Нарықтық экономика: қажеттілігі, мәні, өту жолдары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
ТАРАУ 1. Нарықтың даму тарихы және теориясы.
1.1. Нарық қатынастарының даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және
түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3. Нарықтық шаруашылық тауарлық өндіріс дамуының
жоғарғы баспалдағы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
ТАРАУ 2. Нарықтың әлеуметтік.экономикалық мәні
мен ерекшеліктері.
2.1. Нарық механизмінің мәні мен ерекшеліктері ... ... ... ...16
2.2. Нарықты реттеудің мәні және әдістері ... ... ... ... ... ... ...20
ТАРАУ 3. Қазақстан экономикасының нарыққа өту жолдары.
3.1. Нарық дамуының қазіргі экономикалық
теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
3.2. Нарыққа өту кезіндегі Қазақстандағы экономикалық
және әлеуметтік жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
Әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
Курстық жұмыстың тақырыбы – Нарықтық экономика: қажеттілігі, мәні, өту жолдары. Бұл курстық жұмысты жазудағы мақсат – нарықтық экономиканың мәнін, қажеттілігін түсіндіруден туындайды және біздің экономиканың нарықтық жолға өту кезеңін қамтитын сұрақтар мен мәселелердің шеңбері күрделі де ауқымды түрде көрсетілді. Мұнда сонымен қатар біздің экономиканың нарық қатынастарына көшуіне қатысты, нарықтың түрлері, атқаратын қызметтері және өмір сүру шарттары жүйелі сұрақтарды қамтиды.
Жалпы нарықтық экономика ұтымды жұмыс істейді, егерде мынадай жағдайлар айқын болжалынып және анықталса: қандай көлемде тауарлар және қызметтер өндіру керек, не өндіру керек, қоғамға қажет тауарлар мен қызметтерді қалай өндіру керек, өндірілген өнім кімге арналған, нарықтық жүйенің қоршаған ортаға тез және ұтымды бейімделуіне жету. Нарықтық қатынастар сұраныс пен ұсынысқа негізделінеді. Сұраныстың негізгі факторы - өнімнің бағасы, ал ұсыныстың мүддесі - пайда.
Нарыққа өтпелі кезеңде Қазақстан экономикасы халық шаруашылығының тиімсіз құрылымы, төмен деңгейде нарыққа ену, экономиканы басқаруда салалық және әкімшілік дамыған бағыт, өндірісі және кәсіпорындары алыптылығы, орталықтан басқару деңгейінің жоғарылығымен сипатталынады. Республиканың нарыққа көшу Концепциясы мынадай міндеттерді шешуді қамтиды: экономикалық егемендікке жету, меншікті, банк, қаржы және ақша – несие жүйелерін реформалау, баға қоюды, сыртқы экономикалық әрекетті тұрақтандыру. Жұмыстың тақырыбы осындай сипатта жеткілікті дәрежеде көрініс тапқан.
Негізінен бұл курстық жұмыс үш бөлімнен тұрады. Олардың бірінші бөлімі нарық қатынастарының даму кезеңдері мен атқаратын қызметіне, екінші бөлімі әлеуметтік – экономикалық ерекшеліктеріне, үшінші бөлімі Қазақстан экономикасының нарыққа өту кезеңдеріне арналған. Осы бөлімдерді жеке –жеке қарастырайық.
Бірінші бөлімде нарықтың даму тарихы және теориясы басты мәселе болып табылады. Сонымен қатар, әкімшілдік - әміршілдік жүйенің ұзақ жылға созылған үстемдігінен кейін нарық механизмін түсіндіру және нарық экономикасындағы еркіншілдік туралы қарастырылды.
Ал, екінші бөлім жоспарда көрсетілгендей, нарықтың әлеуметтік – экономикалық мәні, ерекшеліктері қарастырылды. Бұл бөлімде сонымен қатар нарық жағдайындағы инфляция, салық салу, баға белгілеу, астыртын экономика және сұраныс пен ұсыныс теориясы сұрақтарына да ерекше көңіл бөлінген. Осы бөлімдегі нарықтың атқаратын қызметіне қысқаша тоқталсақ. Оның маңызды қызметтерінің бірі - ұдайы өндіріс процесінің үздіксіздігін және тиімділігін қамтамасыз ету
дегі реттеуші ролі. Нарықтың реттеуші ролінің тікелей әкімшілікпен алмастырылуы экономикалық жүйенің тоқырауына, өндіріс құрылымдарының үйлеспеуіне экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ролінің жоғалуына әкеліп соқтырады.
1. Әубәкіров Я. Экономикалық теория негіздері. Оқулық. – Алматы, «Санат», 1998.
2. Әубәкіров Я., Байжұмаев Б.Б., Жақыпов Ф.Н., Табеев Т.П. Экономикалық теория: Оқу құралы – Алматы. Қазақ университеті, 1999.
3. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., Байжомартов Ү.С. Нарықтық экономика негіздері / оқу құралы / , Алматы. Республикалық баспа кабинеті, 1994.
4. Мәуленов С.С., Бекмолдин С.Қ., Құдайбергенов Е.Қ. Экономикалық теория: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2003.
5. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1999.
6. Курс экономической теории: учебник - / под ред. Проф. Чепурина М.Н., Кисилевой Е.А./ , издание – Киров: «АСА» ,2002.
7. Рыночная экономика : Учебник: в 3т. М., 1992.
8. Статическое обозрение Казахстана / журнал/ №4 -20037
9. Шеденов Ө.Қ., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И., Жалпы экономикалық теория – Алматы-Ақтөбе, 2002.
10. Экономическая теория . /Под редакции Н.И. Базылева / , Минск, 2001.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................3
ТАРАУ 1. Нарықтың даму тарихы және теориясы.
1.1. ... ... ... Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және
түрлері.....................................................................
...............8
1.3. Нарықтық шаруашылық тауарлық өндіріс дамуының
жоғарғы ... 2. ... ... ... ... ... ... мәні ... ... ... мәні және
әдістері...........................20
ТАРАУ 3. Қазақстан ... ... өту ... Нарық дамуының қазіргі экономикалық
теориялары..................................................................
.........29
3.2. Нарыққа өту кезіндегі ... ... ... ... ... – Нарықтық экономика:
қажеттілігі, мәні, өту жолдары. Бұл курстық жұмысты ... ... ... ... ... ... түсіндіруден туындайды
және біздің экономиканың нарықтық ... өту ... ... мен ... шеңбері күрделі де ... ... ... сонымен қатар біздің экономиканың ... ... ... ... ... ... және өмір сүру ... жүйелі сұрақтарды қамтиды.
Жалпы нарықтық экономика ұтымды ... ... ... ... айқын болжалынып және анықталса: қандай көлемде
тауарлар және ... ... ... не өндіру ... ... ... мен ... ... ... ... өндірілген өнім
кімге арналған, нарықтық ... ... ... тез ... ... ... Нарықтық қатынастар сұраныс пен ... ... ... ... - ... бағасы, ал
ұсыныстың мүддесі - пайда.
Нарыққа өтпелі кезеңде ... ... ... ... құрылымы, төмен деңгейде нарыққа ену,
экономиканы ... ... және ... ... бағыт,
өндірісі және кәсіпорындары алыптылығы, ... ... ... ... ... ... көшу
Концепциясы мынадай міндеттерді шешуді ... ... ... ... банк, қаржы және ақша – ... ... баға ... сыртқы экономикалық ... ... ... ... сипатта жеткілікті дәрежеде
көрініс тапқан.
Негізінен бұл ... ... үш ... ... ... ... нарық қатынастарының даму кезеңдері мен
атқаратын ... ... ... ...... ... бөлімі Қазақстан экономикасының нарыққа өту
кезеңдеріне арналған. Осы бөлімдерді жеке ... ... ... ... даму ... және ... мәселе болып табылады. Сонымен қатар, әкімшілдік - әміршілдік
жүйенің ұзақ ... ... ... ... ... механизмін
түсіндіру және нарық ... ... ... ... бөлім жоспарда көрсетілгендей, нарықтың
әлеуметтік – экономикалық ... ... ... Бұл
бөлімде сонымен қатар нарық жағдайындағы ... ... ... ... ... ... және сұраныс пен ұсыныс
теориясы ... да ... ... ... Осы ... ... ... қысқаша тоқталсақ. Оның маңызды
қызметтерінің бірі - ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
дегі реттеуші ролі. ... ... ... тікелей
әкімшілікпен алмастырылуы экономикалық жүйенің тоқырауына, ... ... ... ... ... ... ролінің жоғалуына әкеліп соқтырады.
Үшінші ... ... ... ... ... ... нарық дамуының қазіргі экономикалық ... ... ... ... ... көшу - ... және қайшылықты жол. Әлемдік тәжірибеде көрсеткеніндей,
ежелден ... ... ... ... ... ... байланысты әлеуметтік – экономикалық шаралар соңы ... ... ... ... жүретіндігін көрсетіп
отыр.
Саналы нарыққа көшу ... ең ... ... ... ... ... экономикалық дұрыс баға ... ... ... ... ... бағдарламасын жасап,
«технологиясын» талдау.
Курстық жұмысты орындау барысында Б. ... ... Ү. ... Я. ... Ө. ... Б. Комягин, Б.
Байжұмаев, Ф. Жақыпов, Т. ... Қ. ... С. ... ... Е. Құдайбергенов сияқты ... ... ... ... ТАРАУ . Нарықтың даму тарихы және теориясы.
1.1. Нарық ... даму ... ... - ... келе ... шаруашылықтың
жүргізу құралы, оның ... ... бай ... ... ... пен қоғамдық еңбек бөлінісінің ... ... ... дамуын мынандай негізгі кезеңдерге
бөлуге болады: а) ... ... ... ... б) ... кезеңі нарығы, в) тауар баламасы кезеңінің нарығы, ... емес ... ... ... ... ... операциялары тұрақсыз, кездейсоқ
болады, олар ... ... ... ... ... әрбір жеке сауда – саттық көріністерде кездейсоқ ... ... ... ... мына ... ... ... болады. Балама айырбас көбіне – көп ... ... ... ... ... Қоғамдық ... ... ... ... ... әлі де ... тауардың
бір түрімен Бір тұтас болып бірнеше тауарлар ... ... ... тауар тепе – теңдігі мына ... ... Т1 – Т2 , ... – Т2 . ... жергілікті нарыққа
балама тауардың бір түрі тән. Ол ... ... ... ... ... ... шығып қалып отырады. ... ... құн ... ... ... бір ... ... болып бірігіп кетеді, оған ... ... сүре ... ... және ... ... деп ... байланысады. Дүние жүзілік нарықтың ... ... дара ... ... алтын атқара бастайды.
Төртінші кезеңдегі тауар қозғалысының ... : ... емес ... – Т2. ... ... айырбастың тоқталуымен,
құнның «таза» иеленушілері – ... ... ... ... ... ... айтқанда, құнның ... ... ...... ... нарықты сипаттайтын құбылыс болып
табылады.
Сонымен бірге нарықты ... ... ... немесе
еркін нарық, монополиялы нарық, реттелмелі нарық деп ... ... ... ... ... ... оған ... өндірушілер мен сатып ... ... ... мен ... тән ... Стихиялы нарықтың идеологы, әлемдік экономикалық
теорияның негізін қалаушы Адам Смит ( 1723 – 1790 ) ... ... ... мен себептері туралы зерттеу» (1776 ж.) ... ... - жеке ... иелерінің байлықты көбейтудегі мүддесі
өндірісті дамытудың және оны қоғамдық ... ... күші ... ... деп ... болатын. Сонымен бірге А.
Смит, екі кәсіпкер немесе ... ... ... ... өсіру ниетіндегі даумен аяқталады деп ... ... ... ... ... ... ... арласпауы керек,
ол тек қана жалпы ... ... ... ... күзетшінің»
рөлін атқару қажет. Мемлекет ... faire» ( ... ... ... саясатын жүргізіп бәсекені шектеуден аулақ болуы ... А. Смит осы екі ... ... жаппай анархияны ... ... ол жеке ... ... мен картельдер
арқылы бәсеке күресіне шек ... « ... ... ... ... Тек бәсеке ғана бағаны төмендету және ... ... ... ... ... қабілеті болады -
деп көрсеткен болатын. ... А. Смит ... ... өзін ... ... механизмін ашты. Еркін бәсеке мен нарықтың ... ... ... – жеке ... ... ... жарату мүмкін болады. Кейіннен, ... ... ... ... ... орын ала ... ... оны реттеуді монополиялар өз қолынан ала ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғында ХХ ... ... өмір ... ... бұл түрінде еркін бәсеке
шектеледі, ал ол экономикадағы ... және ... ... кері әсер ... Өндірістегі монополиялық үстемдік
ғылыми – ... ... ... бағаның өсуіне, тауар
тапшылығына, ал ... ... ... ... ... ... ... Бұған, мемлекеттік меншіктегі ірі
кәсіпорындар монополиясына ... ... КСРО ... экономикасы
да жатады. Нәтижесінде, ... пен ... ... әкімшілік -
әміршілдік тәсілмен шешілетін , ... ... ... ... типі қалыптасты.
Қазіргі заманғы өркениетті елдерге ... ... ... отыр. Оны тек қана ... ... ... мен ... ... мен бағалар ғана ... ... ... - өнім ... ... ... ... субъектілеріне қаржы
– несие тұтқалары ... әсер ету, ... бір ... ... мен
топтарына мемлекеттік баға ... ... ... ... енгізу, өндірістің көлемін тікелей шарт жасау
негізінде реттеп отыру, ... ... ... жарнама
– ақпараттық жүйелерді құру арқылы реттеуде мемлекеттің шешуші ролін
атап ... ... ... ... ... тарихы әлденеше
ондаған ғасырларға созылғанымен , бірақ ол ... ... ... қысқа. Адамзат қоғамының ... әр ... ... нарықтық ұйымдастырудың маңызы ... ... ... және орта ... ... зор натуралды ... ... ... рыноктар құрылды. Жергілікті ... жай және ... ... процесі қалыптаса бастады. [3]
Қоғамдық ... ... ... ... ... жаңа ... және территорияларын
қалыптастыруға жағдай жасады. Нарықтың ... ... және ... ... ... ... ... жүйеленуі
біртұтас ұлттық ... ... жол ... Енді нарықтық
шаруашылық ... ... ... айта ... ... ... ... еңбектің қоғамдық
сипатын айқындайтын және тауарларды өткізуді жүзеге асыратын ... ... ... Өндірушілер мен тұтынушылардың
арасындағы нарықтық қатынастардың ... ... ... ... бәсеке болады.
Нарықтың маңызды қызметі еңбек ... , ... және ... қажеттіліктерді айқындау. Нарық арқылы өндіріс
құралдарын және еңбекті салаларға ... ... ... ... ... және қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыру
жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... тауарлар құрылымын қоғамдық қажеттіліктер құрылымына ... ... ... ... ... елі, басқа да
бұрынғы «социалистік» елдерде ... ... бір ... ... тарихта өз артықшылықтарын дәлелдей алмады. ... ... ... ... ... көше ... құралдарына жеке меншік ... ... ... ... ... етеді. Сату, сатып алу
жолымен айырбастау, яғни шаруашылықты ... ... ... ... ... өнер ... болды, әрі
қоғамдық қажеттіліктерді барынша айқындады. Жалпылама тұрғыдан алғанда
нарықтың мәні оның ... ... ... ... ... Нарықтың атқаратын қызметтері , шарттары және түрлері.
Жалпылама ... ... ... мәні оның ... арқылы ашылады. Ең алдымен нарық экономикалық тұрғыдан
бөлшектенген ... ... және ... өндірушілер мен
тұтынушыларды байланыстыратын буын түрінде ... ... ... ... ... екі ... қатысушыларының арасындағы
қандай да болмасын технологиялық байланыстың қаншалықты өзара ... ... ... ... маңызды қасиеттерінің бірі – оның ... ... ... және ... ... ... рөлі. Нарықтың реттеуші ... ... ... экономикалық жүйенің тоқырауына, ... ... ... пайда болуына, ... ... ... күші ... ... ... ... соқтырады.
Нарықтың басқа бір атқаратын қызметі - ақпараттық. Нарық
тауарлар ... мен ... ... ... және банк ... ... ... (ставка) т.б. үздіксіз өзгеріп отыруы
арқылы өндіріске қатысушыларға олар ... ... ... ... мен ... жұмсалатын қоғамдық ... ... ... ... сапа және ... туралы объективті
ақпарат беріп отырады.
Сонымен бірге ... ... ... қызметтер
атқарады – бәсеке күресінің жәрдемімен қоғамдық ... ... ... ... және ... ... ... барларына тиімді жағдай жасайды.
Біздің нарық ... ... , ... ... ... ... ... тұру үшін біздің ... ... құру ... тұр. Бұл ... ... ... ... жағдайда тауар өндірушілер өнім өндіру ... ... ... ... ... ... мүдделі
болады.
Осылармен қатар, маңыздылығы жағынан ... ... ... атқаратын қызметтеріне мыналар жатады: тауардың
қоғамдық мағыналылығын ... ... ... ... ынталандыру, еңбекке ... ... ... жағынан қамтамасыз ету.
Нарық күрделі экономикалық категория ретінде өз ... , әр ... ... ... белгілі бір нақты әлеуметтік
– экономикалық ... өмір ... ... тәжірибе
нарықтық механизмнің ... ... мен ... орындалғанда
ғана тиімді қалыптасатынын және өмір сүруін дәлелдеп ... ... ... ... мен ... ... қатынастарының алуан түрлі нысандары;
- нарық инфрақұрылымын жасау;
- өндіріс қуатының ... бір ... мен ... ... контрагенттер өздерінің өнімдеріне баға белгілеу құқы.
Енді осы шарттарға толығырақ тоқталайық.
Біріншіден, ... ... ... мен ... , ... ...... отыруға және өздерінің тапқан
табыстарына иелік етуге толық ... ... ... ... ... болуы (нарық өзінің жақсы қасиеттерін ... ... 30-40 ... ... ... бастайды), олардың
өндірістегі тең құқылығы. Меншіктің әр түрлі ... ... ... және ... ... ... түрлі агенттерінің
пайда болуына, ... ... ... күресіне, былайша
айтқанда ... ... ... ... ... жеткізеді.
Дегенмен, бұл процесс әкімшілдік - әміршілдік басқару жүйесін ... ... ... ... мен ... ... баяу жүзеге асуда. Бір сыпыра ғалымдар, ... ... ... осы ... ... жолын меншікті жаппай мемлекет
иелігінен алу және ... ... ... бұл ... ... ... ... жаппай мемлекет
иелігінен алу және ... бір ... ... ( ... ... ... мемлекеттік меншікке
айналдыру ) және ауыл ... ... ... ... үстінен жасалған зорлық болар еді. Бүкіл ... ... ... отырғанындай, қазіргі заманғы өндіріс белгілі бір
мөлшердегі мемлекеттік ... және ... ... ... ... ... - қай ... күшті мемлекет бар, сонда
қуатты экономика.
Нарықты экономикаға көшу ... ... ... ... ол өндіріс құрал -жабдықтарына жеке меншік және ... ... заң ... ... ... шын ... нарықты
экономикаға көшудің экономикалық мәні болмайды.
Үшіншіден, әлемдік ... ... ... ... жұмыс істеу шарттарының бірі - өндіріс ... бір ... мен бос ... ... ... экономика
жағдайында өндіріс қуатының және жұмыскерлердің толық ... ... бола ... керісінше ол алаңдатушылық туғызуы
қажет. ... ... ... ... жасау кеңістігінен айырады,
оның сұранысға икемділігін ... ... ... ... ... жетіспеушілігіне, материалдық игіліктерді ... ... ... ... болуына жол береді.
Төртіншіден, ... ... ... ... ... оның ... жасау қажет. Оған ... және ... ... ... ... банктер, кәсіпкерлердің ерікті
бірлестіктері ... ... ... ... ... ... ... қор биржасында акцияларды, ... ... да ... ... сатып алу және сату,
валюталық ...... ... ... мен ... нарықтық
курсын белгілеу сияқты операциялар ... ... ... ... ... ... ресурстарының үздіксіз қозғалысын, оларды
кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... негіздегі ерекше
инфрақұрылым – ... ... ... істей алмайды. Оны
коммерциялық, ... ... ...... ... ... үшін берілетін қарыз, (ипотекалық)
жылжымайтын ... (жер, ... ... ... ... ... сақтық компаниялары, әр түрлі ... , ... ... ... ... банк ... елеулі ерекшелігі –
атқарушы әкімшіліктен тәуелсіздігі. Онсыз олар ... және ... ... ... еді, ал ... жағдай үкіметті
өзінің бюджет проблемаларын ақшаның эмиссиясын көбейту ... ... ... ... ... мемлекеттік ... оның ... ... ... және ... алатын орны зор. Оның ... ... ... ... ... ... сондықтан да мемлекеттің нарық
қатынастарына араласуын талап ... ... ... ғана ... ... ... экономикаға орынсыз араласуына жол ... ... ... ... ... ... тек қана ... ғана жасалады, және де заң ... ... ... болады. Нарықты экономикада ... ... ... ... ету аса ... міндет. Егерде мемлекет
бюджеттің кірісі мен ... ... қолы ... ол
экономиканың жоғары ... ... ... көрсеткіші болар
еді.
Нарық жағдайында бәсеке күресінің бірнеше түрлері болады:
а)таза ... ... ... ... бәсеке;
в) таза монополия.
Енді көрсетілген бәсеке түрлеріне кеңірек тоқталайық.
1. Таза бәсеке ... бір – ... ... ... ... және ... алушылары құрайды, олардың бірде-
біреуі жеке дара сұранысға ... ... ... ... ... оған баға ... үстемдік жасай алмайды.Бұндай нарықта ... ... оңай ... оны ... кету де ... ... Мысалы: АҚШ-
тың ауылшаруашылығы өнімдерінің ... жаңа ... ... мен
жемістер) нарығы осыған ... бола ... ... ... ... ... кең өрісінде
сауда жасайтын ... ... ... ... ... ... ... алуан түрлі тауарларды ұсыну
қабілетімен ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге ... ... ... ... ... ... бәсеке ... баға ... ... ... аса ... аз ғана ... ... нарықтың қатысушыларының көп болмауы
көбінесе ондай нарыққа ену ... ... ... Мұндай
нарықтың елеулі белгілерінің бірі – оның қатысушыларының ... ұзақ ... ... ... қол ... ... бәсекелестері оларды бағаны ... ... ... ... ... өнімдер стандартталады
немесе дифференцияланады.
4. Таза монополия ... жеке ... ... байланысты өздерінің дара үстемдігін
орнықтыруға тырысады. ... ... ... ... ... шарт жасасу, сапасыз өнім шығара ... ... ... сату арқылы жүзеге ... ... көп ... ... ... ... табады.
Территориялық белгілеріне қарай нарық мынадай ... ... ... ... ... нарығы, ұлттық
нарық, аймақтық нарық және оқшауланған немесе жергілікті ... ... ... мен сатып алушылар
арасындағы ... мен ... ... жүйесі түрінде
көрінетін ... ... ... ... Ол ... ... ... және қаржы қатынастарының
негізінде құрылып ... ... ... ... ... ... соның ішінде әсіресе Шығыс ... ... ... ... (ЕЭС), бұрынғы ... ... ... ... ... ... егеменді мемлекеттер
арасындағы нарық қатынастары. Осының нәтижесінде шын мәніндегі ... ... ... ... ... деп, экономикалық айырбастың
ерекше ... мен ... ... ... ... арқылы
байланысқа, бірнеше мемлекеттердің қатысуымен ... ... ... бір елдің мемлекеттік шекарасының аумағымен
шектелген ... ішкі ... ... нарықта, белгілі бір нысанда
өндірістің нәтижелері мен ... ... ... ... нарық - бұл бөлек территориялық бөлімше нарығы
(республика, ... ... ... ... ...... елді ... болып табылатын нарық.
Нарықтық қатынастардың жетілу шамасына қарай ... ... ... ... ... және әр түрлі дәрежеде
бәсекені шектеу нарығы деп ... ... баға ... саясатына тым сезімтал
және бірегей немесе дифференциаланған өнімдерді ... аз ... ... бәсеке нарығы, сапасы, ... ... ... ... ... ... вариантын
ұсынатын көптеген сатушылар мен сатып алушылардан тұрады.
Қолданылып жүрген ... ... ... және ... (ашық) нарық деп айтады.[3]
1.3. Нарықтық ... ... ... ... ... ... - ... өркениеттің жетістіктерінің бірі.
Нарықтық қатынастар мәнін ... ... ... ... ... бар ... шығу ... Біріншіден, нарық өз
мағынасында айырбас, ... ... іске ... ... ... ... – бұл ... , бөлу, айырбас пен тұтыну
процестерін қамтитын адамдар ... ... ... ... ... – ақша ... мен ...
несие жүйесінің түрлі – түсті ... ... ... етуінің күрделі механизмі ретінде жүреді. ... ... ... енеді:
- екі субъект арасындағы ... ... ... негізде
іске асырылатын кәсіпорын мен экономиканың ... ... ... ... ... ... фирмалармен бірлескен кәсіпорындардың айырбас
процестері;
- еңбек биржасы арқылы ... ... ... және пайдалану
процестері;
- белгілі бір процентпен ... беру ... ... ... қор, ... ... мен басқа ... ... ... ... ету ... ... бір жағдайларда қызмет етеді.
Нарықтық қалыптасу ... екі ... ... ... Бірінші
топ нарықтық байланыстарды қамтамасыз ететін шаруашылықты ... ... ... ... ... ... сан қырлы ... іске ... ( ... ... ... мемлекеттік реттеуіштерді сақтаған жағдайлардағы өндірісті
демократизациялау. Бұл кезде ... ... ... даму ... бар өзін - өзі ... жүйе ... есте ... керек.
- тауарлар мен қызмет көрсету нарығы, өндіріс факторлары
және ... ... ... үш ... элементті біріктіретін
нарықты инфрақұрылымды құру.[2]
Факторлардың екінші тобына ... ... ... ... ... нарықтық әдістеріне өту ... ... ... ... ... жүйесі енеді.
Біріншіден, ресурстарды ұрлау мен ... ... жол ... пен ... жүргізудің көп қырлы ... мен ... ... анық ... ... ... ... салаларды құрылымдық қайта құру ... ... ... ... ... ... ... және
аралас кәсіпорындарды құру арқылы ашық ... ... мәні оның ... өте ... ... ... қызметтеріне жататындар:
- тауарлық өндіріс өзін -өзі реттеу ... Ал ... ... ... ... өндірушілер өз өндіріс көлемін
кеңейтеді және бағаны ... ... ... ... бастайды;
- ынталандырушы қызметі. Баға төмендеген кезде өндірушілер
өндіруді ... жаңа ... ... енгізу,
еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру арқылы ... ... ... ... өндірілген өнім мен еңбек шығынының қоғамдық ... ... Бұл ... ... ... ... ... алғанда, өндірістегі монополиялық ... және ... ... ... ... ... реттеуші қызметі. Нарық көмегімен экономикада, өндіріс пен
айырбаста негізгі ... және ... тепе – ... ... ... демократиялау, өзін - өзі ... іске ... ... Әсер ... ... ... қоғамдық өндірісті оның экономикалық
өмірлік қабілеті жоқ ... ... ... экономиканың негізгі ... ... ... ... және ... ... Бұл субьектілердің
бәрі ресурстар, қаржы және тұтыну ... бір – ... ... ... ... ... мен ... айналып жүруін
құрайды.
Үй шаруашылығы, материалдық (жер және ... ... ... және ... ... ... отырып, оларды
фирмаларға ресурстар нарығы арқылы ұсынады. ... ... ... ... ресурстарға сұранысты қояды. ... пен ... ... ... ... ... ... бағаны орнықтырады.
Тұтыну нарығында үй ... ... ... ... ... ... түскен табысын қажетті өнімдер мен қызметтерді
сатып алу үшін ... ал ... ... ... ... ... ... алады. Үй шаруашылығы өнім сатып алу ... ... ... оның ... бір ... қор жасауға,
сонымен бірге салық төлеуге және ... ... ... ... ... ... және ... келтіре отырып
өнім шығарады, қызмет көрсетеді, ... ... ... ... Ал ... нарықта сату фирмалардың ... ... ... үй ... ... тапқан табыстарын
толығымен ресурстар үшін ақы ... ... оның ... ... ... қарыз процентін өтеуге, ... ... ... ... ... мен шығындардың айналып
жүруіне жалпы ... ... ... ... дейін елді
басқару және экономикалық ... ... ... үкімет елеулі
түрде әсер ... ... ... ... ... ... ... қаржы, жәрдем ақша береді және кәсіпкерлерден
қажетті ... ... ... ... ... ... еңбекпен
қамту саясатын жүргізеді, ұлттық ... ... ... ... ... ... қайта бөлуге әсер етеді.
Салықтан түскен ақша құралдарын ... ... ... ... трансферттік төлемдер ( мемлекеттік зейнетақы, табысы ... ... ... ... ... ... ... және экономиканың тиімді ... үшін ... ... ... мен шығындардың шеңбер айналымы барлық ... және ... ... ... ... ... ол
өндірістің, табыстың және жұмыспен ... ... ... ... ... ...... мәні мен ерекшеліктері.
2.1. Нарық механизмінің мәні мен ерекшеліктері.
Нарық, ... ... мен ... ... ... ретінде әлемдік өркениеттің ... бірі деп ... оны ... ... , ... және ... басқа ұжымдық
даналығының шыңымен теңеуге ... ... ... ... пен ... ... өмір сүре алмайды. ... ... ... ... ... және әр түрлі тауар
өндірушілер ... ғана ... ... ... ... ... өмір ... қабілеті жоқ шаруашылықтардан тазарады, оның
есесіне олардың тиімді ... ... ... үміт күттіретіне
қолайлы жағдай жасайды. Бұдан біз ... ... ... ... ... ... механизмі және ең әділетті
төрешісі екенін ... ... ... ... ... идеалды емес, оның
елеулі қайшылықтары да бар. Оның ... ... ... ... ... ... ұшырағандарға деген
мейірімсіздік, ... ... ... ... ... ғана ... ... орны толмайтын табиғат ресурстарын
және қоршаған ортаны сақтауды қамтамасыз ... ... ... ... адамдардың дұрыс экологиялық жағдайда өмір ... ... ... ... ... асыруы қажет.
Реттелмейтін таза ... ... ... ... ету,
білім алу, табыс табу сияқты ...... ... ... Бұл ... ... белсенді түрде араласып
реттеуін қажет етеді. Мемлекет бағаны ... ... ... ... ... ... бюджет шығындарының ... ... ... оларға жәрдем ақша бөлу және
халықты ... ... ... ... ... экономиканың
қысымын жұмсартады. ... ... ... ... ... ... ... тұру мүмкін емес.
Нарық механизмі ғылым мен ... ... , ... ... ұйымдастырудың жаңа ... ... ... ... көп қаржы мен ... ... ... жаңа бағыттарында стратегиялық мақсаттарды жүзеге асыруды ,
өндірісте ... ... ... ... ... ... нарық дегеніміз не? Ең ... ... ... . Нарық бұрын – соңды біздің елде ... ... ... оның ... қате ... қазіргі әдебиеттерде жиі
кездеседі. Ұзақ ... бойы ... - ... ... ... ... ... экономикалық ғылымдарда нарықтың маңызы ... ... ... ... ... ... мәселелерінің , ... құру ... ... алатын зор мәніне қарамастан, ТМД –ға ... және ... ... – экономистердің арасында нарық
туралы ... ... жоқ. ... ... ... ... ... - бұл өндіріс факторларын ... оның ... ... айырбастауға байланысты ... ... ... бір бөлігі немесе жүйесі .
Нарық - бұл сатушылар мен ... ... ... ... ... бір жүйесімен сипатталатын тауар
айырбасының саласы.
Нарық - бұл ... мен ... ... ... және ... көрсету процесіне байланысты қалыптасатын
экономикалық қатынастардың ... - ... ... алу- ... ... орын
алатын экономикалық қатынастар жиынтығы.
Нарық тауарды өткізуге ... ... мен ... ... қатынастар жүйесі болып табылады.
Келтірілген ... қай – ... да ... ... ... проблеманың бір жағын ғана қамтиды. Бұл
анықтамаларға ... ... - ол ... өндірістің емес, айырбастың
категориясы, нарықтық қатынастардың субъектісі - ... ... ... ... және ... алушылар деп көрсетілуі. Шын
мәнінде тауар-ақша , ... ... ... ... ... Бұл ... басымдылық айырбас пен айналыс саласындағы
қатынастарға емес, өндірісте ... ... ... ... себебі тек осы жерде ғана өнім жасалады және оның ... ... ... – ақша ... қандай ... ... ... ... ... ... қызметін тек қана ... ... ...... ең аз ... ... өзара тиімді өндірістік ... ... ... ... ... Сонымен бірге, ... ғана ... ... ... ... ... мен тұтынушылардың
қарым – қатынастарына тән ... ... ... ... экономикалық өткізілуі ретінде қарау керек. Осы
тұрғыдан ... ... әр ... ... ... ... ... болатын экономикалық ... ... ... деп ... болады.
Берілген анықтамада әңгіме, ... тек ... ... арасындағы жеке байланыс пен қатынас қана емес,
сонымен ... ... ... мен ... ... ... ... өздері арасындағы байланыстар мен
қатынастар туралы болып ... ... бұл ... ... ... тепе – ... ... түрде алдын –
ала анықтайды, яғни ... ... ... ... тең ... ... Бұдан серіктестердің шаруашылық
қызметтердің варианттарын және оңтайлы ... ... ... ... ... мен ... ... алғашқы екі жағдайдың шүбәсіз салдары - бәсеке өндіріс
процесінде де ... ... ... ... себебін
тигізуі мүмкін. Себебі нарық бәсекесіз өмір сүре алмайды. Ал ... ... ... ... мен ... тауар өндірушілер болған
жағдайда ғана ... ... ... өндіріс экономикалық
жағынан ... өмір ... ... шаруашылық бірліктерінен
тазарады, ал басқа жағынан, тиімділігі ... және ... ... ... жол ... ... ... нарықты бұлай
түсіну, оның ... ... ... ... Ленин нарық мәселесіне ерекше мән берген. ХІХ- ... 90-шы ... ... ... ... ... ... әңгімелесу» рефераты және «Капитализмнің ... ... ... ... ... Бұл ... В.И.Ленин
нарықтың мәні мен ролі ... ... ... ... – Лениннің
айтуынша – қоғамдық еңбекті бөлу ұғымынан алшақ қарауға болмайды».
Дерективті – ... ... ... ... ... ... зерттеудің қажеттілігі болмады. Әміршілдік ... ... ... нұсқауының құрсауында ... ... ... ... ... мәні, ролі, орнына
догматикалық ... ... Одақ ... ... басым
болды.
Нарықтық теория мен практикадағы мәнінің зор ... таяу ... мен ... ... ...
экономистерінің нарық жайлы пікір ... ... ... ... ...... бір жүйе әрі айырбас ... ... ... ... факторына қарай өндірістік ... ... ... ... ... - ... ... аясы, сатушы мен ... ... ... экономикалық қатынастар ... - ... мен ... ... ... тауарды
өткеру жайлы қатынастар жүйесін көрсетеді.
Осы ... ... ... ... ... ... ... категориясы ретінде ... ... ... ... ... алушы және тұтынушылар
жатқызылады. Тауар ... ... түрі мен ... ... ... оның ... сатушы мен сатып алушы ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың
бірі тауар – ақша, нарық байланыстары сату – ... алу ... ... ... ... пен ... аясының қатынасынан
басталмайды, ол ... ... ... және өнім сол ... ... байланыстар туындайды. Сөйтіп ... қай ... ... ... ... ... ... тауарлы – ақша
қатынасы болатындығы айқындалады. ... іс - ... ... ... ... , оның ... ... минимумын төмендетуге,
өзара пайдалы өндірістік байланыстарды құру ... ... ... Демек нарық пен ... ... ... ... тауарлы өндірісті тиімді көрсететін
жоғарыдағы іс - ... ... ... - ... экономикадан басқасына өту
экономиканы ... ... ... бас ... ... ... ... өмірін басқаруды жақсы әрі тиімді ... ... ... ... мәні ... ... онда оның
мән – мағынасын ... ... ... аша ... ... ... мәні ... Ю.Я.Ольсевич айтқан: «Нарық
айналым саласы мен теңестіру»... «Дұрыс емес , ... ... ... тұла бойы ... таңбамен сызылған» .[9]
«Нарық - өзін -өзі реттеуші ұдайы ... ... ... элемент пен буындар ... ... бар ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, бұл анықтамаға
мына сөздерді қосуға болады : «тек қатаң ... ... . ... ... нарық жайлы шектелген ... ... ... байқалатыны, өзін -өзі қалпына келтіретін біртұтас
экономикалық жүйені ... ... және ол ... ... ... экономиканы ауыстыруға қабілетті. [7]
Осыдан мынадай тұжырым жасауға ... : ... ... ... сату ... ... және ... анықтаған деп
түсінсек, кең шеңберде қоғамдағы экономиканы ... ... ... ... ... мәні және ... ... әдістері - бұл нарық механизмінің қалыпты
жұмыс ... ... ету үшін ... мемлекет және оның
мекемелерінің ұдайы ... ... ... ... әсер ... ... ... элементтері алғаш рет ... ... ... ... ... ... Ал ... дүние жүзілік
соғыстан кейін экономиканы мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... елімізде бөліп ... ... ... жүйесінен бас тарту ... ... ... ... ... ... құру – ... қатынастарға көшу, соның ішінде, халық ... ... ... ... ... басқару құрылымынан бас тарту,
оны ... ... ... ... ... ... және ... өндіруші кәсіпорындармен реттеледі. Яғни,
реттеу ... оның ... ... ... ... ... және ... емес, ал нарықтық тепе – теңдікке әсер
ету тәсілдеріне ... ... және ... деп ... ... ... ... көбінесе экономикалық процестердің
өзіне және оның ... әсер ... ... Олар әдетте
белгілі бір ... ... ... және қайсыбір ... ... ... ... ... ... қабілеті бар
жиынтық сұранысты ... ... ... халық шаруашылығын
тұрақтандыру үшін ... ... ... ... ... ... ... атқаратын жалпы қызметі ... ... жоқ, тек қана ... ... ... ... мүмкіндік
туғызатын қолайлы әлеуметтік ахуалды ... ету ... ... ... ... ... Бұл ... шамадан тыс монополизациялауды шектейтін, бәсекелестікті
дамытатын, тұрғындардың ... ... бар ... ... ... ... жүзеге асыратын шараларды ... ... ... ... ... ... барық шаруашылық субъектілері үшін ... ... ... ... көбінесе экономикалық әрекеттің ... ... әсер ... ... . ... және жанама әдістердің
арасындағы айырмашылық , ... бір ... , ... ... ... ... өмірде олар бір –бірімен тығыз байланысты және ... ... ... ... типіне қарай ... әр ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің
шаралар жүйесі мен ... ... елде өте көп ... болып келеді.
Бұл жүйесінің өзінің ерекшелігі бар. ... ... ... инструментіне мыналар жатады: фискалдық саясат, несие- ... баға мен ... ... ... ... ... ... саясат, әкімшілік реттеу, қысқа ... ... ... ... аймақтық реттеу.
1. Фискальдық саясат. Ол ... ... ... ... ... ... ең ... мемлекеттік
сатып алуды көбейту немесе ... ірі ... ... ... төлемдер, кейбір өндіріс ... ... ... ... ... ... ... мен
жәрдем ақшалар, салық шаралары жатады.
2. Несие – ақша ... ... ... салалық және
аймақтық проблемаларды шешу, ерекше мемлекеттік ... ... үшін ... ... ... несие береді.
Сонымен бірге, ол ... тыс ... даму ... да құра ... ... ... жиі ... түрлеріне мыналар
жатады:
а) эмиссиялық банктің ... ... ... ... – бұл банк ... яғни жеке адамдар мен ... ... ... ... ... жағдайда банкпен өндіріп
алынатын қарыз ... ... ... ... ақша салудың міндетті минимумін
арттыру. Эмиссиялық ... ... ... ... -
ерікті ақша салынымдарынан және міндетті ақша салынымдарынан ... ... ... ... . ... ... өзінің облигацияларын сатуға немесе сатып ... ... ... жеке ... жүйесінің қарыз капиталының қаражаттары
алынады, ол ... ... ... ... ... ... ... жүйесі қосымша ... ... ал ... ... ... көтермелейді.
Осылармен қатар несие нысандары мен банк – ... ... ... ... да әр ... нысандар
қолданылады(мысалы, тұтыну несиесі бойынша ... ... ... ... және т. ... ... және табысты реттеу саясаты. Фискальдық
және несие ... көп ... баға мен ... ... ... бола алмайды, сондықтан мемлекет ... ... ету ... қолдануға тырысады. Осы мақсатта ... ... ... ... жоғарғы шегін белгілейді, кейде ... ... ... ... ... мен еңбек ақының көтерілуіне
мемлекеттік органдар тарапынан ... – ала ... ... ... ... ... ... кейбір әдейі
ерекшеленген салалар, мысалы, ... ... ... ( ... ... көлік, байланыс, коммуналдық қызметтер және ... ... әр ... ... ... қор биржаларының
үстінен қойылатын әкімшілік бақылау, әділ ... ... ... тәртіпті сақтауға бағытталған бақылау кіреді.
5. Қысқа мерзімді ... Оның ...... ... ... алуға есептелген ұдайы өндіріс ... ... ... ... Бұл жерде әңгіме экономикалық ... ... ... ... оның ... ... ... жаюын шектеу, бәсеңдету, ... ... ... өндірістік өрлеу фазасын тұрақтандыру немесе оны одан ... созу ... ... отыр.
6. Ұзақ мерзімді реттеу – ... жыл ... ... ... ... ... процесіне мақсатты бағытта әсер ету
болып ... Оған ... бір ... ... ... ... қарқынын ұстап тұру, кейбір салаларды ... ... ... ... ... ... технологиялық қайта
құру және ғылыми-техникалық прогресті жеделдету ... ... ... ... жатады.
7. Әлеуметтік ... ... ... индексациялау,
төменгі өмір сүру деңгейін ... қоса ... ... ... көмек көрсету бағдарламасын жүзеге асыруға күш ... ... ... ... қорғауға көмектеседі. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... көп
балалыларға көмектесу, тұрғындардың жұмыспен қамтылуы.
8. ... ... ... ... ... ... саясаты, валюталық курсты басқару, сыртқы сауда тарифтер
жүйесі, ... ... Осы ... мемлекет баға мен ... ... ... ... ... оның ... ұлғаюын
тоқтатады. Себебі кез келген баға мен жалақыны ... ... ... – ала санкциясын алуы қажет. Табыс көзінің пайда,
дивиденд және т. б. ... ... ... жүргізілмейді.
Мемлекеттік емес реттеу әдістері.
Ассоциацияларға, ... ... ... ... ... ететін шаруашылық субъектілерінің әр ... ... ... ... яғни ... емес ... ... нарықтық қатынастарының қатысушыларының арасындағы нақты
көрсетілген ... ... ... ... бұзғаны
үшін қатаң санкциялармен) экономикалық ... ... ... ... жасалатын тікелей шаруашылық
шарт;
- несие мен қарызды беру және алу ... ... ... ... әр ... ... ... фирмалық дүкендерді, валюталық және басқа да
аукциондарды ұйымдастыру;
- мамандандырылған ... қор және ... ... ... ... дамуына әсер ету,
- нақты өндірушінің тауарлары мен ... ... ... қамтамасыз ететін және сұраныс пен ұсынысты
кешенді ... ... ... ... ... өндірушілердің және ... ... жеке ... ... құралы қызметін
атқарады. Бұнсыз, бұл бірлестіктерден сырт ... ... ... мен басқада әлеуметтік топтардың ... ... ... ... ... елдің барлық шаруашылық өмірін
ұйымдастыратын орталық ... ... және ... ... ... ... ... байланысты өкілеттік
хұқ берілген жалпы мемлекеттік және жергілікті ... ... ... ... басқару аппараты, ... мен ... ... ... ... ... етті. Екіншіден, мемлекет ... ... ... ... ... мақсатты ... ... ... ... ... ... ... құрады, мамандарды дайындаумен айналысады және т. ... ... ... баға ... ... ... тұрғындардың ақша қаражаты, ... ... ... күштерді орналастыру саясатының негізін құрумен ... ... ... ... ... ... күн көру минимумымен қамтамасыз ете ... ... ... әлеуметтік тұрғыдан қорғауға міндетті.
Мемлекет, меншік нысандарының ... ... ... салалық, аймақтық өзгеруі жағдайында жаппай ... ... ... ... ... мемлекеттің реттеуші рөлі – белгілі мақсатқа
жетуге ... ... ... және ... ... ... ұштастыруға негізделген.
Нарық механизміндегі сұраныс пен ұсыныс.
Сұраныс пен ... ... ... ... ... ... көрсететін басты тұтқа болып табылады. ... мен ... ... ... ... ... ... пен тұтыну арасында болатын белгілі бір ... ... ... ... ... бұл тепе- теңдік сұраныс
пен ұсыныс арасындағы ... ... ... ... ... ... өндірушілер мен тұтынушылардың арасындағы қатынастарды
көрсететін ерекше нарықтық ... ... ... жауап берейік: сұраныс ... ... не, олар ... ... және оларға қандай
факторлар әсер етеді?
Сұраныс – бұл нарықта ... ... ... қажеттіліктердің көріну формасы. Басқаша айтқанда ... ... ... бар қажеттілік. Құн ... ... ... ... сомасы. Тауардың нарықтық бағасы мен ... ... ... ... да ... бір ... Оны ... түрде – сұраныс қисығының ... деп ... ... ... ... ... шығысқа келе жатқан
сұраныс қисығының сызығы (ДД) бейнеленген. Графиктегі ... ... бұл ... ... ал тік ...... ... Баға - Р1
сұраныс мөлшері – Q1, баға – Р1Р2 сұраныс мөлшері – Q2>Q1 ... ... ... ... ... ... оған ... сұраныс
соғұрлым төмен болады.
Сұраныс заңы бойынша егер баға ... ... ... көп ... ... алады. Егерде тауарларға
баға өссе, онда ... ... ... ... ... қисығының
сызығы бір қалыпта тұрмайды, ол ... ... ... ... оңға ... ... ... сұраныстың өскенін, ал солға
қарай ауысуы – сұраныстың ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады: а) бағаның деңгейінен, ә) сатып ... ... б) ... ... және артық бағалауынан,
нарықтың ... в) ... ... г) ... алушылардың
санынан және т.б. Сұраныс ... оны ... ... ... ... деп ... Оны мына ... болады: Qd = Ғ . / Б . Ат . Тұ . М/ ... Qd – ... ... ...... және ... ... – тұрғындардың ақшалай табысы;
Тұ – ... ... ... ...... ... - ... оны қалыптастыратын
факторлардан тәуелділік нысаны.
Баға неғұрлым жоғары ... ... ... ... ... болатын сұраныс азаяды. Егер сұраныс мөлшерінің
бағаға байланыссыз ... ... деп ... ... ... ... тәуелділігін мына формула ... ... Qd = F ./ Б/ ... жағдайына көптеген, оның ішінде ... ... ... кәсібилік; ұлттық, ... және ... да ... әсер ... Нарықты басқару
дегеніміз, осы ... ... ... ... және ... әсер ету ... табылады.
Сұраныс икемді және ... ... ... ... деп сұраныс жиынтығының тауарлар мен ... ... ... ... ... ... шамасын айтады.
Икемділіктің сандық ... жоқ, ... тек ... ... коэффициентін қолданады. Бұл коэффициент ... ... ... ... ... өсуін, бағаның
салыстырмалы түрде төмендеуіне бөлумен ... = Qd (%) / Р ( %), ... Еd – ... икемділігінің коэффициенті;
Qd (%) – сұраныс көлемінің өсу проценті;
Р( %) – бағаның ... ... ... ... ... ... ... бірдей
емес. Бұл коэффициент, берілген және басқа ... ... ... нарықта бар сол сияқты тауарлардан тәуелді
болуы ... ... ... қажетті тауарлар, әсіресе тамақ
өнімдерінің өте ... ... ... ... ... ... ... сұраныстың бағалардың өсуі себепті айтарлықтай ... екі ... ... ... ... 40 ... 60 ... дейін
өсуі оны тағам ретінде тұтынуды күрт ... ... жоқ. ... ... ... ... ... отыр. Керісінше, ... ... ... , ... бұйымдар , ... т.б. ... ... ... бар сұраныс күрт
қысқарды. Ал бұл ... ... ... ... – бұл ... ... ... жеткізуге болатын,
белгілі бір бағасы бар тауарлар ... ... ... ... және ... бағалары арқылы сұранысты
құрайды; өз ... ... ... ұсыныстың көлемі мен құрылым
белгілейді, себебі тек қана ... ... ... ғана ... ... Нарықтық баға мен өндірушілердің ... ... ... арасында ұсыныс қисығының ... деп ... бір ... ... ... сызығы, әдетте оңтүстік- батыстан
солтүстік ... ... ... ... кесте шығарылатын өнім ... ... ... (р) ... ... Баға – Р1, өнім ... ал баға – Рс және Р2-ге ... төмендесе, онда өнім – Хс
және х2-ге ... ... Баға Р1 >Р2, ... ... ... басқаша айтқанда, тауардың ... ... ... ... оны ... ... ... өндірушілер оны көбірек
өндіруге және нарықта ... ... ... ... ... көбеюі
ұсыныс қисығының сызығын оңға қарай ( S2S2), ал ... ...... ( S1S1) ... жылжытады.
Ұсыныс қисығының сызығына қандай факторлар әсер ... ... а) ... бағасынан, ә) қолданылатын өндіріс
технологиясының сипатынан, б) салықтар мен ... в) ... мен оған ... ... ... , г) ... өзгеруін
күтуден , д) сатушылардың санынан, табиғат – климаттық жағдайлардан,
ж) ... ... ... ... 1- ші кесте).
Нарықтық бағаның ... ... ... ... ... ... ұсыныстың икемділігін сипаттайды./ұсыныс икемділігі 1-
ден көп, яғни Es > 1/. ... ... ... ... ... ... ... өзгеру процентінің, ... ... ... ... бөліндісі болып табылады:
Еs = P (%) / Qs (%) , ... ... ... коэффициенті; Qs(%) –ұсыныс ... ... Р (%) – ... өсу ... ... ... егер ... баға
белгілі бір процентке көтерілсе немесе төмендесе, ұсынылатын ... ... ... көрсетеді. Батыс елдерінің тәжірибесі
ұсыныс икемділігінің өсу ... ... ... ... ... көлемінің біршама көбеюін ... ... ... пен ... бір – бірімен
өзара байланыста және қайшылықта ... ... ... экономикада
болмасын сұраныс пен ұсыныс тепе – теңдігін орнықтыру және ... ... ... ... детерминанттары: ұсыныс қисығы сызығының ... ... ... қисығы сызығының |Ұсыныс қисығының өзгеруінің салдарына |
| ... ... |
| | | ... ... бағасының |Минералдық тыңайтқыштарға бағаның |
| ... ... ... ... ... |
| | ... қондырғыларға бағаның өсуі|
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
|2. |Технологияның өзгеруі ... ... оның ... |
| | ... |
| | ... акциз салығын көбейту |
|3. |Салықтар мен дотацияларды |олардың ұсынысын ... ... |
| ... ... дотацияларды азайту |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |Қой еті мен ... ... ... |
| |бағасының өзгеруі ... сиыр етін ... ... ... ... күту |Болашақта мұнайға бағаның төмендеуінің |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... |
3 ... ... ... ... өту жолдары.
3.1. Нарық дамуының қазіргі ... ... ... ... ... ... қазіргі заманғы экономикалық теориялар мен мектептерді,
шартты ... екі ... ... ... ... ...... нарықты және экономикаға
мемлекеттің араласпауын ... ... ... ... ( ... ... Адам Смит), ал оның қазіргі заманғы
жақтастарын ... ... ... ( батыс Германия
экономисі Милтон Фридмен ( 1912 жылы ... деп ... ... өкілдері экономикаға мемлекеттің ... ... ... Бұл ... ... ... бірі
ағылшынның атақты экономисі, қоғам ... Джон ... ... ... Оның ... ... 1926-1933 жылдары
болған ... ... ... дағдарыс түрткі болды. Ол
өзінің ... ... ... ... ... және ... ... (1936) деген кітабындағы идеяларды «классикалық
теория» деп ... және ... ... тек қана сұранысты
көтермелеу, ынталандыру ... ... ... деп ... жасады.
Жұмыспен қамту процесінде ... ... ... көшу ... жұмыссыздық туралы концепциясының негізгі қорытындысы ... ХХ ... 30-шы – 80-шы ... бойына Батыс елдерінде
кейнсианстваның әсерімен ... ... ... ... ... ... ... ізбасарлары, француздардың «дирижистері» ... ... ... ... ... кейбір кемшіліктерін мойындай
отырып, сонымен ... ... ... түрде экономиканы өзін-өзі
реттеу ... ... ... ... ... олар бірінші кезекте ... ... ... мен
тұтыну, қоғамдық жиынтық өнім, ұсыныс сияқты ... ... ... ... ... ... арқылы пайданың
едәуір бөлігін алып оны тиімді ... және ... ... ... үшін ... ... ... сектордың
үлесі кеңейді, қосымша ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Бұл ... ... ... ... дамудың бағыт беруші
күшіне айналады, оның жәрдемімен нарықтың қолайсыз ... ... ... ... ... 70-ші ... ... экономикалық дағдарыс
және кәсіпкерлік белсенділіктің ... ... ... ... идеяның қайтадан ... ... ... ... ... ... ... нарық механизмінің ... ... ... яғни ... пен ұсыныстың тепе-
теңдігін қамтамасыз етуі ... деп ... Олар ... ... басшылыққа алады, яғни экономиканы оқуды
әрбір кәсіпорынның жұмыс ... ... ... ... ... ... Шын ... қоғамдық өндіріс нарық
арқылы байланысқа шаруашылық бірліктерінің жиынтығы ... ... ... ... рөлі ... бәсекеге қолайлы жағдайды
жасаумен ... деп ... ... Олар ... ... экономикаға араласуының қажетсіздігін қоғамда
болатын «табиғи, әмбебапты заңның» ... ... ... ... ... ... ... салынатын
салық нарқын төмендету ... ... ... және ... ... ... және кәсіпкерлікті
күшейту шаралары көзделген. Олар ... ... ... ... ... ... ... азайтуды жақтайды. Бір жағынан
әлеуметтік мақсаттарға қажетті ... ... ... ... жағынан әлеуметтік кепілдіктер тегін ... пен ... ... дұрыс емес деп есептейді. ... ... ... ... ... өндірісті ұлғайту мен қоғамдық
дәулеттілікті арттырудың негізі және ... ... ... ... негізгі екі бағыттың өз ... ... келе ... ... ... ... себеп болып отыр.
Бұған АҚШ ... Пол ... ... (1915 ж. ... ... теориясы барынша айқын дәлел бола ... ... ... ... макроэкономика мен дәстүрлі
микроэкономиканың арасындағы алшақтықты жояды. Реттелмелі ... ... ... Самуэльсон да «еркін бәсеке адамдар
мен ресурстарды толық ... ... тек қана ... ... ... жұмыссыздықты болдырмайды»деп ... ... ... бір ... ... ... ... қорғаудың» қажеттігін
атап көрсетеді. ... жеке ... және ... де ... құрмаласқан аралас ... ... ... ... ... ... шекті пайдалылық, шекті
еңбек өнімділігі ... ... ... ... ... ... және ... бөлу теориясының негізі ... ... ... ... ... күш» ... ... өзінің «неоклассикалық ... ... ... ... ... мемлекеттің, ірі
корпорациялар мен кәсіподақтардың ... ... ұзақ ... сияқты нысандарға үлкен мән беретін АҚШ экономисі ... ... ... жағдайларында қосады. Мұндай ұсыныстардың
мақсаты – ... ... ... ... ... үшін ... ... жасау әдістерін кеңінен қолдану.[5]
Біздің алдымызда да нарықтық экономиканы реттеудің ... ... бай ... ... қажеттігі тұр. ... бәрі ... ... ... бола ... және ... тиіс те ... Біз үшін қазіргі ... ... - ... ... ... тобына қолдау көрсете отырып барлық
азаматтар үшін ... пен ... ... ... ... ... әлеуметтік ... ... ... құру және дамыту болып табылады.
3.2. Нарыққа өту ... ... ... ... ... көп ... ... оны нарық жолына
салуға бағытталған ... құру 1990 ... ... басталды.
Қазақстанды нарыққа көшірерде республиканың әлеуметтік – экономикалық
дамуында өзіне тән ... ... бар ... ең ... ... ... ... да болды. Мұнда терілмеген мол мүмкіншіліктер бола ... ... өте ... ... ... ... ... қоғамдық табысындағы өнеркәсіп өндірісіндегі үлесі
бүкіл КСРО ... орта ... 61% ... ... 46% ... Қор және капиталды көп ... ... ... өте
жоғары еді. Республикада КСРО ... 6 ... ... ... ... қоғамдық өнімнің 4,5 %-і өндірілді. Республика
экономикасында ... ... және оның ... ... ... адам баласына шағатын өнім өте төмен болды.
Республика ... ... ... ... үлесі
небәрі 9% еді, ал Эстонияда осындай үлес – ... ... ... ... ... ... ... 33%-ін жіберіп
отырды. Осының ... ... қор ... ... КСРО бойынша
адам басына шаққанда келетін ет ... 42 кг. ... ... 32 кг. ғана ... ... ... астық пен
жүннің салық айналымынан бюджетке түспеген ақша 1,1 ... ... ... ... көшуде бастапқы капитал дәрежесі
төмен болды. Республикада адам ... ... ... ... ... қайта құра бастағанда, мамандардың тұжырымы ... ... ... 5-6 млн. адам болды, ал мұның өзі ... 1/3 ... ... ... ... байлық көздері алынып, ал
мұнда қоршаған ... ... ... ғана ... жүдеулік жер-жерде қоюлана түсті. ... ... ... да ... зиянды заттар тиісті мөлшерден
артып ... Ұзақ ... бойы ... – ақша қатынасын ... ... ... - ... ... ... қор
және товарлардың жеткіліктігіне қарамастан тапшылыққа, товар –ақша
тепе – ... ... ... бөле берудің тууына, ... ... әкеп ... ... қиындығы да, ... де, ... да осы ... болып отыр. Сондықтан Республика
ерекшеліктерін ескере отырып, нарыққа ... ... ... ... қалыптастырып орнықтыру соңғы ... ... ... де ... жағдайларға соқтырды.
1990 жылы желтоқсанның ... « ... КСР ... тұрақтандыру және нарыққа көшу» бағдарламасы ... ... ... ... ... ... экономиканы
нарыққа сәйкес ... ... ... – экономикалық
жағдайын тұрақтандыру, нарық тарапын ... ... ... қаралған.
«Дағдарыстарға қарсы және әлеуметтік – экономикалық қайта
құруды тереңдете ... ... ... ... ... бағдарламада 1992-1995 жж. алғашқы кезеңге мынадай міндеттер
қойылды:
- мемлекет ... ... ... ... ... тұтыну нарқын товарлармен қанықтыру;
- республиканың әлем ... ... -2005 жж. ... ... ... ... ... шикізат қана өндіруге ... ... ... толық механизмін ... ... ... ... және ... ... ... де
қалыптастыру;
- экономиканы монополизацияға соқтырмай, дұрыс бәсеке атаулыны
кеңінен қолдау ... ... ... ... шын
мәнінде еркіндік жасау;
- Жаңа технологияны игеріп ... жан – ... ... іс ... ... ... табағатты
ұтымды пайдалануды қамтамасыз ... ... және ... ... саласын кадрлармен
толықтыру.
Қазақстан экономикасының нарыққа көшуі экономикалық ... ... ... ... ... ... мұның
өзі көптеген тысқы және ішкі себептерге байланысты болып отыр.
Біріншіден, ... ... ... кірген
республикалармен және оның ... ... ... өндірістің құлдырауы. Ғалымдардың ... ... 60 %-ке ... КСРО – да бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Екіншіден, өнімдерді сату тығырыққа тірелді, ... ... де, ... да ақша ... ... ... ... кәсіпорындары өндірісті қысқартты, ... ақы ... ... тұра ... қаржыны несиеге алды, ... ... ... өзі ... өтей ... әкеліп соқты, ал
қарыз болса өсе берді.
Үшіншіден, ескермеген ... туды – олар ... ... ... ... емес ... ... меншігіне
көшуі. Ал мұның өзі мемлекеттік бюджеттің ... ... ... ... қайта құра бастаған алғашқы
кезеңде ТМД ... ... ... ... ... ашық ... қаржы – несие ... ... ... төлемінде, баға қоюда, лицензиялық ереже ... ... ... Осы ... ақша ... ... ... инфляцияның және тапшылықтың өсе беруі тұтыну
нарқындағы жағдайды қиындатып, халықтың ... ... ... ... ... ... ... өнімділігін әлсіретіп,
еңбекті пәтуәсіздікке айналдырды т.б[5].
Қазақстанның нарыққа ... өту үшін ... ... ... ... шешу қажет:
1. Экономикалық дербестікке қол жеткізу. Ол республиканың жерге деген
бірегей ... оның ... ... ішкі және ... әуе кеңістігі, өсімдік және жануарлар дүниесі, мәдени және
тарихи ... ... және ... ... ... өндірістік емес орындары экономикалық дербес ... ... ... ... ... ... жолымен мемлекеттік мүлік,
инвестиция комитеті, Қазақстан Республикасының қаржы министрлігі ... ... ... ... ... ... Банк жүйесін қайта құру «Республикада банк және банк ... ... ... екі ... банк ... ... ... ҚР ұлттық банкісі тұр, ... ... ... ұйымдасу құқық түрлеріне қарамастан банк
жүйесінің екінші ... ... ж. ... ... 170 ... банк жұмыс
істеді, оның үшеуі толық мемлекеттік.
« Эксимбанк» ірі ...... ... ... үкімет кепілдемесі бойынша үкімет бағдарламаларын орындауға
инвестициялық ... ...... үй ... ...... қаржы қорын бөледі және республика халқына ... ... үшін ... ... ... шетел банкілері Қазақстандға ... ... 1995 ж. ... өкіл ... саны 31 – ... ... 19 ... корреспондент есебін алуға құқық алды.
АҚШ, ... ... ... ... Швейцария және басқа
елдердің орталық және ... ... ... ... қатар халықаралық қаржы мекемелері мен және
халықаралық банкілермен ...... ... ... Әлем,
Европа, Азия, қайта құру және даму ... ... ... ... және ... ... ... реформалау және бюджет тап
шылығын ... ішкі ... 4-6 ... ... - бұл ... ... процесс түпкі тұтыну үшін. Алғашында бюджет тапшылығын ... ... ... ұлғайту және ... ... ... бұл ... ... ... ... жалтаруына және әлеуметтік өрісте дағдарысқа әкеп соқты.
Бюджетті құнсыздандырмайтын ... ... ... алдымен кепілді құқық негізінде ішкі және ... ... ... ... ... ... ... біздің
табиғи қорымыздың орасан ... және ... ... ... сенімді қатынастарға негізделінеді.
Ұзақ мерзімге несие берген кезде ... ... ... ... ... және ... ...
экономикалық дәлелі анықталынады, онда мына ... ... ... іске ... мақсатқа сәйкестігін анықтау
үшін аудандарының және ... ... ... ... және ... ... Қаржы көздерін дәлелдеу және ... ... ... ... ... ету;
- Күрделі қаржының ... ... ... ... болжанған мөлшері, күрделі қаржының орнын толтыру
мерзімі және ... ... ... ... ... ... және банкроттық
жеткілікті ... ... ... ... ... ... құлдырауына және жұмыссыздыққа әкеп соқты. ... ... ... ... жүйе құру ... Осы ... қамту, әлеуметтік сақтану жүйесін дамыту және ... ... ... реформалау мәселелерін шешу қажет. Үкімет 1995 ж. ... ... ... ... ... ... салаларын
жекешелендіруге әкелуге ... ... ... ... ... - ... ... тұрмыс салаларын
кәсіпорын байланысынан жергілікті ... ... ... белгіленген.
ҚР экономикалық Министрлігі ... ... және ... ... қатысуымен жасалған «Әлеуметтік
салаларды кәсіпорындарынан бөліну Мемлекеттік ... ... ... ... ұсынды. Сонымен, Республиканың сыртқы
экономикалық әрекетінде әлем нарығына ... ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісімен келісілген және ... ... ... ... дамуының табиғи-тарихи процесі
нәтижесі.
Алғашқыда нарық деп адамдар ... мен ... ... ... Олар қалалық алаңдар болған: Лондон “чревосы”, Париж
“чревосы” және ... ... ... ... ... та ... және ... және оны экономистердің талдауы да тереңдейді және күрделене түседі.
Нарық көпжақты, оның ... ... ... ... ... да
экономикалық әдебиеттерде онығ көптеген анықтамалары бар.
Сатып алу және сату көзқарасы ... ... ... ... өндіруші мен тұтынушының өзара әрекетінің сферасы ... ... ... бойынша нарықты экономиканың іс-
әрекет етуінің қоғамдық формасы деп атайды.
Нарықтық қатысушы тұлғалар позициясы бойынша нарықты шаруашылық
тұлғаларының ... ... ... ... деп ... ... мынандай анықтама беруге болады:
Нарық-бұл ұдайы ... ... ... өндіріс, бөлу,
айырбас және тұтыну аясында сату және сатып алу арқылы жүзеге асырылатын
ұйымдық-экономикалық қатынастардың жүйесі.
Нарық ... ... ... ... ... ... бірақ
ол әрқашан және барлық жағдайда экономикалық жүйенің өзін-өзі реттеуі ... ... ете ... ... ... ... ... қоғамдық
институттарды құру, яғни, нарықтық экономиканың барлық тұлғаларының өзара
қарым-қатынасын реттейтін және шектейтін ережелердің ... ... ... ... ... институционалдық рәсімдеусіз.
Әдебиет тізімі
1. Әубәкіров Я. Экономикалық теория ... ...... ... ... Я., Байжұмаев Б.Б., Жақыпов Ф.Н., ... ... ... Оқу құралы – Алматы. Қазақ университеті, 1999.
3. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е., ... Ү.С. ... ... / оқу ... / , ... ... баспа кабинеті, 1994.
4. Мәуленов С.С., ... С.Қ., ... Е.Қ. ... Оқу ...... ... 2003.
5. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы. – ... ... ... Курс ... ... ... - / под ред. ... Чепурина
М.Н., Кисилевой Е.А./ , издание – Киров: «АСА» ,2002.
7. Рыночная экономика : ... в 3т. М., ... ... ... ... / ... №4 -20037
9. Шеденов Ө.Қ., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И., ... ...... ... ... ... . /Под ... Н.И. Базылева / , Минск, 2001.
Қосымша 1.
Нарықтың инфрақұрылымының негізгі элементтері
|Нарықтың инфрақұрылымы ... ... ... |
|Биржалар және брокерлік кеңселер |Бизнестің коммерциялық орталықтары |
|банктер ... және ... ... ... және |Жарнама-ақпараттық қызмет ... | ... ... және ... ... ... тоңазытқыш, ... ... ... ауыл |
| ... ... ... ... салық инспекциясы |Сауда үйлері ... ... ... жасайтын |Маркетингтік зерттеу орталықтары |
|инспекция | ... ... ... ... ... ... ... ... |Кадрларды даярлау орталықтары ... ... ... ... мен стандарттарға бақылау |өндірушілердің әр түрлі ... ... ... ... ... ... қоғамдары |Және басқалары |

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтың өмір сүру деңгейін көтерудің әлеуметтік-экономикалық аспектілері27 бет
Нарықты экономиканың қажеттілігі, мәні және қазақстандағы оған өту жолдары28 бет
Нарықтың экономикада қажеттігі, мәні, өту жолдары28 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Аграрлық саясат9 бет
Ай4 бет
Банк қызметіндегі маркетинг75 бет
Банкралық несие29 бет
Бензин8 бет
Бизнес жоспардың анықтамасы, мақсаттары мен тапсырмалары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь