Фразеологизм және оның зерттелуі. Қазақтың би-шешендерінің тіліндегі фразеологизмнің қолданылуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ФРАЗЕОЛОГИЗМ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Фразеологизмдердің зерттелу кезеңдері, зерттеудегі жаңа бағыттар ... ... ...12
1.2 Тұрақты тіркестердің көркем туындыларда қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ..14

2 ҚАЗАҚТЫҢ БИ.ШЕШЕНДЕРІНІҢ ТІЛІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЗМНІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.1 Майқы би, Мөңке би Тілеуұлы, Ақтайлақ би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Көкенай би, Бәйдібек би, Сырым шешен, Жиренше шешен, Аяз би, Ескелді би, Досай би т.б. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.2 Мөңке би Тілеуұлы, Ақтайлақ би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Сырым шешен, Жиренше шешен, Ескелді би, Досай би т.б. мұраларындағы тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.3 Би.шешендерінің тіліндегі тұрақты тіркестердің мағыналық топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
Кез келген ұлттың фразеологизмдері аса құнды лингвистикалық мұра. Мұнда сол халықтың дүниетанымы, ұлттық мәдениеті, салт-дәстүрі, сенімі, қиялы және тарихы жатыр.
Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек тілдің өткенін, түп тамырын ғана емес, сол тілді қолданушы халықтың мәдениетінің тереңін білуге болады. Сондықтан да болар фразеологизмдерді жан-жақты зерттеуге деген қызығушылық толастамайды.
Қазақ тілінің сұлулығы мен өткірлігіне, образдылығына ерекше назар аудару ерте басталған еді.
«Язык киргизов (казахов) плавен и красноречив, они остроумны и часто находчивы в вопросах и ответах, иногда даже удивительно ловки, и всяки, даже самый необразованный киргиз (казах) владеет языком в той силе, в какой мы это в Европе замечаем только у французов и у русских» [1, 70-б].
Қазақ сөз өнеріне осылай таңданған В. В. Радлов ХIX ғасырдың 70 жылдары-ақ сөз маржанын жинап, бастырып шығарған. Оның «Түркі сөздігінде» 7500-ден аса фразалық тіркестер кездеседі екен.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмді теориялық жағынан зерттеу ХХ ғасырдың 40 жылдарынан басталды. Бұл мәселемен түбегейлі шұғылданып, арнайы зерттеу жүргізген академик — І. Кеңесбаев. Ғалым фразеологизмдерді танып білудің басты белгілерін көрсетіп, фразеологизмдер бұрын-соңды еңбектерде көбіне лексикология тұрғысынан зерттеліп келгендігін айтады. Фразеологизм байлығын тексеретін фразеология деген дербес лингвистикалық пән болатынын, ол пән болып қалыптасу үшін өз зерттеулерінде қазақ тілі фразеологизмдеріне тән белгілер мен сол белгілер негізінде оларды топтастыру, фразеологиялық синонимия, вариант, полисемия, омонимия т.б. мәселелерді қарастырады. Осы мәселелерді жан-жақты зерттеуді, фразеологизмнің стильдік ерекшеліктерін, құрам сипатын, компоненттерінің байланысу тәсілдерін, параллельді фразеологизмдер, фразеологиялық оралымдар жайлы танып-білуді болашақтың ісі деп, тұрақты тіркестерді зерттеуші ғалымдарға бағыт берді.
Қазақ халқының рухани жан-жақты дамуына, ұлттық ерекшелікке, ұлттық болмысқа өз шығармаларымен зор үлес қосқан ақын-жазушылардың туындыларын зерттеп, олардың қаламына іліккен, қаламынан туған көркемсөз үлгілерін талдап, таразылап анықтау қазіргі кезде өзекті мәселе екендігіне дау жоқ. Ана тіліміздің сөз құдыретінен нәр алған әр қаламгер заман озған сайын тілдік қолданыстар, соның ішінде тұрақты тіркестерді құлпыртып, жаңғыртып, жаңартып қолданады.
«Фразеологизмдер — тіліміздің бір бөлінбес бөлшегі. Өзінің көнелену жағынан да, тұлға, мағына тұрақтылығы жағынан да, стиль жағынан да оларға тән ерекшеліктер бар.
Тілімізде көкейге қонымды, көркем, орамды алуан түрлі тұрақты сөз тіркестері кездеседі. Тіл қазынасына жататын қат-қабат тіркес, тізбектерді халық орынды пайдаланады» [2, 589-б].
1. Радлов В. В. Средняя Зеравшанская долина // Записки РГО. Отд. Этнографии. — 1880. — Т. 6. — 55с.
2. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. — Алматы, 1977. — 712 б.
3. Серғаиев М. Көркем әдебиет тілі. — Алматы, 1995. — 172 б.
4. Авакова Р. Қазақ фразеогизмдерінің семантикасы. Фил. ғыл. канд.... авторефераты. — Алматы, 2003. — 11 б.
5. Балақаев М. Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. — Алматы, 2004.
6. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. — Алматы, 1997. — 212 б.
7. Сарекенова Қ. Қазақ фразеогизмдерінің стильдік саралауны. Фил. ғыл. канд.... авторефераты. — Алматы, 2001. — 25 б.
8. Авакова Р. Фразеогиялық семантика. — Алматы, 2002. — 150 б.
9. Махметова А. С. Мағжан Жұмабаев поэзиясындағы фразеогизмдер: дәстүр мен жаңашылдық. Фил. ғыл. канд.... диссертация. — Атана, 2006. — 129 б.
10. Балақаев М., Манасбаев Б., Жанпейісов Е., Томанов М. Қазақ тілінің стилистикасы. — Алматы, 2005. — 107 б.
11. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. — Алматы, 1991. — 208 б.
12. Мамаева М. Қ. Фразеогизмді сөз тіркестері. Фил. ғыл. канд.... диссертация. — Алматы, 2004. — 127 б.
13. Серғаиев М. Сөз сарасы. — Алматы: Жазушы, 1989. — 151 б.
14. Виноградов В. В. О языке художественной литературы. — М., 1959. — 172 б.
15. Шалабай Б. Көркем проза тілі. — Алматы, 1994. — 125 б.
16. Ғұбайдуллин С. Қазақ тілі. — Алматы, 1995. — 155 б.
17. Копыленко М. М., Попова З. Д. Очерки по общей фразеологии. — Воронеж, 1978. — 163 б.
18. Қожахметова Х. Фразеогизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. — Алматы, 1972. — 127 б.
19. Смағұлова Г. Фразеогизмдердің варианттылығы. — Алматы, 1996.
20. Ожегов С. Н. Словарь русского языка. — М., 1989. — 712 с.
21. Қосымова Г. Қазақ эпосындағы тұрақты сөз тіркестері. — Алматы: Рауан, 1997. — 151 б.
22. Сыздық Р. Сөз құдыреті. — Алматы: Санат, 1997. — 224 б.
23. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері (Оқу құралы). – Алматы: Білім, 20-03. – 260 бет.
24. Бұлдыбай А. С. Шешендік өнер: Оқу құралы. — Алматы: Қазақ университеті, 2003. — 84 б.
25. Билер сөзі /Құрас. Т. Кәкішев/. — Алматы: Қазақ университеті, 1992. — 160 б.
26. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. — Алматы: Санат, 1993. — 496 б.
27. Жуков В. П. Русская фразеология. — М.: Высшая школа, 1986. — 309 с.
28. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. — Алматы, 1991. — 176 б.
29. Байтұрсынов А. Ақ жол. — Алматы, 1991. — 463 б.
30. С. Сәтенова Қос тағанды фразеогиялық тіркестердің автордың қолданысына қарай өзгеруі // Тіл тарихы және сөз табиғаты. — Алматы: Ғылым, 1997. — 85-89 б.
31. Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер = Древний мир права казахов: Материалы, документы и исследования. 10 томдық. . — Алматы: Жеті жарғы, . — 2006. 8-том. — 424 б.
32. Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер = Древний мир права казахов: Материалы, документы и исследования. 10 томдық. . — Алматы: Жеті жарғы, . — 2004. 3-том. — 616 б.
33. Досмұхамедұлы Х. Аламан. — Алматы: Ана тілі, 1991.
34. Толыбаев Қ. Бабадан қалған бір байлық. — Алматы: Қазақстан, 2000 — 84 б.
35. Тіл білімі сөздігі. — Алматы: Ғылым, 1998. — 544 б.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ....................................................................
..................................................3
1 ФРАЗЕОЛОГИЗМ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... тіркестердің көркем ... ... ... ... ... ... би, Мөңке би Тілеуұлы, Ақтайлақ би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке
би, Көкенай би, Бәйдібек би, Сырым шешен, Жиренше ... Аяз би, ... ... би ... ... би ... ... би, Төле би, ... би, ... би, ... Жиренше шешен, Ескелді би, Досай би т.б. мұраларындағы тұрақты
тіркестер..................................................................
..................................................22
2.3 ... ... ... тіркестердің мағыналық
топтары....................................................................
..................................................34
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................
.......................................41
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... аса ... ... ... сол халықтың дүниетанымы, ұлттық мәдениеті, салт-дәстүрі, сенімі,
қиялы және тарихы жатыр.
Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек ... ... түп ... ... сол ... ... ... мәдениетінің тереңін білуге
болады. Сондықтан да болар ... ... ... ... ... тілінің сұлулығы мен өткірлігіне, образдылығына ерекше назар
аудару ерте басталған еді.
«Язык киргизов (казахов) плавен и красноречив, они ... и ... в ... и ... иногда даже удивительно ловки, и всяки,
даже самый необразованный киргиз (казах) ... ... в той ... ... мы это в ... ... только у французов и у русских» [1, 70-б].
Қазақ сөз өнеріне осылай таңданған В. В. ... ХIX ... ... сөз ... ... ... ... Оның «Түркі сөздігінде»
7500-ден аса фразалық тіркестер кездеседі екен.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... 40 жылдарынан басталды. Бұл мәселемен ... ... ... ... академик — І. Кеңесбаев. Ғалым фразеологизмдерді
танып білудің басты белгілерін көрсетіп, фразеологизмдер бұрын-соңды
еңбектерде көбіне ... ... ... ... ... ... тексеретін фразеология деген дербес лингвистикалық
пән болатынын, ол пән ... ... үшін өз ... ... ... тән ... мен сол белгілер негізінде оларды
топтастыру, фразеологиялық ... ... ... ... ... қарастырады. Осы мәселелерді жан-жақты зерттеуді,
фразеологизмнің стильдік ... ... ... компоненттерінің
байланысу тәсілдерін, параллельді фразеологизмдер, фразеологиялық
оралымдар жайлы танып-білуді болашақтың ісі деп, ... ... ... бағыт берді.
Қазақ халқының рухани жан-жақты дамуына, ұлттық ерекшелікке, ұлттық
болмысқа өз ... зор үлес ... ... ... ... ... ... қаламынан туған көркемсөз үлгілерін
талдап, таразылап анықтау қазіргі кезде өзекті мәселе екендігіне дау жоқ.
Ана тіліміздің сөз ... нәр ... әр ... заман озған сайын
тілдік қолданыстар, соның ішінде ... ... ... ... ...... бір бөлінбес бөлшегі. Өзінің көнелену
жағынан да, тұлға, мағына тұрақтылығы жағынан да, ... ... да ... ... ... ... ... көркем, орамды алуан түрлі тұрақты сөз
тіркестері кездеседі. Тіл қазынасына жататын ... ... ... орынды пайдаланады» [2, 589-б].
Жұмыстың өзектілігі: Қазақ тіл білімінде фразеологизмді теориялық
жағынан зерттеу ХХ ... 40 ... ... Бұл ... ... арнайы зерттеу жүргізген академик — І. Кеңесбаев.
Тұрақты сөз тіркестерінің жан-жақты теориялық ... ... З. Г. ... Г. Н. ... Ш. У. Рахматуллаев,
Г.А.Байрамов, М. Ы. ... А. ... т.б.; ... тіл ... Т. ... Р. ... Р. Сәрсенбаев, Ә. Болғанбаев, ... Ө. ... Н. ... С. ... ... Ғ. ... Р. Авакова және т.б. еңбектерінде жасалды.
Қазіргі қазақ тілі оқулығына фразеология бөлімін енгізген Қазақ ... ... ... ... Ғ. ... фразеологизмдердің
ерекшелігіне көп көңіл аударған.
Фразеологизмнің мағыналық түрлеріне, көркем туындылардағы қызметіне,
лексика-грамматикалық ерекшелігіне, стильдік ерекшелігіне баса ... ... ... ... ... Б. ... Қалыбаева, Қ. Сарыбасова, Қ. Сәрекенова т.б. ... ... ... ... ... ... ... жиі қолданылатыны —
тұрақты тіркестер. Осы тұрақты тіркестерге қатысты көптеген ... ... ... ... көз ... осы күнге дейін көркем әдебиеттегі ... ... бір ... ... ... қарастырылды. Ақын-
жыраулар тіліндегі фразеологизмдер қарастырылды. Ал би-шешендер тіліндегі
фразеологизмдер ... ... ... емес. Жұмыстың өзектілігі де
сонда.
Зерттеудің дереккөздері: әр ... ... ... ... ... жинақтары, тіл
білімі сөздігі, ... ... ... ... мен мерзімді
басылымдар.
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы ... екі ... және ... ... ... ... ФРАЗЕОЛОГИЗМ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕУІ
Қазақ халқының өткен өмірі, тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы мен ақыл-
парасаты қазақ тілінде түйінделіп, көрініс тауып ... Бұл ... ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа
жалғасып келе жатқан батырлық, ғашықтық жырлар мен ... ... ... ... арасында көптеп
таралған сөз зергерлері қалдырып кеткен мол мұралар да ... ... ... ... І. Кеңесбаев: «Өмір шындығы тілдік лексика саласынан ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдер
белгілі бір лексикалық ұғыммен ұласып жатады. Ал лексикалық ұғым ... ... ... ... ... Халықтың белгілі бір
дәуірдегі саяси, шаруашылық, мәдени тіршілігі де, адамның ішкі ... де, ... да ... ... ... тұлғасынан, сөйлем
құрылысынан гөрі сөз мағынасынан айқынырақ білініп тұрады», деп — нақты
тұжырымдайды [2, ... ... ... ... ... оның ... бойы ... көрінеді. Кейде сол ұлттық тілінде ұлттық әлдебір қасиеттерін
өзгелерден оқшау етіп ... ... ... қалыптасады. Олар
ұрпақтан ұрпаққа сақталады.
«Қазақ халқының тілі — әрі бай, әрі ... тіл. Сан ... ... ... сөздер, шешендік сөздер мен нақыл сөздер халық ... ... ... ... ... де ...... академик
М. Серғалиев [3, 60-б].
«Тіл — ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық құбылыс» дер болсақ,
қазақ тілі осы ... ... бола ... ... ... ... ... толы фразеологизмдерімен ерекшеленеді.
Қазақ тілі, оның көркемдігі жайлы сөз ... ... ... ... ... еді. Тіліміздің байлығын арттырып, ажарландырып
тұратын фразеологизмдерді әр жыр, әр дастан, әр ертегі, аңыздан кездестіре
аламыз.
Ата-баба дәстүріне сай ... ... ... келе жатқан тұрақты
тіркестердің тілімізде алатын орны ... ... ... әр адам ... өзін ... ... ... жеткізуде небір құрышын
қандырар, көңілін селт еткізер тұрақты тіркестерді ... ... ... ... біте ... келе ... фразеологизмдерді
оқып танымайынша, оның табиғатына үңілмейінше тіл ... ... ... түсіну мүмкін емес.Ана тілінің байлығы мен әуезділігін
анықтауда фразеологизмдердің алтын орны ерекше. Сөз ... ... ... ... де ... ... ... мұрасы және рухани байлығы,
экономикасы мен қоғамдық саясаты көрініс тапқан ... ... бір ... ... ... ерекшелігі көрініп тұрады. Тұрақты
тіркестер — кез келген ... ... ... жемісі.
Тұрақты тіркестер фразеология саласының еншісінде. Осы жайында
Р. Авакова: «Фразеология — құрамы мен ... ... ... ... ... даяр ... сақтай отырып қоолданылатын, ... мен ... ... тән бейнелі тұрақты тіркестердің қазіргі
күйін және тарихи ... ... тіл ... саласы»,— деген [4, 11-
б].
Осымен байланысты ұлттық дүниетаным мен ана ... ... нәр ... ұлттық қасиеттерді бойына сақтап, сіңірген халықтың
сан ... ... ... ... асыл ...... сөз
үлгілерін заман озған сайын құлпырта қолданып, қырлап, ... ... ... ... тұрақты сөздердің қолданысын
зертттеу — осы саладағы өзекті мәселенің бірі.
Соған қатысты тілші-ғалымдардың аса ... ... тиіс жағы ... ... ... қыры және ... тілдік
(узуалды) және сөйлемдік (окказионал) қолданысы. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... түрлерін авторлық (окказионалдық)
қолданыс тәсілдермен байланыстыра қарастыру ... ... ... ашып қана ... ... ... тілдік жағдаяттарға байланысты
құрылымдық-семантикалық өзгерістер мен мағыналастықтың ... ... мен жеке ... ... ... ... іске
асыратын тілдік құралдары мен тілдік тетіктерін көрсетеді.
Фразеологизмдердегі бірінші компонент көбінесе фраза жасаушы ... ... ... бұл абсолюттік ұғым емес. Кез келген ... ... ... ... бола ... Тек ... тілінде ұзақ жасап ... ғана ... сөз бола ... әрі ... әрі ... ... бірі тұрақты
тіркестер: мақал-мәтелдер, фразеологиялық тізбектер, қанатты сөздер»
[5, ... ... ... Ә. Болғанбайұлы мен Ғ. Қалиұлы
фразеологияның шығу арналарын бөліп ... ... ... ... ... ұғым, түсініктерді атап ... ... ... адам ... ... құбылыстардың нақтылы
бейнесі негіз болған. Мысалы, жауыр ... ... мезі ... ... ... ... ... негізінде көп мініліп, арқасы жара болған аттың
бейнесі елестейді. ... атқа ... ... ... ... ... ... қайта жасалынып адамға байланысты айтылады. Сол сияқты
т.б. фразеологизмдердің жасалуына да, сөз жоқ, адам ойында ... ... ... болғандығын танып білуге болады» [6, 208-б].
«Фразеологиялық тіркестердің ерекше бір қасиеті — оның эмоционалдығы.
Тілде тек номинативті ... ғана ... жек ... ... ... де, ... де ... тәсіл ретінде жұмсалады»
[7, 59-б].
Тілімізде көкейге қонымды, көркем ... ... ... ... сөз
тіркестері көп-ақ. Тіл қазынасына жататын қат-қабат тіркес, ... ... ... ... ... келетін бұл сөзж
орамдарын жоғары бағалап, оларды қастерлей сақтап ... Сол ... ... ... бір ізге ... ... зор.
Фразеология грек тілінің «сөйлемше» және «ұғым», «ілім» сөздері
бойынша жасалған. Фразеология ... екі ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерді зерттейтін тіл білімінің
саласы ... ... ... ... ... бір тілдегі
фразеологизмдердің тұтас жиынтығы дегенді білдіреді.
Тіл біліміндегі ... ... кең ... түсінікке сай
сан түрлі тұрақты тіркестер, ... ... ... ... нәр ... ... суреттеуге қажетті көркемсөз
құралы ретіндегі тіл байлығымыздың бір саласы болып саналатыны белгілі.
Осы жайында Р. Авакова былай ... ... ... ... ... табылытын фразеологизмдер — тіл байлығы ғана емес, халықтың рухани
қазынасы, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттегенде, халық санасында, салт-дәстүрінде,
ауыз әдебиетінде сақталған информацияның барлығы сабақтастық ... ... Тек ... ғана халықтың болмыс-тіршілігінің, мәдениетінің
құпия сырлары ... ... ... ... ... ... болып
табылатын фразеологизмдердің орны әлемнің тілдік бейнесін жасауда ерекше.
Оны танымдық ... ...... ... ... ... ... мүмкіндік береді» [8, 37-б].
«Соңғы 30-40 жыл көлемінде түркі тілдерінде фразеология мәселелері
әжептәуір ... ... ... ... ... ... І.
Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» атты ... ... ... ... ғана ... бүкіл түркітануға қосылған елеулі үлес ... ... ... ... ... ... тілінің фразеологизмдері
туралы» бөлімінде қазақ тіліндегі фразеологизмдердің теориялық мәселелерін
жан-жақты қарастырып, біраз ілгері дамытқан. Қазақ тілінің ... ... да бұл ... соқпай өте алмайды» [9,
9-б].
Қазіргі қазақ тілі оқулығына фразеология бөлімін енгізген Қазақ ССР
Ғылым академиясының корреспондент мүшесі Ғ. ... та ... көп ... аударған.
Тұрақты сөз тіркестерінің жан-жақты теориялық негізі түркітануда:
І.Кеңесбаев, З. Г. ... Г. Н. ... Ш. У. ... М. Ы. ... А. ... т.б.; ... тіл ... Т. Қайдаров, Р. Сыздық, Р. Сәрсенбаев, Ә. ... ... Ө. ... Н. ... С. ... ... Ғ. Сағидолда, Р. Авакова және т.б. еңбектерінде жасалды.
Фразеологизмнің мағыналық түрлеріне, көркем туындылардағы ... ... ... ... баса ... Соңғы кездері фразеологизмдерді зерттеуге Б. Уызбаева,
Қ. Қалыбаева, Қ. Сарыбасова, Қ. Сәрекенова т.б. ... ... ... ... ... ... ... жиі қолданылатыны —
тұрақты тіркестер. Тұрақты тіркестер ұзақ ... ... ... ие ... ... фразеологизмдерді басқа тілдік бірліктерден
ажыратудың айырма белгілері деп зерттеушілер академик І. Кеңесбаев ұсынған
үш ... ... ... ... (белгілі бір фразеологизмнің ішіндегі сөздер
бастапқы мағынасынан ... ... ... ... ... ... ... тіркес біртұтас мағына береді);
2) Тіркес тиянақтылығы (белгілі бір фразеологизмнің ішіндегі сөздер
бір-бірімен жымдаса байланысады, олардың орын тәртібі нық ... ... ... бір шоқ ... өз қалпын сақтайды);
3) Қолдану тияақтылығы (белгілі бір ... ... ... ... ... тәрізді бұлжымай
қайталана қолданылады) [2, 590-б].
Фразеологизмдерді сөзден де, сөз тіркесінен де ажырату үшін оған тән
белгілер мен ... ... алу ... Профессор К. Аханов
фразеологизмдердің басты екі қасиетін айтқан:
1) Оның даяр күйінде ... ... ... ... ... әрқашан ашық, айқын ажыратыла
бермейді, осыған орай оларды классификациялау тіл ьілімінің өте күрделі
мәселесі болып отыр. Зерттеушілердің бір тобы ... ... ... мен ... ... ... ара ... қарай жіктеп
бөлсе, екіншілері құрылым-құрылысы жағынан, үшіншілері атқаратын қызметі
мен стильдік мәні жағынан ... Орыс тіл ... ... В. ... ... ... алып бөлсе, қазақ тіл білімінде де осы
классификациялауды ... ... етіп ... ... ... де ... ... бірлік және фразеологиялық тізбек болып негізінен үш ... ... ...... ... ... біртұтас мағынасы сыңарларының мағынасымен
жуыспайтын фразеологиялық оралым. Бұл ... ... ... ... ... ... жымдасып
кеткен,олардың мағыналық жігін ... ... ... ... ... ... бірлік — фразеологиялық орамдардың бұл түрі де
фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... бірліктің фразеологиялық
тұтастықтан айырмасы мынада: фразеологиялық тұтастықтың бір бүтін
мағынасы құрастырушы ... ... ... ... ... сыңарлардың мағыналарыбөлінбейтін мағынасы
құрастырушы сыңарлардың мағыналарының бүтіннің біртұтас ... ... ... ... ... ... мағынасы — біртұтас образды мағына, бірақ туынды мағына.
Оны құрастырушы сыңарлардың бәрінің де, әрине, қатысы бар, бірақ
бұл ... ... ... ... ... ... Фразеологиялық тізбек — фразеологиялық оралымның бұл түрі ерікті
мағынасындағы сөздің ... ... ... даяр ... ... жұмсалады, яғни тұрақты тіркес сыңарларының,
бастапқы лексикалық мағынасы ... ... ... ... тарта бастаған. Мұнда ерікті мағынасындағы ... ... ... ... тіркесуінен жасалып, сол
тізбек күйінде қолданылады.
Профессор К. ... орыс ... ... ... М. ... ... ... қолдай келіп, фразеологиялық
оралымдардың төртінші түрі фразеологиялық сөйлемше деп бөледі.
Фразеологиялық ... ... ... сөздердің тіркесінен
құралады, бірақ ... мен ... ... ... келеді. Мысалы:
Айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер жарады; Шегіркеден қорыққан егін екпес.
Ә. Қараев фразеологизмнің тағы бір ерекшелігін атап ... ... бір ... ... тілге аударуға болмайтындығы, яғни
аударуға икемсіз, тікелей сөзбе-сөз аударылмайды деген ... ... жылы ... Ә. ... мен Ғ. Қалиұлының «Қазіргі ... ... мен ... атты ... әр ... ... теориялық анықтамалар береді. Бұл
еңбекте фразеологизмдердің негізгі үш белгісі көрсетіледі. Олар:
1) Даяр қалпында жұмсалуы;
2) ... ... ... ... үш ... ... үшін әрқайсысын жеке-жеке алып қарайық.
Фразеологизмдердің даяр қалпында жұмсалу белгісі еркін сөз ... ... ... ... ... ... ... деп отыр
деген сөйлемді әркім неше жаққа жүгіртіп өзгерте беруге болады. Мысалы,
Бақыт ... ... ... ауылға барам деген ойда т.б. Бұл ... ... ... ... ... өз қалауы бойынша жасалады.
Белгілі бір ойды кім қалай етіп ... өз еркі ... сөз. Ал ... ... құбылтуға көнбейді. Мәселен, төбесі көкке жетті
дегенді төбесі көкке ... деп тұр, ... ... ... деп ... Оның сыртқы құрылым-құрылысы еркін тіркеске ұқсағанымен сөйлем
ішінде қолданғанда біртұтас даяр қалпында жұмсалады.
Фразеологизмдердің өзіндік ... ...... тұтастығы,
фразеологизм біткеннің бәрінде де белгілі бір меншіктік ... ... ... ... тіркесті құрастұрушы сыңарлардың мағыналарына сәйкеспейді,
оларға ... ... өмір ... ... ... жеті ... дегенннен — қатты қуанды, шаттанды дегенді түсінеміз. Бұл
мағынада жер, ... табу ... төрт ... ... ... ... бір ... пайда болады. Фразеологизмдер бір бүтін
единица болып қана қоймайды, мағыналық жағынан да ... ... ... ... кір ... кіндік кескен дер (атамекен, туған жер), екі
аяғын бір етікке ... ... ... бәрі ... әр ... ... әрқайсысы мағына тұтастығымен сипатталады.
Тіркес тиянақтылығы да фразеологизмдердің ең негізгі ... ... ... сөз ... ... ... емес, қалыптасқан
белгілі жүйемен орналасқан. Өзара тығыз жымдасып келген сөздердің жігі
ажыратылмай тұрады. Олар бір-бірімен иін тіресіп, өзге ... ... ... ... орын тәртібін өзгертуге келмейді. Мәселен, мұрнын ... ... ... ... ... көтерді десек, мән мағынасын бүтіндей
өзгертіп жіберді. Тұрақты тіркес еркін тіркеске айналып кетеді.
Бұл үш түрлі ... ... ... ... арқылы
фразеологизмдер тілдің өзге категорияларынан оқшауланып, өзіндік бітім-
бейнесімен дербес өмір сүреді.
М. ... ... ... ... атты ... ... әдебиеттегі қолданылу ерекшелігіне, стильдік
қатысына , ... ... ... ерекше назар аударады.
Б. Манасбаев ... ... ... ... ... тілдік единица ретінде жұмсалады;
2) Жалпыға бірдей танылған қолдану заңы болады;
3) Мағына бірлігі сақталады;
4) Екі сөзден кем болмайды [10, ...... ... бірліктер. Олардың
күрделілігі тек құрылымдық түрлері мен ... ... ғана ... ... ... тематикалық және семантикалық
көпжақтылығымен , сондай-ақ ойдың түрлі эмоционалды-экспрессивті реңктерін
бейнелеумүмкіндігімен ... — деп ... ... Ә. ... [11, ... тіл ... ... фразеологияның жалпы проблемалары
бұл күнге дейін түбегейлі зерттеліп, өзінің тиянақты шешімін тапқан жоқ.
Басқаша айтқанда, сан ... ... ... дербес зерттеу
объектісі болудан гөрі, ілгері-кейінді жазылған сөздіктерде, мақалаларда
иллюстрация материалы дәрежесінде ғана ... ... ... жалпы
тюркологияда елеулі орын алатын бұрынғы сөздіктерде де идиомдық және ... сөз ... тым ... ... Тек ... ... ғана ... тілдерінде осы салада еңбектер туа бастады. Фразеологизмдер ... ... бір ... ... ... ... да, ... мағына
тұрақтылығы жағынан да, стиль жағынан да оларға тән ерекшелікиері ... ... ... ... ... ... түрлі тұрақты сөз
тіркестері кездеседі. Тіл қазынасына жататын қат-қабат тіркес, тізбектерді
халық орынды пайдаланады. Мақал-мәтелдермен барабар жоғары ... ... ... ... Сол ... ... ... сөз топтарын
жинау, бір ізге түсірудің мәні ... өзі ... ... ... ... ... оның барлық тарауларынан
(ярустарынан) байқалатыны мәлім. Сол ... ... ... ... де анық ... Тіл ... сөз еткенде сөз байлығы
(лексикалық қор) деген топқа ... ... ... түрлі
фразеологизмдерді жай, жалпылай жатқыза салуға болмайды. Басқаша айтқанда
сөз байлығын тексеретін тіл білімі ... ... ... ... ... ... ... фразеология деп атау әбден орынды.
Бұл саладағы ғылыми топшылауларды 1944 жылы І. ... ... ... ... ... ... ғалымдар — М. О. Әуезов,
С. Е. Малов, Н. В. Юшманов ... осы ... ... өте құнды
пікірлер білдірген еді.
Әр тілдің заңдары, өзіне ... ... бар; ... ... морфология, синтаксис, лексика, семасиология тәрізді ярустары,
яғни тараулары бар. Фразеологизмдер бұрынды-соңды еңбектерде, көбіне, осы
лексика ... ... ... ... ... ... ... де екі
тілді сөздіктерде иллюстрация ретінде сөз болды.
Фразеологияның сыр-сипатын сөз еткенде оның тіл ярустарына, тілдің
құранды ... ... ... жоқ деп ешкім де айта алмайды. Тілдің
сол бөлшектеріне түбірлі айырмасын, бас белгілерін (релеванттық қасиетін)
бір-ақ ауыз ... ... ... жайт аңғарылады: Тұтастық, тұрақтылық
пен тиянақтылық фразеологизмнің басты, негізгі белгісі дегенде ... өз ... өзге ... ... ... ... ... болады. Мәселен, тілдегі ең кішкене бөлшек фонема, буын болсын,
немесе морфема мен түбір, оның ... ... ... ... ... ... ... сақтайды. Сөйлемнің әр алуан типтерін
алсақ, олар да өз ... ... шегі мен ... ... мен ... ... бір-бірінен дараланып тұрады. Бұл
тұрғыдан қарағанда тұтастық, тұрақтылық қасиеттер тек фразеологизмге емес,
көптеген тілдік ... ... ... яки тұтастық, тұрақтылық
тиянақтылық сипат алған нәрселердің бәрі бірдей фразеологизм ... ... үшін сол ... ... ... ... үш ... тұтас қамтитын тұтастық пен тұрақтылық кез келген
сөз элементінен немесе сөйлемнен табыла ... Ал, ... ... ... бірі ... ... біреуі ғана болып, екеуі болмаса, ешбір
лексикалық-грамматикалық тұлға фразеологизм ... ... ... ... ... алатын болсақ, ол аталмыш үш белгінің яғни
жоғарыдағы үш критерийдің үшеуіне бірдей ие, үш ... ... ... ... ... ... жатады. Міне, осыған орай фразеологизм
де тілдің өзге категорияларынан оқшауланып, өзіндік бітім-бейнесімен ... өмір ... өз ... ... ... Фразеологизмдердің зерттелу кезеңдері, зерттеудегі жаңа бағыттар
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді ... ... ... ХХ ... ... ... бүгінгі күнге дейін толастамай
келеді. Мамаева М. Қ. ... ... сөз ... ... ... фразеологизмдердің зерттелу кезеңін төрт
кезеңге бөліп, әр ... ... ... ... «Осы ... біз ... 4 кезеңге бөлер едік:
1. ХХ ғасырдың ортасы — 40-50 жылдар — қазақ фразеологиясын теориялық
жағынан зерттеудің алғашқы кезеңі.
2. 60-70 ...... ... ... ... ... ... жайы.
3. 80 жылдар — фразеологизмдерді жан-жақты ... ... өзге ... ... мен ... ... қазақ тілдерінде берілу жайы.
4. ХХ ғасырдың соңғы он жылы — ... ...... ... ... ... және салғастырмалы
фразеология.
Қазақ фразеологиясын тілдік тұрғыдан зерттеуге алғашқы кезеңде ұлттық
тіл білімін қалыптастырудағы аса көрнекті тілші ғалымдардың дені ... ... еді. ... ... ... ... Сауранбаев, І. ... С. ... ... К. Аханов, Р. Сәрсенбаевтар фразеологизмдердің ... ... ... ... ... жасаушылар болды.
Қазақ фразеологиясының мәселесімен шұғылданып, арнайы зерттеу
жүргізген, сол жайында ... ... І. ... болса, С. Аманжолов
фразеологиялық тіркестердің сөйлем мүшесіне қатысы жайлы, Н. Сауранбаев
фразеологияға не ... ... ... ... ... ... ... (1954 ж.) фразеология бөлімін енгізген Ғ. Мұсабаев ... ... көп ... ... К. ... ... «Тіл
біліміне кіріспе» атты жоғары оқу ... ... оқу ... ... ... тілі фразеологиясына В. В. Виноградовтың
классификациясы бойынша жіктеу берсе, Р. ... ... ... түріне жататын мақал-мәтелдердің тілдік ерекшеліктеріне тоқталады.
Қазақ фразеологизмдерін ... ... ... 60-жылдары,
ғалымдар фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер бір ме, ... не ... ... ... Р. ... ... ... ерекшеліктері» атты кандидаттық
диссертациясында, С. ... ... ... ... ... бір типі ... мақаласында осы ерекшеліктерге назар
аударылған. Осы ... жеке ... ... ... да көп ... аударып, сөз таптарына
жүйеледі, сөйлемдегі беретін ... ... ... Ә. ... ... ... және ... мәнді тұрақты сөз тіркестері», М.
Белбаеваның «Сұлтанмахмұт шығармаларындағы фразалық тіркестер» ... осы ... ... Х. ... «Ғ. ... шығармаларындағы
фразеологиялық орамдар», Е. Бектұрғановтың «М. Әуезовтың “Абай жолы” роман-
эпопеясындағы тұрақты сөз тіркестері» кандидаттық диссертациялары ... ... ... ... ... өзге ... ... жөнінде А.
Байтелиев кандидаттық диссертация қорғап, Ә. ... пен Р. ... ... қазақ фразеологизмдерін классификациялау мәселесіне көңіл аударды.
Екінші кезеңнің тағы бір ерекшелігі 70 жылдардың ... ... өзге ... берілуі және өзге тілдердегі
шығармаларды қазақ тіліне ... ... ... жайы ... ... ... Бұл ретте Ө. Айтбаевтың, К. ... ... ... ... ... осы ... көптеген зерттеу
мақалалар жарияланды.
І. Кеңесбаевтың көп жылдық еңбегінің нәтижесі — он ... аса ... ... ... ... ... ... кезең — қазақ фразеологиясын жан-жақты зерттеу кезеңі. 80
жылдар алдыңғы ... ... ... ... ... Қазақ
фразеологизмдерін өзге тілдердегі тұрақты тіркестермен салыстыра зерттеу,
аударма мәселесі жайында кандидаттық ... ... ... ... ... ... ... ағылшын
тілдерінде салыстыра зерттесе, Д. ... ... ... ... ... ... дәл баламасы берілуіне)
назар аударды. Ал, А. ... ... ... орыс және
қазақ фразеологизмдерінің тіл аралық қолдану ерекшеліктеріне арналған.
Осы жылдарда қазақ ... ... М. М. ... ... Д. ... жаңа ... (семемный анализ) қолдану тәжірибелері жүзеге
асты. Р. М. Таева мен Ф. Р. ... ... ... ... ... ... жасағанда сол әдіс —
компоненттердің денотатив және конотатив мағынасын ... ... ... ... ... ... зерттеу
нәтижесі «Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік» жасалды.
Бұл кезеңдегі тағы бір ерекшелік — тұрақты тіркестердің тарихи қалпын
(диахронды зерттеу) ... ... ... Р. ... ... ... атты ... тұрақты тіркестер»
еңбегі диахронды фразеологиялық зерттеу.
Қазақ фразеологиясын зерттеудің төртінші кезеңі 90 жылдардан бастап
бүгінгі күнге ... ... ... Бұл ... тіл ... ... жан-жақты әрі өте көп ізденістер болып жатыр. Фразеологизмдердің
этимологиясына көңіл аударылып, олардың шығу төркініне талдау ... ... мен ... көздерімен тығыз байланыста
жатқан этнопсихологиялық және мәдени-танымдық аспектідегі зерттелуі
кейінгі он ... ... Ә. ... пен оның ... ... ... ... қазақ тілінде мал шаруашылығына байланысты қалыптасқан
тұрақты тіркестердің ... ... Ш. ... ... байланысты
тұрақты тіркестерге этнолингвистикалық сипаттама береді, ал Қ. Ғабитханұлы
наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестерге талдау жасайды, Б. Уызбаева
соматикалық-етістік фразеологизмдерді зерттейді.
Фразеологизмдердің ... ... мен ... ... ... ... қазақ фразеологизмдерінің ұлттық тіл табиғатын ашуға ... ... ... ... ... С. ... «Қазақ тіліндегі қос
тағанды фразеологизмдердің тілдік және ... ... ... ... фразеологизмдердің ұлттық-
мәдени аспектілері» докторлық диссертацияларын айтар едік.
ХХ ... ... 70 ... ... қазақ фразеологизмдерін
орыс тілімен салыстыра зерттеу орын алды. Бұл ретте М. А. Жақсыбаеваның
«Этнографические ... ... и ... ... Н. Дәулетованың «Қытай және қазақ ... ... ... ... Ш. ... ... және ... тілдеріндегі етістікті фразеологизмдерге
салыстырмалы талдау», М. Р. ... ... ... (на ... ... и ... ... Ж. Қ. Өміралиеваның «Национально-
культурная специфика конвенциональных фразеологизмов с ... ... ... ... и ... ... атты диссертацияларын
атауға болады.
Төртінші кезеңдегі қазақ фразеологиясын ... ... ...... ... сөздік», «Қысқаша
қытайша-қазақша фразеологиялық сөздік», «Краткий англо-русско-казахский
словарь»» [12, 9-11б].
Фразеология саласын тіл білімінің жеке пәні ... ... ... тілдегі орны мен табиғатын, зерттеу әдістерін анықтауда
теориялық тұжырымдар жасап, іргелі еңбектер жазған үш мектеп өкілдері:
Мәскеу, ... ... ... ... ... ... ... атап айтады.
Қазақ тіл білімінде, тюркологияда, фразеологияның жалпы проблемалары
бұл күнге дейін түбегейлі зерттеліп, өзінің ... ... ... ... айтқанда, сан алуан фразеологиялық тізбектер ... ... ... ... ... жазылған сөздіктерде, мақалаларда
иллюстрация материалы дәрежесінде ғана қолданылып келді. ... ... ... орын ... ... сөздіктерде де идиомдық және басқа
тұрақты сөз тіркестері тым сирек кездеседі. Тек соңғы кезде ғана қайсыбір
түркі ... осы ... ... туа ... ... ... бөлінбес бір бөлшегі. Өзінің көнелену жағынан да, тұлға, мағына
тұрақтылығы жағынан да, стиль жағынан да оларға тән ... ... ... ... ... ... қолданылуы
«Прозаик, ақын иә сыншы болсын қай-қайсы да жалпы ... ... ... ... Солай бола тұра, жеке таланттың тілі деген
ұғымды қолданатынымыз да белгілі. Сол ... ... ... ... ... ... өйткені көпшілікке етене таныс сөздерді жаңа
қырымен, соны бояумен, өзгеше өңімен жұмсай білушілік — жазушы ... ... Әр ... ... құру даралығы да осыны
дәлелдейді», — дейді академик М. ... [13, 134-б]. ... ... ... ... ... ... мүмкіндік, бағыт-бағдар
береді.
Орыс тіл білімінде көркем әдебиет тілін зерттеудің жеке ғылым ... ... ... оның ... дәлелдермен негізделуі академик
В. Виноградов еңбектерінен басталады. Осы мәселенің теориясына
арналған ... ... ... ... мен тілін бір бүтін ретінде
анықтайды: ... ... — это ... ... ... ... ... произведения и определяющая
взаимосвязь и взаимодействие всех его ... [14, ... ... тіл ... ... тіл біліміндегі шешімін
табу жайына қатысты қазақ тіліндегі көркем проза тілін ... Б. ... ... ... тілі ... ... ... жете
түсіну және толық түсіндіру үщін «Қазақ ... ... ... ... ... жағдайы көркем әдебиет стилистикасының жүйелі
ғылыми-теориялық тұжырымдамасын ... ... ...... ... [15, ... өз туындыларын жазу үстінде жаңа грамматикалық форма
іздеп отырмасы анық, өзіне таныс стилін, қолтаңбасын қай ... ... ... сөз ... қандай тәсіліне жиі жүгінетіндігінен
гөрі, бірден көзге ұрып тұратын және жиі пайдаланатын формалардан ... — деп ... С. ... [16, 155-б].
Фразеологиялық тіркестер барлық стильдерде де қолданылғанымен,
бейнелілік пен ... ... ... ... тән және
көркемдік құрал автордың жан дүниесі, шығармашылық ... ... ... ретінде қызмет етеді.
Зерттеушілер фразеологизмдердің көркем әдебиетте ... осы ... ең ... ... ... бар,
поэтикалық сипаттағы түрлеріне ... ... «В ... ... ... ... ... особенностей стиля,
исследователь может ограничиться образной фразеологией» [17, 15-б].
Тұрақты тіркестердің тілдік табиғатын тануда оның ... ... ... тыс ... қырларын да
зерттеудің мәні зор. Тұрақты тіркестердің бұл қырының жарқын көріністерін
сөз шеберлерінің тезінен өтіп, ... ... ... көркем
туындылардан және сөздері хатқа түспесе де ... ... ... шығара білген би-шешендердің сөздерінен табамыз.
Тіліміздегі тұрақты тіркестер ойымызды әсерлі, бейнелі, ... ... ... ... ... ... ерекше әсер етіп,
ерекше назар аудартады. Бұл да сөйлеу мәдениетінің ұлтқа тән ... ... ... Мұндай тіркестер ұлттың рухани қазынасына жатады.
Бұл тіркестердің поэзияда атқаратын қызметі зор.
Академик М. ... ... ... — әдеби тілдің ілгері даму
барысында қалам қайраткерлерінің ... ... ... әсем ... — сөз ... ой-түйінін ықшамдап аңғартатын жинақылықтық
үлгісін көрсететін көркемдік құралы. Тұрақты тіркестерді қай жазушы болса
да өз ... ... ... ...... [3, ... жайында Х. Қожахметова былай дейді: «Көркем шығарма тіліндегі
фразеологизмдерді таңдап қарастыру — ... ... ... ... ... бояу ... ... болып табылады.
Фразеологизмдердің стильдік бояуы жеке сөзбен салыстырғанда әлдеқайда
күшті, ... ... ... мол. Осы ... ... ... бір ... сөйленген сөзге стильдік әр береді.
Қалыптасқан бұл тұрақты тіркестердің көркем әдебиет тілінде ... ... ... Бұлар шығарманың идеясын беруге, образ, характер
жасауда, кейіпкерлердің «өзін-өзі әшкерелеу» сияқты тілдкі ... ... ... ... ... ... сан ... табиғат көрінісін
бейнелі түрде бағалай, суреттей беруге болады» [18, 55-б].
Г. Смағұлова: ... ... ой ... өлеңде өз орнын
құлпыртып тұрған тұрақты сөз тіркестерінің мәнерлегіштік, бейнелегіштік
қасиеті айқын аңғарылады. Аз ... көп ... ... ... тұрақты сөз
тіркестерін поэзиялық шығармаларда қолданудың өзіндік ерекшеліктері бар.
Өлең қара сөздей ... ... бір ... ... құрылады. Басы артық
селкеу сөз бен селдір шумақ бүкіл өлеңнің поэтикасына нұқсан ... ... де ... ... ... өлең ... пайдаланғанда аса
үлкен жауапкершілік барын сезінеді.
Тұрақты сөз ... ... ... көп ... ... ... сөзге тән құбылыс. Фразеологизмдер өлең жолдарына ерекше
поэтикалық қуат ... ... ой ... ... [19, 103-б].
«Көркем әдебиет шеберлерінің жазғандарында тұрақты тіркестерқұрамын
әдейі өзгертіп ... ... ... ... ... айту ... ... көбінде ерекше стильдік өң болады.
Ал, тұрақты тіркестерді өзгертіп айтуға ешқандай ... ... ... қате деп ... [5, ... ... ... құрамының өзгеруіне байланысты иынадай
тәсілдерді келтіреді:
1) Эллипсис — сөздерді ... кету ... ... ой,
фразеологизмдердің бірер мағынасы осы кескінді формасында да ... ... ... ой ... ... ... Фразеологизмдердің лексикалық құрамын жаймалап қолдану. ... ... ... ... ... үстеп,
еселеп, проза тіоінің әр түрлі стильдік мұқтаждығын өтеуге қызмет
етіп тұр.
Мұнда қалыпты фразеологизм үстеме компоненттер арқылы жаңа ... ... реңк ... Олар қара ... ... ... ... құрылысы жағынан алшақтығы
байқалса да, түпкі ... ... ... ... ... сыйыстырып қолдану кәнігі фразеологизмдердің
құрамындағы сөздер алмасып қолданылатын бұл ... ... ... деп аталады. «В языкознании контаминация — это
возникновение нового ... или ... ... ... двух ... и ... ... сходных» [20, 924-б].
«Контаминацияға ұшыраған фразеологизмдердің әрқайсысының өзіндік
мағыналық өзгешеліктері болып, әрқайсысы әр түрлі ... ... да, ... ... бірі жүре ... ... ... жұмсау жазушылардың айтатын идеясы мен
суреттейтін құбылысын неғұрлым дәлірек, ... ... ... ... ... ... ... болып, сырттан
аталып сөз қосуға көне бермейтін ... ... Ал ... ... ... өзгеріске көп ұшырап, құрамына
қосымша сөз қосып алу әрекеті ... ... тән ... ... ... арасына сөз сыналату туралы
І. Кеңесбаев былай дейді: «Рас, ... ... оның ... ... ... тіліндегі белгілі бір фразеологизмді сәл
ұлғайтып немесе ықшамдап, өлең өлшеміне не ... ... өріп ... ... ... ... Бұл ... саналы
әрекет жолымен болған өзгерістер ... ... ... ... деп ... [2, ... Болымсыз мәндегі фразеологизмдерді керісінше қолдану.
«Фразеологизмдердің мазмұнын полярлық қарама-қарсы ... ... ... ... жұрт ... ... үйреншікті
сөзді, аксиомаға айналған ұғымды бұлайша терістеу оқырман ... ... ... [10, ... ... (орын алмастыру).
Ақын-жазушы қаламына түскен халық мақалының бітімі одан сайын
мүсінделе, өткірлене ... ... ... ... айшықты шығуына өз
дәрежесінде әсерін тигізбей қоймағанын аңғару қиын емес.
Фразаны (ойды, сөйлемді) бөлшектеп, соған ... бір ... ... жеке өз ... ... ... амалы. [22, 68-б].
2 ҚАЗАҚТЫҢ БИ-ШЕШЕНДЕРІНІҢ ТІЛІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЗМНІ ҚОЛДАНЫЛУЫ
2.1 Майқы би, Мөңке би ... ... би, Төле би, ... би, ... ... би, Бәйдібек би, Сырым шешен, Жиренше шешен, Аяз би, Ескелді
би, Досай би т.б.
Ерте дәуірлерде қазақ елінде сөз ... әлде бір өнер ... ... ұғым болмаған. Ел өзінің өткен тарихын, өз тұсындағы тұрмыс-
тіршілігінің ... ... ... мен ренішін, алдынан күткен,
іздеген арман-тілегін түгелдей сөз өнері арқылы танып, сөз өнері ... ... алды — ... ... ... тас ... тас ... бас
жарады”, “Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ” деген секілді асыл сөздер
халықтың тұрмыс-тіршілігінде сөз ... ... орны мен ... ... мен ... ашатын сипатымен бағалы. Байырғы дәуірлерде
қазақ даласында кісінің ... ... ... ... ғана
өнер болған. Оның бірі — соғыс ісін жүргізу ... ...... — сөз ... Осылардың бастысы да, бастаушысы да — сөз өнері.
Шешен сөздің майталман шеберлері өздерінің де, ... де ... елге ... тіл өнерінің құдірет-күшіне, шешендік өнеріне, ақпа-
төкпе ақындық талантына, таным байлығы мен білім тереңдігіне ... өнер ... ... ... ... ... этнография,
тіл, әдебиет, заң, психология секілді ғылым салаларымен тығыз байланыста
дамып отырған. Көрсетілген байланыстың табиғаты басқа ... ... ... ... ... ол ... ұласып кетіп отырады.
Мұндай байланыстың немесе тұтастықтың әрбір құрамдас ... ... өзі ... ... пен ... талап етеді. Ал аталған ғылым
салаларын, олардың өзара байланысу, үндесу жолдарын жете ... ... ... ... ... келе ... күрделі құбылысқа айналу
сырына бойлау ілуде біреудің ғана қолынан келеді. Ғалым мен батыр ... ... ... ... аз ... ... ... осында.
Төле бидің: “Батыр деген — барақ ит: екі долы ... бірі ... ... — бір ... қатынның ілуде біреуі ғана табады”, — деген ... де би мен ... ... ... ... дара ... ... туған. Шешендік өнердің басқа өнер түрлерінен және ғылым
салаларынан айырмашылығы — оның ... де, ... мен ... ... ... ... ... өнер үшін асуға болмайтын ... бар. Ол — ... ... ... ... ... ... ар-
ожданнан аттайтын, абыройдан ажырайтын межеден арғы жерде шешендік өнер де
жоқ.
Шешендік ... ... мен ... қазақ халқының қиыннан
қиыстырып, суырып салып айту өнерінің маңызы мен мәні өте ... ... өз ... көне ... сауатты шешендері секілді жазбаша
дайындап, әр іс ... ... ойын ... кесіп-пішіп, тіпті сөзін жатқа
айтып жаттығып отырмаған. Өмірдің сан алуан құбылыстары, олардың тарихи
болмысы мен ... ... ... мен мәні — ... да көне ... қойын дәптерінде жүретін болса, қазақ шешендерінің ойында
сақталған. Қалыптасқан таным мен талғам ... орай кез ... ... тұжырымды, кесімді пікірді де олар табан астында айналасы
теп тегіс жұмыр пішінге, өлшемді, ... ... ... ... Себебі ой
таза, жүрек таза. “Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ” деп бекер
айтпаған. ... ... ең ... — иман ... ... шешендерінің сөз майталманы ретінде қалыптасуы, өнерін ... ... ... оқу ... ... өнер ... ұстаз
алдында емес, сахаралық тұрмыс-салт жағдайында өткен. Арнаулы ... ... ... ... жоқ ... ... ... шыққан алуан
шешендердің, билердің сөздері бүгінде қазақтың өзін де, өзімен өзектес
басқа жұртты да таңдандырмай қоймайды. Өйткені ... ... ... ... ... ... ғана емес. Қазақ шешендік өнерінің әлеуметтік қызметі
де, мазмұн-мағынасы да, сыртқы ажар-көркі де өте ... көп ... ... ... ... жағынан шешендік өнер қазақ даласында бірнеше
қоғамдық ойдың міндетін қатар атқарған. Өмір құбылыстарын ... ... ... ... (сөз ... Өмір құбылыстарының мәні
мен тегін, олардың өзара өзектес сырларын толғау (философия, ... ... ... ... ... ғибратлау (халық педагогикасы),
өмір құбылыстарына қоғамдық баға беру мен үкім айту ... т.б. — ... ... ... бәрі бар. Сондықтан қазақ шешендік өнерін
ғылым мен өнердің, ... мен ... ... ... ... ... ... арнасы ретінде қарау ... ... ... ... ... ... ету аясы ... кең, жан-жақты
болса, қазақ шешенінің өзін де жұрт сондай көп қырлы, терең сырлы, ... ... ғана ... шешендік өнерінің қалыптасып, дамуына, өркен жаюына зор ықпал
еткен бірнеше факторлар болды. Олардың бастылары мынадай:
1) Халықтық әдет заңы жүйесі;
2) Халықтық сот ... ... ... ... тұрмыс-салты;
4) Халықтың ақындық, жыраулық өнері;
5) Халықтың айтыс өнері;
6) Халықтың тарихи тағдыры мен дүниетанымы.
Шешендік өнерді зерттеген ғалымдар шешендік ... ... ... ... ... ... сөздерін көркем сөз ретінде
қарастырып келді. Көркем де ойлы сөздің иелері ...... ... ... ... мен ... жолында, халқының
тәуелсіздігі мен намысы үшін ... сөз, ... жол ... ... ... әрірек барсақ, көшпенділер сахарасында темірдей тәртіп
пен ... ... ... ... ... ат салысқан тарихи
тұлғалар, қоғам қайраткерлері.
Халқымыздың ғұмырнамалық тарихында ... ... ... ... жоқтаушы, ұлтты ұйыстырушы, елінің еркіндігін қамтамасыз ететін
мемлекеттік ... ... ... қосып біріктіруші, халқының
салт-дәстүрін берік ұстанушы, бабалардың ... ... ... ... ойдың, ұлы даналықтың қайнар көзі, ұрпақ тәрбиесін ұлы
мұрат еткен парасатты тәрбиеші, ... сөз ... ... ... ... атқарып отырды. Шешендік өнердің әлеуметтік, саяси мәні
оны билер қызметімен байланыстырғанда өте-мөте анық ... Хан ... да, абыз да, ақын да ... ... ... ... еді. «Шежірелерді сөйлетсең ескі заманда-ақ қазіргі кең байтақ
қазақ ... ... ... ... қазақ елінің іргесін құраған сақ, үйсін,
қаңлы, аландар, ғұндар, одан ... оғыз бен ... ... ... ... ... мен көсемдерінің, батырлары мен бектерінің
кемеңгерліктері арқасында Орта Азиядағы ең белді де ... ... ... ... өз ... жер-су, қонысқа ие болып, өз алдына
әлеуметтік, мәдени тіршілік жасағанын білуге болады» [23, 98-б]. ... Иран ... ... ... өзі бұлармен экономикалық және мәдени
қарым-қатынас орнатып, достық белгісі ретінде ел ... ... ... отырған. Бұларыдың Еуропа, Азия санасқан мықты мемлекет
болуы олардың ел басқару ісіндегі кемеңгерлігінде, жұртшылық салты ... ... ... ... ... ... мен ... тұрмысының озық
та өнегелі болуында жатыр еді. Халықтың рухани өркениеті ... ... ... қария сөздер мен билер сөздерінен, ескі
дәуірден қалған сәулет кешендері мен қазып алынған ... ... ... ... аспан әлемі жөніндегі түсініктері, байырғы қазақ
күнтізбесі, бай әдеби мұралар көркемөнердің сан алуан түрлері, шежірелік
шығармалар, халық емшілігі, материалдық ... ... т. б. ... ... келе ... көне ... куәліктері екені айқын. Осы
сияқты естеліктен қалған мәдениет мұраларының ішінде ақыл-ойдың ... ... ... ... ... орны ... ... не көрші
отырған елдердің татулығы, ел ішіндегі дау-дамай, талас-тартыстың ... ... ... ... ... билердің қатысымынсыз
шешілмейді. Қай бидің өмірін ... ... ... да ... ... тәуелді болып отырған. Ел басқаратын ... ... ... ру ... кеңесі арқылы жүрген. Ру басшылары
соғыс мәселесін шешуге, дау-жанжалды бітіруге, не ... ас ... Ру ... ... отырды.
«Қазақ халқының әдеби өнерінің дамуы барлық жерде, ... ... ... ... әрі ... ... ... Мәселен, Шоқанның
пайымдауынша түркі тілдес халықтарға ортақ ... ... ... Алтын
Орда тұсында туып қалыптасқан, ал қазақтың алғашқы туындыгерлік өлең-
жырлары, аңыз-әңгімелері, шешендік сөздері ... ... ... ... ... шешендік өнері үш жүздің басын қосқан Әз Тәукенің
тұсында, ханның ордасы — Түркістан даласында жанданған. Ғасырлардан бері
ауыздан-ауызға ... ... ... ... келе ... ... қарым-
қатынас ережелерін жинақтап қалыптастыратын белгілі «Жеті жарғы» ... заңы да ... ... келген. Ердің құнын екі ауыз сөзбен
бітіретін ... дала ... мен ... Төле би, Қаз ... ... ... ... даңқтары да сол кезде шыққан» [24, 4-б].
«Ауыз әдебиетінің інжу-маржаны ... ... бір түрі — ... Бұл ... де қаны мен жаны — төзім, мәрттік, кеңдік, адалдық,
ақ жүрек ... ... ... ... сөз ... ... ақындықпен туыстас.
Аумалы-төкпелі, алмағайып замандарды бастан кешкен халықтың ... ... ... ел ... ... ... сөзін сөйлеп, жағдайын
жайлаған шешендері, білімпаз билері болды.
Би — халықтың көкейіндегісін айтқан, көмейіндегісін ... ... ... ... та, ... та жасай алмаған. Би тұғырына топты жарып,
таразы басын тең ұстап, ... қара ... қақ ... айтқан кісі
көтерілген. Би — табиғи дарын, асыл текті ақыл, арғыны көре ... ... ... ... ... ... ... Елдікті сақатған, ерлікті
тудырған замандар болған. Әз Жәнібек, Әз Тәукеден, Абылайдан жеткен билік
жүйесі болған. ... ... түбі — ... ...... би» —
деген сөз қалған.
Қазақтың атақты билері Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтекеден қалған
сөз ... ... бойы ... ... ... ... ... пікірімен айтқанда, «Әділ билердің қолында билік қазақтың неше
түрлі ... ... ... дәрі ... ... мұра, даналық пен қара қылды қақ жарған әділдіктің
айғағы ... ... ... сөзі әлі ... жоқ, ... әр түрлі аумалы-төкпелі саяси ахуалдарға байланысты зерттелу,
жинақтала жариялану жағы көп қиянат көрді. Би дегенге, билер сөзі ... ... ... ... ... бірі ... ... сөзін елеп-
екшеуге ден қойған Ә. Мәметованың ғылыми еңбегі 1947 жылы солақай қаулының
қаһарына ... [25, ... ... — белгілі бір оқиғаға байланысты тапқырлықпен,
көркем тілмен айтылған және жұртшылық қабылдап, елге ... ... ... ... ... ... ... бастап өнегелі өсиет сөздерді,
өмірде кездесетін жер дауы, ер құны секілді, ... ... ... ... ... атадан бала қайталап басынан кешірген алуан
түрлі оқиғалардың нәтижесінде туған келелі ойдың қорытындысы, тоқсан ... ... ... мен ... дәні деуге болады.
2.2 Мөңке би Тілеуұлы, Ақтайлақ би, Төле би, ... би, ... ... ... ... ... Ескелді би, Досай би мұраларындағы ... ... ... ... ... тілі бай тіл ... синонимдердің молдығынан көрінеді.
«Тілде синонимдердің мол болуы сол тілдің сөздік құрамының бай, әр тарапты
екендігін ... ... ... неғұрлым бай, әр тарапты болса, тіл де
соғұрлым бай, орамды болады. ... ... ... — тілдің
байлығын, дамыған тіл екендігін аңғартатын ... ... ... жете ... ... мәні бар. ... ... бай адам сөз
мағыналарының арасындағы нәзік айырмашылықтарды дөп басып айтуға ... ... ... ... мағыналық нәзік айырмашылықтарын жете
білген адам ... ... ... ... ... дәлме-дәл
келетінін тауып қолданады да, оның жазғаны немесе сөйлеген сөзі нысанаға
дәл тиіп жатады, әрі келісті, әрі ... ... ...... К.
Аханов [26, 173-б].
Тілдегі синонимдер жеке сөз ретінде де, тұрақты тіркес ретінде де
кездеседі. Фразеологизмдердегі ... және ... ... сөз ... — В. Н. ... Жалпы фразеологизмдердегі синонимия
құбылысы орыс тіл білімінде В. Н. Телия, Н. А. Кирсакова, ... ... Ш. У. ... З. Г. ... Ә. Болғанбаев пен Ғ. Қалиев
сынды ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты зерттеліп, дәйекті ... ... ... ... ... ... ... бояуымен ерекшеленеді.
Фразеологиялық синонимдер көркем образ жасауда жиі қолданылады.
Сондықтан, бұлар тілдегі кез келген стильде талғаусыз ... ... ... ... орын ... ...... әдебиет. Көркем
шығармаларда белгілі оқиға жай ... ... ... ... ... ... өткізіп, оны түрлі-түсті бояумен әшекелейді. Сондай бейнелі
сөз қазынасы — тілдегі фразеологизмдер екендігі даусыз.
Синонимдер ... ... ... ... ... ... ... стильде синонимдердің сыңарлары ғана ... Одан ... ... Екі не үш ... қатар келуі ол
публицистикалық, ауызекі сөйлеу және көркем әдебиет ... тән. «Осы ... ... ... ... ... жасау үшін, ... өз ... неше ... ... орамда жұмсап, оның
нәзік реңдерін сөз қоршауына түсіріп барып аша түседі. Ой-пікірді ... ... ... бір ойды ... ... синонимдердің
атқаратын қызметі ерекше.
Синонимдерді өз орнында қолдана білу тіл мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... жеке сөз де, фразеологиялық тіркес те болып келеді.
Фразеологиялық тіркес болып келетін ... жеке ... ... мағына жағынан байланысты. Олармен синонимдік қатар жасайды.
Бірақ фразеологиялық синонимдер бұл синонимдік ... ... ... ... ... ... тірек элементі болатын дара сөздер ғана.
Өйткені жеке сөз затты, құбылысты, қимылды тура айтады. Ал ... ... ... тіркестер болса, олар бір ... ... бола ... да, ... ... ... тура атауы емес, жанама
атауы. В. В. Виноградов экспрессивті ... ... ... бейтарап ... ... ... ... ... бейтарап сөздердің
эквиваленті ... ... ... жұмсалады. Фразеологизмдерді
экспрессивті мәнінің күштілігіне қарай ақын-жазушылар өз ... ... өң беру үшін ... [14, ... ... фразеологизмдердің ең жоғарғы синонимдігі олардың
кез келген контексте бір-бірінің орнына ... ... ... ... ... ... ... бірін ауыстырып
қолдану төмендегі шарттарға байланысты іске асады:
1) Фразеологизмнің семантикалық ... ... ... ... ... ... байланысты;
3) Фразеологизмдердің стилистикалық сипаты мен эмоционалдық бояуына
байланысты» [27, 309 б].
«Синонимдес сөздер ... ... ... ... ... ... береді», — дейді С. Негимов
[28, 176-б].
Қазақтың ... ... ... ... білген.
Би-шешендер тілінде бірікпеу, бір болмау деген ұғым мынадай
синонимдік қатармен беріледі:
Ала ауыз болып ағайын,
Аз ... ... ... ... бір ... ... де болып сөйлеген,
Көсем де болған ойменен,
Ыдырап жатқан қазақтың
Бірақ соның бәрі де
Қоса алмады-ау бастарын.
Төле би
Жалғанда ... ... ... ... ойлаған соң тірлік керек.
Ағайынға ала көз бола қалсаң,
Аузыңнан несібеңді біреу жемек.
Төле би
Қабағын түйіп ... ... ... адамдар болады,
Қиналғанда шапағаты жоқ жақының болады,
Ит пен мысықтай ырылдасқан,
Еркек пен қатының болады.
Мөңке би Тілеуұлы
Екі жақсы бас қосса,
Бірін-бірі қия ... ... бас ... қонысқа сыя алмас.
Ескелді би
Алтау ала болса ауыздағы кетеді,
Бесеу біріксе берместі алады,
Майқы би Мәнұлы
Ауыл ақсақалы шала ... алты ауыз ала ... ... мә ... ... жасы ... сен десе,
Сол ауылдың берекесі кетеді.
Қазыбек би
Жар басына үй ... ... үй ... болса ағайын,
Рулы елден күй кетер.
Ағайын ала болғанда,
Ауыздағы ас кетер.
Аңдыған ... ... ... бас ... шешен
Ағайын-туған не керек,
Аңдысып күні өткен соң.
Ақтайлақ би
Би-шешендер тіліндегі етістікті фразеологизмдер
Фразеологизм ... ... ... бір ... мағына болады.
Ол мағына тұрақты тіркесті құрастырушы сыңарлардың мағынасына сәйкес
келмейді, оларға тәуелсіз ... өмір ... ... бір ... ... ... қана қоймайды, мағыналық жағынан да біртұтас
единица ретінде көрінеді. Олардың бәрінің де ... ... ... ... ... ... сипатталады. Осыған орай қазақ
тіл білімінде етістікті фразеологизмдер былай классификацияландырылған:
1) Актив әрекет, іс-қимыл етістікті фразеологизмдер.
Бұл ... ... ... ... не ... ... қозғалыс
амалын, адамдар арасындағы қарым-қатынасты білдіреді. Мысалы:
Бөтен елдің баласы
Қанша сенім артсаң да
Жаугершілік заманда,
Жанын күйттер жайы бар.
Екі жүзді ... ... несі ... туса ... ... ... қорғауды міндеттеу.
Түбіңе жетер тура ажал.
Үмбетайұлы
Көкенай би
Батырыңды жырлап өт дүние-ай.
Жер қылып жеңсе жауыңды
Астыңа берсе алтын тақ
Еліңнің саған сенгені.
Береке-бітім жолын ... ... ... ... тізгін бергені.
Төле би
Ағынды сулар, аймақ көл
Тасылса төңбек келтірер,
Дұспанға беліңді шешіп иланба
Илантып тұрып өлтірер.
Шалкиіз
Қолында бар билік
Қара қазан болмаңыз.
Төле ... ... ... ту ... қайысқан қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Бұқар би
Тентек ісін жасырса,
Қулығын жұрттан асырса,
Сенімді жұртқа пенде емес.
Ақтайлақ би
2) Қазақ тіліндегі ... ... бір ... ... ... ... Сөйлеу процесін білдіретін етістікті
фразеологизмдер құрамына «айт», «сөйле» түбір етістіктің сан ... ... ... басқа сөздерментіркесуі арқылы жасалған
етістікті фразеологизмдерді жатқызамыз.
Билер бүгін Майқының алдын кесесің,
Ертең жұрттың төбесін тесесің.
Майқының да ... кебі ... ... ... ... да ебі ... би ... сыналуы
Жапалақ ұшпас жасыл тау
Жақсылардың өзі өлсе де сөзі сау.
Шалкиіз
Кісі ... ... ... соң сөз ... ... ... пәлеге жолығады,
Жол қуған олжаға жолығады.
Әйтеке би
Тарқат, ханым, шеріңді.
Намазыңа асықпа...
Асан қайғы
Отыз тістен шыққанды,
Отыз рулы ел білер.
Қазыбек би
Көкірегімді ешкімге бастырмаймын,
Қарсыласқанның аузын аштырмаймын.
Қыдыралы ... ... ... ... ... тіршілік иелерінен тілі, ойы, сезімі, көңіл-күйі арқылы
ерекшеленеді. Ол ойын ойлағандығын, сезімін тіл ... ... ... ... ... ... есте ... ұмыту, ой
болжап тұспалдау, пайымдау, күдіктену, сенім-шешімге келу ... ... ... ... ... артсаң да
Жаугершілік заманда,
Жанын күйттер жайы бар.
Үмбетайұлы Көкенай би
Ай, мен ... ... ... ... бір тиын ... ... ... бас қосқан жиын болады.
Ішіне шынтақ айналмайтын
Ежірей деген ұлың болады.
Мөңке би Тілеуұлы
Келемін нашарларға рақым етіп,
Зорсынғанды жөндеймін бір ... ... іс ... ... ... ... көшер басыңа.
Қазыбек би
Көкірегімді ешкімге бастырмаймын,
Қарсыласқанның аузын аштырмаймын.
Қыдыралы ... асып ... ... ... ... ... ... би
Би-шешендердің тіл шеберлігі ... ... етіп ... ... ... А. ... ... адам санасының үш
негізіне сүйену барысында жүзеге асады:
1) ақыл;
2) ... ... ісі — ... яғни ... ... ... тану, ақылға салып
ойлау; қиял ісі — меңдеу, яғни ойдағы нәрселердің тұрпатына, ... ... ... ... ... ісі — түю, ... [29, 463б].
Би-шешендер тіліндегі окказионал фразеологизмдер
Фразеологизмдердің көркем шығармадағы негізгі қызметі — бейне жасау,
кейіпкерлерге мінездеме беру, бір оқиғаны бейнелі тілмен суреттеу, ... ... баға ... ойды ... ... ... ... сөзбен
жеткізу және т.б. болса, «көп атқан соң мерген емес, дөп атқан соң мерген,
көп айтқан соң ... ... дөп ... соң ... ... ... ... аз сөзге көп мағына сыйғызып, ... да ... ... дәл ... шығару үшін, халыққа ойын нық жеткізу үшін қолданған.
С. Сәтенова тұрақты тіркестерді өңдеп, құбылтып, контекске сай орынды
қолданылуы ең ... ... ... ... ... ... сипат беретіндігін, микротекстің мәнділігін ... ... ... ... тың ... қолданылып,
мүлде жаңа мағына туындауы мүмкін екендігін айтады. Демек, жалпыхалықтық
қазынадағы фразеологизмдердің дәстүрлі ... өз ... ал ... қазынаны өңдеп, құбылтып, айтылатын ойды жаңашакестелеуі, екінші
бір қыры, сыры мол дүние екендігін баса айтады [30, 89-б].
Әдетте ... ... тіл ... ... сөз тіркестері
немесе тиянақты тіркестер деп атау жиі кездеседі. ... ... ... ... ... ... белгілері ретінде мағына
тұтастығы, тіркес тиянақтылығы, ... ... ... ... Яғни ... ... ... басты белгісі екені
даусыз. ... бола ... ... ... тілде тұрақтылық
сақтағанымен ... ... ... ... ... ... өзін ... қарай түрлендіріп қолдануы да кездесетін
құбылыс. Ғалым Р. ... осы ... ... әдебиетте, әсіресе, поэзияда әр алуан мотивтермен
(қажеттіліктерден) азды-көпті өзгеріп қолданылуы аз ... ... ... жағынан да, мағыналық жағынан да болуы мүмкін. ... ... ... де себебі (мотиві) болуға тиіс, әйтпесе ешбір
зәруліксіз әр жазушы не ақын өз ... ... ол — ... ... ... жауапсыздық болмақ» деп атап көрсетеді.
Би-шешендер сөздерінде көзге түсетін ерекшеліктің бірі — ... ... мен ... ... сенімді,
Ала ауыз болып ағайын,
Аз дұшпаннан жеңіліп,
Қайыстырды-ау белімді.
Төле би
Ақылым алжыған жоқ,
Орынсыз ауыз ашсаң,
Екіс би басарсың шоқ.
Аяз би ... ... ... ... ... өзі өлсе де сөзі сау.
Ойлап тұрсам жаманның
Жалаңдаған өз басына тілі ... Әз ... ... ... асылдар:
Өнеге болар ұрпаққа
Әйтекең мен Қазыбек
Әділін айтқан ер едің.
Терезем тең боп солармен,
Елімнің биік ... ... Төле ... болғанда,
Еңсесі биік ел едім.
Қайсы еліңнен кем едім?
Дастарқаным ... ... ... кең ... ... ... асып ... алмай тұрған шағымда-ау
Қайдасың, Төлем демедің?...
Төле би
Қажеке, мына айтқаның қате ... ем ... ... ... ... ... ... жастан айтқан едім.
Келемін нашарларға рақым етіп,
Зорсынғанды жөндеймін бір мінезім,
Қалмаңыз жолыңыздан енді рұқсат.
Бір ауыз бата берген ... ... ... ... серігім,
Бірі ең көкжал бөрінің!
Қызығатын сен емес,
Қызылына терінің.
Кесір емей немене,
Керуенді шапқаның?
Батпаққа бұл батқаның!
Қане, олжа тапқаның?
Елім — садақ деп едім,
Адырнасы мен едім,
Сары жебе сен ... ма ... ... ... тұр заманым,
Бұлтты күні бұлт іздеп,
Қай жыртықты жамадың?
Керуенді шапқаның —
Батпаққа бір батқаның!
Оймауыттай ... ... көзі ... ең сөз ... да ... ... кезі бар...
Төле би
Уа, қадірлі бәйбіше,
Айғайыңды әрмен сал.
Құлағыңды бермен сал,
Айғайыңды қойып, тыңдасаң,
Айтайын деген сөзім бар.
Кеме ... ... ... жоқ ... ... енді оралмайды,
Қайтып келмес жерге кетті.
Көп жылайтын ештеңе жоқ,
Өзіміз барар жерге кетті.
Жетеді бұған ақылың,
Тыңдауға үлкен нақылын,
Жазуды ешкім ... ... ... ... деп, жаманның малы үшін,
Жақсының жағасынан алма, өрісің тарылар.
Төле би
Бұл сөзім сізге өткен шығар,
Сүйегіңізге жеткен ... ... ... ... ... ... ... сөзім сізге олжа,
Түсінсеңіз жетер ме.
Төле би
Олжа әперген еріңе,
Саялат елің, ... ... ... зор, сөзі қотыр,
Көкірегі — қараңғы көр, көзі соқыр.
Ескелді ... ... де ... ... тұғырдан.
Ескелді би
Қуалай берсең шабанды,
Адымын жазып құнығар.
Қуалай берсең жаманды,
Батыр болып шынығар.
Майқы би Мәнұлы
Танысақ қара егер ... ... хат ... би ... ... ... зират қазылмас.
Сөгілгелі тұр қабырғаң,
Кеселің бар жазылмас.
Тарқат, ханым, шеріңді.
Намазыңа ... ... ... фразеологизмдерде жиі қолданылатын тірек сөздер
Би-шешендер тіліндегі фразеологизмдерде көбіне ... сөз ... ... ... және ... ... екілендің,
Жел толтырған бүйендей көкірегің.
Күпінсең де қаншама аян жұртқа,
«Пыш» деп барып, ертең-ақ тесілерің.
Ақ көкірек ... — ақ ... ... ... — бақ, мейірлі.
Қау көкірек — бос кеуде, қуыс қурай,
Мал көкірекке айналдың нақ сен ... ... ... деп үндемедік,
Көр көкірек екенсің білмеп едік.
Жар көкірек өз-өзін күндегендік,
Жер көкірек — ... ... ... — албырт та нанғыш болар,
Дана көкірек — қашан да алғыс алар.
Қыңыр көкірек ... ... ... ... нала мен қарғыс алар.
Қу көкірек тықырлар айналаны,
Ду ...... ... ... ... — лапылдап сөнер оттай,
Шер көкірекке түбінде айналады.
Сені де бір жөн білер бай десіп ек,
Жөнді білсең, сөзімді ал, кесіп өт!
Желдей есіп ... бір ... ... қай ... ... мен ... дегендер
Ақтамады-ау сенімді,
Көкірек қаққан хандарым
Лауазымға таласып,
Быт-шыт қылды-ау елімді.
Төле би
Көкірегінің көзі бар,
Серігім ең сөз ... да ... ... кезі ... би
Жаманның дәмесі зор, сөзі қотыр,
Көкірегі — қараңғы көр, көзі соқыр.
Ескелді би
Көкірегімді ешкімге бастырмаймын,
Қарсыласқанның аузын ... ... ... ... жым ... ... қасқырдаймын.
Қыдыралы би
Берекелі бітім ойлаған,
Ақылмен болар қолбасшы.
Төле би
Хан сөзінің қашан да бәрі дұрыс,
Әзір ... ... ... ... жоқ,
Орынсыз ауыз ашсаң,
Екіс би басарсың шоқ.
Аяз би —Билердің сыналуы
Көз шырымын алған жөн,
(біраз дем алып ұйықтау деген)
Ақылың кетіп дал болсаң.
Майқы би ... асып туды ... ... не болар?
Тағым асып туды деп:
Тізеге салып, тақымға басса не болар?
Жағым асып туды деп:
Қалыптан ... ... ... не ... би
Жазылмаса дерт қиын,
Іске аспаған серт қиын.
Ақылыңнан адасып,
Өзің түскен өрт ... ... да бақ ... күн ... өтірігі шын болады.
Батырдан бақ қайтатын күн болса,
Қанша тауып айтса да, мін ... ... қызы ... бір лайық күң ... ... ... ... ... ... тапқаның.
Малды жаман баққаның, —
Келген бақты қаққаның.
Бәйдібек би
Алғаның адал болмаса,
Басыңа бақыт қонбайды.
Екі досты айырған,
Түбінде өзі оңбайды.
Төле би
Бағың ... ... ... ... ер ... халқы құрметтеп
Басына бақыт қонғаны.
Төле би
Әуелі бағыра ашылса,
(бақыт ашылса, келсе деген)
Аққу қонар көлдерге.
Туысқаны ... көп ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестердің мағыналық топтары
Ұлттық болмысты танытатын тұрақты тіркестер
Академик М. Қозыбаев өзінің «Ұлт тілі» ... ... ... ...... ... тарихы, сырластыратын,
мұңдастыратын, жырластыратын — әдебиеті, атамекеннің тұтастығын, бүгіні
мен ертеңін ... ... ... ...... тіл, ... тарих — ұлттың жаны мен қаны, рухани ... ... ... ... ... ... шығыстанушы Н. П. Конрад
айтқандай жаңа этнос қалыптасып, биік тұғырға ... Тек тіл, ... ... ... тұтас бір рухани, материк болып ұлттық болмысын
тудырады».
Осы ұлттық ... бір ... ... ... ... ... негізгі құралы. Кез келген ұлттың болмысы
әдебиеттен көрінеді.
Көркем шығармадағы ұлт тарихын, ұлт ... ... ... жеткізуде қызмет ететін тілдік қолданыстарды зерттеу — қазақ
тіл біліміне зор үлес ... ... Кез ... ақын байырғы сөздік
қордан керегін ... өз ... ... ... ... ... бір ғана құбылыстың әр түрлі
халықтарда түрлі бейнелер ... ... ... Бұл ... ... ... ... кодтар» деп аталады. Бұл кодтардың
көрінер тұсы географиялық ... мен ... ... ... ғана ... ... ... тұрмыста қолданылатын ұлттық атаулар, ұлттық
тағамдар, ... ... ... ететін көнерген заттар мен сөздер.
Осы аталмыш кодатар фразеологизм құрамныда да кездеседі. Зерттеу барысында
фразеологиялық бірліктердің халық ... мен ... ... ... дүниетенымының және тәжірибесінің ... ... ... ... ... ... өмір сүру жағдайына, менталитеті мен қоғамдық факторына сай
дүниеге келген тумаған ... ... ... фразеологизмі «босқа қиялдау,
болмайтын нәрсеге бас ауыртып көп сөйлеу» мағынасында қолданылады. Тұрақты
тіркестер халық данышпадығы мен парасатының, сол ... ... ... ... арманын, өмірден алған тәлімін айқын
танытыды.
Ә. Болғанбайұлы және Ғ. ... ... шығу ... ... ... ... ... жасалуына адам ойында құрытылған
құбылыстардың нақтылы бейнесі негіз болған. Мысалы: ағынан жарылды,
айдап салды, ат ... күн ... ел ... жау ... иісі ... ... ... т.б.
2) Бірқыдыру фразеологизмдер өлшемдік ұғымдардың ... ... ... күн ... ... ... ... сойып жатқанда, бәр
үйір жылқы, бәр саба ... бір ... нан ... ... ... діни ... мен ескі әдет ... туған. Мысалы: бата қылды, діні қатты, құрбан шалды,
маңдайға жазды, пайғамбар жасына келген т.б.
4) ... ... ... ... аңыздар мен түрлі ұғымдар,
өткен тарихи оқиғалар ... ... ... ... ... да ... Есім ... ескі жолы, Қасым ханның қасқа жолы, қол жаулық
т.б.
Ел қамын, халық жайын, ұлт ... ... ... ... ... ... танытатын тұрақты тіркестердің кездеспеуі мүмкін
емес.
Ер болудан не пайда,
Жауына ... ... ... не ... ... жеріне
Еруілдеп шықпаса.
Батырлықтан не пайда,
Жекпе-жекте жауын сұлатып,
Еліне қорған болмаса.
Қойға шапқан бөрідей
Дұшпанды жерінен қумаса.
Ұландықтан не пайда,
Қару жарақ бап болып,
Сынға серт ... ... ... би
Бөтен елдің баласы
Қанша сенім артсаң да
Жаугершілік заманда,
Жанын күйттер жайы бар.
Жаттан жасақ құрғанша,
Жаманнан ... ... жат ... ... жеріңнің.
Сертті жерде, өмірде
Басқаруы жігіттің
Жүрегімен сезінген,
Намысын қорғауы елінің.
Қос аты бар жігіттің,
Бас аты өлсе, бірі бар.
Екі елі бар ... ... бірі ... арт деп ... ... тура ... ... жандардың,
Сертін бұзбас несі бар.
Қиындық туса басына
Сырт айналар ... ... ... ... тура ... би
Астыңа берсе алтын тақ
Еліңнің саған сенгені.
Береке-бітім жолын тап,
Көштің жолын баста деп,
Қолыңа тізгін бергені.
Төле би
Ағынды сулар, аймақ көл
Тасылса ... ... ... ... ... ... ... би әліңді біл,
Құмырсқа жолыңды біл.
Аяз би —Билердің сыналуы
Уә, көсіле шабар жерің бар,
Ту көтерер ерің бар.
Қол боларлық елің ... ... сара ... ... ... дұшпанға
Арылмайтын сорың бар...
Құлдық ұрсаң дұшпанға,
Еркек болып туды деп,
Мына сені кім айтар?
Төле би
Ай, Әз Тәукенің кезінде
Қазақтан туған асылдар:
Өнеге болар ... мен ... ... ер ... тең боп ... биік ... ... Төле едім.
Құшағым досқа жайылған
Етек-жеңім кең едім!
Төле би
Пәре, дүние, туысқа бұрғаным жоқ,
Төрелік тоғыз жастан айтқан едім.
Төле би
Өгізді өрге салма, қанатың талар,
Наданға ... ... ... сынар.
Досыңа өтірік айтпа, сенімің кетер,
Дұшпанға сырыңды айтпа, түбіңе жетер.
Төле би
Жақыным деп, жаманның малы үшін,
Жақсының жағасынан алма, ... ... ... ... жүзі ... бөлінгендердің құруға асыққаны.
Атаға бөлінгендер адыра қалады
Төле би
Уа, заманның тозғаны-ай
Аттан тайдың озғаны-ай.
Шернеуіштен би қойып,
(шынашақтай адамды би қойып деген)
Қайран елдің азғаны-ай.
Кегенбай би
Төле ... Есей биді ... ат ... амал ... ... сәтте қайрат көрсетеді.
Есей би жанып тұрған жалын ғой,
Жалпы өзбекке мәлім ғой.
...Сара жолдан жаңылған,
Ханға зират ... ... ... ... мал ... ... ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз
Елімізден құт-береке қашпасын деп,
Жеріміздің шетін жау ... ... үкі ... ... ... ... елміз,
Дәм-тұзды ақтай білген елміз.
Қазыбек би
Адамның бойындағы қасиетіне, мінез-қылығына ... туса ... ... ... ... отырып сый табар.
Жаман туса баласы,
Әкесі жақсы болса да,
Түйе үстінен ит қабар.
Ақтайлақ би
Кеудесін қағып, еліріп,
«Әкеден боқтап салдым» ... ... ... соқыр деп,
Жайыңа тыныш отыр деп,
Сөзіне құлақ сала ма?
Ақтайлақ би
Жігіттің бір қаупі бар өлім ... кім ... ... ... өңді ... ... ... күлімдеген.
Ақтайлақ би
Бақыты таяз жігітке
Кесел бітіп паң болар.
Еңіреген ер туса,
Әділетті заң болар.
Ақтайлақ би
Атым шыққан алашқа ... ... деп мені енді кім ... ... ... қар ... ... нені бермейді.
Көре алмаған ағайын не демейді.
Ақтайлақ би
Келелі істі көппен шеш,
Шиыршық атса, еппен шеш.
Ақтайлақ би
Алпауыт ерден не ... ... ... ... ... жүзді жандардың,
Сертін бұзбас несі бар.
Қиындық туса басына
Сырт айналар пендеге,
Ел қорғауды міндеттеу.
Түбіңе жетер тура ажал.
Үмбетайұлы
Көкенай би
Көкірек қаққан хандарым
Лауазымға таласып,
Быт-шыт қылды-ау елімді.
Төле ... ... ... тотай білген,
Басқаны да сөзге тоқтата білген.
Әйтеке би
Ішіне шынтақ айналмайтын,
Ежірей деген ұлың ... ... ... ... ... сенбейтін күнің болады,
Бетіңнен алып түсетін інің болады.
Алашұбар тілің болады,
Дүдамалдау дінің болады.
Ит пен мысықтай ырылдасқан,
Еркек пен қатының болады.
Мөңке би Тілеуұлы
Ай, өнерлімен дос ... ... тар ... асып ... би
Дастарқаным дариядай
Құшағым досқа жайылған
Етек-жеңім кең едім!
Төле би
Жүзге бөлінгендердің жүзі қара,
Руға бөлінгендердің құруға ... ... ... ... ... дәмесі зор, сөзі қотыр,
Көкірегі — қараңғы көр, көзі соқыр.
Ескелді би
Көкірегінің көзі бар,
Серігім ең сөз ... да ... ... кезі ... би
Баршылық болса мал-жаның,
Көп ағайын көре алмас...
Майқы би Мәнұлы
Ақ пейілден би ... ... ... ... би ... ... ... шешен
Кеселді туған кер кеткен,
Ел-жұртына сыя алмас.
Кежеге жүйрік, кер жалқау
(табандап жүрмеу, шабандау деген мәнде)
Лағынетсіз тіл ... ... ... алғыс мәнді фразеологимдер
Бата мен алғыс (благословение и ... ...... кең ... ... Қазақ қауымы арасында өз ісінің шын шебері,
мәселен, би, ... ... ... ... ... дарын өнерін басқа
біреуге ақ батасы арқылы ... етіп ... ... ... сенім кең
таралған. Сондықтан да осындай атаққа не өнерге ыңғайлы, икемі барлар сол
саланың атақты ... ... және ... де оның ... ... ... ... тырысады» [33, 21-б].
«Тілеу — үміт, арман!.. Ол — болашақ. ... ... ... ... ... [34].
Бата беру қай дәуірде болмасын айтылып, заманына сәйкес өзгеріске
ұшырап, ... ... ... сөз — жарым ырыс» деп тілектестік сөзді
жоғары бағалаған халықтың бата-тілегін бейнелейтін шешендік ... ... ... бар. Халқымыз батаны да әр жағдайға сай беріп отыған.
Мәселен, үлкеннің кішіге батасы, ас, ... ... ... жол ... ... ... той батасы, ақындық батасы, би батасы т.б. деуге болар
еді. Енді сол би-шешендердің кезінде ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерге мысал келтірелік:
Өркенім өссін десең,
Кекшіл болма —
Кесапаты тиер еліңе.
Елім өссін десең,
Өршіл болма —
Өскеніңді өшірерсің.
Басына іс түскен пақырға,
Қастық қылма —
Қайғысы ... ... жоқ ... бол ... күндерде
Өзі келер қасыңа.
Бүгін сағы сынды деп,
Жақыныңды басынба.
Қазыбек би
Орта ... ... 125 ... ... ... ... Жәнібек би
Қошқарұлына (Шақшақ Жәнібек, Тархан Жәнібек) берген батасы:
Келіп ... жүз ... ... ... ... батам, есті, балам,
Қолың жай батама, балам,
Риза бол атаңа, балам.
Бағың жоғары өрлесін, балам,
Дұшпаның шеніңе келмесін, ... ... ... ... құсы ... ... милы бол, балам,
Залдан да терең ойлы бол, балам.
Сабырлылыққа Аюптай бол, балам,
Рүстемдей батыр бол, балам.
Талқадай тілді бол, ... ... бол, ... тура ... бол, ... қара қылды қақ жар, балам,
Ғазрет Ғалидай топ жар, балам.
Ағзамдай дана бол, балам,
Ғалидай аш-арыққа пана бол, балам.
Хосраудай намарт бол, балам,
Қобыландыдай қайтпас ... бол, ... ... ... бол, ... даңқты бол, балам.
Қамбардай халыққа қамқор бол, балам,
Аруақтар сақтасын, балам,
Пәле-жала таппасын, балам.
Ордамыз Түркістан, балам,
Меселің қайтпасын ұрыстан, балам.
Түркістанда түмен баб, балам,
Отырарда отыз баб, ... ... ... баб, балам,
Ел бастығы Едіге, балам,
Аман-сау бар еліңе, балам!
Кәріп пен кесірге шырақ бол,
Жетім мен жесірге ... ... ... көрсең де ғұмырдан,
Табаның таймасын тұғырдан.
Ескелді би
Болымсызға болдырып,
Шиырлап елді ... ... мезі ... ... ... сыртынан дүбір кетпесін,
Құлағыңнан сыбыр кетпесін.
Малайсары би
Неменеге осынша екілендің,
Жел толтырған бүйендей көкірегің.
Күпінсең де ... аян ... деп ... ертең-ақ тесілерің.
Ақ көкірек болсаңшы — ақ пейілді,
Ер көкірек болсаңшы — бақ, мейірлі.
Қыдыралы би
Арқаң қара нардай ... ... қара ... ауыр ... жоқ — ... ... сыбыр кетпесін,
Жасың алпысқа жетпесін.
Естемір Бөкен бидің Сырым шешенге берген батасы
Бата (бата ... бата алу) — ... ... дәстүрі. Сондықтан
«батаменен ер көгерер, жауынменен жер көгерер», — деген.
Бата — қазақтың ... қуат ... ... ... Ол ... ... ел ... тарапынан көп сенім ақтайтын абзал азаматтарға немесе
белгілі бір жандарға ... іске риза ... ... ... ... өмірлік жолдама.
ҚОРЫТЫНДЫ
Фразеология — тіл-тілдегі фразеологиялық ... ... ... ... мен даму ... ... тіл білімінің бір саласы.
Фразеологизмнің негізгі зерттеу нысаны — ... ... ... тіл ... ... ... жолы бар, қалыптасқан
жүйелі көзқарастар бар. С. Аманжолов «Қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... талдау барысында, баяндауыштардың
құрамында келетін ... ... ... ... ... ... ... форманы) екіге бөлуге болады: 1) Образды
бернелі ... ... ... ... ... ... Аузымен орақ
орды. 2) Бернесіз құрама (фразеологиялық тіркес). Мысалы: Ұрысқанын ... ... ... ... Ол қырт ... ...» — деп ... Кейінгі
зерттеу жұмыстарында да осы ғылыми ой толықтырыла түседі.
І. Кеңесбаев ... ... ... фразеологиялық сөздігі» бұл
саланың іргелі ғылым ретінде дамуының басы болды, алғаш рет ... ... ... ... ... негізде жүйеленіп басылып
шықты. Автор сөздік соңында «Қазақ тілі фразеологиясы — дербес пән» ... ... ... бай ... ... ... өзге де
ғұламалардың шалымды тпошалауларын ескере отырып, фразеологизмдер ... ... тең ... ... екенін баса атағанымыз мақұл» [2]
деп жазады.
Фразеологиялық бірліктердің ... ... ... ... ... бірі К. ... «Тіл білімінің негіздері» атты еңбегі.
Мұнда фразеологиялық ... ... ... ...... ... ... тұтастығы, тұрақтылығы аталып, «фразеологиялық
оралым түрлерін» орыс ғалымы Н. М. Шанскийдің ізімен ... ... ... қол ... ит ... жерде т.б.), фразеологиялық
бірлік (ауыз жаласу, түймедейді түйедей ету, мақтамен ... ... ... ... тау, ... ... көл, ата жау, ... қыпша бел т.б.), фразеологиялық сөйлемше (айдағаны бес ешкі, ысқырығы
жер жарады; көрпеңе қарап көсіл, Жоғарғы оқу орны,т.б.) деп бөліп, ... ... ... ... әр ... мәселелері жөнінде
С. К. ... ... ... қос тағанды
фразеогизмдердің тілдік және поэтикалық ... 1997), Г. ... ... ... ұлттық-мәдени аспектілері, 1998),
Р. Авакованың (Фразеогиялық семантика, 2002), Г. Сағидолдақызының
(Поэтикалық ... ... ... 2003) ... ... шықты.
Фразеология жеке сала ретінде танылу үшін оның ... ... ... ... ... мен міндеті т.б. мәселелері толық
анықталуы шарт. Бұл ... ... ... жеке сала ретінде әлі де
толық қалыптасты деуге келмейді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Радлов В. В. ... ... ... // ... РГО. ... — 1880. — Т. 6. — ... Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. — Алматы, 1977. —
712 б.
3. Серғаиев М. Көркем ... ...... 1995. — 172 ... Авакова Р. Қазақ фразеогизмдерінің семантикасы. Фил. ғыл. ...... 2003. — 11 ... ... М. Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. — Алматы, 2004.
6. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. ... ... ... ...... 1997. — 212 ... ... Қ. Қазақ фразеогизмдерінің стильдік саралауны. Фил. ғыл.
канд.... авторефераты. — ... 2001. — 25 ... ... Р. ... ... — Алматы, 2002. — 150 б.
9. Махметова А. С. ... ... ... ... дәстүр мен
жаңашылдық. Фил. ғыл. канд.... диссертация. — Атана, 2006. — 129 б.
10. Балақаев М., ... Б., ... Е., ... М. ... тілінің
стилистикасы. — Алматы, 2005. — 107 б.
11. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. — Алматы, 1991. — 208 ... ... М. Қ. ... сөз ... Фил. ғыл. ...... 2004. — 127 б.
13. Серғаиев М. Сөз сарасы. — Алматы: Жазушы, 1989. — 151 ... ... В. В. О ... ... ... — М., 1959. — ... ... Б. Көркем проза тілі. — Алматы, 1994. — 125 б.
16. Ғұбайдуллин С. Қазақ тілі. — Алматы, 1995. — 155 ... ... М. М., ... З. Д. ... по ... фразеологии. — Воронеж,
1978. — 163 б.
18. Қожахметова Х. Фразеогизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. — Алматы,
1972. — 127 ... ... Г. ... ... — Алматы, 1996.
20. Ожегов С. Н. Словарь русского языка. — М., 1989. — 712 с.
21. Қосымова Г. ... ... ... сөз ...... ... — 151 б.
22. Сыздық Р. Сөз құдыреті. — ... ... 1997. — 224 ... ... Г. ... ... ... негіздері (Оқу құралы). – Алматы:
Білім, 20-03. – 260 бет.
24. Бұлдыбай А. С. ... ... Оқу ...... ... 2003. — 84 ... Билер сөзі /Құрас. Т. Кәкішев/. — Алматы: Қазақ университеті, 1992. —
160 б.
26. ... К. Тіл ... ...... ... 1993. — 496 ... ... В. П. Русская фразеология. — М.: Высшая школа, 1986. — 309 ... ... С. ... поэзиясының бейнелілігі. — Алматы, 1991. —
176 б.
29. Байтұрсынов А. Ақ жол. — ... 1991. — 463 ... С. ... Қос ... фразеогиялық тіркестердің автордың қолданысына
қарай өзгеруі // Тіл ... және сөз ...... ... 1997. — 85-
89 б.
31. Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер = Древний мир
права казахов: Материалы, документы и ... 10 ... . — ... ... . — 2006. 8-том. — 424 б.
32. Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер = Древний мир
права казахов: Материалы, ... и ... 10 ... . — Алматы:
Жеті жарғы, . — 2004. 3-том. — 616 б.
33. Досмұхамедұлы Х. ...... Ана ... ... ... Қ. ... ... бір байлық. — Алматы: Қазақстан, 2000 — 84
б.
35. Тіл ... ...... Ғылым, 1998. — 544 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маңғыстау фразеологиялық ономастикасы: адай этнонимі6 бет
Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты24 бет
Қазіргі айтыс ақындарының сөз қолданымы45 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет
Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілі28 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
SQL-дің жүйелік құрылым және мәліметтер базасында қолданылуы20 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь