаттарда, заңнамаларда ... ... ... ... ... салғанын растайтын тұстары жиі кездеседі. ... ... ... ... ... ... құлды сату актілері
табылған.
Негізінен Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... қарайтын болған. Мұндай жерлердің бір бөлігін натуральды
төлем ретінде патша ұсақ жер ... ... ... ... мен ... ... ... жер және олардың
әскери қызметтері балаларына мұрагерлікке қалдырылған. Сонымен қатар, қай
жағдайда болмасын жаулап алынған жерлердегі ... ... ... ... ... алып ... ... әскери жауынгерге берілген мұндай жерлер, сонымен қатар
үй және еңбек ... ... ... ... ... ... ... тамаша жетістіктеріне қарамастан, көптеген
бағынышты аймақтардан құралған Вавилон державасының іргесі аса ... ... ... өзі ... ... ... шиеленіскен қарама-қайшылықтар, жауынгерлер, салық
төлеушілер және жалдамалылар арасында орын ... ... ... ... ... Хаммурапи патшаның ұлы Самсуилун (б.з.д. 1749 –
1712 жж) билік еткен жылдары байқалды.
1.3. Ежелгі Ассирия мен Хетт ... ... ... мен ... бір орталыққа бағынған қуатты мемлекеттер
құрылып, олар уақытша әлсіреу мен ыдырау кезеңдерін ... ... ... ... ... өмір сүрген кезде Кіші Азияда
(Анатолияда) жағдай басқаша қалыптасты.
Үш ... ... ... ... Мрамор, Эгей және Жерорта
теңіздерімен) қоршалған және жерін тау тізбектері бөліп ... бұл ... ... ... өзін ... ... мен ұлт топтарының бірігу
процесіне оншалықты қолайлы емес еді. Мұнда ірі өзен ... жоқ ... ... өзен Қара теңізге құятын галисті (қазіргі ... ... ... Евфратпен салыстыруға мүлдем болмайтын.
Шағын каналдар қазылғанмен де (негізінен бау-бақшаларды суару үшін),
жергілікті жер бедері (үстірт пен тау жоталары) бірыңғай суландыру ... ... ... өсіру, әсіресе жылқы өсіру басым рөл атқарды, ... ... ... көп ... ... ... ... Бал арасын өсірудің де
маңызы болды.
Тауларын қалың орман басып жатты, ал ... ... ... ... ... бай болатын.
Кіші Азияны мекендеген негізгі халық - хеттар әр тілде сөйлейтін
тайпалар конгломераты еді. Олар ... II мың ... ... ... аз уақытта болса да құдіретті болғанымен, бар болғаны ... ғана өмір ... I мың ... хетт ... ... өзі ұмытыла бастайды.
Егер библияда хеттар туралы әлі айтылатын ... ... ... ... ... оларды білмейді. "Одиссеяның" бір жерінде ғана
Трояға көмекке келген "кетейлердің" көсемі жайлы ... ... ... Кіші ... шыға тұра хетт ... мен хетт патшалығы туралы ештеңе
білмеген. Шамасы, б.з.б. V ... ... өзге ... ... ... ... ... өз ерекшеліктерін, тіпті, өздерінің
аттарын да жойса керек.
Хеттардың рулық-тайпалық құрылысы ... III және II мың ... ... ... Бұл ... жеделдеуіне семиттік
колонистердің келуі де ... ... ... ... ... Ассирия)
көпестері б.з.б. ХХІП - XX ғасырларда Галис өзені алқабында өздерінің сауда
колонияларын құрған. Олар ... ... ... ... ... ... мал және егін өсіруші тұрғындарды қанап отырған.
Б.з.б. II мың жылдықтың бас ... Кіші Азия ... ... ... үшін ... талпыныстар жасалады. Хеттің тұңғыш ұлы
патшасы Анитта, патшалықтың астанасы мемлекеттік тілге өз ... ... ... ... ... ... 1660-1650 жылдар шамасында Табарна (Лабарна)
патшаның ... ғана ... ... ... Бұл державаның негізгі
орталығы Галис өзенінің бассейні болған. Б.з.б.ХҮІ ғасырдан бастап ... ... ... ... ... ... ... жаулаушы патша Мурсили
болған. Ол тонаушылық сипаттағы бірқатар жорықтар жасаған. Хетт әскери
шонжарлары, ал ... ... ... де өзге елдерден ... ... және ... өз ... ... ... ... тырысып
баққан. Мурсили Солтүстік Сирияның стратегиялық және экономикалық орталығы
болып табылған Халпа (осы күнгі Халеб) қаласын басып ... Осы ... ... ... ... ... ... отырып, Вавилонға дейін түсіп, ... бұл ... да ... ... ... (25, ... ... ішкі жағдайы берік емес еді. Оның экономикалық
бірыңғай базасы болмады, күш-қуатын уақытша болса да ... ... ... ... ... шығу ... болды.
Реформашы фараон Эхнатонның замандасы болған Суппилулиума патшаның
тұсында (б.з.б. 15 ғасырдың аяғы - 14 ғасырдың ... - Хетт ... ... ... ... Өз ... ... пайдаланған
Суппилулиума Митанниді талқандап, бағындырды, одан соң бұл ... ... ... ... ... Бұдан кейін ол Египет патшалығынан
оның азиялық иеліктерінің елеулі бөлігін тартып алды және ... ... ... ... ... неке ... ... етуге де әрекеттеніп
көрді.
Алайда мұндай әскери-дипломатиялық әрекеттердің бәрі ... ... ... ... ... арадағы соғыс созылып кетті, ал шығыс ... әрі ... жау - ... ... ... Хаттусили Египет фараоны II Рамсеспен (бұрынырақта айтылғандай)
асығыс түрде келісімге келуге мәжбүр болды, өйткені ол ... ... тыл ... ... ... деп ... ... бірге ол өзімен бітім
шартын жасасқан Вавилонияны ... ... ... ... да ... ... бәрінің көмегі тимеді.
Ассириялықтар хеттарға соққы үстіне соққы берумен болды, ал батыстан
іштерінде гректер (ахейлер) және ... ... ... бар ... келе жатты. Б.з.б. 1200 жылдың шамасында олар ... ... де, ол бұл ... соң ... еңсе ... ... хетт ... - бұрыңғы державаның бөлшектері - тағы да
бірнеше жүз жыл өмір сүрді, содан соң Ассирия оларды жұтып ... да, ... өзге ... (Фригиялықтардың, арамейлердің, т.б.) ішіне сіңіп
өздері туралы ешқандай дерлік естелік қалдырмай, біржолата жойылып ... ... ... және ... мәдениетінің күшті ықпалында
болған. Хетт көшірмешілері вавилон поэмалары ( мысалға, Гильгамеш ... өзге де ... ... астрологиялық) ынталана көшіріп, өздерінше
өзгертіп алып отырған. Хетт астанасының ... ... ... ... ... ... ... ережелер табылған. Дегенмен мұнда
төл тума поэмалар да туған. Солардың бірі ... ... ... ол ... жат ... ... қалады, одан соң құдайлардың шақыруы
бойынша қайтып ... ... ... ... ... жанданады.
Хеттар бейнелеу өнерінде тамаша шығармалар ... ... ... ... ... мен қасиетті жануарлар суреті көңіл
аударарлық.
Месопотамия сюжеттері мұнда өзінше өңделіп, пайдаланылған.
Хеттар шығыс сюжеттерінің гректерге ауысуына ... ... ... ... ... хетт ... ... айырмасы), грек
сфинкстерінің өзгеруіне (жартылай әйел - ... ... ... ... ... ... сахнасынан кетіп бара жатып та, өздерін шығыс және
грек әлемінің арасындағы дәнекер ретінде ... ... II мың ... аяғы мен ... I мың жылдықтың бас кезінде
Таяу Шығыста Алдыңғы Азияның және ... ... ... ... ықпал жасап тұрған жаңа держава Ассирияның рөлі мейлінше ... ... одан да ... ... ... ... Вавилонның, Египеттің және Хетт патшалықтарының бір-бірімен бітіп
болмайтын соғыстар жүргізуі және бұл ... ... ... ... ... ... ... ұшырауы себепті ішкі
бүліншіліктердің көбеюі салдарынан әлсіреулері мен ... ... алға ... ... жас әрі ... құл иеленуші мемлекет
-Ассирия қолайлы жағдайды пайдаланып Таяу Шығыс әлемінің елеулі бөлігін, аз
уақытқа болса да, біріктіре ... ... ... - ... орта ... мен оның ... және Кіші ... бойындағы шағын территория болды (осы ... ... ... ... ... ол Армян қыратына дейін
жетіп, шығысы мен солтүстік шығысында Загрос жотасына тірелді, оңтүстігінде
Вавилонмен шектесті, ал ... ... мен шөл ... ... ... ... ... меридиан сызығы бағытымен Тартардың тұзды
ағысы өтетін де, ол Евфратқа жетпей, батпаққа сіңіп ... ... ... ... емес, адыр-бұдыр аңғар жаңбырмен және екі ұлы өзеннің төменгі
сағасына қарағанда бұл жерлерге қыстың күні мол жауатын қар ... ... ... ... су қоймаларына жиналатын да, жазғы ыстық ... ... ... ... ... ... ... Вавилонның экономикасы
мен әлеуметтік дамуына талдау жасау.
2.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
Хаммурапи патша бірінші Вавилон ... ... ... ... Оның өмір сүрген жылдары (б.з.д. 1792 – 1750 жж). Бұл ... ... ... ... ... саяси, мәдени орталығына
айналған кезі, бұл ... ... ... ... ... те, әр ... ... Вавилон қоғамы туралы ең ... жан – ... ... әр ... да ... ... – осы Хаммурапи патшаның заңдар
жинағы.
Заң жазылған биік ... ... 1901 – 1902 жж ... ... ... ... ... Сузы қаласын қазғанда
тапты. Бағананың жоғарғы жағында таққа отырған күн тәңірісі Шамаш және ... ... ... ... ... ... салған.
Қалған жерлерінде (екі жағынан) сына ... ... ... ... ... Негізінен заң үш бөлімнен тұрады: кіріспе, заң
статьялары және қорытынды. Заңның ... заң ... ... ... патша болғанын, еліне ... ... ... ... ... патшаның үстем тап – құл иеленушілердің, ... ... ... мақсатын қорғаған басшы ... ... ... заңы ... 2000 ... Қосөзеннің, Алдыңғы
Азияның тіпті бүкіл Ежелгі ... ... ... ... мен топтарға
жіктелуі, олардың арасындағы қарым – қатынастар, шаруашылығы, саяси дамуы,
мемлекет жайлы толық және жан – ... ... ... ... ... ... Лувр ... (Парижде), көшірмесі Москвада
(гипске түсірілген) сақталуда.
Енді сол ... ... ... ... маңызды орын алатын құнды
жәдігер Хаммурапи патшаның Заңнамасының түп ... ... ... бере ... болсақ.
«Мен – Энлиль шақырған пастырь, байлық пен молшылықты жинаушы, ... ... көк пен ... ... ... ... ... патша, Эриданы өз қалпына келтірген, Эабза жораларын тазартқан
Хаммурапимін.
Дүниенің төрт жағына атой салған, ... атын ... ... үшін күн кешкен, өз ием Мардуктың жүрегін қанағаттандырған; Ур
қаласын байытқан, ... ... ... Син ... ... ... ... шын берілген, Сиппардың іргесін бекіткен, Айэнің қабірін
жасыл – көкке ораған, Эбарраға көктегідей салтанатты храм ... ... ... ... өз көмекшім Шамаш үшін Эбаррды жаңартқан
батырмын.
Урукқа өмір берген, оның тұрғындарына мол су ... ... ... ... ... ... Анум мен Иштар үшін – өміршімін».
Бағанаға жазылған Заңның кіріспесі осындай негізде ... өзін ... ... ... таба ... Бұл құжат
Вавилонның ХҮІІІ ғасырдың І – жартысындағы қоғамның өмірінің барлық жағынан
да хабар ... ... ... ... (29;51).
Бұл заңдарды басып шығару сол кездегі саясаттағы маңызды шаралардың
бірі болып есептелді. Негізінен Заң кодексі 282 баптан ... қара ... 247 бабы мен 35 ... ... ... ... ... Сузыдағы ассириялық патша Ашшурбанапал (б.з.д.669 – 630
жж) кітапханасынан түп ... ... ... ... ... ... ... патша Шамаш атты күн ... ... ... осы ... ... ... ... бейнеленген.
Аталған осы Хаммурапи патша заңнамасы арқылы б.з.д. ІІ ... ... ... ... ... ... болады.
Вавилон мемлекетінде маңызды орында болған ирригациялық жүйе, сауда және
қолөнер Хаммурапи патша заңнамасына айтарлықтай әсер ... ... ... ауыл ... ... ... тарыға, малға, етке, теріге
баға ... ... ... ... ... ... бағаланды.
Хаммурапи патша тұсындағы Вавилон мемлекетінің экономикасының негізі
жер өңдеу, бақша егу, мал ... ... ішкі және ... ... ... ... өзен және керуен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып күшеюіне зор әсер
еттті. Вавилонның жергілікті тұрғындарының, халқының саны ... ... ... ... тайпалар аморейліктердің есебінен өсті.
Ежелгі Вавилонда негізінен ауыл шаруашылығына ерекше ... ... ... ... ... ... ... тиімді пайдалану жоғарғы билік пен оның қызметкерлеріне байланысты
болды.
Герродоттың айтуынша, Ассириялықтардың жері жауынмен аз ... ... суы тек ... ... ... ... ... отырғанымыздай,
табиғи жағдайлар тұрғындарға ірі суландыру жұмыстарын ... ... ... ... жүйесі Ассирия үшін ... ... ... қарамастан ассириялық жазбаларда «Бүкіл елді астықпен қамтамасыз ... ... ірі ... тұрғызғаны жөнінде» айтылады. (31;158).
Вавилонияда Египеттегі сияқты каналдар тартылған. Каналдардың
ірісі Евфраттан ... ... ... ... ... ... Страбонның мәліметтері құнды: «Евфрат
жаздың басында Армениядағы қардың еруінен тола ... Егер ... ... мен ... тартпаса жер батпаққа айналады. Сондықтан да
бұл аймақта каналдар қазылды. Бірақ каналдарды қалыпты жағдайда ұстап ... ... ... ... жер ... және ... Нәтижесінде арық көзі
бітеліп су тасқыны қайта болуы мүмкін. Мұны болдырмас үшін ... ... ... ... ... ... оңай іс ... платинаны
қою көп жұмыс қолын қажет етеді».
Мұндай жағдайлар адамдарды тым ерте ирригацияны қолдануға
итермелейді. Халықтың өсуіне байланысты өңделетін жердің ... ... ... ... жолмен де, әскери қақтығыс арқылы да
бірігуіне ... ... бәрі ... IV-III ... ... ... орын ... Қазіргі кезде ... ... ... каналдардың ізін тапқан, бұл түсінікті де, ... ... ... ... дамуы басталған. Көне каналдардың
іздері соңғы жарты ғасырда оңтүстік Қосөзеннің басқа ... ... ... ... ... жеке ... түрі ... және қауымдікі болып
екіге бөлінді. Дегенмен де ... ... ... жеке ... ... ... патшаға шейін болғаны белгілі. Бұл тұжырымды растайтын ... бар ... ... ... ... ... ... бастап бізге көптеген құжаттар келіп
жетті. Аталған құжаттарда, ... ... ... ... ... ... ... растайтын тұстары жиі ... ... ... заңдарында үйді, даланы, ... ... сату ... ... Вавилонда мемлекет жерлері патшаға тиесілі деп
есептеліп, сарайға қарайтын болған. Мұндай жерлердің бір бөлігін ... ... ... ұсақ жер ... ... отырған.
Әскери шенеуніктер мен әскери жасақтарға берілген жер және олардың
әскери қызметтері балаларына ... ... ... ... ... ... жаулап алынған жерлердегі тұрғындардан әскери шенеуніктер
еңбек ететін адамдар алып отырған.
Каналдарды, бассейн қорларын сол қалпында ұстап ... мен ... ... тым көп жұмыс қолын қажет еткен.
Музейлерде сақталған сына ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұған дәлел ретінде 2 ... бар. ... ... ... үшін 3 күнге 10 әйелдің ... ... ... әйел адам ... ауыр жұмыс істемеген, тек жағдай
шиеленіскен болса жұмысқа ... Тағы бір ... 28 ... ... ... ... (37;45).
Қосөзендегі каналар арнасының кеңдігі 10-20 метрдей
болған, жағалары кірпішпен бекітілген. Егіс ... ... ... ... ... ... Вавилонның қоғамы және оның әлеуметтік құрылымы.
Хаммурапи патша ... ... ... құрлысынан
байқайтынымыз, ол қоғамда айқын түрде құл ... ... ... ... ... Заңнамасында басы бос адам мен ... ... ... ... азат адам ... деп ... Бірақ құрамына ірі жер
иелері, абыздар, ... ... ... кірген азат адамдардың
өздері бір тапты ғана ... ... жоқ, ... қатар құл иеленушілер табы
және ұсақ өндірушілер ... ... ... ... ... кездесетін «жоғарғы дәрежелі
адаммен» және «төмеңгі сатылы адам» арасындағы айырмашылық, және де ... ... ... ... ... ... ... Заңнаманың
барлық статьяларында тұлғалардың жеке ... ... мен ... ... қорғалған.
Ежелгі Вавилон қоғамының негізгі бөлігін ұсақ өндірушілер мен ұсақ
жеке меншік иелері ... Олар өз ... ... ... ... ... ... төлемдер төлеп отырған және де олар ... ... ... ... патша заңнамасында олардың
құқықтары өз дәрежесінде қорғалып отырған.
Заңнамада олардың құқықтары ... ... ... ... ... ұсақ ... ... жиі байқалған, ұсақ
өндірушілер біртіндеп таратылып, бір ... құл ... ... ... бір ... құлдар қатарын толықтырды.
Көневавилондық іскер құжаттарда көптеген келісім – шарттардың түп
нұсқалары сақталған. Сонымен ... ... ... шыққан Бальмунамхе атты
ірі өсімқордың есімі құжаттарда жиі кездеседі. Аталған өсімқор жиі – ... бау – ... ... ... алып, айырбастап отырып өз иелігін
кеңейтіп отырған, тың жерлерді игеріп құлдар ... де ... ... ... азат адамдармен қатар «мушкенум» деп аталған
категория да кездеседі. «Мушкенум» термині ежелгівавилон тілінен аударғанда
«төмен ... ... ... ... ... ... патша
шаруашылығында қызмет еткен. Қауымнан байланысын үзіп қалған оларда жер ... ... ... ... Олар ... ... еткені үшін шартты
иеліктерге ие болып отырған, ... де ... ... ... ... болған.
Азат адам мен мушкенум арасындағы айырмашылықты біз көп ... ... ... ... бір мүшесі жараланса,
жарақаттаушы адам ... ... ... ал егер де азат адам ... ... ... ... көз, ... ... қолданылған.
Сонымен қатар мушкенумды емдеуге кететін ақша ... де ... ... да екі ... аз. ... де ... ... құлдары болғандығын заңнамадан кездестіруге болады.
Вавилон қоғамының ең төмеңгі өкілін құлдар («вардум») ... ... ... көзі ... ... ... қарызға бату,
жанұя мүшелерінің арасындағы теңсіз құқық, патриархальды әке билігі, кейбір
адамдардың өз еріктерімен ... ... және де ең ... ... ... арнайы саудалау болды.
Ежелгі Вавилонда құлдардың өздері бірнеше түрлерге бөлінген болатын.
Олар жеке меншік құлдар, ... ... ... ... мушкенум
құлдар және храмдық құлдар. Орташа ауқатты адамдар жанұясы екі ... ... ... ... отырған. Кейбір бай жанұяларда құлдардың саны бірнеше
ондаған болған.
Ежелгі Вавилонда құлдар мүлік ... ... ... ... ... ... Егер де ... өлтірген жағдайда немесе жарақаттаса
жарақаттаушы немесе өлтірген адам құлдың ... ... – құл» ... ... құл ... берген.
Құлдарды сату, сатып алу, жалға беру, сыйлыққа беру және ұрлап әкету
сияқты әрекеттер кездеседі. Олардың көптеген ерекшеліктері ... ... ... ... ... шаш үлгісі, әр түрлі таңбалар, танауындағы
тесіктер және де белгілі бір жаза алған ... ... ... ... ... ... құлдардың қожайындарынан қашуы жиі құбылыс
болған, алайда осы әрекеттері үшін олар ... ... ... ... ... ... үйіне жасырған азат адам өлім жазасына кесілетін.
Ал қашқан құлды ұстаған адамға сый – сияпат ... ... ... ... құл ... ... ... Олар қожайынының иелігінде болатын аздаған мүлік
ұстауға, азат ... ... ... болған. Құл мен азат әйелден туған
бала азат ... ... Құл ... ... бар құл ... ол баланы өз
мүлкінің заңды мұрагері етіп тағайындауға толық құқығы болды.
Вавилондағы патриархалды жанұяда әйелі мен балалары үй ... ... ... болды. Жесір әйел тек жолдасының барлық туыстары өлген
сәттен бастап қана ... ала ... ... Вавилон қоғамында әйелі
толықтай «күйеуінің ... еді, құл ... өмір ... ... мүлде құқығы болмады.
Оған дәлел заңнамадағы мына бап: «Егер құл ... ... бір ... ... онда ... танауын немесе құлағын ұрлық үшін кесу
керек; қожайын өз әйелінің де ... кесе ... Егер ол өз ... ... ... онда құлдарға да тиіспеу керек».
Осы заңнан мүліктің бәрі тек ер адамға тиісті ... ... ... ... ... бір затты беруі ұрлық болып есептелетін.
Әйелге байланысты заңдардың барлығы оған қарсы қойылған. Ер адам тек ... ... үшін ... ... ... жасағаны үшін, қысқасы
біреудің ... ... үшін ... үшін жазалардың бәрі өте қатаң болды. ... егер ... ... сөз ... ... ... ... төлеп, 25 рет ағаш таяқпен
дүре алатын. Әйелімен ажырасқысы келген ер адам оған ... ... ... алатын. Күйеуін алдаған әйелді өзенге лақтыратын. Егерде ... ... ... бес жыл тосу керек болды.
Хаммурапи патшаның заңдары бойынша, ... ... ... ... оның ... ... құлды қайтару керек болды. Құлға тигізген зардап
үшін сол құлдың ... ... ... ... ... Егер де құл еркін
адамдарға қол көтеретін болса, оның құлағын кесетін болған. (29;72).
Тек қана ерекше ауыр ... үшін ... ... ... Негізінен азаматтар қарыз үшін еркіндігінен айрылатын. Кейбір
қожайындар өз құлдарын шеберлікке үйренуге берді, өйткені ... ... ... болды.
Құлды үйретуші шебер 15 ай немесе 6 – 8 жыл ... ... 1 ... киім ... ... ... ... болды, сол үшін қожайыннан сыйлық
алды. Егер дұрыс үйретпесе қожайынға 12 ... ... ... ... ... ... құл өз шеберханасын ашып, қожайынға алым – салық төлеп
тұрған.
Ал Ежелгі Вавилонда храмдық шаруашылықтарда жүзге жуық ... ... ... ... бағасы орташа мөлшерде 60 – 90 сикль күміс тұрды. Б.з.д.
ІІ мыңжылдықта Вавилонда ... ... өз ... құрып, өздері
құлдарды иеленіп ... ие ... ... еркін адамдармен таласып
соттасуға құқылы еді. Құл қаншалықты бай болғанымен, қожайынның ... ... ал ... бай болғаны қожайынға да өте тиімді болған.
Егер де белгілі бір адам қолдан басқа бір адамның баласын сатып алса
немесе ... бір ... ... ... құл, ... ... келісімсіз алатын
болса, ол ұрлықшы саналып, өлтірілуі тиіс.
Адам құқығына байланысты Заңнамада мынадай ... ... егер ... бір ... ... ... жарылып, егілген
егінге айтарлықтай зиян әкелсе, сол ... иесі егін ... ... ... Ал ... ол адам егін ... өтей алмаса, өзін және өзінің мүлкін
күміске айырбастап, ол күмісті ... ... ... ... ... де ... бір адам екіншіге қайық жасап беріп, ол қайығы сол
жылы сынатын болса, онда қайықтың құрылысшысы қайықты өз ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Патшаның қол астында жергілікті билеушілердің жері, барлық храмдық
иеліктер мен жаулап алынған ... ... ... жері өз ... ... ... ... жері құлдар еңбегі арқылы өңделді. Әскери
тұтқындар мен жалдамалылардан құралған құлдар өз ... ... ... алып ... ... ... тағы бір ... храм пайдасына
бөлінді. Патша жерінің үшінші бөлігі әкімшілік және ... ... ... ... ... ІІІ Ур ... кезіндегі
қоғам таза құл иеленушілік сипатта болған болатын. (25;139).
Хаммурапи патша тұсында қарызға беру қарқынды түрде дамыды. Шаруалар
байлардан қарызға ақша, егін ... оны ... ... тиіс ... ... – 30 пайыз, ақшамен қайтарса – 20 пайыз болу керек болды.
Ал егер де ... ... ... ... ... беруші оның отбасынан
белгілі бір ... ... ... ... ... Вавилонда байлар мен ... ...... шиеленісіне әкелетін. Бұл мәселені шешу үшін
Хаммурапи патшаның Заңнамасында осы мәселелер ... ... ... ... адамнан нан алып отыру керек болды;
2). Үш жыл қызметін ... ... жылы оны ... ... Үш жыл бойы ... ... ... керек болды. Ал егер де
ренжіткен жағдайда қарыз берушінің жанұясынан бір мүшесін жазалады. ... ... ... ... байлардың күш көрсетуінен аман сақтап,
еркін адамдармен бірлігін сақтап қалуға ұмтылды.
Саяси құқықтық ойлардың Ежелгі Шығыс (Египет, Үндістан, Қытай, ... т.б.) пен ... ... (Рим, ... пайда болып қалыптасуы ерте
қоғамдық даму сатысында, мемлекет пен қоғамның топқа ... ...... Таң қалдырарлық жәй, саяси құқықтық ойлар Шығыс халқында ежелгі
египеттіктерде, үндістерде, ... ... ... ... ... ерте ... ... Ассирия мен Хетт заңдары
Ұзақ уақытқа созылған өзара қырқысу соғыстары мен сарай төңкерісінен
кейін, б.з.б. XVI ... ... ... елдегі басқарушы топтар арасында
белгілі дәрежеде мәмлеге келушілікті ... ... ... ... бұл ... ... болмады. Хетт патшалығының өз ... рет ... ... тұрған. Құлдардың көтерілісі жайында да
деректер бар. Екінші жағынан хетт шонжарлары ... ... ... ... Хетт патшалары Египет фараондары сияқты ... ... ... Аса ... ... ... олар ... (ақсақалдар
кеңесімен) ақылдасуға, ал кейде панкуспен де ... ... ... ... патша таққа мұрагер отыруының қатаң ... ... ... ... соң ел билігі оның үлкен ұлына, ал егер ол ... өле ... одан ... ... көшуі керек делінеді. Патшаның ұл
балалары болмаған жағдайда билік ең үлкен күйеу баласына ... ... ... ... ... өз ... ... де өлім жазасына кеспеуге, өлімге
кесілгендердің мүліктерін тулиа мен панкусқа ... өз ... ... ... кезеңінде (б.з.б. ХҮ-ХІІІ ғасырлар) орталық билік
едәуір күшейе түсті. Елдің түкпір-түкпірінде шашырап ... ... ... ... Олар арнаулы кеңселер ("тас үйлер") арқылы ... ... ... қауымдарды жұлып қояды. Қатардағы қауымдастар өз
үлесіндегі жерлерді билеу еркінен ... және оны ... ... ... да мұра етіп ... ... болады.
Қауымдық жерлердің елеулі бөлігі де жеке меншік иелерінің (үздік
шыққан жауынгерлер мен абыздардың) ... ... ал олар өз ... ... ... ... Қатардағы қауымдастар кедейленіп,
өздерінің бұрыңғы құқықтарын жоғалтады және ... ... ... ... ... ашаршылық жылдарында кедейді "тірі алып қалған"
бай, егер әлгі кедей өзін сатып алуға жеткілікті ... таба ... оны ... ... ... қақы ... Сөйтіп, хетт қоғамында мүлік жіктелісі
жеткілікті ... ... Жаңа ... ... жататын хетт заңдары
әлеуметтік теңсіздікті заң жүзінде нығайтып берді.
Хетт ... ... ... ... ... 1500 ... және бірнеше жаңахеттік көшірмелер ретінде жетті. Заңдардың
тілі көнехеттікке жақын.
Хетт патшалығында кісі өлтірген адам ... ... өз ... және оның ... төрт адам ... ... ... өзінің
отбасы мүшелерінен), жазадан құтылатын болған. Ұры да, өрт қойған адам да,
төбелесте қарсыласып жазым еткен тентек те ... ақы ... ... ... ... ... ... қолданбайтын "жұмсақ" заңдары болуы вавилондық
семиттерге қарағанда жоғары, арийлік нәсілге жататын хетт ... ... ... ... анықтап қараған адамға
мұндай "адамгершіліктің" ... ... ... қалмайды. Малы көп
бай өзгенің жақсы атына ... ... ... ... ... ... онда
жәбірленушіге өз табынынан 15 жылқы беріп, құтыла алған. Ал ұры кедей болып
шықса, онда ол айыбын он бес есе ... ... ... үшін борышты болып,
құлдыққа түскен. Құлдарға одан да қиын болды. Құл егер ... ... ... мен ... кескен, егер ол әлдекімге ажал шақырып, сиқырлап,
дуа жасады деп айыпталса, өлім жазасына кесілген (35, 17).
Маңызды ... ... ... мүшелері өздерін "лимму" деп
атаған ақсақалдар кеңесі айналысатын. Жыл сайын олардың әрқайсысы ... ... ... ... да ... ... Әр жыл ... келген лимманың есімімен аталады да, бұл атаулар кейін ишшакум нағыз
монархқа айналған ... де ... ... ... ... Ашшурды олигархиялық республика болған
деп текке айтып жүрген жоқ. Кейін аса ... ... ... ... ... қуаты аса мардымсыз болғанын байқауға болады.
Бұл шағын, көбінесе саудамен айналысқан мемлекет көп қарсылықсыз-ақ
оңтүстік Месопотамияның ірі ... ... ... ... III ... ... аккад патшалықтарының, біресе шумердің III Ур династиясының
әміршілерінің қол астында болып келген Ашшурға өз қамқоршыларының елеулі
ықпалы ... Аса ... ... ... ... ... пайдаланған
Ашшурдың көпестері мен өсімқорлары Кіші Азияға өтіп, ... ... ... ... ... Қосөзен қолөнер бұйымдары (әсіресе жүн
маталары) Күміс тауларының (Тавраның) ... ... ... мыс, ... ... айырбасталатын. Осы кезеңнің өзінде-
ақ Ассирия қоғамында ... ... мен ... ... ... уақытта тек шет жерліктер ғана құлға айналдырылды.
Егер біреу өгіздің мүйізін не ... ... онда ол бұл ... ... ал иесіне жақсы күйдегі өгіз беруге тиіс. Егер өгіздің ... ... жеке ... өгізімді аламын» десе, онда ол өзінің өгізін алуы
керек, оған 2 сикля күміс қосып беруге тиіс.
Егер біреу өгізді, ... ... ... ... жегіп алса және ол
өлсе, немесе оны қасқыр жеп кетсе, немесе ... ... онда оның ... ол
тура сондай малмен толтыруға тиіс. Егер ол: «Бұл құдайдан ... ... ... онда ол ант етуге тиіс.
Егер біреу өгізді, атты, қашарды немесе есекті кепілдікке алса және
ол оның жерін алса, онда ол үшін ... ... ... және оның ... ... тиіс.
Егер біреу өгіздің немесе аттың көзін шығарса, онда ол 6 сикля күміс
беруге тиіс. Малдарды ... ... ... ... тиіс.
Егер біреу өгізді жалдап алып және оған сойыл немесе қамшы жұмсаса,
оны иесі біліп қойса, онда ол ... 1 ... ... ... ... ... ... жерге кірсе, оларды жер иесі тапса, онда ол бір
күн бойы жұлдыздар туғанға дейін жеге алады. Содан соң ... кері ... ... ... ... ... майы үшін ... ұрласа, онда бұрын әдетте 1 мину күміс
беретін. Ендігі де ол 12 сиклей күміс беруге және оны ... ... ... біреу шошқаны қорадан ұрласа, онда ол 6 ... ... ... үйіне жібертуге тиіс.
Ол сол жылы өзі қайта қараған және ... ... ... халыққа
жариялады. Олар тарихқа енді де, кейін ол жалпы шектен тыс қатал заңдардың
теңеуі ... ... ... ... шектен тыс қаталдығының ең алдымен
ұрлық үшін берілетін жазаға қатысы бар. Қандай да ... ... ... ... жеміс ұрлап, майда ұрлық жасаған адам өлім жазасына тартылатын
болды. Ұрлық үшін жазалаудың ... тек Хетт ... ғана тән ... ол ... ерте ... қоғамның заңдарына сіңіскен нәрсе. Ол жақында
ғана болып өткен көптеген заттарға қауымдық меншіктің орнына ... ... ... және ... процесін көрсетеді.
Егер біреу сиырды ұрласа, онда бұрыңғы әдетте 12 бас мал беретін.
Ендігі ... ол ... 6 ... атап ... 2 екі ... 2 ... малды және 2 бұзау беруге тиіс. Оларды үйіне жібертуге тиіс.
Егер ... ... ... ... онда оның ісі тура сол тұрғыда
шешіледі.
Егер біреу ... ... ... не еркек қойды ұрласа, онда бұрын
әдетте 12 қой беретін. Ендігі жерде ол 6 қой, атап ... 2 ... ... 2 ... қой және 2 қозы ... тиіс.
Егер біреу өгізді, не жылқыны, не қашарды, не ... ... оны ... онда иесі сол ... ... қайтып алуы керек. Оның сыртында, ол
(ұрлаушы) иесіне екі есе мөлшерде айып төлейді. Малдарды ... ... ... ... ... ... ... тауып алса, онда ол оны
патшаның қақпасына-айдап баруы керек. ... ... оны елде ... онда
отағасылар оған (тапқанға) бере алады және оны жегуіне болады. Егер ... ... ... онда оны ... қалпында қайтаруы керек. Егер де
отағасылар оны бермесе, онда ол ұры деп саналады.
Егер біреудің жерінде, ... ... ... ... ... ... онда ... иесі 2 өгіз беруге тиіс және өгіздің ... ... ... ... оның ... еніп ... тірі ... сойып тастаса, онда ол
ұры ретінде жазалануға тиіс.
2.4. Ежелгі Шығыс заңдарын оқу үрдісінде оқыту мәселесі.
Тарихи білім мен тәрбие беру жастардың әр ... ... ... нәр алуына, оның мәдениеті мен тарихының бастауын байыптауына
жәрдемдеседі. Әлбетте, ... ... ... мектепте алған білімі
өмірлік тарихи ақпаратпен қамтамасыз етеді. ... ... ... оқиғаларға баға бергенде абай болған абзал, қандай болсын оқиғаға
белгілі бір көзқарасты ... ... ... өткенді гуманистік тұрғыдан
бағамдауға үйрету керек.
Тарихты ... ... ... ... оқиғаларады хронологиялық
ретімен есте сақатуға ғана саймауға тиіс, қайта тарихи процестің қисынын
бағамдау ... ... ... ... ... ... бір
тақырыпты оқушыларға жеткізудің өзі тақырыпты түсіндірудің әдістемесімен
тығыз байланысты және де ... ... ... есте ... ... осы ... ... оқытудың әдістемесіне кеңінен тоқтала кететін
болсақ, ... осы ... ... ... ашыла ма деген ойдамыз.
Әдістеме дегеніміз - методика. "Методика" сөзі ежелгі грек ... - ... ... ... ... ... ұғымдарды береді. Әдіс
дегеніміз - нақты міндетті шешудің, әлдебір мақсатқа жетудің тәсілі. Сонда,
әдістеме бұл ... ... ... ... оқыту әдістемесі – тарихты
оқытудың міндеттері, мазмұны және әдіс-тәсілдері ... ... бір ... ... мен сапасын арттыру мақсатында тарихты оқыту
процесінің заңдылығын зерттеу және оқып-үйренугс ... ... ... процесін ұйымдастыру мен оның ... ... ... ... пәні - ... процесс, мұғалімнің тарихты
оқытуы, оқушының тарихты оқуы. Ал әдістеменің нысаны — оқытудың әдістері,
мазмұны, ұйымдастырылуы жәнс түрлері.
Тарихты ...... ... және ... ... болатын
құрауыштардың аясын біріктіретін өте күрделі процесс. Ол оқыту ... ... ... беру және оны ... ... ... ( ... оқу
әрекеті (оқыту нәтижесі деген тізбекті қарайды. ... ... ... ішкі ... жою ... іске ... Ол қайшылықтар оқыту
мақсаты мен қол жеткен нәтиже арасында, қолданылуы жоспарластырылған ... ... ... ... мен ... ... пайда болады.
Тарихты оқыту процесінің диалектикалығы сияқты ... ... де ... даму ... ... ... оқыту әдістемесі қоғам алдында
тұрған жас ұрпақты тәрбиелеудің кешенді міндеттерін іске ... ... ... ... ... ... бірге философия,
әлеуметтану, мәдениеттану, педагогика, психология, дидактика талаптары
логика сияқты ... ... де ... ... ... Бүл ... ... шығармашылық сипат алады, өйткені ... ... ... ... ... ... ... қорытып, жаңғыртып
пайдаланады.
Мұғалім мен оқушының оқу ... ... және көп ... ... Оның ... ... ... сипатымен айкындалады. Мұғалім өз
пәнін қаншалықты жетік білгенімен оқушылардың ... ... ... ұйымдастыра алмаса, айтарлықтай табысқа жете алмайды.
Өмірде нашар мұғалімдерді көп кездестіреміз, олардың пайда ... ... ... ... ... ... ең ... олар өз білімдерін
өзгелерге оңай жолмен түсіндіре алмайды. Өйткені, олар ... ... ... ... ... ... смсс, тіпті пәннің
әдістемесінен жеткілікті ... жоқ. ... ... ... не ... ... оқытамын? Немен оқытамын? деген сұрақтарға жауап тақырыпта
басты назарда ... ... ... ... ... ... міндеттері мен негізгі
факторлары мына сұрақтардың жауаптарына байланысты:
- мемлекет пен ... ... ... ... пен ... ... ... негізінде
оқулықтарда баяндалған тарихи білімнің мазмұны мен құрылымы;
- оқыту процесінің ғылыми-өдістемелік ұйымдастырылуы ... ... ... әдістері мен әдістемелік тәсілдері, құралдары);
- оқушылардың танымдық мүмкіндіктері;
- оқыту нәтижелерімен айқындалады.
Тарихты оқытудың ... ... ... әр ... ... ... Ол кезеңдегі тарих пәнінің мақсаты маркстік-лениндік
дүниетанымға негізделіп, коммунистік идеяларға бағытталды.
Қазіргі кезеңде тарихи ... ... ... былай айқындалған:
- оқушылардың ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейінгі адамзаттың
тарихи даму жолы туралы ... ... ... тарихи білім негізінде оқиғалар мсн өмірлік ... ... ... алу ... ... ... ... тәжірибе, гуманизм идеялары негізінде
оқушылардың рухани құндылық бағдарлары мен көзқарасын қалыптастыру;
- ... ... мен ... ... пен ... ... тарихты оқытудың мақсаттарын айқындау одан әрі
жалғасуда. Соған сәйкес мынадай міндеттерді ... ... ... жөне ... ... құндылықтарды құрметтейтін,
табиғаттың, мәдениеттің және қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу;
- оқушыларды қоғам мен адамзатгың ... ... ... ... ... ... ... тәлім-
тәрбиесін ұғынуға бейімдеу;
- қазіргі қоғамға кіріккен жене оны жетілдіруге ұмтылатын тұлға
қалыптастыру;
- ... ... және ... ... ... ... әр ... көзқарастар жүйесін есепке ала ... ... мен ... ... ... ... қорғауын қамтамасыз ету,
гуманистік және демократиялық құндылықтарға бағыттау.
-тарихи білімдер мен әдістерді қолданып, қоғамдық ... ... өз ... тұрғысынан сын көзімсн бағалап, ... ... ... ... ... факторлары оқу процесінде кешенді түрде
жүйемсн іске асады. Жүйе ... - ... ... ... байланыста
болып, белгілі біртұтастық, бірлік құрайтын бөліктердің жиынтығы. Оқу
факторларының ішкі тұтастық қасиеті ... ... ... ықпал жасап, оның
сапасының жақсаруына жол ашады. (38;9).
Мектепте тарихты ... ... ... ... ... ... отырады. Әдістеме отандық жәпе жалпы тарихтың негізгі оқиғалары,
фактілері мен құбылыстарын таңдауға; теориялық ... мен ... ... ... үшін ... ... тарихтың мазмұны мемлекеттік
стандарт, бағдарлама, оқулық түрінде көрініс табады. ... ол ... ... тыс және ... тыс оқу ... қамтитын оқытуды
ұйымдастырудың белгілі бір әдістемесі арқылы меңгереді.
Әдістер (әрекет тәсілдері) әртүрлі ... ... ... ... (мәтінмен жұмыс). Көрнекі, ... ... ... мәні ... ... ... ... сұраққа жауап беріп, ... ... екі ... ... ... Жақсы жолға қойылған оқытудың
әдістемесі оқушылардың бойында тарихи білім мсн ... ... ... пен ... ... ... ... нәтиже береді.
Әдіс, тәсілдер мен оқытудың түрлері (жалпы сыныптық, топтық,
дербес), сабақ ... ... ... ... саяхат-
сабақ), сабақ үстіндегі мұғалім әрекеті мен оқушының оқу ... ... Оку ... ... оқу ... ... етуге керекті
оқулық, жұмыс дәптері, тарихи карта, оқу картиналары, диафильм т.б. ... ... ... ... ... оқыту әдістемесінің ұйымдастырылуы
және оқушылардың танымдық қызметі формаларының біртұтастығы негізінде
оқушылар оқыту мақсатына қол ... ... ... ... ... ... ... үшін
- белгілі бір жастағы оқушылардың тарих пәні бойынша білім мен дағды
деңгейін анықтауға;
- сынып, ... ... және ... ... ... ... оқу ... әртүрлі кезеңдеріндегі жұмыс тиімділігін анықтап,
оқыту міндетін ... ... ... ... ... және тәсілдермен ұштастыруға;
- тест, қисынды ... және ... ... ... ... оқытудың барынша тиімді әдістері, түрлері мен ... ... ... алдын ала болжап, педагогикалық, әрекетке
түзету еңгізіп отыруға мүмкіндік беруімен бағаланады.
Тарих сабағында қолданылатын ... бір түрі ... ... ... ... ... деп аталады. Портреттік
бейінелеу нақты тұлғаның білімділігі, қаталдығы, адалдығы, қайырымдылығы,
атаққұмарлығы, ... ... ... сияқты жекелеген сапаларын
сипаттаудан тұрады.
Сабақта портреттік бейне жасауға көмектесетін ойын элементтерін
қолданудың ... зор. ... ... ... оқиға орнын атамай тарихи
тұлғаның өмірбаяндық ... ... Ал ... өз ... жетіспей
тұрған мағлұматтарды түгендеуі керек. Ондай ойындардың қатарында мыналарды
атауға болады. "Тарихи тұлғаны таны", "Кімнің сөзі?", "Бұл кім?"
Ойын арқылы ... ... ... ... дидактикалық
жүйесі деп атайды. Дидактикалық ойындар - өзге оқу жұмысының түрлерімен
тығыз байланысты ... ... оқу ... ... бағытталған педагогикалық, шығармашылық әрекет.
Ойын оған қатысушылардың белсенділігін көтеруге барынша ықпал
жасайды. Ойын ... ... ... ... оқу ... атқарады.
Ойын әсіресе пәнге қызығушылық қалыптаспаған ... өте ... ... ... ... ойынның тәртібімен таныстырады. Оларды жинақы
және белсенді ету үшін тапсырманы орындаудың ... ... ... ... ... «Ежелгі Шығыс заңдары».
Сабақтың түрі: Тірек – ... және ... ... ... ойын / ... қолданылған сабақ.
Түсініктеме:
«Тірек конспекті» дегеніміз 1) негізгі деген тарихи процесстер мен
оқиғалар, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға көмектеседі. Кейде жөн жауап ала алмайтын оқушыдан
тірек конспект арқылы сабақ ... ... ... қол ... ... ... құрастыру процессі /тақтада, дәптерде/ оқушылардың
назарын жинақтауға әсер ...... ... ұйымдастыру тәсілі. Сынып қатар бойынша
үш топ ... ... ... – ала ... және ... ... «Ежелгі
Шығыс заңдары» деп алынып үш графаға бөлінген:
– экономикаға қатысты;
– әлеуметтік мәселелер;
– жанұя қатынастары;
... ... ... ... ... топ келесі кезекте не жазу
керектігін, бұл ұсынысты негіздеуі керек. Мұғалім өзі ... ... ... ... Осы барыста терминдердің анықтамасы беріліп отырады.
Бұл тәсіл ... бар ... ... ... ... ... ... жасауына сүйенеді.
|Жаңа сабақ |Сабақтың ... ... ... ... |Ежелгі Шығыс заңдары негізінде Ежелгі Шығыс ... түрі – ... ... ...... және ... технологиясы|саяси құрылысын (Заңнама негізінде) ашып көрсету|
|Сабақтың әдістері мен |Білімдік мақсат ... ... ... | ... ... |
| ... ... ... ... ... Ұйымдастыру – 2 |шығыс заңдары ... ... ... ... ежелгі |қоғамдық |тәжірибесін, |
| ... ... ... ... ... ... ... – 5 |– экономикалық |лікке, ұлтжан|икемділіктерін |
|минут ... ... ... |мобилизациялап, |
| ... ... ... ... ... ... Схема құру + |мәлімет беру |лыққа баулу, ... ене ... ... ... | ... ... ... |
|/өздік жұмыс/ – 5 | | ... ... ... | | |өз ... |
| | | ... баға |
|4. «Турнир» + | | ... ... ... ... | | | ... жұмыс – | | | ... ... – 10 | | | ... | | | |
| | | | ... №2 схема – | | | ... ... ... | | ... ... | | | |
| | | | ... ... шығару – | | | |
|5 ... | | | |
| | | | ... Үйге ... беру | | | |
| ... ... |
| ... жеке ... елдің саяси, әлеуметтік |
| ... ... ... және де |
| ... қоғам өміріне ықпалы, қажеттілігі |
| ... ... ... ... ... аша |
| ... өз ... ... ... ... |
| ... ... есепке алуға үйретеді. |
| ... ... |
| |- №2 ... ... ... патшалықтары; |
| |- ... |
| |- ... ... ... ... ... шаруашылықтарына арқа сүйеген экономикалық жүйеде орын
алған дағдарыс, ІІІ Ур ... ... ... ... ... ... ... орталықтарын қиратуы Месопотамия территориясында
орталықтанған ... ... ... алып ... ... жол берді. Б.з.д. ХХ – ХІХ ғасырларда аталған мемлекеттер
өзара шиеленіскен соғыс жүргізді. Осы саяси ... ... ... ... «Құдайдың қақпасы») қаласы өрлеп, тәуелсіздікке қол жеткізеді. Осы
қалада І Вавилон ... ... ... ... және де осы ... еткен уақыты ежелгівавилон кезеңі (б.з.д.1894–1595 жж) деп аталады.
Хаммурапи патша ... ... ... ... ... ... Оның өмір ... жылдары (б.з.д. 1792 – 1750 жж). Бұл ... ... ... ... ... ... ... орталығына
айналған кезі, бұл кезден сақталған жазба деректер көбрек те, әр түрлі.
Солардың ... ... ... ... ең ... жан – жақты қоғам
өмірінің әр саласынан да мәлімет беретіні – осы Хаммурапи патшаның ... ... ... І Вавилон династиясының алтыншы
патшасы Хаммурапидің билік еткен жылдарымен тұспа-тұс келді. ... ... ... ... ол аса дарынды саясаткер, қоғам қайраткері,
өте қырағы, қу дипломат, білімді стратег және шебер ... ... ... биік базальт бағананы 1901 – 1902 жж француздың
археологиялық экспедициясы Эламның ... ... Сузы ... ... ... жоғарғы жағында таққа отырған күн тәңірісі Шамаш және оның
алдында ілтипатпен тұрған Хаммурапи патша бейнесі салған.
Қалған жерлерінде (екі ... сына ... ... ... патша заңы. Негізінен заң үш бөлімнен тұрады: кіріспе, ... және ... ... ... заң ... ... «әділ» патша болғанын, еліне ... ... ... ... ... патшаның үстем тап – құл иеленушілердің, жер
иелерінің, меншік ... ... ... ... ... ... патша заңы б.з.д. 2000 жылдықтағы Қосөзеннің, Алдыңғы
Азияның тіпті бүкіл Ежелгі Шығыстың ... ... ... мен ... ... ... қарым – қатынастар, шаруашылығы, саяси дамуы,
мемлекет жайлы толық және жан – ... ... ... Заң ... Лувр ... ... ... Москвада (гипске түсірілген)
сақталуда.
Қорытынды
Ендігі жерде қорытындылайтын болсақ ежелгі дүние тарихын ... құл ... ... ... ... ... ... болғанын, қандай
түрде болғанын, әр елдер үшін ... ... ... әлеуметтік – экономикалық және саяси ... ... ... ... түсіну жалпы заңдылықтарды
аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам қоғамының даму ... ... ... ... ... ... ... түрлеріндегі
айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын болар еді.
Ежелгі Хетт, Ассирия және ... ... көп, ... ... ... көзі ... ... мәдениеттер ескерткіштері болып
табылады. Солардың ішіндегі ең құндысы Хаммурапи патшаның ... ... ... ... ... Ежелгі Вавилонның әлеуметтік –
экономикалық және саяси өмірі туралы ... ... ... ... болады.
Аморей тайпаларының тұсында Оңтүстік Қосөзен қоғамы үлкен әлеуметтік-
экономикалық және саяси дағдарысты ... ... ... ... ... күш ала ... Міне, осы сәттен бастап Вавилонның гүлдену тарихы
басталады. Вавилонның ... ... ... ... ... ... патша тұсындағы Вавилон мемлекетінің экономикасының негізі
жер өңдеу, бақша егу, мал ... ... ішкі және ... ... ... ... өзен және ... жолдарының қиылысында орналасуы,
Вавилонның қуатты сауда орталығы ретінде ... ... зор ... ... ... ... халқының саны Сириялық далалы
алқаптардан келген көшпенді тайпалар ... ... ... осы ... патша заңнамасы арқылы б.з.д. ІІ мыңжылдықтағы
Вавилондық экономиканың қалай өрлегендігімен танысып, ... ... ... маңызды орында болған ирригациялық жүйе, сауда және
қолөнер Хаммурапи патша заңнамасына айтарлықтай әсер етті. ... ... ауыл ... ... ... тарыға, малға, етке, теріге
баға орнатылды. Заңнама бойынша ... ... ... ... ... ... ... бөлігін ұсақ өндірушілер мен ұсақ
жеке меншік иелері құраған. Олар өз ... ... ... ... ... ... ... төлеп отырған және де олар ... ... ... ... ... заңнамасында олардың
құқықтары өз дәрежесінде қорғалып отырған.
Хаммурапи патша ... ... ... құрлысынан
байқайтынымыз, ол қоғамда айқын түрде құл ... ... ... ... ... Заңнамасында басы бос адам мен ... ... ... байқалады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Белявский ВЛ. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. М., 1971.
2. Винклер Г. Вавилонская культура в ее ... к ... ... М., ... Вулли Л. Ур халдеев. М., 1961.
4. Грибов Р.А. Земельные отношения в Мари//Вестник древней истории. 1970.
№ 2.
5. Грибов Р.А. ... и ... ... в Мари//Вестник древней
истории. 1972. № 3.
6. Дандамаев М.А. Рабство в Вавилонии. М., 1974.
7. Дандамаев М.А. Вавилонские писцы. М., ... ... Ф. ... и Вавилон. СПб., 1912.
9. Дьяконов И.М. Общественный и государственный ... ... ... М., 1959.
10. Дьяконов И.М. Люди города Ура. М, 1990.
11. Клочков НС. Духовная культура Вавилонии: ... ... ... М., ... ... Н.В. ... Ларса: Очерки хозяйственной жизни. М., 1988.
13. Клима И. Общество и культура древнего Двуречья. Прага, 1947.
14. ... С.Н. ... ... в ... М., 1965; 2-е изд. М., ... ... Э. Они ... на глине. М, 1984.
16. Ллойд С. Археология Месопотамии. 2-е изд. М., 1984.
17. Мартиросян А.А. Деловой дом Эгиби: Вавилония, VI в. до н. э. ... ... Н.М. ... ... и землепользование в древнем
Двуречье. Минск, 1948.
19. Оппенхейм А.Л. Древняя Месопотамия: Портрет погибшей цивилизации. ... ... Н.Д. ... и ... ... и ... стран. М.; Л.,
1958.
21. Якобсен Т. Сокровища тьмы: История месопотамской религии. М., ... ... В. А. ... ... права в древней
Месопотамии//Вестник древней истории. 1981. № 4.
23. ... И.М. ... на ... ... в ... ... ... истории. 1963. № 1.
24. Ильин Г.Ф. Древневосточное общество и проблемы его ... ... ... 1983. № 3.
25. Илюшечкин В.П. Проблемы формационной характеристики сословно-классовых
обществ. М., 1986.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі Вавилон патшалығының өрлеуі. Экономикасы мен әлеуметтік дамуына талдау жасау102 бет
"Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары."7 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
Арифметикалық амалдар және олардың қасиеттері мен заңдары.6 бет
Арифметикалық амалдардың заңдары, оларды есептеуде қолдану20 бет
Атом молекулалық ілім. Химияның негізгі түсініктері мен стехиометриялық заңдары (Зат массасының сақталу заңы, құрам тұрақтылық заңы, еселік қатынастар заңы, көлемдік қатынастар заңы, эквиваленттер заңы, Авогадро заңы)13 бет
Ауылдың өрлеуі – елдің өрлеуінің ең маңызды құрамдас бөлігі14 бет
Ағылшын революциялық аграрлық заңдары18 бет
Баз және олардың ассоциаттарының ауыл шаруашылықтың дамуына әсері28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь