Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы

1. Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік. саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Дүниетанымның алғашқы бастамасы біз кімбіз, тегіміз кім, қайдан пайда болдық, қай жолмен жүреміз, қайда барамыз деген сауалдардан бастау алады. Байырғы түркілердің дүниетанымы бойынша Тәңірі мен қара жерден кейін адам баласы жаратылған. Адам баласы жаратылған соң, көп ұзамай мемлекеттік билік орныққан. Мемлекеттік биліктің басында отыру, елді ұстап тұру көк Тәңірісінің бұйрығымен қағандардың, бектердің, елтеберлердің еншісіне жазылған. Елді басқаруда түркілер Тәңірмен, қасиетті Жермен және билеуші қағанмен тығыз байланыстырады. Мұндағы ел, ел басқару мәселелерін біз Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінің негізінде қарастырамыз.
Байырғы түркілер өздерінің мемлекетінің құрылуы мен пайда болуына келгенде нақты және әпсаналық көзқарастарда болды. Олардың түсініктері бойынша түркі елі әлемнен кейін жаралған ең ежелгі, көне мемлекет. Бұл елді түркілердің ұлы құдайы Көк Тәңірі жаратқан деп сенді. Сондықтан, оны «Тәңір елі», мәңгі ел деп атады. Түркі дінінің өзегі болып табылатын «Ил (ел)» сөз «бейбітшілік», «илхан» (елхан) «Бейбітшілік қағаны» деген болатын. Байырғы түркілер өздерінің қайталанбас ерекше саясатын осындай жолмен жүргізді. Көне түркі мемлекеті қасиетті культтің біріне айналды. Оған қарсы шығу ауыр күнә болып саналды. Әрине, олардың көзқарастары бойынша мемлекет халықтан (түрк будуннан) бірінші емес. Мемлекет этностың өмір сүріп тіршілік етуі үшін қажетті құралы болып табылады. Оны болашақ ұрпақ үшін мәңгілік сақтау керек болды. Оның жойылуы жалпы түркі этносының жойылу қасыретімен тең болды.
Түркі халқының түсінігі бойынша байырғы түркі елі, әлемнен кейінгі Көк Тәңірі жаратқан ең ежелгі, көне мемлекет. Сол себептен оны Тәңір елі, «Мәңгілік ел» деп атады. Түрік дүниетанымының өзегі болып табылатын «Ил (ел)» сөзі «бейбітшілік» деген мағынаны білдірсе, «илхан» (елхан) «Бейбітшілік қағаны» деп аталатын. Түркілердің бас бостандығы мен еркіндігі, өмір сүру қағидалары, жалпы ел, жер, елдік, бірлік мәселелері «Мәңгілік ел» нысанасымен байланыстырылады. Осы Тәңірі жаратқан «Мәңгілік елдің» біртұтастығын сақтау жолында білікті данышпан қағандардың ұлағатты қасиеттерді бойына сіңіру қажеттігін айта отырып, тасқа қашап, оны келешек ұрпаққа мирас етіп қалдырды. Байырғы түркілер барлық ішкі-сыртқы саясаты мен «арнайы» идеологиясын осындай жолмен, яғни, «Мәңгілік ел» саясатымен жүргізді.
«Түркілер халықты билеудің әлемдік үлгісін жасаған. Ол - «Мәңгілік ел» үлгісі. «Мәңгілік ел» нысанасы - «Тәңір тауының сағасын мекендеп келе жатқан, көшпелі түркі жұртының ұлы арманы, түркі әлемі мен руханиятының ұйытқысы. Өйткені «ел мен «елдік ұғымын ұйытқан мәйектің ата тегі-Тәңір, ана тегі – Ұмай ана, заттық негізі – жер мен су. «Мәңгілік ел» нысанасы-мәңгілік рухани аңсар, ол түркі тегінің тұтастығы мен тәуелсіздігінің кепілдігін қамтамасыз етуге арналған – тектік, тазалық пен еркіндік идеологиясы. Ал ұлттық тәуелсіздік исі түркі әлемінің рухани еркіндік нысанасы» [183, 381 б.]. 183Жұртбай Т. Өлімші халықты тірілткен. Мәңгілік ел нысанасы // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер.- Алматы: Ғылым, 2001. – 584 б.
1. Қасымжанов А.Х. Қазақ. – Алматы: Білім, 1994. – 176 б.
2. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
3. Fallers L.A. The social anthropology of the nation-state. – Chicago, 1974. – 171 p.
4. Шаймерденов Е. Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі рәміздік белгілер: көне түркілік таным және мемлекеттік тәуелсіздік идеясы // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. – Алматы: Ғылым, 2001. – 584 б.
5 Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық Атласы. − Астана: Күлтегін, 2005. − 360 б.
6 Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма. Алматы: Мектеп, 2003. – 368 c.
7 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы, 1986
8 Жолдасбеков М. Орхон ескерткіштері. – Астана; Фолиант, 2001. – 176 б.
9 Сүлейменов О. АЗиЯ. – Алматы: Жазушы, 1992. – 298 б.
10 Сүлейменов О. Тюрки в до истории: о происхождении древнетюркских языков и письменностей. – Алматы: Атамұра, 2002. – 320 с.
11 Сүлейменов О. Язык письма. – Алматы-Рим,
12 Қаржаубай С. Орхон мұралары. 1 кітап. Тарихи-танымдық этнографиялық әдебиет. – Астана, 2003. – 392 б.
13 Сартқожаұлы Қ. Байырғы түрік жазуының генезисі. – Астана: Арыс, 2007. – 304 б.
14 Базылхан Н. Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері. ІІ-том. Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Енисей, Талас). Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 252 б.
15 Қараңыз: Досанов Т. Төрүк-қазақ рунасының графикалық философиясы // Тіл және қоғам: альманах. 2004, №2 76-94 бб.; Досанов Т. Восьмой и первый Таласские памятники // Көне түркі жазуларының зерттелуі: бүгіні мен болашағы. – Астана, 2004. – 53-70 бб.
16 Қараңыз: Мектеп А.Қ. Руника жазуының генезисі немесе «Пішін кестесі» – ежелгі құпия ілім // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. – Алматы: Ғылым, 2001. – 402-411 бб; Мектеп-тегі А. Ұлттық ақпараттың тегі мен түрлері // Тіл және қоғам: альманах. 2004, №2 37-50 бб.; Мектеп-тегі А. Таңбатану ілімі және ұлттық идея // Көне түркі жазуларының зерттелуі: бүгіні мен болашағы. – Астана, 2004. – 78-99 бб.
17 Касымжанов А.Х. Стелы Кошо-Цайдама. – Алматы: Компания Printing, 2005. – 256 с.
18 Кішібеков Д., Кішібеков Т. Речь и письменность: трансформация звуко-знаковых систем. – Алматы: Ғылым, 2004. – 264 б.
19 Свасьян К.А. Проблема символа в современной философии. – Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1980. – 226 с.
20 Лёйнер Х. Символдрама. – Минск: Европейский гуманитарный университет, 2001. – 416 с.
21 Коршунов А.М., Мантатов В.В. Диалектика социального познания. – М., 1988. – 311 с.
22 Ивин А.А. Введение в философию истории. – М.: 1997. – 144 с.
23 Антонов В.И. Символ в обществе и культуре Востока. – М.: Луч, 1993. – 51 с.
24 Гуревич А.Я. Категории средневековой культуры. – М.: Искусство, 1972. – 363 с.
25 Лотман Ю.М. К проблеме типологии культуры // Труды по знаковым системам. – Тарту: Тартуский университет, 1978. – 166 с.
26 Лотман Ю.М. Внутри мыслящих миров: Человек – текст – семиосфера – история. – М., 1996. – 464 с.
27 Юнг К.Г. Архетип и символ. – М.: Ренессанс, 1991. – 297 с.
28 Голан А. Миф и символ. – М.: Русслит, 1994. – 375 с.
29 Кассирер Э. Символикалық формалардың философиясы (Аударған Самат Ибраим) // ХХ ғасырдың мәдениет философиясы. 20 т. – Алматы: Жазушы, 2008. – 17 т. 305-342 бб.
30 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Бірінші кітап. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 512 б.
31 Гиртц К. Антропология культуры. – М., 2006. – 456 с.
32 Генон Р. Символы священной науки. – М.: Беловодье. 2002. – 230 с.
33 Леви-Стросс К. Структурная антропология. – М.: Наука, 1983. – 536 с.
34 Лотман Ю.М. Семиосфера. Культура и взрыв: Внутри мыслящих миров.-СПб.: Искусство, 2000. – 704 с.
35 Тэрнер В. Символ и ритуал. – М.: Наука, 1983. – 277 с.
36 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. – Алматы: Айкос, 2000. – 184 б.
37 Құрани кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Араб тілінен аударған: Мансұр А. – Алматы-Бішкек, 2006. – 756 б.
38 Лосев А.Ф. Философия имени. – М.: Издательство Московского университета, 1990. – 269 с.
39 Лосев А.Ф. Бытие. Имя. Космос. М. 1993.
40 Библер В.С. От наукоучения к логике культуры. – М.: 1998.- 288 с.
41 Мамардашвили М.К., Пятигорский А.М. Символ и сознание. Метафизические рассуждения о сознании, символике и языке. – М.: Школа, 1977. – 224 с.
42 Рубцов Н.И. Символ в искусстве и жизни. – М.: Наука, 1991. – 176 с.
43 Durand G. Les structures anthropologiqes de l'imaginaire. – Paris.: Dunod, 1992. – 625 р.
44 Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. – М.: Искусство, 1976. – 367 с.
45 Лосев А.Ф. Символ // Философская энциклопедия. – М.: – Т5. – 740 с.
46 Кассирер Э. Избранное. Опыт о человеке. – М.: Гардарика, 1998. – 784 с.
47 Киселева М.С. Историческая типология культуры // Культурология. – М.: Знание, 1993.- 260 с.
48 Шпенглер О. Закат Европы: Очерки морфологии мировой истории. Образ и действительность. В 2-х т. – Минск: Поппури, 1998. Т.1. – 688 с.
49 Лосев А.Ф. Очерки античного символизма и мифологии. – М.: Мысль, 1993. – 959 с.
50 Тахо Годи А.А., Лосев А.Ф. Греческая культура в мифах, символах и терминах. – СПб.: Алтейя, 1999. – 716 с.
51 Әл-Фараби. Платонның «Заңдарының» мәні // Қазақ халқының философиялық мұрасы сериясы. Жиырма томдық. Әл- Фараби философиясы. 3- том. – Астана, 2005.
52 Әл-Фараби философиясы // Қазақ халқының философиялық мұрасы сериясы. Жиырма томдық. Әл- Фараби философиясы. 2- том. – Астана, 2005.
53 Эко У. Искусство и красота в средневековой эстетике. – Спб.: Алетейя, 2003. – 256 с.
54 Аристотель. Сочинения. В 4-т. – М.: Мысль, 1983. – Т.4. – 550 с.
55 Кант И. Сочинения. В 6-ти т. – М.: Мысль, 1966. – Т.5. – 564 с.
56 Шиллер Ф.К. Письма об эстетической воспитании. – М.: Искусство, 2003. – 460 с.
57 Гете И.В. Избранное. Философские произведения. – М.: 1964. – 254 с.
58 Шлегель Ф. Эстетика. Философия. Критика. В 2-х т. – М.: Искусство, 1983. – Т.2. – 502 с.
59 Шлегель Ф. Эстетика. Философия. Критика. В 2-х т. – М.: Искусство, 1983. – Т.1. – 479 с.
60 Шеллинг Ф.В. Философия искусства. – М.: Мысль, 1999. – 608 с.
61 Гегель В.Г. Эстетика. В 4-х т. – М.: Искусство, 1969. – Т.2. – 326 с.
62 Гегель В.Г. Сочинения. Система наук. Феноменология духа. В 4-х т. – М.: Соцэкгиз, 1959. Т.4. – 440 с.
63 Елеукенов Ш. Арсының ақыны (Мағжанның рәміздік ізденістері хақында) // Таң-Шолпан, 2002 ж. № 4, 92-137 бб.
64 Жұмабаев М. Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 2008. – 1 т. – 208 б.
65 Иванов В.И. Родное и вселенное. М.: 1994. – 185 с.
66 Соловьев В.С. Чтения о Богочеловечестве. ─ СПб.: Азбука, 2000. – 654 с.
67 Бердяев Н.А. Философия свободного духа. – М.: Республика, 1994. – 542 с.
68 Белый А. Символизм как миропонимание. – М.: Республика, 1994. – 528 с.
69 Кассирер Э. Философия символических форм. В 3-х т. – М.: Университетская книга, 2001. Т.2. – 280 с.
70 Свасьян К.А. Философия символических форм Кассирера. Ереван, 1989. – 237 с.
71 Кассирер Э. Познание и действительность. – СПб.: Шиповник, 1912. – 454 с.
72 Лангер С. Философия в новом ключе: Исследование символики разума, ритуала и искусства // Общ. Ред. И послесл. В.П.Шестакова. − М.: Республика, 2000. − 287 с.
73 Юнг К.Г. Подход к бессознательному. – Минск, Поппури, 1998, – 656с.
74 Ricoeur P. Réflexion faite. Autobiographie intellectuelle. − P.: Esprit, 1995. – 232 р.
75 Рикер П. Существование и герменевтика // Феномен человека: Антология. – М.: Высшая школа, 1993. – 329 с.
76 Ricoeur P. De l'interprétion, essai sur Freud. − P.: Seuil, 1965. – 453 р.
77 Пирс Ч.C. Логические основания теории знаков. – СПб.: – Алетейя, 2000. – 352 с.
78 Якобсон Р. Семиотика. − Благовещенск: БГК им. И.А. Бодуэн де Куртенэ, 1998. – 541 с.
79 Барт Р. Основы семиологии. – М.: 1975. – 209 с.
80 Barthes R. Rhétorique de l’ image // Communications, 1964. – 364 р.
81 Mounin G. Introduction à la sémiologie. – Paris, 1970. – 344 р.
82 Эко У. Отсутствующая структура. Введение в семиологию». – М.: ТОО ТК «Петрополис», 1998. — 432 с.
83 Лосев А.Ф. Логика символа // Философия. Мифология. Культура. – М.: Политиздат, 1991.
84 Элиаде М. Космос и история. – М., 1987. – 152 с.
85 Элиаде М. Избранные сочинения. Очерки сравнительного религиведения. – М.: Ладомир, 1999. – 321 с.
86 Парсонс Т. Система координат действия и общая теория систем действия: культура, личность и место социальных систем. – М.: 2003. – 650 с.
87 Лосев А.Ф. Знак. Символ. Миф. – М.: МГУ, 1982. – 479 с.
88 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1992. – 374 б.
89 Гегель В.Г. Эстетика. В 4-х т. – М.: Искусство, 1969. – Т.2. – 326 с.
90 Лотман Ю.М. Несколько мыслей о типологии культуры. М.: Наука, 1987. – 95 с.
91 Батырлар жыры // Қазақ халық әдебиеті. Көп томдық. – Алматы: Жазушы, 1986. – Т. 1.– 264 б.
92 Поспелов Г.Н. Искусство и эстетика. – М.: Искусство, 1984. – 325 с.
93 Витгенштейн Л. Лекции. Кембридж 1930-1932 по записям Дж. Кинга и Д. Ли. Пер. Т. Михайловой // Л. Витгенштейн: человек и мыслитель. – М.: Прогресс, 1993. – 352 с.
94 Полторацкий, Швырев В. Знак и деятельность. – М.: Политиздат, 1970. – 118 с.
95 Коршунов А.М., Мантатов В.В. Теория отражения и эвристическая роль знаков. – М.: Издательство Московского университета, 1974. – 214 с.
96 Гегель В.Г. Сочинения. Система наук. Феноменология духа. В 4-х т. – М.: Соцэкгиз, 1959. Т.3. – 440 с.
97 Резников Л.О. Гносеологические вопросы семиотики. – Ленинград: Издательство Ленинградского университета, 1964. – 304 с.
98 Ветров А.А. Семиотика и ее основные проблемы. – М, 1968. – 264 с.
99 Абрамян Л.А. Гносеологические проблемы теории знаков. – Изд Ан Арм ССР. – Ереван: 1965. – 255 с.
100 Вартазарян С.Р. От знака к образу. – Ереван, 1973. – 199 с.
101 Alleau R. De la nature des symoles. Paris: Flammarion, 1958. – 126 p.
102 Делез Ж. Марсель Пруст и знаки. – СПб.: Алетейя, 1999. – 190 с.
103 Сәбитов З. Тілдердің лингвистика-мәдениеттану феномені ретіндегі өзара әсері // Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. 10-том. Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары. − Алматы: Жазушы, 2006. − 350-411 бб.
104 Қараңыз: Потебня А.А. Мысль и язык. – Киев; 1993. – 28 б., Гудков Д.Б. Теория и практика межкультурной коммуникации. – М., 2003. – 16 с.; Маслова В.А. Введение в лингвокультрологию. – 1997. – 33-40 с.
105 Цивьян Т.В. Лингвистические основы балканской модели мира / Институт славяноведения и балканистики / Отв. Ред. В.Н.Топоров. – М.: Наука, 1990. – 207 с.
106 Ғабитов Т.Х. Рухани мұраны зерттеудің әдіснамалық мәселелері // Қазіргі заманғы руханилық мәселесі: халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. − Алматы: Сага, 2007. − 560 б.
107 Добльхофер Э. Знаки и чудеса. – М.: Вече, 2004. – 464 с.
108 Сартқожаұлы Қ. Тасқа түскен тарихтың тарқатылмаған түйткілі көп. // Қазақ әдебиеті. № 45 (2831). 14 қараша 2003.
109 Ш. Ыбыраев Тарихи ескерткіш – рухани құндылық. Көне түркі жазуларының зерттелуі: бүгіні мен болашағы. – Астана, 2004. – 232 б.
110 Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. Живая старина. Т.ІІ-ІУ. – СПб., 1897. – 182 с.
111 Малицкий Н.Т. О связи тюрских тамг. – М.: 1929. – 267 с.
112 Соколов Д.Н. От камня печатному станку // Культура и письменность Востока. – Баку, 1928. – 445 с.
113 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алматы: Санат, 1997. – 608 с.
114 Асан Бахти. Шумеры Скифы Казахи. – Алматы: Кочевники, 2002. – 216 с.
115 Әбжанов Т., Нысанбаев Ә. Қазақ халқы ойлау мәдениетінің мифологиялық бастаулары // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. –Астана: Аударма, 2005. – Т.1. – 42-50 бб.
116 Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Конспект лекции. Ташкент: 1928. – 35 с.
117 Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Основные черты социальной структуры древнетюрских государств Центральной Азии. – М.: Наука, 1992. − 219 с.
118 Маргулан А. Труды по культуре письменности казахского народа. – Астана: Алтын кітап, 2007. – 264 с.
119 Кенжетай Д. Дәстүрлі түркілік дүниетаным және оның мәні // Қазақ халқының философиялық мұрасы // Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. Жиырма томдық. 1-том. – Астана: Аударма, 2005. – 71-97 бб.
120 Аманжолов А. Көне түркі руникалық жазу ескерткіштері // Қазақ тарихы. № 1. – 2 – 8 бб.
121 Кшибеков Д., Кшибеков Т. Речь и письменность: предпосылки происхождения. – Алматы: 2000. – 74 с.
122 Қайдар Әбдуәли. Қазақ қандай халық? − Алматы: Дайк-Пресс, 2008. − 652 б.
123 Мектеп-тегі А. Таңбатану ілімі және ұлттық идея // Көне түркі жазуларының зерттелуі: бүгіні мен болашағы. – Астана, 2004. – 78-99 бб.
124 Берістенов Ж.Т. Қазақ мәдениетінің рәміздік жүйесіне философиялық талдау: филос. ғылым. канд... автореф. – Алматы, 2004. – 31 б.
125 Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы. – Астана 2008, – 784 б.
126 Байжігітов Б. Бейнелеу өнерінің теориялық мәселелері. − Ақтөбе: А-Полиграфия, 2003. − 240 б.
127 Садри Максуди Арсал. Тюркская история и право. Перевод с турецкого языка Рафаэля Мухамметдинова. – Казань: Из-во Фэн, 2002. – 985 с.
128 Досанов Т. Төрүк-қазақ рунасының графикалық философиясы // Тіл және қоғам: альманах. – 2004, №2, 76-94 бб.
129 Мектеп А.Қ. Руника жазуының генезисі немесе «Пішін кестесі» – ежелгі құпия ілім // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. – Алматы: Ғылым, 2001. – 402-411 бб.
130 Мектеп-тегі А. Ұлттық ақпараттың тегі мен түрлері // Тіл және қоғам: альманах. 2004, №2 37-50 бб.
131 Баласағұн Ж. Құтты білік. − Алматы, 2006. − 640 б.
132 Нұрмұратов С. Орхон мәтіндеріндегі дүниетанымдық бағдарлар // Қазақ халқының философиялық мұрасы // Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. Жиырма томдық. 1-том. – Астана: Аударма, 2005. – 71-97 бб.
133 Samovar L.A., Porter R.E. Communication Between Cultures. – 1995. – 308 p.
134 Гуревич П.С. Философия антропология: Учебное Пособие. – М.: Вестник, 1997. – 448 с.
135 Ғабитов Т.Х. Қазақ мәдениетінің типологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 201 б.
136 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994. – 480 б.
137 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности: тексты и исследования. – М.; Л., 1951.- 354 с.
138 Молдабеков Ж. Қазақтың халық философиясы. // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. 7-том. – Астана: Аударма, 2006. – 544 б.
139 Ғабитов Т., Әлімжанова Ә. Исламға дейінгі түрік халықтарының мифологиясы мен діни сенім-нанымдары // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. 1-том Астана: Аударма, 2005. – 439-482 бб.


140 Ғабитов Т.Х. Мәдениеттануға кіріспе. – Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
141 Ақпанбек Ғ. Адам. Болмыс. Жан. Дүние. – Алматы: Өнер, 2003. – 148 б.
142 Нысанбаев А., Аюпов Н. Тюркская философия: десять вопросов и ответов. – Алматы: 2006, – 142 с.
143 Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири. Пространство и время. Вещный мир /Львова Э.Л., Октябрьская И.В., Сагалаев А.М., Усманова М.С. – Новосибирск: Наука. Сиб.отд-ние, 1988. – 225 с.
144 Артықбаев Ж.О. Қозы көрпеш − Баян сұлу жыры − адамзат тарихымен бірге жасасып келе жатқан жыр // Марғұлан Ә.Х. Қазақ халқының жазу мәдениеті бойынша еңбектері. 2-ші бас. толық. − Астана: «Алтын кітап», 2007 − 220-261 бб.
145 Ахметжан Қ.С. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы. − Алматы: «Алматыкітап», 2006. − 216 б.
146 Еділ Қ. Қазақтың классикалық батырлар жыры мен әдет-ғұрпындағы түркі астральды мифінің бастаулары. // Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. 10-том. Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары. – Алматы: Жазушы, 2006.- 496 б.138-185 бб.
147 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – М.; Л., 2000. – 381 с.
148 А. Кемелбаева. Светқали «Тасқа сіңген» // Жас Қазақ №4 30 қаңтар 2009 жыл. 8 бет
149 Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в древнетюркских памятниках // Тюркологический сборник. – М., 1981.- 352 с.
150 Күлтегін Тоныкөк: Ежелгі түркі рун жазбалары. – Алматы, Өлке, 2001.- 144 б.
151 Жолдасбеков М.Ж. Орхон-ескерткіштерін зерттеудің кейбір мәселелері // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. – Алматы: Ғылым, 2001. – 584 б.
152 Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрлері). − Алматы. Дәуір, 1996. − 256 б.
153 Исқақов М. Түркі тілдес халықтардың ежелгі арифметикасы // Ежелгі мәдениет куәлары. − Алматы, 1966, 212 б.
154 Қазақ би-шешендерінің дүниетанымы және философиясы // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. 9 – том. Астана: Аударма, 2007. – 450 б.
155 Tekin T.A. A grammar of Orkhon Turkic. – Los-Angelos: Bloomington, 1968. – 368 р.
156 Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.
157 Стеблева И.В. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы // Тюркологический сборник. – М., 1972. – 241 с.
158 Ғабитов Т.Х. Философия. – Алматы: Раритет, 2004. – 103 б.
159 Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі: 3 томдық. – Алматы: Хант, 1997. Т. 2 – 528 б.
160 Безертинов Р.Н. Тэнгрианство – религия тюррков и монголов. – Казань: Слово, 2004. – 448 с.
161 Қазақтың киіз үйі // Түркі әлемі. − 2008. − 3 қаңтар.
162 Мемлекеттік рәміздер. – Алматы: Экономика, 2006. − 52 б.
163 Мектеп-тегі А. Бітік тасқа тіл бітсе // Алтын бесік. 1998, № 1.
164 Касымжанов А.Х. Пространство и время великих традиций. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.- 301 с.
165 Карл Ясперс. Смысл и назначение истории.-Москва, 1991. 658с.
166 Акатаев С. Мировоззренческий синкретизм казахов. – Алма-Ата, 1993. – С.103.
167 Мырзалы С. Философия. – Алматы: «Бастау», 2008. – 644 б.
168 Аронұлы С. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1990. – 144 б.
169 Мифы народов мира. Энциклопедия: в 2-х т. // Гл. Ред. С.А.Токарев. – М.: НИ Большая Российская энциклопедия, 2000. – Т.2. – 548 с.
170 Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр аңыздар. – Алматы, 1985. − 295 б.
171 Акатай С.Н. Философия тенгризма // Қазақ өркениеті. Университет Кайнар. 2001, №1.
172 Бартольд В.В. Сочинения. Т.5. – М., 1964, 452 с.
173 Религии мира. Энциклопедия. – М., 1996. – Т6. Ч.1.
174 Орынбеков М.С. Қазақ сенімінің бастаулары. Алматы: Қазақ университеті, 2002.- 200 б.
175 Потапов Л.П. Алтайский шаманизм. – Л., 1991.- 268 с.
176 Өмірәлиев К. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. – Алматы: Ғылым, 1985. – 325 б.
177 Аюпов Н.Г. Тенгрианство. Учебное пособие по философии религии спецкурса для магистратуры. АГУ им. Абая, Алматы, 1998. – 47 с.
178 Аязбекова С.Ш. Картина мира этноса: Коркут-ата и философия музыки казахов. –Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и политологии МОиНРК. – 285 с.
179 Гумилев Л.Н. Хунну. Степная трилогия. – СПб., 1993. – 242 с.
180 Шаймерденов Е. Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері. – Алматы: Жеті Жарғы, 2001. – 168 б.
181 Симокатта Феофилакт. История. Перевод С.П. Кондратьева. – М., 1957. – 371 с.
182 Лависса Э., Рамбо А. Всеобщая история. – М., 1997. – 415 с.
183 Жұртбай Т. Өлімші халықты тірілткен. Мәңгілік ел нысанасы // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер.- Алматы: Ғылым, 2001. – 584 б.
184 Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі: 3 томдық. – Алматы: Хант, 1997. – Т. 1. – 592 б.
185 Әбжанов Х.М. Күлтегін жазуы: тарихи сана мен таным //Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. − Алматы: Ғылым, 2001. − 584 б.
186 Аюпов Н.Г. Метафизические основания тенгрианства // Саясат. № 4. –2005.
187 Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири. Человек.Общество /Львова Э.Л.,Октябрьская И.В., Сагалаев А.М., Усманова М.С. − Новосибирск: Наука. Сиб.отд-ние, 1989. – 243 с.
188 Шаханова Н.Ж.Символика традиционной казахской культуры. –Алматы: Қазақ университеті, 2004.- 232 с.
189 Масао М. The T’u-chuen Concepte of Sovereign // Acta Altaica. Bulletin of the institute of eastern Culture. – Tokio: Tht toho Gakkai, 1981. – 382 р.
190 Deguines. Histoire des Huns, des Turcs et des Mongols. – Paris. Edition Garnier, 1998. – 284 р.
191 Boodberg P.A. Selekted works. Los-Angelos: – Berkley, 1979. – 304 р.
192 Есім Ғ. Қазақ философиясы // Қазақ әдебиеті. 2003. 20- маусым.
193 Нысанбаев Ә., Құрманғалиева Ғ. Әл-Фараби философиясы туралы. // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. – Астана: Аударма, 2005. – Т. 2. – 496 б.
194 Нысанбаев Ә. Әл-Фараби түркі, қазақ және иран мәдениеттерін байланыстырушы. // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Фарабитану. Жиырма томдық. – Астана: Аударма, 2006. – Т. 16. – 440 б.
195 Әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары. // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. – Астана: Аударма, 2005. – Т. 2. – 496 б.
196 Төребаев О.Ә. Жүсіп Баласағұнның әлеуметтік философиясы: филос. ғылым. канд... автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.
        
        4.   Байырғы түркі жазба  ескерткіштеріндегі  ...  ...  ...  оның ... ...  ... ... алғашқы бастамасы біз кімбіз, тегіміз кім,  қайдан  пайда
болдық, қай жолмен жүреміз, қайда барамыз деген ... ... ... түркілердің дүниетанымы бойынша Тәңірі мен қара жерден кейін адам
баласы жаратылған. Адам ... ... соң, көп ... ... ... ... ... басында отыру, елді ұстап тұру ... ... ... бектердің, елтеберлердің еншісіне
жазылған. Елді басқаруда түркілер Тәңірмен, қасиетті Жермен және ... ... ... ... ел, ел басқару мәселелерін біз Орхон-
Енисей жазба ескерткіштерінің негізінде қарастырамыз.
Байырғы түркілер өздерінің ... ... мен ... ... ... және ... ... болды. Олардың түсініктері
бойынша түркі елі әлемнен кейін жаралған ең ежелгі, көне мемлекет. Бұл ... ұлы ... Көк ... ... деп ... ... оны «Тәңір
елі», мәңгі ел деп атады. Түркі дінінің өзегі болып табылатын «Ил (ел)» сөз
«бейбітшілік», «илхан» (елхан) «Бейбітшілік қағаны» ... ... ... ... ... ... саясатын осындай жолмен жүргізді.
Көне түркі мемлекеті ... ... ... ... Оған ... шығу ... болып саналды. Әрине, олардың көзқарастары бойынша мемлекет ... ... ... ... ... ... өмір ... тіршілік етуі
үшін қажетті құралы болып табылады. Оны болашақ ... үшін ... ... ... Оның ... жалпы түркі этносының жойылу қасыретімен тең
болды.
Түркі халқының түсінігі ... ... ... елі, ... ... ... жаратқан ең ежелгі, көне мемлекет. Сол себептен оны ... ... ел» деп ... ... ... ... ... табылатын «Ил
(ел)» сөзі «бейбітшілік» деген мағынаны ... ... ... ... деп ... Түркілердің бас бостандығы ... өмір сүру ... ... ел, жер, ... ... мәселелері
«Мәңгілік ел» нысанасымен байланыстырылады. Осы Тәңірі жаратқан «Мәңгілік
елдің» біртұтастығын сақтау жолында білікті данышпан ... ... ... ... ... айта ... ... қашап, оны келешек
ұрпаққа мирас етіп қалдырды. Байырғы түркілер барлық ішкі-сыртқы саясаты
мен «арнайы» идеологиясын осындай ... ... ... ел» ... ... ... әлемдік үлгісін жасаған. Ол - «Мәңгілік ел»
үлгісі. «Мәңгілік ел» нысанасы - ... ... ... ... ... көшпелі түркі жұртының ұлы арманы, түркі ... мен ... ... «ел мен ... ... ... ... ата тегі-Тәңір,
ана тегі – Ұмай ана, ... ... – жер мен су. ... ел» ... ... ... ол ... тегінің тұтастығы мен тәуелсіздігінің
кепілдігін қамтамасыз етуге арналған – ... ... пен ... Ал ... ... исі түркі әлемінің рухани еркіндік
нысанасы» [183, 381 б.]. ... Т. ... ... ... ... ... // ... түркі өркениеті: жазба ескерткіштер.- Алматы: Ғылым,
2001. – 584 б.
М. Қашқари «мен ... ... ... ... ... және ... ... заманы үстінде айналдырғанын көрдім.
Тәңірі оларды «Түрік» деп ... және ... ... еге ... ... ... шығарып, дәуір, халықтың ақыл-ерік
тізгінін солардың қолына ұстатты; оларды адамдарға бас қылды; хақ ... ... ... бірге күрескендерді әзіз қылды, әрі ... ... ... ... ... жамандардан, зұлымдардан қорғады.
Түріктердің оқтарынан сақтану үшін, олардың ... ... тұту ... ... ... уа ... іске ... Өз дертін айту уа түріктерге жақын
болу, жағу үшін, оларға түрік тілінде сөйлесуден пайдалы жол ... ... ... ... ... сағынып, мұңайып келсе, түріктер
қанатының астына алып, қауіптен құтқарады, ... ... ... да
қамқорлық, пана табады» – деп жазады [184, 90 б.].
184 Қашқари М. ... ... ... 3 ... – Алматы: Хант, 1997. –
Т. 1. – 592 ... ... ... өзі ... ... ... ... туралы белгілі зерттеуші, ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы былай деп
жазады. «...Тürüк атауы ... ... ... ... ... ... мағына беретін екі түбір сөзден құралғанын дәлелдейді. ... ... ... ... үкімет, өктем төр деген мағына береді» [13, 59 б.]. 13
Сартқожаұлы Қ. Байырғы түрік жазуының ...... ... 2007. – ... бір ... бағынып, тілі, ділі, діні, әдет-ғұрпы бірдей тайпалар
орнатқан қағанатын «түрүк» деп атаған түркі қағанаты болды.
«Түрүк елі ... Eli] – V-ХІІ ... ... ең ... (этносаяси іргелі бірлестіктің) ресми атауы. «Түрік қағандығы»
дегеніміз – шартты ғылыми атау. ... ... ... «Түрүк Елі» делінген.
«Түрік» сөзі көне түрік бітіктастары мен ескерткіштерінде «түрік,
төрүк» деп жазылған. Бұл сөздің мағынасы сол дәуірлердегі қолданыстық мәні
«төре заңы бар ел, ... ... ел» ... ... ... атау ... керек. Бір сөзбен айтқанда, аталмыш «түрік» атауы –
этнополитоним, яғни этносаяси ... ... ... ... шығу ... ... ... «семіз», «туу», «төркін», «дулыға», «төр, төр жақ»,
«бастапқы» және т.б. ... ... ... деп ... [14, ... 14 ... Н. Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері. ІІ-том.
Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, ... ... ... 2005. – 252 ... ... жазбаларындағы дүниетанымдық ұстанымдар, атап айтқанда,
бытыраған елді ... ... ... бір ... ... ... ... болғандығы ақиқат. Түркі халқы алқымды, оның ... ... ... ... Жұқаны жуандату, үзілгенді жалғау, кедейді
бай қылу, ашты тоқ қылу, міне көне ... ... ... ... ... ... бір-біріне айналу
нәтижелері. «Жауымыз, − дейді Тоныкөк, төңірегімізде айналып ... ... ... біз ... ... едік». Бұл мәселелерді өзгерту үшін не істеу
қажет? Әрине жемтіктен жыртқышқа, яғни әлсізден әлдіге, ... ... ... ... ... Олай болмаған күнде түркі халқы тістегеннің
аузында, ұстағанның қолында кетеді. Тоныкөк ойшыл осыны мәңгі есте ... ... ... ... – бұл ... қабысар (қосылар). Сонда екі
ортада қалатын біз, өз ... ... ... біз. ... ... ... тозған жіңішке үзуге ... ... жұқа ... ... ... жіңішке жуан болса үзетұғын алыпты» – ... ... 74 б.]. 176 ... К. ... ... көне түркі әдеби
ескерткіштері. – Алматы: Ғылым, 1985. – 325 б. Біз бұл ... ... ... ... ... ... сол ... жаугершілік
замандағы тіршілік үшін жанталастың бай ... жіті ... ... ... ой ... Жеңілген жақтың бектері құл, ханшасы күңге
айналады. Ұланғайыр кеңістікті ... өз ... үшін сан ... соғыса, тайталаса жүріп, адамзат ... ... ... ... ... дүниенің төрт бұрышындағы халықтарды жаулап,
өздеріне тәуелді етіп, басы барды игізіп, тізесі барды ... ... мен ... ... ... қаған мен Естемидің жолын ұрпақтары
біліксіздікпен басқарғандығы үшін табғаштарға тәуелді болғаны бізге мәлім.
Бұл ... ... ... ескерткішінде былай деп беріледі: «...Қағандық
қағанынан айрылды, ... ... бек ... құл болды, сұлу қыздары күң
болды. Түркі бектері ... атын ... ... ... табғаш атын ұстап,
табғаш қағанға бағынды» [176, 61 б.].
Күлтегін ескерткішінде тасқа басылған ... ... ... ... өткен белестерін белгілі ғалым Х.М.Әбжанов үш кезеңге
бөліп көрсетеді:
«Бірінші ... ... ... пайда болғанын табғаштарға тәуелдікке
түскенге дейінгі кезеңді қамтып жатыр.
Екінші дәуір-түркілердің табғаш билігінде жүрген жылдар.
Үшінші дәуір – ... ... ... ... ... ... келтірген және этникалық территориясын ұлғайтқан заман.
Үш дәуірдің де басты өлшемі ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, ең басты апат – халқының қырылуы мен
ар-намысының тапталуы, әдет-ғұрпының ... ... ... анық ... ұстап тұрудың кепілі ретінде үш күштің бірлігі алға тартылған.
Бірі – ел басқарған қағанның білімді де ... ... оның ... ... ... ...... ауыз бірлігі, таққұмарлық, аштықта
тоқтықты түсінбейтін, тоқтықта аштықты ойламайтын жаман пиғыл-қылықтардан
ада жүру; үшіншісі – ... ... ... алатын батырларға сүйену. Мұның
сыртында халықаралық ахуалды жіті ... ... ... елдердің пиғыл,
ой-жоспарын қапысыз танып-білудің мемлекет қауіпсіздігіне тікелей қатысты
екендігі де ... тыс ... [185, 140 б.] 185 ... ... ... тарихи сана мен таным //Байырғы түркі ... ...... ... 2001. − 584 ... ... ... философы Альфред Вебер «орталық Азиядан
шыққан ... ... ... ... және батыс елдеріне баса көктеп
жетуі (ежелгі дүниенің осынау ұлы мәдениеттері ... ... ... ... үш ... да ... ... етті, ат
үстіндегі көшпелі халықтар дүниенің ... ... Олар ... ... ... бар ... жаулап алды. Қиын-қыстау тіршілік пен қауіп-
қатері мол жорықтар ... ... ... ... ... ... олар ... ерлік пен трагедиялық сананы орнықтырып, оны эпос
ретінде жария етті» – деп ... [165, 46 б.] 165 Карл ... ... ... ... 1991. ... елі мен жері үшін жасаған ... ... ... ... мен ... ие болған дана қаған ішкі ... ... ... ... ... де қарым-қатынас жасап, сол дәуір
кезеңіндегі келісім шарт үшін ... ... пен ... ... ... елдермен мәмілегерлік қарым-қатынас талаптары ... ... ... Тарихи мағлұматтарға көңіл ... сол ... ... елдердің экономикалық-мәдени дамуына өз
үлесін қосқанын байқаймыз. Мәселен, ... ... ... ... ... халқының сөзі майда, бұйымы асыл, алтын, жібек сияқты ... ... ... ... ... Дегенмен түркілердің дана
көсемдері мен батыл қаған, будундарын табғаштар қозғай алмаған. «...Білгіш
қаған еді, алып қаған еді. ... да ... еді, ... ер ... ... және ... түзу еді. Сол үшін елін ... билеген екен. Елді ұстап,
заңды жасаған. ... ... ... ... [150, 60 б.]. 150 ... Ежелгі түркі рун жазбалары. – Алматы, Өлке, 2001.- 144 б.
Осы мәтін жолдарынан ... ... әдет ... ... ... ... ... Орхон-Енисей жазуларында «құт» концептісі жиі кездеседі,
оның анықтамасына мән берер болсақ, байырғы түркі тілі мен қазіргі түркі
диалектісіндегі ... сөзі ... ... ... Құт – бұл ... күш, сәттілік, бақыт, игілік ұғымдарымен қатар, саяси биліктің қуаты
мен мемлекетті ... күші ... ... да ... ... ... ... рухани бастау ретінде қабылдады. Біз бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... ашып көрмекпіз. Дәлел
ретінде Ж. Баласағұнның «Құтты білік» еңбегін алып қарасақ, ... ... ... ... ... ұлылығын білдірді. Онда «құт» елді
әділетті, біліктілікпен басқару ... ... ... ... ... категориясы қандай да бір нақты саяси билік
құқымен ғана ... ... ... ... ... ... ... болды. Махмұд Қашқари еңбегінде ... ... ... ... жан саулығымен анықталады. Ол құтты адамға Тәңірі сыйлайды дейді
«Тәңірім берсе ұлына бақ, құт-дәулет, Ісі ... ... ... ... діні ... дейінгі кезеңде Орталық Азияда ... ... құт ... ел ... ... мен ... Түркі жұртында құт сөзін ел басқарушының титулы мен ... ... ... ғұн мемлекетінде жоғары билеушінің мәртебелі
титулы «Тәңірқұт» деп аталғаны ... Сол ... ... ... ... ... ... «құтлұқ» титулдары құт сөзімен астарласып
жатқанын байқауға ... Поль ... ... ... рух – ... ... ... ұлұғ, құт тарапынан берілген. Құт – рух, өмірлік қуат, азық, ... және т.б ... ... Құт ... «сүт ... де, ол сүттей таза. Әлемдегі барлық болмыста құт бар. Құт –
бақыт» [139, 92 б.]. 139 ... Т., ... Ә. ... ... ... ... мен діни сенім-нанымдары // Қазақ халқының
философиялық мұрасы. Жиырма томдық. 1-том Астана: ... 2005. – ... ... ... дүниетанымындағы тәңіршілдіктің метафизикалық ұғымының
бір концепциясы ретінде қарастырған зерттеуші философ Н. Аюпов «құт ұғымы
табиғи және рухани бастамадан тұратын ... ... ... онда
тәңірдің бастама болып табылатын бірлігі көрініс ... ... ... ... ... Өз халқына қызмет еткен адал адамдар ғана құтқа ие
болады» – деп ... [186, 42 б.]. 186 ... Н.Г. ... ... // Саясат. № 4. –2005.
Оңтүстік Сібір түркілерінің дүниетанымы ... құт ... ... ... ие ... ұғым. «Құт – жалпы түркі сөзі. Ежелгі түркі
тілінде оның ... ... ... 1) ... өмірлік күш-қуат, рух»; 2)
«бақыт, игілік, береке, амандық-саулық, сәттілік, табыс»; 3) адамгершілік,
ұлылық. Қазақ қарақалпақ тілдерінде құт ұғымы: 1) ... ... ... мал-жанды сақтайтын, тұмар; 3) «бақыт». Қырғыз тілінде бұл сөз: ... ... ... ... зат ... немесе түтін шығатын саңылаудан
түсетін, адал жақсы ... ... ... ... (дүниеге келгенде қолына
ұйыған қанмен ... ... ... сюжет болуы мүмкін); 2) «мал мен
жанды қорғаушы»; 3) «кішкентай идол, пұт»; 4) «өмірлік күш, рух, ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі құт – «жан, рух,
өмірлік ... ... хutag − ... ырыс-береке»; тунгус. Gutu −
«бақыт», корей. Құт-«шамандық әдет-ғұрып»және т.б) [187, 72 б.]. ... ... ... ... ... Человек.Общество /Львова
Э.Л.,Октябрьская И.В., Сагалаев А.М., Усманова М.С. − ... ... 1989. – 243 ... құт ... дәстүрлі қазақ дүниетанымындағы
семантикалық негіздің бірі ... ... Н. ... құт ... ... ... бақыт секілді абстрактілі мағынамен байланыстырады
[188, 198 б.].
М. Макао «құт» сөзінің бастапқы мағынасы «қаған ... ... ... ... ... аса ықылас салатын «харизмалық» қасиет
дейді. Ғалымның пікірі бойынша харизмаға ие болған адам, Аспан ... ... ... ... ... ... білікті, дана, ержүрек
қасиетімен көріну керек. Әйтпесе қаған мен оның ... ... ... [189, 43 б.]. 189 ... М. The ... Concepte of ... //
Acta Altaica. Bulletin of the institute of eastern Culture. – Tokio: Tht
toho Gakkai, 1981. – 382 ... ... ... хан ... да ... мән ... «Тас мәтінде
«el esir ilgeri gondi – ел хан тағы ілгері қонды деп ... ... ... ... жаз ... ең бір шұрайлы нулы сулы жерлерге барып
жайлайтын ... Сол ... хан ... бірге есірді (хан тағын) алып
жүреді. Сонда Орда ілгері көшкенін «ел ілгері қонды» ... ... ... жазып қалдырған. Түріктер «Хан Ордасы» деген атаудың орнына «есір»
(хан ... ... ... ретінде қолданған.» Ескерткіштердегі мәтіннен
кейін 450 жылдан кейін де көк түркілердің биліктің іс ... ... ... ... ... іс қызметіне қолданып қалыптастырған.
Олардың қатарына «түріктердің ел (мемлекет), ulus (ұлыс), tör ... бөгу ... qayan ... gan ... qatun ... tamya ... (хан тағы), elči (елші), orun (орын), qoruq (қорғаныс, қоршау), turyaq
(түнгі ... т.с. ... ... ... империясы байырғы түркі тілінен
өзгертпестен алып пайдаланған» [13, 74 б.]. 13 ... Қ. ... ... ...... Арыс, 2007. – 304 б. Сонымен хан тағы түркілер
дүниетанымында аса бір маңызды астарлы ... ... ... ... ... ... Қаржаубай Сартқожаұлының пікіріне сүйенер болсақ,
«есір (хан тағы) биліктің, бірліктің ... ... ... ... ... ... ... асыл қазынасы (рәмізі болған). Олар: хан
тағы (есір), хан тәжі (taz), белбеу (kise), қанжар (kesig), ту (tuy), ... мөр (tamya), орда (orda), ... (oq, oyušy). ... ... ... атты тарихи нұсқада Ханның тоғыз асыл қазынасын (рәмізі) тәптіштеп
келіп: «сегізіншісі, Ханның қасиетті есірі (тағы) ... Бұл ... ... отырғызып хан көтергеннен кейін ол тұлғаны хан ... ... ... қазына (тоғыз нышанын) беріп, киіндіріп отырғызып, ресми ... соң ... ... ... ... отыр. Сонда, ханды хан
ретінде танытатын бір және бірегей нысаны есір (хан тағы) ...... [33, 76 б.]. 33 ... К. ... ... – М.:
Наука, 1983. – 536 с.
Білікті данышпан, парасатты қағанның ел мен жер тағдырындағы орны ... ... ... ... ... жазбаларының басты
көріністерінің бірі. ... ... ... мен ... ... ... үшін бар күш ... жұмсады, көктүрік елінің
жауларымен күрес жүргізді. Бұл ... ... ... мән ... ел басқарудағы басшының қандай болу керектігін
айшықтайды. Ұлы дала кеңістігін мекендеген көк түріктер өз ... ... ... ... саяси шараларды қолдана отырып, елді жаулардан
сақтап, адамзат тарихында мәңгі із қалдырған игіліктер ... ... ... ... ... қатысты әлеуметтік-саяси
пайымдаулар өркениетті мемлекет құру өресімен сәйкес келетінін ... ел ... ... әділ ... ... ел ... Ал, ел басшылары жеке басының ғана қамын ойлайтын, өзімшілдікке
берілген, табансыз, екі жүзді жандар болса, елдің ... жүгі ... ... ... жоқ ... ... ата-бабаларымыз мәңгі
өшпестей етіп, тасқа жазып, өмір сабағын бар ақиқатымен айтып ... ... ... ... ... ... табылады.
Әйгілі түркітанушы Л.Н. Гумилев бұл мәселе жөнінде өз ойын былай
сараптайды: «осы ... ... ... болатын себебі: мұнда тек
мемлекеттердің күресі ғана емес, сонымен бірге ... ... ... мен ... тану ... ... күресі бар. Ұлы дала өз
манифесімен Қытайдың ықпалында болмау, ал тек ... болу ... ... ... ... ... ... уақытынан бері қарай созылып келеді,
бірақ мұнда ол құжатта қисынды мазмұндалып жазылып қойылған. ... ... үшін ... зор ... ... ... болды, соны Құтлық,
Тоныкөк, Күлтегін және Иоллығ-тегін сықылды көк түріктер жүзеге ... 339 б.]. 136 ... Л.Н. Көне ...... ... 1994. – 480
б.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде түркі халқының қасиетті құт мекені
Өтүкен қойнауы ... ... сөз ... ... негізгі мағынасы
түркілердің берекелі-ырысты жері, байлығы, бақыты, ... ... ... қағаны Өтүкен қойнауында отырса, елде мұң жоқ»,
«қасиетті Өтүкен қойнауының халқы ... ... ... ілгері шаптың,
біресе кері шаптың. Барған жерден не жақсылық таптың? ... ... ... таудай болып жатты, бек ұлдарың құл болды...». Осы ... мән ... ... байырғы түркілер жерұйық деп ... ... ... ... ... ... ... табылды. Өтүкен территориясында билік ... хан ... ... ... ... ... хандар оған бағынды» [190, 375 б.]. 190
Deguines. Histoire des Huns, des Turcs et des Mongols. – Paris. ... 1998. – 284 ... ... бойынша Өтүкенде қағандар ордасы болған, оның
қасиеттілігі сонда, сырттан келген әскери ... ... ... 242 б.]. 147 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о ... ... ... Азии в древние времена. – М.; Л., 2000. – 381 с.
Аты аңызға айналған осы жер ... ... ... ... ... ... мен Рашид ад-Диннің және тағы ... да ... ... айтарлықтай мағлұматтарды кездестіруге
болады. Бірі ... ... ... ... табиғаты өмір сүруге
жайлы, Орхон және ... ... ... жер деп көрсетсе, ал оғыз
дастандарында Өтүкен Тәңірі таулары мен Орхон ... ... өңір ... ... ... Өтүкен түркілердің тағы бір қасиетті орны
T'a-jen (кейбір деректерде T'amin) өзенімен бірге айтылады. П.А. Будбергтің
пікірі бойынша ... Tamin ... ... тұту ... ... ... ... негізі де otu-otun-otuk-тілеу, сұрау, өтіну
түбірінен шығады. П.А. Будберг бұл орындарды «сиыну, дұға ету ... ... [191, 123 б.]. 191 Boodberg P.A. Selekted works. ... ... 1979. – 304 р. М. ... ... ... «татар шөліндегі
ұйғырларға жақын бір жердің аты» делінеді. Тағы бір деректерде Өтүкен ... ... ... білдіретіні айтылады.
Кез келген халықтың ынтымақты, бейбіт, берекелі ғұмыр ... бай ... ... ... ... ... жәйт. Солардың Орхон-Енисей
ескерткіштеріндегі Өтүкен мекенімен ... ... деп ... ... ... ... космологияның көшірмесі болып
табылатын адамның жаратылуы да әлемнің ... ... ... ... ... адам жер жүзі мен көк ... ... жері- «жердің кіндігі – Жерұйықта» дүниеге келген. Осы ... ... ... да ... ұстындары болып табылады.
Негізінен, ескі түркі космологиясы ... ... ... ... ... ... ордасы», яғни билеу, басқару орталығы,
дүниенің төрт бұрышының түйіскен жерінде, яғни дәл ... ... ... [119, 88 б.]. 119 ... Д. Дәстүрлі түркілік
дүниетаным және оның мәні // Қазақ халқының философиялық мұрасы // ... ... ... ... 1-том. – Астана: Аударма, 2005. – 71-
97 бб.
Ойымызды нақтылай түсу үшін данагөй ... Асан ... ... ... ... ... ... еді. Осыған байланысты белгілі философ Ғ.
Есім Асан ... ... ... әрі ... қалыптастырып нығайтуда
«Жерұйық» деген жаңа ілім ... айта ... бұл ... ... ... ... ... басты проблемасы – жер, жерұйық туралы
ілім дей келе - «жер – ұлттық дүниетанымның басты ... ... ... жер
және ұйық деген екі ... ... ... яғни ұю ...... ұлт және мемлекет болуын білдіретін түсінік... Асан қайғы ұлттық
идеяның тарихи негізін ... ... оның ... ... − Жерұйық. Бүгінгі
географиялық түсініктегі Жерұйық дегеніміз – Қазақстан Республикасы» - ... [192, 10 б.]. 192 Есім Ғ. ... ... // ... ... 20- маусым Қайғы атанған Асан бабамыз елінің қамы, елдің ... ... ... ... қазыналы жерді іздеп тауып, сол жерге халықтың ... ... ... ... ... етті. «Тәңірдің құтының
шоғырланған жері- «Жерұйық». Ежелгі түрік аңыз-әпсаналарында ... ... ... ... ... ... қоғам
адамының Тәңірмен байланыс құруы тікелей ... ... ... ... асатын... Қорқыт пен Асан Қайғының елі үшін Жерұйық іздеуі – утопия
емес, ... ... ... ... әлемінің ақиқаты.
Жерұйық-әлі күнге дейін ... ... ... дәстүрлі түркілік
дүниетаным космологиясының негізгі ұстыны әрі Тәңірге барар ... ... [119, 75 б.]. 119 ... Д. Дәстүрлі түркілік дүниетаным
және оның мәні // Қазақ халқының философиялық мұрасы // ... ... ... ... ... – Астана: Аударма, 2005. – 71-97 бб.
Асан Қайғының тауып берген Жерұйығы көшпелілер үшін ешқандай жерге тең
келмейтін қасиетті, әрі ... ... ... Енді біз сол ... ... ... ынтымақта, ұюда болуымыз шарт. ... кең ... толы ... ... ... бірлікпен елдікке шақырған Асан Қайғы
идеясының мәңгілік екеніне көзіміз жетіп отыр. Тек дұрыс идея ғана ... мен ... өтсе де өз ... ... мәңгілікте болады. Жалпы
құтты қоныс, киелі мекен болып ел қиялын тербеген жерұйық сияқты ... ... ... ... көң» ... үндес, мазмұндас келеді.
Себебі олардың сабақтастығы ... ... жер – су, ... ... ... Олай ... Асан ... халыққа қолайлы мекен, жайлы қоныс
жерұйықты іздеп, жер дүниені кезуі туралы әпсана мен қазақ ... ... жер ... деп ... ... қол ... арман өлкеге
айналдыруында Өтүкеннің рухы жатыр десек қателеспейміз. Жазба ескерткіштер
мәтіндерінің астарына мән берсек Өтүкенді ... ... ... ... аңғарылады. Бұл қасиет тұтқан жер сан ұрпақтың дүниетанымында
қасиетті ұғым болып ... ... ... ... ... ... мен молшылық, ырыс берекенің, бақыт пен барша жақсылықтың рәмізі болып
қала бермек.
Жазба ескерткіштерде соғыс тақырыбының жиі ... ... ... ... ... қарашығындай сақтау мәселесіне келіп
тіреледі. Олай болса, «Орхон жазбаларының ... ... ... соғыскерлікті культ жасау емес, керісінше халықтар арасындағы
сұхбатты, адамдар арасындағы ... ... ... ... ... Яғни өзара түсінісу философиясының негізі ... ... ... ... ... [132, 33 б.]. 132 ... С. ... дүниетанымдық бағдарлар // Қазақ халқының ... // ... ... ... Жиырма томдық. 1-том. – Астана:
Аударма, 2005. – 71-97 бб.
Байырғы түркі ... үшін елі мен ... ... ... ... ... құру ... мұрат болса, ұлы ойшыл, ... ... ... ... ... ... құру ... сәйкес келеді.
Әлемнің екінші ұстазы атанған данышпан әл-Фарабиді комментаторлықтан
асырмай, саяси-әлеуметтік ... ... ... ойын қайталағандығы,
осылайша исламдық ... ... ... үшін ғана ... ... ... өзінен бөліп алып қарастыру пиғылын көздеген
кеңестік идеология ... ... көз ... Әл-Фараби философиясының,
оның ішінде әсіресе әлеуметтік ілімінің ислам дінінің ... ... ... тығыз байланыстылығы қазіргі ... ... ... философтарының ежелгі гректік философиялық дәстүрді,
ойлаудың антикалық ... ... ... ... ... ... оның ... өкілі болды. Алайда ... ... ... ... ... ... оның философиялық ізденісінің бағыты мен мазмұндық тереңдігін
ислам айқындады. ... ... адам ... мәні мен ... ... ... мен ... жету жолдарын көрсетіп берді» [193, 31 б.]. 193
Нысанбаев Ә., ... Ғ. ... ... ... // ... ... мұрасы. Жиырма томдық. – Астана: Аударма, 2005. – Т.
2. – 496 б. Осы тұста ... ... ... ... оның грек
мұрасын игеруімен қатар, исламдық рухтың өзінде және түркілік танымдағы
еркін ойшылдық өзегінде ... ... атап ... ... ... ... рухани болмыс көрінісі мен ықпалын зерттеу
фарабитанудың қазіргі ... ... ... аса ... ... ... ... фарабитанушылар әл-Фарабидің көзқарасына түркі мәдени дәстүрінің
әсер еткенін мойындайды. ... ... ... ... ... еткен бұл факторды жан-жақты зерттеуге бағытталған ірі ғылыми еңбек
осы уақытқа дейін жоқ. Әл-Фараби тумасынан ... ... ... ... өзіне тән дүниетанымдық бағдарлар мен категорияларды, ... мен ... ... ... ... Осы құндылықтар
жастық шағында әл-Фарабидің тұлғалық қалыптасуын ... [194, 20 ... ... Ә. ... ... ... және иран ... // ... ... ... ... ... ... – Астана: Аударма, 2006. – Т. 16. – 440 б.
Сондай-ақ, Әл-Фараби ... грек ... мен ... ... ... ... ғана ... гректер мен сақтар ... ... ... ... орын ... ... дүниетанымымен бірлікте
зерттеу бұл мәселенің жаңа қырын ашуға сеп ... ... ... ... ... ел» нысанасының Әл-
Фарабидың «кемел қоғам» ілімімен байланысы мәселесіне көшейік. Әл-Фарабидің
кемелдікке жету ... ... ... ... ... ... екі дүниедегі де бақытын іске асыруға мүмкіндік
беретін тәртіп пен ... ... ... ... ілімінің түпкі
бастауларының бірі дәстүрлі түркілік дүниетанымдағы елдік пен бірлікті,
бауырластықты ту еткен «Мәңгілік ел» ... ... ... ... түркілер түсінігіндегі қаған ұғымымен, ... ... ... ... ... үндесіп жатыр. Қағанның көреген, дана
болуы, күні-түні ел қамын, ел бірлігінің тыныштығы үшін ... ... ... әділ қағандығының басты қасиеті. Тәңірі мен Жер-Судан қолдау сұраған
түркі халқының арман-мұраты мен ... ... ... ел ұғымымен
ұштастырылды. Мәселен, Күлтегін жырында осыған қатысты мынадай сөз жолдарын
келтіруімізге ... ... ... ... ... Күлтегінмен бірге,
Екі шадпен бірге
Өліп-тіріліп ұлғайттым
Біраз ұлғайтып,
Біріккен халықты от-су қылмадым» [150, 119 б.]. 150 ... ... ... рун ...... Өлке, 2001.- 144 б.
Ал, әл- Фарабидің көзқарасы бойынша кемел қоғам құру үшін ... ... ... ... үйлесімділікте болуы шарт. ... ... ... ... ... көрегенді көсем ойшыл
адамды айтады. Демек оның ... де, ... де адам ... табылады.
Сонда кемел қоғам құруға ат салысатын адам қандай қасиеттермен ерекшелену
қажет? Әл-Фараби өз ... ... ... ... ... адам ... ешкім билік жүргізбейтін билік иесі. Міне бұл ... ізгі ... ... ... ізгі ... ... ... билеушісі
болады.
Мұндай жағдайға тек бойында жаратылысынан 12 табиғи қасиеті бар адам
ғана жете алады: а) осы қасиеттердің ... оның ... ... және
сау болуы, бұл мүшелердің оны және өздеріне қатысты әрекеттерді ... ... Ол осы ... кез келген біріне қатысты әрекет жасағысы
келген кезде, оны өте оңай жасауы тиіс. ә) Ол өзіне ... бар ... ... ... ... ... ие ... керек. Айтып
жатқан кісінің мақсатына немесе айтылып жатқан нәрсенің логикасына сай оны
түсінуі ... Б) ... ... ... ... ... ... қабілеті болуы керек. Ешбір нәрсені ұмытпауы керек. В) ... ояу, өте ... ... ... Бір ... ... ең ... бір
дәлел көрген кезде, осы дәлел меңзейтін бағытта сол нәрсені ... ... Г) ... ... толық жеткізе алатын көркем сөйлеу қабылеті
болуы керек. Д) ... ... сүюі ... оған өзін ... ... ... қиындықтарға сабыр етуі керек. Бұларды
шаршататын, қиыншылық ... ... деп ... ... е)
Дұрыстықты, дұрыс адамдарды сүюі керек, жалғанды және өтірікшілерді жек
көруі ... Ж) жеу, ішу мен ... ... ұмтылмайтын, оларды
қаламайтын адам болуы керек. Құмардан бойын аулақ салып, ондай ... ... жек ... ... З) рухы биік ... ... ... сүюі керек, рухы жаман және төмен нәрселерден ... ... ең ... нәрселерге қарай ұмтылуы керек. И) Күміс, алтын және сол
секілді дүниелік ... ... оның ... ... жоқ нәрселер
болуы керек. К) Әділетті және әділ ... сүюі ... ... ... және ... ... жек көруі керек, өзі мен басқаларына
байланысты ынсап иесі болуы керек, адамдарды ынсапты болуға шақыруы ... ... ... жаны ашуы ... ... ... деп тапқан барлық
нәрселерге қолдау көрсетуі керек, әділ ... ... ... ... ... оны ... жүзеге асыруда құлықсыз болып, қыңырлық
көрсетпеуі керек, ... ... пен ... ... ... ... табанды, ұстамды және жігерлі болуы керек. Л) істелуі
міндетті деп тапқан нәрсеге ... ... ... ... болып, қорқу
мен әлсіздік танытпай, батылдықпен оны ... ... ... [195, 122-123
бб.]. 195 Әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары. // Қазақ
халқының философиялық ... ... ...... Аударма, 2005. – Т.
2. – 496 б.
Білімді, біліктілікті құрметтеу – шығыс халықтарының атазаманнан ... ... ... ... Ұлы ... ... ... бақытқа тек қана
білім, таным арқылы жетуге болады. Осы ой ... ... ... ... ... ... ... жолы деп санаған дәстүрдің арнасын көреміз.
Жалпы Елбасы туралы ... ... ... тұжырымдар жасауымызға
болады: ескеркіштегі Елбасы туралы ілімнің антропоцентристік мәні ... ... ... біліктікті пір тұту рационалды тұрғысының басым
болуын анықтайды. Түркі елі көшбасыларының ... пен ... ... ... өзек ... темірдей ерік-жігері. Яғни, бұл жазулардың
пафосы – жеке ... да, ... ... алғанда, халықтың да
мемлекет құруға деген ұмтылысында. Өйткені белгілі бір жағдайларда жеке
тұлғаның рөлі ... ... ... ... дейін жетіп, айтарлықтай
әсіреленеді, ал кейде бүкіл мемлекеттің – түркі елінің мүддесі тұрғысынан
қандай да бір жекелік-тайпалық ішкі ... ... ... ... ... ... ... бейнеге айналады. Көшпелілердің, күрделі
жағдайларда оңай қозғалатын мемлекеттік организмінің құпиясы осында жатыр.
Осының барлығы байырғы түркі ... ... ... ... ... ... көрсетеді, оның дәстүрлері келесі ғасырларда жетіле түсті.
Түркілердің мемлекет құру дәстүрлерімен ел ... ... ... өзінде-ақ озық жоғары деңгейде болғандығын уақыттың өзі ... Мұны ... ... ... Максуди Арсал өзінің 1947 жарық көрген
«Түркі тарихы мен құқығы» атты іргелі зерттеу еңбегінде жан-жақты ... ... Осы ... ... ... тарихы мен мәдениетін зерттеуде
этнографиялық археологиялық, рухани жәдігерлерге сүйенумен қатар және ең
бастысы түркілердің ана ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасы өз жемісін беретіндігі оның ... ... ... Өйткені белгілі бір халықтың өзіндік ... ... ... ең ... сол ... тілі ... еш ... керек. Түркілік этнос әлемінің тілдік суреттемесін арнайы зерттеу
нысанасына айналдыру түркі ой-санасы мен ... ... ... ... ... өз ... түсіретіндігі анық. Түркілердің
сөздік қорындағы отырықшылық мәдениетке, мемлекетке, әскери іске, билікке,
заңға қатысты төл ұғым ... ... ... ... құрылымнан аса
алмаған мемлекет құруға өрелері жетпеген, көшіп-қонып қана өмір сүрген
деген ... ... ... жоққа шығарады.
Осы ретте Садри Максуди Арсал Әл-Фарабидің кемел ... ... ... ... «Құтты білік» шығармасына қатысты мынандай
дәлелді уәж келтіреді. «Кутадгу билиг» − ... ... ... ... Заслуживает внимания то, что если иранский поэт ... ... ... то ... ... повествует стихами об
управлении государством, ... ... ... Это ... ... ... себе уничтоженную когда-то политическую
независимость, иранцы ... ... у ... и ... а ... ... ... при помощи которых они могли бы ... ... ... еще ... ... ... в будущем. После «Шах-наме»
иранцы преуспели в ... мы же, ... ... известны миру своей силой и
способностями в области создания государств и управления ими» [127, 96 ... ... ... ... ... ... и право. Перевод с ... ... ...... Из-во Фэн, 2002. – 985 с.
128 Досанов Т. ... ... ... ... // Тіл ... ... – 2004, №2, 76-94 бб.
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» шығармасы Орхон мұраларынан ... ... ... ... ... одан әрі ... Құтты біліктегі берілетін төрт рәміздің мазмұны Ел, жер, ... адам мен адам ... ... ... ... ... ... жүрген ғалым О. Төребаев «Құтты біліктегі» ... мен ... ... ... ... ... дүниетанымының
рәміздік ерекшеліктері тоғысқан. Жүсіп Баласағұн шығармашылығының ... тек ... ... ғана ... түркі халықтарының мәдени
мұраларынан да ... ... [196, 27 б.]. 196 ... О.Ә. ... әлеуметтік философиясы: филос. ғылым. канд... автореф. –
Алматы, 2002. – 29 б.
Шынында да одан ... ... ... ... ... жүрген Алтын
орда мемлекеті, Моғол, Осман империялары, Мәмлүктер билігі, Қазақ хандығы
осылардың ... ... мен ... ... ... ... заңды жалғасы екендігін көруге болады. Қазақ хандарының
түркілік мемлекет құру дәстүрінің негізгі ... бірі «Бас ... да, тіл ... жоқ» ... ... ... берік болғандығы,
ел басшысының ел билеудегі парызы, ... пен ... ... ... ... осы ... ... мен бектер, халықпен санасып отыруға
тиістігін көреміз. Мемлекеттің ... ... ... өзі ... ... ел ағалары мен даналарымен ақылдаса, кеңесе отырып
құрылтайда шешуі осының айғағы. Адам ... хан ... ... ... ... қоғамындағы тармақталған дербес билік институттарының
қалыптасқандығын көрсетеді. ... ... ... еліміздің әлеуметтік
құқықтық кеңістігін қалыптастыруда еуропаның құқықтық жүйесімен ... ... толы ... ... ... дәстүрлерімізді ескеру әрі қажет
әрі зәрулік болса керек.
«Күлтегіннің кіші жазбасының бірінші жолында былай деген: «Теңірі тег
теңірде болмыш Төрүк Білге ...... тең, ... ... ... ... ... Бұл сөздердің мағынасы бойынша Білгір Қаған, Яки
Теңірі Хан жерде емес, аспанда өзінен өзі пайда ... Бұл ... басы ... хақ» ... − Т. ... [128, 83 б.]. 128 ... Төрүк-қазақ рунасының графикалық философиясы // Тіл және қоғам:
альманах. – 2004, №2, 76-94 ... ... ... мен ... ... ұқсас мұндай мифтер
баршылық. Түркілердің Елбасы мен оның тағын киелі ... ... Ел ... Отан ... ... ... ... береді. Кейін ... ... ... ... ... де ... ... дейін жетті. билік киелілігі Ел ... жер ... ... ... осы ... елдің, жердің
тұтастығын сақтауға бар күш-жігерін жұмсауда. Бұл киелілік Ханның өктемдік
пен зорлыққа, ... ... өзім ... ... ... билігін бүкіл ел, халық болып қадағалап отырған. Хан өз ... ... ... ... деп халық ондай ханнан теріс айналған. Оған
тарихымыздың беттеріндегі оқиғалар куә. ... пен ... ... мұндай дүниетанымдық болмыс қазақ тарихында көрініс тапты.
«Түркілер ұғымында Мәңгілік мақсатты көздемеген іс оңбайды, оны ... [183, 382 б.]. 183 ... Т. ... ... тірілткен.
Мәңгілік ел нысанасы // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер.-
Алматы: Ғылым, 2001. – 584 ... да, ... пен ... ... ... аямауымыз,
мемлекетіміздің тәуелсіздігін баянды ету үшін барлық қажыр-қайратымызды
салуымыз «Мәңгілік ел» жолындағы ... ... ... ... ... ... ... мәңгіге жазып қалдырған, Әл-
Фараби, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Иассауи, Абай секілді ... ... сан ... ... ... мен татулығын,
бейбітшілігін тілейтін іргетасы өзара түсіністікке негізделген ... ... ... қоғам» ілімінің исі түркі жұрты ғана емес, адамзат
қауымына берер тәлім, тағылымы мол.
Орхон-Енисей ... ... ... ... мән ... түркілердің әлеуметтік-саяси рәміздерінің этикалық-моральдық
ұстанымдармен берік ... ... ... мен ... таным мен
тағылымға, тарихи жадыға негізделгенін байқаймыз. Орхон-Енисей жазба
ескерткіштері мәтініндегі тұтастық пен ... ... пен ... ... ... ... жер, «құт», «білікті қаған» рәміздерінен түркілердің
әлеуметтік-саяси, дүниетанымдық құндылықтарының қазіргі қоғамымыздың ... ... аса ... ... ... ... ... тұжырымдарға келсек:
− Байырғы түркілер өздерінің мемлекетін Түркі Елі, әлемнен кейін
жаралған ең ежелгі, көне ... деп ... Бұл елді ... ұлы
құдайы Көк Тәңірі жаратқан ... ел деп ... ... ... ... яғни ... ... ерекшеліктерімен, ежелгі
дербес мемлекет екендіктерін көрсетеді.
− Орхон-Енисей жазбаларында ежелгі түркілердің аса көңіл бөлген маңызды
мәселесі өздерінің ... мен ... ... ... ... кеңістігі үшін мәңгілік күрес, жаугершілік, жауынгерлік рухының
мұқалмауы болды. Түркілердің ... ... ... ... оқшауланған ошақтарының арасында қалыптасқан байланыстардың,
мәдени ақпараттар мен саяси технологиялардың негізгі кілті болып саналады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... үлес
қосты деп нақты айта аламыз.
− Орхон-Енисей жазуларында түркілердің қасиетті құт мекені, ... ... ... ... ... ... тағдыры деген рәміздік
ұғымды білдіреді. Өтүкен байырғы түркілердің бірлігін сақтайтын жерұйығы
болып саналды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Байырғы түркілердің ... ... өзге ... ... тән ... ... бай ... философиялық ой толғау жүйесімен
ерекшеленеді. Ғасырлар қойнауынан бүгінгі таңға төрт құбыласы ... ... да ... ... ... ... ... Түркілердің
өзіндік санасы мен төл болмысының түбегейлі жойылып ... ... ... мәдени құндылықтарын жоғалтпауы ел мұрасының сабақтастығының айғағы.
Қаншама сұрапыл замандарды басынан өткерсе де ... ... ... ... ... ... ... Десек те, қазақ халқының
белгілі жағдайларға байланысты шашырап ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстанның болашақ
дамуымен тығыз астасып жатқан ... ... ... ... да,
тарихымыздың объективті және субъективті себептерге байланысты ... сол ... даму ... сай ... ... қазіргі
отандық қоғамдық ғылымдардың басты мақсаттарының бірі болып табылады.
Осы арнадағы бұл диссертациялық ... ... ... ... ... бірі – Орхон-Енисей жазбалары негізінде этникалық
сана-сезіміміздің қалыптасу үрдісін, ... ... мен ... ... ... ... жадылар мен мәдени артефактілерде көрініс
тапқан дүниетанымдық рәміздерін айқындауға қадам ... ... ... ... ... мақсат-міндеттерді
саралау барысында мынадай қорытынды тұжырымдар жасалынды:
1. Рәміз –мәдени құбылыстардың кілті, ... және ... ... ... ескерткіштердің әлеуметтік-мәдени
мазмұнын өз бойына жинақтайтын ... ... Ол ... ... сақтай отырып өз аясында мәдениет ақпараттарын жинақтап,
нақтылап, ертеңгі күнге жеткізіп, ұрпақтар сабақтастығын ... ... ... біз оны ... ... ... ... беретін ғаламның
тылсым-тілдік бейнесі, әрі философияның күрделі ... ... ... ... түркілердің дүниетанымындағы рәміздік ұғымдардың даму үлгісін
анықтау үдерісінде батыстың мәдениет философиясы тарихындағы антика, орта
ғасыр, классикалық неміс философиясы, ... ... ... т.б. ... ... ... ... мен
дәйектемелеріне сүйене отырып, рәміздік ұғымның ... ... тек ... ойлаумен шектелмей, сонымен бірге сана, көрініс,
қиял, қабылдау секілді қызметтерін атқарып, соңында ... ... ... ... өріс ... ... шешімге тоқталамыз.
3. Жазу-сызу адамдардың кеңістік пен уақытқа ... ... ... ... ... кең ... ... жасауына мүмкіндік беретін
құрал болғандықтан, ол өркениетті қоғамның даму деңгейінің бір көрінісі,
тарихи санасы мен мәдени ... ... ... ... елі сан
ғасырлық, өркендеу, даму тарихы барысында өз ақыл-парасатына сүйене отырып,
біліктері мен ерліктерін кең байтақ даланың рәміздеріне ... ... ... ... ... ... заманда-ақ қалыптасқан байырғы түркі
жазу мәдениеті- тек түркілердің тілі мен діліне, дүниені тану философиясына
негізделген, тың ... ... ... өркениеттің төл феномені,
әрі рәмізі.
4. Түркілер рухани-әлеуметтік тәжірибелер үрдісінде өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық
принциптер мен мәдени архетиптерді қалыптастырды. ... ... ... кеңістік пен уақыт, моральдық адамгершілік құндылықтар, ел мен
жер, намыс пен ар-ождан, тілі мен ... ... ... және т.б. рәміздік
құбылыстармен айшықталды.
5. Тәңірі – адам мен әлем ... ... ... түркілік
дүниетанымның негізгі тұғыры, өзегі, берік іргетасы болып табылады.
Тәңіршілдік ... ... ... мен ... және ... ... ... түйсінуі мен ұғынуының ... ... ... ... ... халқының рухани және этникалық
өзгешелігін негізі Тәңіршілдіктен ... ... ... ... ... белгісі адамның қоршаған ортамен, ... ... ... ... ... пен ... рухын дәріптеуден
туындаған. Бұл сенім байырғы түріктерде қауым мен ... ... ... өмір сүру ... алғышарттарын қалыптастырды.
6. Орхон-Енисей жазбалары дамыған түркілік ... ... да ... ... Онда ... пен ... қағидалары моральдық-этикалық тұрғыдан
негізделеді. Сонымен қатар ел басқаратын қағанға ... ... ... ... іргелі принциптері: ел мен ер бірлігі,
батырлық пен ... ... ... ... ... ... ел мен ... сүйіспеншілікті қалыптастыру мәселелері өз ... ... алға ... ... ... ... Рәміз табиғатының рухани мәдениеттегі орны анықталып, мәдениет
пен философия арасындағы ... ... ... түркі халқының ерте заманғы әліпбиі, жазба ... ... ... ... ... түркі халқының рухани-
мәдени дүниетанымдық бастауларындағы архетиптер мен рәміздік ерекшеліктерді
айқындау ... ... ... ... берілді. Түркілік
дүниетанымдағы ең басты тұғыр Тәңірі идеясы – адам мен әлем ... ... ... ... ... ... ... заманмен сабақтастырылып айқындалды.
Зерттеу нәтижелерін қолдану бойынша нақты ұсыныстар.
Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі түркілік дүниетаным ... бұл ... ... ... ... ұрпақ санасында шынайы
отансүйгіштікті, тәуелсіз мемлекетіміздің алдындағы ... ... ... ісінде өзіндік қосар маңызды ... ... ... материалдарын дінтану, философия, мәдениеттану
пәндері және осы ғылымдар саласындағы ... ... ... ... ... осыған дейінгі озық нәтижелермен салыстыру.
Қоғам өмірінің сан қырларын рәміздік тұрғыда қарастыру оның рухани-
құндылықтық мазмұнын тыс ... ... сөз ... ... ... да ... Ақпараттары тасқыны дәуірінде тарихи рәміздерімізді,
мәдениетіміздің архетиптерін ... оған ... ... ... ... ... Серік Мырзалы атап көрсеткеніндей «қоғам
өміріндегі көп нәрселерді ... ... ... ... ... озық
тәжірибесін қабылдауға, әрине, болады. Бірақ, халық болмысының ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Ондай жағдайда біз «жаңа мәңгүрттікке» тап болып ... ... ... ... ... [167, 413 б.].
Байырғы түркілер мұрасының дүниетанымдық, құндылықтық аспектілері
негізінен әдебиеттану тұрғысынан көп ... ал, ... ... ... ғана ... ... бастады. Аталған зерттеулермен
үндес келетін бұл ... ... ... рет Орхон-Енисей жазбаларында
көрініс тапқан – түркі этносының рәміздік ... ... ... рухани-рәміздік тұрғыда игеру тәсілдері кешенді түрде зерттеу
нысанына алынған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... А.Х. ...... ... 1994. – 176 б.
2. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
3. Fallers L.A. The social anthropology of the ...... – 171 ... ... Е. Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі рәміздік белгілер:
көне түркілік таным және ... ... ... // Байырғы түркі
өркениеті: жазба ...... ... 2001. – 584 б.
5 Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің ... ... ... ... 2005. − 360 ... ... А.С. ... и теория древнетюркского письма. Алматы:
Мектеп, 2003. – 368 c.
7 ... М. Асыл ...... ... ... М. Орхон ескерткіштері. – Астана; Фолиант, 2001. – 176 б.
9 Сүлейменов О. АЗиЯ. – Алматы: Жазушы, 1992. – 298 б.
10 ... О. ... в до ... о происхождении древнетюркских
языков и письменностей. – Алматы: Атамұра, 2002. – 320 с.
11 Сүлейменов О. Язык письма. – Алматы-Рим,
12 Қаржаубай С. ... ... 1 ... ... этнографиялық
әдебиет. – Астана, 2003. – 392 б.
13 Сартқожаұлы Қ. Байырғы ... ... ...... Арыс,
2007. – 304 б.
14 Базылхан Н. Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері. ІІ-том.
Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, ... ... ... 2005. – 252 ... ... ... Т. Төрүк-қазақ рунасының графикалық философиясы //
Тіл және қоғам: альманах. 2004, №2 76-94 бб.; ... Т. ... и ... ... // Көне ... жазуларының зерттелуі: бүгіні мен
болашағы. – Астана, 2004. – 53-70 бб.
16 Қараңыз: Мектеп А.Қ. Руника жазуының генезисі немесе «Пішін кестесі»
... ... ілім // ... ... ... жазба ескерткіштер. –
Алматы: Ғылым, 2001. – 402-411 бб; Мектеп-тегі А. ... ... ... ... // Тіл және ... альманах. 2004, №2 37-50 бб.; Мектеп-тегі А.
Таңбатану ілімі және ұлттық идея // Көне ... ... ... мен ... – Астана, 2004. – 78-99 бб.
17 Касымжанов А.Х. Стелы Кошо-Цайдама. – Алматы: Компания Printing,
2005. – 256 ... ... Д., ... Т. Речь и ... трансформация звуко-
знаковых систем. – Алматы: Ғылым, 2004. – 264 б.
19 Свасьян К.А. Проблема символа в ... ...... АН ... ССР, 1980. – 226 с.
20 Лёйнер Х. ...... ... ... 2001. – 416 ... Коршунов А.М., Мантатов В.В. Диалектика социального познания. – ... – 311 ... Ивин А.А. ... в ... ... – М.: 1997. – 144 ... Антонов В.И. Символ в обществе и культуре Востока. – М.: Луч, 1993.
– 51 с.
24 ... А.Я. ... ... ... – М.: ... – 363 ... ... Ю.М. К проблеме типологии культуры // ... по ...... Тартуский университет, 1978. – 166 с.
26 Лотман Ю.М. Внутри мыслящих ... ......... ... – М., 1996. – 464 с.
27 Юнг К.Г. Архетип и ... – М.: ... 1991. – 297 ... ... А. Миф и символ. – М.: Русслит, 1994. – 375 ... ... Э. ... ... ... ... Самат
Ибраим) // ХХ ғасырдың мәдениет философиясы. 20 т. – ... ... ... 17 т. 305-342 ... Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Бірінші кітап. – Алматы: Дайк-
Пресс, 2004. – 512 ... ... К. ... ... – М., 2006. – 456 ... Генон Р. Символы священной науки. – М.: Беловодье. 2002. – 230 ... ... К. ... антропология. – М.: Наука, 1983. – 536 с.
34 Лотман Ю.М. Семиосфера. Культура и взрыв: ... ... ... ... 2000. – 704 ... ... В. ... и ритуал. – М.: Наука, 1983. – 277 с.
36 ... Е.М. ... ... философиясы. – Алматы: Айкос, 2000. – 184
б.
37 Құрани кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Араб тілінен аударған:
Мансұр А. – ... 2006. – 756 ... ... А.Ф. ... имени. – М.: Издательство ... 1990. – 269 ... ... А.Ф. Бытие. Имя. Космос. М. 1993.
40 Библер В.С. От ... к ... ... – М.: 1998.- 288 ... ... М.К., ... А.М. Символ и сознание.
Метафизические ... о ... ... и ... – М.: ... – 224 с.
42 Рубцов Н.И. Символ в искусстве и жизни. – М.: Наука, 1991. – 176 с.
43 Durand G. Les ... ... de ...... 1992. – 625 ... ... А.Ф. Проблема символа и ... ...... 1976. – 367 ... ... А.Ф. ... // Философская энциклопедия. – М.: – Т5. – 740 с.
46 Кассирер Э. Избранное. Опыт о человеке. – М.: ... 1998. – ... ... М.С. ... ... ... // ...
М.: Знание, 1993.- 260 с.
48 Шпенглер О. Закат Европы: ... ... ... истории. Образ и
действительность. В 2-х т. – Минск: Поппури, 1998. Т.1. – 688 ... ... А.Ф. ... ... ... и ... – М.: Мысль,
1993. – 959 ... Тахо Годи А.А., ... А.Ф. ... ... в ... ... ... – СПб.: Алтейя, 1999. – 716 с.
51 Әл-Фараби. Платонның «Заңдарының» мәні // ... ... ... ... Жиырма томдық. Әл- Фараби философиясы. 3- том.
– Астана, 2005.
52 Әл-Фараби философиясы // ... ... ... ... ... ... Әл- Фараби философиясы. 2- том. – Астана, 2005.
53 Эко У. ... и ... в ... ...... 2003. – 256 ... Аристотель. Сочинения. В 4-т. – М.: Мысль, 1983. – Т.4. – 550 с.
55 Кант И. Сочинения. В 6-ти т. – М.: ... 1966. – Т.5. – 564 ... ... Ф.К. ... об ... воспитании. – М.: Искусство,
2003. – 460 с.
57 Гете И.В. Избранное. Философские произведения. – М.: 1964. – 254 ... ... Ф. ... Философия. Критика. В 2-х т. – М.: Искусство,
1983. – Т.2. – 502 ... ... Ф. ... ... ... В 2-х т. – М.: ... – Т.1. – 479 ... Шеллинг Ф.В. Философия искусства. – М.: Мысль, 1999. – 608 ... ... В.Г. ... В 4-х т. – М.: ... 1969. – Т.2. – ... ... В.Г. ... Система наук. Феноменология духа. В 4-х т. –
М.: ... 1959. Т.4. – 440 ... ... Ш. ... ақыны (Мағжанның рәміздік ізденістері хақында)
// Таң-Шолпан, 2002 ж. № 4, 92-137 ... ... М. Көп ... ... жинағы. – Алматы: Жазушы, 2008. –
1 т. – 208 б.
65 Иванов В.И. Родное и ... М.: 1994. – 185 ... ... В.С. ... о ... ─ СПб.: ... 2000. – ... Бердяев Н.А. Философия свободного духа. – М.: Республика, 1994. –
542 с.
68 Белый А. Символизм как миропонимание. – М.: ... 1994. – ... ... Э. Философия символических форм. В 3-х т. – ... ... 2001. Т.2. – 280 ... Свасьян К.А. Философия символических форм Кассирера. Ереван, 1989.
– 237 с.
71 Кассирер Э. Познание и действительность. – СПб.: ... 1912. ... ... Лангер С. Философия в новом ключе: Исследование символики разума,
ритуала и ... // Общ. Ред. И ... ...... 2000. − 287 ... Юнг К.Г. ... к бессознательному. – Минск, Поппури, 1998, – ... Ricoeur P. ... faite. ... ...... 1995. – 232 ... Рикер П. Существование и ... // ... ... – М.: ... школа, 1993. – 329 с.
76 Ricoeur P. De l'interprétion, essai sur Freud. − P.: Seuil, 1965. –
453 р.
77 Пирс Ч.C. ... ... ... ... – СПб.: – ... – 352 ... ... Р. Семиотика. − Благовещенск: БГК им. И.А. Бодуэн ... 1998. – 541 ... Барт Р. ... ... – М.: 1975. – 209 ... Barthes R. Rhétorique de l’ image // Communications, 1964. – 364 р.
81 Mounin G. Introduction à la sémiologie. – Paris, 1970. – 344 ... Эко У. ... ... ... в ... – М.: ТОО ... 1998. — 432 с.
83 Лосев  А.Ф. Логика символа // Философия. Мифология. Культура. – ... ... ... М. ... и ... – М., 1987. – 152 ... ... М. Избранные сочинения. Очерки сравнительного религиведения.
– М.: Ладомир, 1999. – 321 ... ... Т. ... ... ... и ... теория систем
действия: культура, личность и место социальных систем. – М.: 2003. – ... ... А.Ф. ... Символ. Миф. – М.: МГУ, 1982. – 479 с.
88 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1992. – 374 ... ... В.Г. ... В 4-х т. – М.: Искусство, 1969. – Т.2. – ... ... Ю.М. ... ... о ... ... М.: Наука, 1987.
– 95 с.
91 Батырлар жыры // Қазақ халық ... Көп ...... Жазушы,
1986. – Т. 1.– 264 б.
92 Поспелов Г.Н. Искусство и эстетика. – М.: ... 1984. – 325 ... ... Л. ... ... ... по ... Дж. Кинга и
Д. Ли. Пер. Т. Михайловой // Л. Витгенштейн: ... и ...... 1993. – 352 ... Полторацкий, Швырев В. Знак и деятельность. – М.: Политиздат, 1970.
– 118 с.
95 Коршунов А.М., ... В.В. ... ... и ... ... – М.: ... ... университета, 1974. – 214 с.
96 Гегель В.Г. Сочинения. Система наук. Феноменология духа. В 4-х т. ... ... 1959. Т.3. – 440 ... ... Л.О. Гносеологические вопросы семиотики. – ... ... ... 1964. – 304 с.
98 Ветров А.А. Семиотика и ее основные проблемы. – М, 1968. – 264 с.
99 Абрамян Л.А. Гносеологические ... ... ... – Изд Ан ...... 1965. – 255 ... ... С.Р. От знака к образу. – Ереван, 1973. – 199 ... Alleau R. De la nature des symoles. Paris: ... 1958. – ... ... Ж. Марсель Пруст и знаки. – СПб.: Алетейя, 1999. – 190 с.
103 ... З. ... ... ... ... ... // Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. 10-том.
Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары. − Алматы: Жазушы,
2006. − 350-411 бб.
104 ... ... А.А. ... и ... – Киев; 1993. – 28 б., Гудков
Д.Б. Теория и практика межкультурной коммуникации. – М., 2003. – 16 ... В.А. ... в ... – 1997. – 33-40 ... ... Т.В. ... ... балканской модели мира /
Институт ... и ... / Отв. Ред. ...... 1990. – 207 с.
106 Ғабитов Т.Х. Рухани мұраны зерттеудің ... ... ... ... руханилық мәселесі: халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияның материалдары. − Алматы: ... 2007. − 560 ... ... Э. Знаки и чудеса. – М.: Вече, 2004. – 464 ... ... Қ. ... ... ... ... ... көп. //
Қазақ әдебиеті. № 45 (2831). 14 ... ... Ш. ... ... ... – рухани құндылық. Көне түркі
жазуларының ... ... мен ...... 2004. – 232 ... ... Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и
народностей и ... об их ... ... ... ...... – 182 с.
111 Малицкий Н.Т. О связи тюрских тамг. – М.: 1929. – 267 ... ... Д.Н. От ... ... ... // Культура и письменность
Востока. – Баку, 1928. – 445 с.
113 Аманжолов С. Вопросы ... и ... ... ...
Алматы: Санат, 1997. – 608 с.
114 Асан ... ... ... ... – Алматы: Кочевники, 2002. – 216
с.
115 ... Т., ... Ә. ... халқы ойлау мәдениетінің
мифологиялық бастаулары // Қазақ ... ... ... ... ... ... 2005. – Т.1. – 42-50 бб.
116 Бартольд В.В. История ... ... ... ... 1928. – 35 с.
117 Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Основные черты социальной ... ... ... ... – М.: ... 1992. − 219 ... Маргулан А. Труды по культуре письменности казахского народа. –
Астана: Алтын кітап, 2007. – 264 с.
119 Кенжетай Д. ... ... ... және оның мәні // Қазақ
халқының философиялық мұрасы // Ежелгі ... ... ... 1-том. – Астана: Аударма, 2005. – 71-97 бб.
120 Аманжолов А. Көне ... ... жазу ... // ... № 1. – 2 – 8 ... ... Д., ... Т. Речь и письменность: предпосылки
происхождения. – ... 2000. – 74 ... ... ... Қазақ қандай халық? − Алматы: Дайк-Пресс, 2008. −
652 б.
123 Мектеп-тегі А. Таңбатану ілімі және ұлттық идея // Көне ... ... ... мен ...... 2004. – 78-99 бб.
124 Берістенов Ж.Т. Қазақ мәдениетінің рәміздік жүйесіне философиялық
талдау: филос. ... ... ...... 2004. – 31 ... Сейдімбек А. Қазақтың ауызша тарихы. – Астана 2008, – 784 б.
126 Байжігітов Б. ... ... ... мәселелері. − Ақтөбе: А-
Полиграфия, 2003. − 240 б.
127 Садри ... ... ... ... и ... Перевод с турецкого
языка Рафаэля Мухамметдинова. – Казань: Из-во Фэн, 2002. – 985 с.
128 Досанов Т. ... ... ... ... // Тіл ... ... – 2004, №2, 76-94 ... Мектеп А.Қ. Руника жазуының генезисі немесе «Пішін ... ... ... ілім // ... ... ... ... ескерткіштер. – Алматы:
Ғылым, 2001. – 402-411 ... ... А. ... ... тегі мен түрлері // Тіл және
қоғам: альманах. 2004, №2 37-50 бб.
131 Баласағұн Ж. ... ...... 2006. − 640 ... ... С. ... ... дүниетанымдық бағдарлар // Қазақ
халқының философиялық мұрасы // Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. Жиырма
томдық. ...... ... 2005. – 71-97 ... Samovar L.A., Porter R.E. Communication Between Cultures. – 1995.
– 308 p.
134 ... П.С. ... ... Учебное Пособие. – М.:
Вестник, 1997. – 448 с.
135 Ғабитов Т.Х. Қазақ ... ...... ... 2001. – 201 б.
136 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994. – 480 б.
137 ... С.Е. ... ... ... ... ... – М.; Л., 1951.- 354 с.
138 Молдабеков Ж. Қазақтың халық ... // ... ... ... ... ... ... – Астана: Аударма, 2006. – 544
б.
139 Ғабитов Т., ... Ә. ... ... ... халықтарының
мифологиясы мен діни сенім-нанымдары // Қазақ халқының философиялық мұрасы.
Жиырма томдық. 1-том Астана: Аударма, 2005. – 439-482 бб.
140 Ғабитов Т.Х. ... ...... ... 1996. – ... ... Ғ. Адам. Болмыс. Жан. Дүние. – Алматы: ... 2003. – ... ... А., ... Н. Тюркская философия: десять вопросов и
ответов. – ... 2006, – 142 ... ... мировоззрение тюрков Южной Сибири. Пространство и
время. Вещный мир /Львова Э.Л., ... И.В., ... А.М., ...... ... ... 1988. – 225 ... Артықбаев Ж.О. Қозы көрпеш − Баян сұлу жыры − адамзат тарихымен
бірге жасасып келе ... жыр // ... Ә.Х. ... ... ... бойынша еңбектері. 2-ші бас. толық. − Астана: «Алтын кітап», 2007
− 220-261 бб.
145 Ахметжан Қ.С. Қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... 2006. − 216 ... Еділ Қ. Қазақтың классикалық батырлар жыры мен әдет-ғұрпындағы
түркі ... ... ... // ... ... ... Он
томдық. 10-том. Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары. –
Алматы: Жазушы, 2006.- 496 б.138-185 бб.
147 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в ... ... ... ... – М.; Л., 2000. – 381 с.
148 А. Кемелбаева. Светқали «Тасқа сіңген» // Жас Қазақ №4 30 ... жыл. 8 ... ... С.Г. ... сюжеты в древнетюркских памятниках
// Тюркологический сборник. – М., 1981.- 352 ... ... ... ... ... рун ...... Өлке,
2001.- 144 б.
151 Жолдасбеков М.Ж. Орхон-ескерткіштерін зерттеудің кейбір мәселелері
// Байырғы түркі ... ... ...... Ғылым, 2001. –
584 б.
152 Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы,
әскери өнері, салт-дәстүрлері). − Алматы. Дәуір, 1996. − 256 ... ... М. ... тілдес халықтардың ежелгі арифметикасы // Ежелгі
мәдениет куәлары. − Алматы, 1966, 212 б.
154 Қазақ би-шешендерінің ... және ... // ... ... ... Жиырма томдық. 9 – том. ... ... – 450 ... Tekin T.A. A grammar of Orkhon Turkic. – Los-Angelos: Bloomington,
1968. – 368 р.
156 Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтардың ...... ... – 168 ... ... И.В. К ... древнетюркской религиозно-
мифологической системы // Тюркологический сборник. – М., 1972. – 241 ... ... Т.Х. ...... ... 2004. – 103 б.
159 Қашқари М. Түрік ... ... 3 ... – Алматы: Хант, 1997.
Т. 2 – 528 ... ... Р.Н. ...... ... и ... ... Слово, 2004. – 448 с.
161 Қазақтың киіз үйі // Түркі ... − 2008. − 3 ... ... ... – Алматы: Экономика, 2006. − 52 б.
163 Мектеп-тегі А. Бітік тасқа тіл бітсе // Алтын бесік. 1998, № ... ... А.Х. ... и ... великих традиций. – Алматы:
Қазақ университеті, 2001.- 301 с.
165 Карл Ясперс. Смысл и назначение истории.-Москва, 1991. ... ... С. ... ... казахов. – Алма-Ата, 1993.
– С.103.
167 Мырзалы С. Философия. – Алматы: «Бастау», 2008. – 644 б.
168 Аронұлы С. ...... ... 1990. – 144 ... Мифы ... мира. Энциклопедия: в 2-х т. // Гл. Ред. С.А.Токарев.
– М.: НИ Большая Российская энциклопедия, 2000. – Т.2. – 548 ... ... Ә.Х. ... жыр ...... 1985. − 295 ... ... С.Н. Философия тенгризма // Қазақ ... ... 2001, ... ... В.В. ... Т.5. – М., 1964, 452 ... Религии мира. Энциклопедия. – М., 1996. – Т6. Ч.1.
174 Орынбеков М.С. ... ... ... ... ... 2002.- 200 ... Потапов Л.П. Алтайский шаманизм. – Л., 1991.- 268 с.
176 Өмірәлиев К. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері.
– Алматы: ... 1985. – 325 ... ... Н.Г. ... Учебное пособие по философии религии
спецкурса для магистратуры. АГУ им. ... ... 1998. – 47 ... Аязбекова С.Ш. Картина мира этноса: Коркут-ата и философия музыки
казахов. –Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и
политологии ... – 285 ... ... Л.Н. ... ... трилогия. – СПб., 1993. – 242 с.
180 Шаймерденов Е. Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері. –
Алматы: Жеті ... 2001. – 168 ... ... ... ... Перевод С.П. Кондратьева. – М., 1957.
– 371 с.
182 Лависса Э., Рамбо А. Всеобщая история. – М., 1997. – 415 ... ... Т. ... ... тірілткен. Мәңгілік ел нысанасы //
Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер.- Алматы: Ғылым, 2001. – 584 б.
184 ... М. ... ... ... 3 ... – Алматы: Хант, 1997. –
Т. 1. – 592 б.
185 Әбжанов Х.М. Күлтегін жазуы: тарихи сана мен таным ... ... ... ескерткіштер. − Алматы: Ғылым, 2001. − 584 б.
186 Аюпов Н.Г. Метафизические основания тенгрианства // Саясат. № ... ... ... ... ... ... Человек.Общество
/Львова Э.Л.,Октябрьская И.В., Сагалаев А.М., ... М.С. ... ... ... 1989. – 243 ... Шаханова Н.Ж.Символика традиционной казахской культуры. –Алматы:
Қазақ университеті, 2004.- 232 с.
189 Масао М. The T’u-chuen Concepte of ... // Acta ... of the ... of eastern Culture. – Tokio: Tht toho ... – 382 ... ... Histoire des Huns, des Turcs et des Mongols. – ... Garnier, 1998. – 284 р.
191 Boodberg P.A. Selekted works. Los-Angelos: – Berkley, 1979. – ... Есім Ғ. ... ... // ... ... 2003. 20- ... Нысанбаев Ә., Құрманғалиева Ғ. Әл-Фараби философиясы ... ... ... философиялық мұрасы. Жиырма томдық. – Астана: Аударма, ... Т. 2. – 496 ... ... Ә. ... ... ... және иран ... // Қазақ халқының философиялық мұрасы. Фарабитану. Жиырма
томдық. – Астана: Аударма, 2006. – Т. 16. – 440 ... ... ... қала ... көзқарастары. // Қазақ
халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. – Астана: Аударма, 2005. – ... – 496 ... ... О.Ә. ... ... ... ... филос.
ғылым. канд... автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Броконерліктің алдын алды - Практикалық іс-тәжірибелік есеп10 бет
КР мемлекеттік рәміздері туралы9 бет
Экономика жүйесін дамыту үшін қажетті алғы шарттар мен жағдайлар7 бет
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуы14 бет
Қазақстанның зайырлы мемлекет ретінде дамуы: мазмұны, белгілері, болашағы5 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь