Тіл және қоғам

Кіріспе Тіл және қоғам
1. Негізгі бөлім
2. Жазу таңбаларының даму жолы. Жазудың шығуы жэне оның дамуы.
3. 40.қа дейінгі таңба санының өзі жеткілікті болады. Әріп жазуындағы
4. Түрік халықтарының таңбасы . руникалық
жазу
5. Араб әліпбиіне негізделген А.Байтұрсыновтың төте жазуы
Тіл - қоғамдық құбылыс. Сондықтан оның тарихы мен дамуы қоғамның тарихы мен дамуына байланысты болады. Яғни, қоғамсыз тіл болмайды, тілсіз қоғам болмайды.
Адам баласы қоғамы пайда болғаннан бері тіл қоғамға қатынас құралы ретінде қызмет етіп, оның дамуымен бірге дамып келеді. Қоғам жэне оның дамуы тілдің дамуына эсер етпей тұра алмайды.
Тілдің қоғамдық мәні жайында алғашқы болжам ежелгі заман ойшылдарынан басталса да, Т.Қордабаев пен Ғ.Қалиев еңбегінде « тіл мен қоғам байланысын арнаулы проблема етіп көтеру XIX ғасырдан ғана басталады » (1-40 бет.) деп көрсетеді. Содан бері ұзақ уақыт ішінде тілдің табиғаты мен мэні, тіл тарихы мәселелерімен айналысқан ғалымдар тілдің дамуы және қоғаммен қарым-қатынасы жайында да өз көзқарастарын білдірді. Мысалы, Н.Я.Марр тілдің дамуы туралы мәселеде «сатылық даму теориясын » ұсынды. Тілді қондырмалық құбылыстардың қатарына жатқызған Н.Я.Марр тіл дамуының әр түрлі сатысы бар жэне ол сатылардың эрқайсысы белгілі бір қоғамдық формацияға сай келеді деп есептеді. Н.Я.Маррдың бұл теориясын қате көзқарас деген К.Аханов: «Ол тілдің ескі сападан жаңа сапаға көшуі кенет қопарылыстар арқылы болады дейтін мүлдем қате көзқараста болды.Н.Я.Марр лингвистикалық заңдарды социологиялық заңдармен ауыстырған болатын. Өз сөзімен айтқанда, ол «семантикада ғана емес, морфологияда да салмақты тілдік құбылыстардың элеуметтік-экономикалық факторларға байланысты екендігіне аудара отырып, тіл дамуының ішкі заңдарының маңызын төмендетуді» көздеді»(2-449 бет.) деген.
Тілді биологиялық қүбылыстың қатарына жатқызған неміс лингвисі Август Шлейхер, тілдің дамуының өсімдік пен хайуанаттардың өсіп дамуынан айырмашылығы жоқ деп есептейді. К.Аханов неміс лингвисінің көзқарасы жайында былай дейді: « Шлейхердің пікірінше, тіл организм сияқты туады, өседі, қартаяды, ақырында өледі. Сонымен, ол тіл мен тірі организм арасына тепе-теңдік белгісін қояды. Тіл - биологиялық қүбылыс емес, қоғамдық құбылыс. Осындай болғандықтан бұл екеуінің даму жолдары жэне сипаты мен мазмұны мүлдем басқаша болады. Қоғамдық құбылыс ретіндегі тірі организмнің туып және жетіліп өсуінің өзіне тән заңдылықтары бар. Демек, бұл екеуінің бірдей деп есептеудің ешбір негізі жоқ» (2-450 бет).
Тіл мен қоғам арасында болатын қарым-қатынас - өте күрделі, көп қабатты, кең салалы проблема. Бұл проблеманың қарауына Т.Қордабаев пен Ғ.Қалиев еңбегінде басты тараулар қатарына мыналарды жатқызады: тілдің табиғаты мен әлеуметтік мәні, оның шығу, даму тарихының адам қоғамы тарихымен бірлігі, тілдің адамдардың этникалық бірліктерімен, қоғамдық формациямен байланыстылығы, тіл қызметінің салалары, олардың әлеуметтік сыры, қоғамның тілге, тілдің қоғамға тигізетін әсерлері, тілдщ қоғам мәдениетімен, ғылыми-техникалық прогреспен қарым -қатынасы, олардың тілдегі көріністері, тілдер араларында болатын қарым-қатынастар, халықаралық қарым-қатынастағы тілдік бөгет, одан құтылудың жолдары, т.б. Тіл мен қоғамның байланысы өте тығыз екендігі сөзсіз. Жазудың қоғамдағы роліне тіл негіз болады. Тілдің даму нәтижесінде жазу пайда болған. Тіл қоғамға қалай қызмет етсе, жазу да солай қызмет етеді.
        
        Кіріспе Тіл және қоғам
Тіл - қоғамдық құбылыс. Сондықтан оның тарихы мен дамуы қоғамның
тарихы мен ... ... ... ... ... тіл ... тілсіз
қоғам болмайды.
Адам баласы қоғамы пайда болғаннан бері тіл қоғамға қатынас құралы
ретінде қызмет ... оның ... ... ... ... ... жэне оның
дамуы тілдің дамуына эсер етпей тұра ... ... мәні ... ... ... ... ... ойшылдарынан
басталса да, Т.Қордабаев пен Ғ.Қалиев еңбегінде « тіл мен ... ... ... етіп ... XIX ... ғана ... » (1-40 бет.) ... Содан бері ұзақ уақыт ішінде тілдің ... мен ... ... ... ... ғалымдар тілдің дамуы және қоғаммен қарым-
қатынасы жайында да өз көзқарастарын білдірді. Мысалы, Н.Я.Марр ... ... ... ... даму теориясын » ұсынды. Тілді қондырмалық
құбылыстардың қатарына жатқызған Н.Я.Марр тіл ... әр ... ... ... ол сатылардың эрқайсысы белгілі бір қоғамдық формацияға сай ... ... ... бұл ... қате көзқарас деген К.Аханов: «Ол
тілдің ескі сападан жаңа сапаға көшуі ... ... ... ... ... қате көзқараста болды.Н.Я.Марр лингвистикалық заңдарды
социологиялық заңдармен ауыстырған ... Өз ... ... ... ғана ... ... да салмақты тілдік құбылыстардың
элеуметтік-экономикалық факторларға байланысты екендігіне аудара отырып,
тіл ... ішкі ... ... ... ... ... ... қүбылыстың қатарына жатқызған неміс лингвисі Август
Шлейхер, тілдің ... ... пен ... өсіп ... жоқ деп ... ... ... лингвисінің көзқарасы
жайында былай дейді: « ... ... тіл ... сияқты туады,
өседі, қартаяды, ақырында өледі. Сонымен, ол тіл мен тірі ... ... ... ... Тіл - ... ... емес, қоғамдық
құбылыс. Осындай болғандықтан бұл екеуінің даму жолдары жэне ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі тірі организмнің
туып және жетіліп өсуінің өзіне тән заңдылықтары бар. Демек, бұл екеуінің
бірдей деп есептеудің ешбір ... жоқ» (2-450 ... мен ... ... ... ... - өте күрделі, көп
қабатты, кең салалы проблема. Бұл проблеманың қарауына ... ... ... ... тараулар қатарына мыналарды жатқызады: тілдің
табиғаты мен әлеуметтік мәні, оның ... даму ... адам ... ... ... ... ... бірліктерімен, қоғамдық
формациямен байланыстылығы, тіл қызметінің салалары, олардың әлеуметтік
сыры, қоғамның тілге, ... ... ... әсерлері, тілдщ қоғам
мәдениетімен, ғылыми-техникалық прогреспен қарым -қатынасы, олардың тілдегі
көріністері, тілдер араларында болатын қарым-қатынастар, халықаралық қарым-
қатынастағы ... ... одан ... ... т.б. Тіл мен ... өте тығыз екендігі сөзсіз. Жазудың қоғамдағы роліне тіл ... ... даму ... жазу ... болған. Тіл қоғамға қалай қызмет
етсе, жазу да солай қызмет ... ... ... даму ... ... ... жэне оның дамуы.
Жазудың тарихы бойынша эріп пен таңбалау тілдегі сөздер ... ... ... Жазу өте ерте заманда жасалып, мыңдаған жылдар бойы
өзгеріп дамып келді. Жазудың мыңдаған жыл бойына ... ... ... ... де ... ... ... таңбалардың жиынтығынан құралады. Ол таңбалар бүтіндей
сөзді, не буынды немесе дыбысты белгілейді. ... ... ... ... ... мағынасы болады. Жазу жүйесіндегі таңбалардың не
бүтіндей хабарды, не жеке ... не ... не ... ... ... ... ... бөлініп қарастырылады: 1)пиктографиялық жазу, 2)
идеографиялық жазу,3) буын жазуы, 4) әріптік немесе дыбыстық жазу.
1. ... ... Бұл - ... ең ... жазу - ... ... жазу. Сондықтан оны кейде
сурет жазуы деп те атайды. Пиктографиялық жазудың таңбалары
(суреттері) ... деп ... ... ... эр ... ... жиынтығынан құралған. дрбір сурет
өздігінен бүтіндей хабарды білдіре алады. Ол хабар графикалық жағынан
жеке сөздерге ... ... орай ... тілдік
формаларды емес, оның мазмүнын бейнелейді. Осылай болғандықтан
пиктограммалардың мағынасын әр түрлі тілдерде ... ... ... болған.
Алғашында өнер мен жазу бір - бірінен ... ... ... ... - синкретикалық жазу шығу тегі жағынан ең алғашқы көне
өнерге, сурет өнеріне барып тіреледі. Пиктографиялық жазудың ... ... ... ең ... сурет өнерінде әр түрлі суреттерді бейнелеу
қызметінен бірдеме жайында хабарлау ... ... ... ... ... жазу ең ... ... жазудың таңбалары
пиктограммаларға айналу ... ... ... өзі өте көне ... ... ... суретті -синкретикалық жазу ең алғаш рет
неолит дэуірінде пайда болды деп есептейді.
Пикторафиялық жазуды аң аулайтын жэне ... ... ... ... ... ... жазу ... тілдерге қарағанда
полисинкретикалық тілдерге бір ... ... ... Бұл ... ... ойды ... ... жеткізуге мүмкіндігі болмады.
Пиктографиялық жазуға таңба ретінде адамның, қайықтың, малдың, ... ... ... ... ... ... ... Пиктографиялық
жазудың біртіндеп даму барысында идеографиялық жазу пайда болды.
Идеографиялық ... ... ... деп ... ... көшу өте баяу ... және пиктограммадан пайда
болған идеограммалардың алғашында айырмашылығы да ... ... даму ... ... пиктограммалардан біртіндеп алшақтап,
ақырында олар белгіленетін заттың сыртқы формасына дәлме-дәл негізделуден
қалып, шартты ... ... ... ... ... ең ... айырмашылығы таңбалардың формасында емес, олардың
мағынасында. Идеографиялық ... не жеке ... ... оның ... бөлшегін
белгілейді.
Идеографиялық жазудың үлгілерін өте ертедегі ... ... мен ... ... болады . Қытай жазуының идеографиялық жүйесі осыдан төрт
мың жыл ... ... ... Қытайдың жазу жүйесі әрбір таңбаның
дыбыстық тілдегі ... бір ... ... ... соған телуіне негізделген.
Қытай жазуындағы таңбалар біртіндеп өзгеріп, жетіліп, белгілейтін заттар
мен құбылыстардың шартты таңбаларына ... ... ... таңбалар цифрлар тәрізді. Олар сөздің
дыбысталуын емес, мағынасын білдіреді. Сондықтан қытай тілінде омонимдер әр
түрлі ... ... ... ... дыбысталуы мен
морфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... сандардың таңбаларынан да көруге болады. Мысалы, цифрды
алатын болсақ ол әр тілде әр ... ... ... ... ... Осы ... ... мен идеографиялық жазуға да тән
нәрсе.
Пиктографиялық жазуға қарағанда, идеографиялық жазудағы идеограммалар
өзінің мағыналары арқылы ... ... ... ... ... ... білдірумен бірге, оның бөлшектері - сөздерді, сөздердің
синтаксистік орын тәртібін, кейбір жағдайда сөйлеудің фонетикалық жағынан
да ... бере ... ... ... ... пиктографияны
синкретикалық жазу немесе суретті - ... жазу деп, ал ... ... ... орай ... ... деп атаудың
қажеттілігі айтылып жүр» деп, логограммаларды сөздерді белгілейтін таңбалар
ретінде екі түрге ... ... ... ... ... ... ... қайсыбіреулері сөздердің фонетикалық жағымен тікелей
байланыстылығын көрсетеді. К.Аханов бұл ... ... ... ... ... бірнеше сионимдарді белгілеу
үшін қолданылса, екінші түрі бірнеше омонимдерді ... үшін ... деп ... ... ... ... жазудың жетіле түскен түрі —— морфема -логографиялық жазу.
Бұл ... ... ... сөзді емес, күрделі сөздің құрамына енетін
жеке морфемаларды белгілейді. Осыған орай морфемаларды белгілейтін таңбалар
морфемограммалар деп аталады.
Қазіргі ... ... ... - ... жазу болып саналады.
Қазіргі қытай тіліндегі көп буынды сөздердің көпшілігі алғашқы бір буынды
сөздердің бірігуінен ... ... бір ... ... көп буынды сөздердің
түбір морфемаларына айналып кеткен. Осыған орай ... бір ... ... ... кейіннен көп буынды сөздердің құрамына
енген түбір морфемаларды белгілейтін болған.
Логографиялық жазудағы ... ... ... бейнелеу
сипатынан біртіндеп алшақтайды да, олардың графикалық формасы
қарапайым түрге келе бастайды.
Логогрфиялық жазудың ... ... ... ... ... ... логографиялық жазудың өте-мөте
күрделілігі жэне логограммар арқылы грамматикалық ... ... ... ... даму ... буын жазуы пайда болады. Жазудың буын
жүйесінде таңба ... ... ... буын ... шығу тегі ... ... ... жағынан бірнеше ... ... ... мағынасы жағынан буын жазуын негізгі үш түрге бөліп
қарауға болады.
Мұның бірінші түріне ассиро-вавилон, элам, ... сына ... ... ... ... ... жазуы жатады.
Буын жазуның екінші түріне крит-микен буын жазуы, кипр, эфиопия және
жапон буын ... ... ... бүл ... таңбалар тек дара
дауыстыларды және дауыссыздардың тіркесі мен ... бір ... ... ... үшінші түріне үнді жазуының эртүрлі жүйелері енеді. ... ... ... ... ... ... ... дауыстыларды
жэне дауыссыз бен дауыстының қосындысын белгілейді.
Жазудың буын жүйесін шығу тегі жағынан К.Аханов 3 топқа ... ... ... даму барысында жасалған крит, майя, кипр
буын жазулары.
2. Эфиопия, үнді буын ... ... буын ... мен ... дыбыстық жазу жүйесі.
Логографиялық жазуға қарағанда буын жазуы оқыту ісі үшін де,
қолдану үшін де ... ... буын ... ... саны ... ... жазу жүйесінде мыңдаған ... ... буын ... ... саны отыз бес ... қырықтан
бастап екі жүзге дейін жетеді. Буын жазуы тілді, эсіресе, оның ... ... ... ... Буын жазуы сөздің грамматикалық формаларын
да бере алады.
Буын таңбаларының ең алғашында қалыптасуы бір буынды ... ... ... негізінде пайда болғанын айтады ... ... о ... ... ... ... фонетикалық
логограммаларға айналған да, кейінде көп буынды сөздердің олармен ... ... ... ... ... жиі
қолданыла келіп, ол таңбалар дербес сөздердің таңбасы емес, буынның таңбасы
ретінде ... ... буын ... ... заманымызға дейінгі үш мың ... ... ... ... бір ... ... таңбалаған логограммалардан
пайда болған.
Шумер жазуындағы ... ... мен ... кісі аттарын, әсіресе, шет елдік кісі аттарын немесе жаулап
алынған қалалардың аттарын таңбалауға икемсіз болды. ... ... ... ... да буын ... ... ... &зінің грамматикалық
құрылысы жағынан шумер тілі агглютенативті принцип бойынша жалғанған. Ондай
аффикстерді логограммалар арқылы ... қиын ... олар ... ... Шумер жазуының буын жазуына көшуіне тағы бір
мынадай қолайлы жағдай болды: шумер тілінде бір буынды ... көп ... ... ... ... 2) ... бен дауыстыдан, 3) дауысты мен
дауыссыздан, 4) дауыссыз бен дауысты және дауыссыздан қүралған. Осындай бір
буынды сөздерді белгілеген логограммалардың буын таңбаларына ... ... буын ... ... мен вавилондықтар қабылдайды. Бүл жазу
әламиттер мен хеттерге және урарттарға да ... Крит буын ... ... ... буын ... ... ... Ал кипр
жазуы осы аталған крит жазуынан пайда болған. Кипр жазуының бізге белгілі
55 таңбасы бар. Оның ... ... ... ... таңбалайды да,
қалған елуі дауыссыз бен дауыстының тіркесін таңбалайды.
Тарихи жағынан мұнан кейін пайда болған буын жүйелі ... бір жазу ... ... кхарошти жазуларымен осылардың негізінде жасалған басқа
жазулар және әфиопия ... Бұл ... ... ... ... - дыбыстық жазудың вокалдануының негізінде жасалған. Брахми
жазуы Индияның ... ... ... ... ... ... ... кең тараған жазу болды.ррахми алфавитінде жеке-дара дауыстыны
белгілейтін 4 таңба, буынды белгілейтін 31 ... және ... деп ... ... ... ... ... жоғарыда аталған екі түрінен кейініректе пайда болған
үшінші бір түрі - ... кано деп ... буын ... ... мен ... деп ... лигатуралы-дыбыстық жазуы. Жапон жазуында сөздің түбірі
қытай иероглифтерімен ... де, ... мен ... көмекші сөздер
буын таңбаларымен белгіленеді. Әріп (дыбыс) жазуы. Әріп жазуы буын ... ... ... ... Таза күйінде консонантты-дыбыстық жазу II мың
жылдықтың екінші жартысында пайда болған .
Әріп жазуының пайда болуының дүниежүзілік мәдениеттің ... үшін ... ... Жазу ... ... әріп жазуы - ең қолайлы жазу. Әр
түрлі тілдерде буын саны мен ... ... ... саны ... аз.
Осыған орай дыбыстарды таңбалау үшін, әдетте, 20-дан,
40-қа дейінгі таңба ... өзі ... ... Әріп ... мұндай шағын мөлшері жазуды меңгеруді, сауаттылыққа үйретуді
жеңілдетеді. Әріп ... - ... ғана ... сонымен бірге олардың
дыбыстық жағы мен грамматикалық формарларын да дәлме -дәл белгілеу үшін өте
қолайлы жазу.
Ертедегі әріп ... ... - ... жазу ... ... ... ... дыбыстарды ғана белгілейтін болған. Жазудың бұл жүйесі
дауыстыларға ... ... ... мен мәні ... ... ... қалыптасқан. Мысалы, семит тілдерінде сөздің түбірі ... ... ... ... ... қабаттасқанда, ол
дауыстылар түрлене отырып туынды сөздің әр түрлі грамматикалық ... ... ... рет египет жазуында пайда ... ... ... ... ... ... ортақ жақтары болған. Мысалы,
египет тілінде дауыстылардан дауыссыздардың мәні басым. Бұл тілде ... ... ... ... ... таза дыбыстық жазу болмаған.
Бұл жазу қоспа жазу түрінде болды да, онда идеографиялық логограммалар мен
фонетикалық ... екі ... үш ... ... ... ... қабаттаса қолданылған.
Зерттеушілер ең алғашқы таза дыбыстық жазу мен финики ... ... ... ... ... ... финики жазуының ескерткіштері біздің
заманымызға дейінгі Х-ХІ ғасырларда пайда болған.
Финики жазуында 22 таңба бар. Олардың әрқайсысы жеке дыбысты ... ... ... барлығы да дауыссыздар мен жартылай
дауыстыларды белгілегенде дауыстылар ... ... ... ... ... алфавитіндегі әрбір әріптің өзінің аты бар ... ... аты ... әріп ... ... ... ... келеді.
Финики әріптерінің аты әріптің дыбыстық мағынасымен ғана ... ... оның ... ... де ... болған.
Ертедегі консонантты - дыбыстық жазудың қатарына финики жазуымен бірге
протохонаан, протосинай, угарит жазулары ... ... ... ... ... аралында оңтүстік семит жазу жүйелері болған. Батыс семит әріп
жазуларының ішінен үшеуі (угарит, протохйнаан, ... ... ... Ал ... ... ... әріпті-дыбыстық жазу жүйелерінің
жасалуына негіз болған.
Логографиялық жазу мен буын жүйелі жазуға қарағанда, әріп ... бір ... елге ... ... болды. Әріп жазуының өте-мөте қарапайымдылығы,
әртүрлі тілдерге жанасымдылығы, халықтардың арасындағы сауда қатынасы ... ... және т.б. ... дамуы - осының бәрі әріп жазуының
дүние жүзіне кең
таралуына ... ... ... ... ... ... ... басқалардан әріп жазуын қабылдай отырып, оның ... ... ... ... ... икемдеп өзгерткен.
Әріп жазуының таралуы біздің заманымызға дейінгі I мың жылдықтың алғашқы
ғасырларынан ... Әріп ... ... екі ... ... ... финики жазуының негізінде пайда болған арамей ... ... әріц жазу ... ... таралады. Шығыстағы әріп жазуы
жүйелернің көпшілігінде белгілі дәрежеде ... ... ... батыста грек жазуынан бастап, барлық жазулар воколданған -
дыбыстық жолмен ... ... ... финики жазуынан айырмашылығы болмаған. Кейіннен
арамейліктер жазуға кейбір өзгерістер енгізеді, жеке әріптердің таңбаларын
оңайлатады. ... ... ... ... ... - ... ассириялықтар,
вавилондықтар және басқалар қабылдай бастайды. Арамей жазуы ... ... ... ... ... жазу жүйелерінің біріне айналады.
Арамей тілі мен ... ... ... ІІІ-IV ғасырларында
арамейліктердің оңтүстіктен қоныс аударған арабтармен ассимиляциялануының
нәтижесінде жойылып кетеді.
Арамей жазуынан тараған ... төрт ... ... бар. Олар ... ... иран ... ... жазуы және араб жазуы. Осы бүтақтардың
әрқайсысынан бірнеше жазулар жасалып дамыған.
Семит тілдерінің бірі - араб ... ... ... ... Олар ... консонантты негізін қүрайды. Араб алфавиті дауыссыздар
мен жартылай дауысты әріптерден ... ... ең ... ... ... емес, шамамен белгіленген . Кейіннен араб ... ... үшін ... үстінен немесе астынан қойылатын
таңбалар пайда болады. Араб жазуындағы әріптер жеке- дара тұрғандағы қалпы,
сөз басында ... ... сөз ... мен сөз аяғында келуіне қарай төрт
түрлі графикалық формаға ие болады. Араб жазуы қүрылысы жағынан ... ... ... ... ... ... ... тілдері үшін
қолайлы болғанмен басқа тілдер үшін жанасымды бола алмады. Араб жазуы түркі
тілдерінде сөйлейтін халықтарға ертеректе тараған болатын. Араб ... ... ... ... да, ... сипатына да сай келмеді.
Сондықтан оны түркі тілдерінде сөйлейтін халықтар өз ... ... ... ... ... әріптер мен диакритикалық
белгілер енгізді. Алайда араб жазуының консонантты сипаты, ... ... ... тілдері үшін жат, қолайсыз екендігін ... ... ... Кеңес Одағындағы халықтар латын алфавитін,
кейінірек орыс ... ... ... мен ... араб ... ... ... Араб жазуы араб елдерінен басқа, Иранда, Ауғанстанда,
Пакистанда, Малайзияда т.б. қолданылады.
Әріп жазуына, әсіресе гректер үлкен өзгерістер енгізіп, оның ... ... Олар ... ғана ... ... ... ... дыбыстарды да
таңбалау үшін арнаулы әріптерді енгізді. Грек ... ... ... ... К.Ахановтың мынандай дәлелдері бар:
1) Финикий жазуы сияқты, грек жазуы да әріп жазуы болды;
2) Өзінің дыбыстық мағынасы және ... ... ... ... ... ... әріптеріне сәйкес келеді;
3) Грек әріптерінің аттары да финикий алфавитіндегі әріптердің аттарына
өте ұқсас; бұлар - ... ... ... ... ... тіліндегі атаулары; ал грек алфавитіндегі әріп аттарының грек
тілімен ешқандай ... ... ... ... мен ертедегі грек жазба нұсқаларындағы жазудың
бағыты да бірдей болған. Грек жазуының бағыты кейіннен өзгерген.
Грек алфавитінің ... деп ... ... 24 әріп ... ... ... 22 әріп болған. Гректер финикий әріптерінің
графикалық формасына ... ... ... ... ... атауын негізінен сақтай отырып, гректер олардың атының соңына а
дыбысын жалғастырған.
Грек жазуынан барлық европа алфавиттері жасалып ... ... ... ... ... ... копт және латын алфавиттері ... ... ... батыс европа халықтарының алфавиттері таралып дамыды.
Грек алфавитіне қарағанда классикалық латын алфавитінің құрамы ... Грек ... ... ... латын алфавитіне енбеді;
кейбіреулері дыбыстық мағынасын өзгертіп ... ... ... ... ... енгенде, мағынасын сақтап, формасын өзгертті. Көне дәуірдегі
грек жазуы мен латын жазуында ... бас ... және кіші ... ... да, бас ... ... ғана ... Кіші әріп таңбалары
орта ғасыр дәуірінде ғана жасалған.
Түрік халықтарының таңбасы - руникалық
жазу
Тарихи заманның деректеріне жіті көз ... өзге ... ... ... да жазу ... ... басталатынын, жазудың алуан түрлерін
басынан кешкендігін көреміз. Алфавиттік жазудың ... болу ... ... өте ... де ... жұмбақтарға толы. Өйткені алфавиттік жазу -
дүние жүзі мәдениетінің қол жеткен орасан зор табысы ... бұл ... ... ... да өзіндік үлес қосып, келер ұрпаққа мирас
еткен. Алғашқы әріп жазуының бір тармағы - ... көне ... ... ... ... мен Орта Азия ... ертедегі тайпалар
өмірін бейнелейтін, тасқа қашап жазған мұндай жазулар жиі кездеседі. Бүл
сияқты тасарға ... ... ... ... адам ... ... ... желекті найза үстау, жыртқыштан қорғану, ертедегі адамдардың
киелі түсініктері, ғүрыптары мен би алуандас көріністері аң ... ... ... ... ... ... болып табылады. Тіл білімінің
терминімен айтсақ - бұл ертедегі сурет жазуы немесе ... ... ... ... ... сол ... қатып қалмайтынын ойға алсақ,
ертедегі сурет жазуы да сол пайда болған күйінде ... ... жоқ, ... ... ... өрістей түсті. Осы жазудың негізінде ... ... ... ... ... жазу ... болды. Әр
қилы сурет, белгі, таңбамен келген идеографиялық жазудағы ой мен ... шешу дәл ... оңай ... оның сол ... ... ... ... адамдардың өмір тіршілігінің дамуына ... ... жазу ... ... ... ұзақ ... оның ... көрініс
нүсқалары келе-келе қазақтың рулық ен-таңбаларына да ... ... ... ... ... ... кеткендігін де байқай аламыз.
Алтай мен Тарбағатай жоталары, Сарыарқаның дарқан өңірі мен ... ... ... ... ... ... жазулар үлгілері бар.
Түбегейлеп келгенде түркі ... ... ... кең ... ... түркі тайпаларының «руникалық» ... ... ... да ... ... ... етіп, әсерін тигізді.
Атақты орыс ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Монғолиядағы Орхон өзенінің
қүйылысынан ерекше ... төрт ... ... үш ... екі ... Бұл ескертіштердің төрт қырына қашалған жазу таңбалары түп-нұсқа
жағынан осыдан әлдеқайда бүрын, XVI ғасырдан бастап ... ... ... ... ... сыры ... болып келген таңба алуандас жазуларға
ұқсас болып шықты. Ал осы екі ескерткіштерінің төртінші қырына ... ... ... оқып ... ескерткіштің біреуі 732 жылы түркі ханының ... ... ... В.В. ... жетекшілігімен бүл қүпия жазуды зерттеу
бағытындағы ... ... ... ... ... Осы бір ... фин ... да жүмбақ жазудың сырын ашу
үшін зерттеулер жүргіз\ді. ... ... ... ... ... мен Монғолиядағы ескерткіш нұсқалары жинақталып, жарияланған
атластары жарық көрді. Мұнда жазу ... ... рет ... жерлердегі
өзен аттарымен аталатын (орхон-енисей ... көне ... ... ... ... суреті көрсетілді. Бұл жазулар сыртқы нүқалық
көрінісі жағынан Скандинавия руналарына, демек «құпия» таңбаларына біршама
ұқсас ... ... ... ... ... деп ... ... жұмбақ жазуларды шешуге бағытталған орыс ғалымдарының
зерттеулеріне көз сала ... дат ... ... Вильгельм Томсен оны
шешудің кілті жөніндегі өзінің қисындары мен жорамалын 1893 ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерін және замандас ... ... ... ... салып, ұзақ ізденудің нәтижесінде 1894 жылдың қаңтарында көне
түркі тілінде жазылған Күлтегін ескерткіштеріндегі руникалық жазудың тұңғыш
аудармасын ... ... Я.М. ... тапқан жоғарыдағы екі ескерткіштің
біреуі — Білге қағанға (735 жылы), екіншісі оның інісі ... ... ... ... ... ... ... Ғылым саласында ашылған бұл
жаңалық-тіл білімінің тарихи-салыстырмалы бағытын белгілеп, тюркология
ғылымын ... ... ... ... ... Осыдан бастап тюркология
ғылымының негізі қаланып, оның өріс алуында жаңа ... ... ... XIX ... ... жылдарынан күні кешеге дейін руникалық
жазуы бар басқа да тастар сол Монғолиядағы ... ... ... Орта ... ... өзенінің алқабында т.б. жерлерде табылды.
Тастағы руникалық жазулардан ... жері де ... ... өз
бойына ата-бабадан ескерткіш етіп небір сырларды бүге ... Рас, отыз ... ... республикамыздың аймағында үштасатын бүл жазу жоқтың қасы деп
есептелінігц тек қана айнадағы және Чағар-Моғол жартасындағы ... ... ... 1964 жылы ... ... Іле ... ... Кетпен тау
жотасының теріскей баурайында тасқа қашалған таңбалар, ... ... ... ... бейнелерімен қатар руникалық жазу нүсқаларын ... ... ... ... ... Жамбыл облысының Талас өзені
бойынан тасқа ойылған руникалық үш жазу ... Ал, ... ... ... іргелес Қырғызстан жерінен табылды.
Көне түркі тіліндегі руникалық жазулар тек ... ... ол үй ... түрлі бұйымдарға ойылып жазылғындығы да
айқындала түсті. Саз балшықтан жасалған руникалық жазулар Ферғанада
және Дон ... ... ... ... мен ... ескі ... қазғанда, археологтар алтын, күміс табақтар мен ... және ... ... ... ... ... тапты.
1799жылы Венгриядан алтын бүйымдар қоймасы табылып, жүртшылық оны ... деп атап ... ... бір ... сол - бүл алтын бұйымдарға
ойылған жазулар Талас, Енисей бойынан табылған руникалық жазулармен бір
тектес, соларға үйлес. Профессор ... бүл ... ... оқып ... ... X ғасырдағы түркі тайпаларының бірі - қазіргі ... ... ... ... деп саналатын печенег тайпасына
жатқызды.
Кең тараған руникалық жазудың Шығыс Түркістің шамандық, манихейлік,
буддалық дін және заң ... VIII - IX ... ... ... XX ... бас кезінде үйымдастырылған археологиялық
әкспедициялар айқындады, ал Алатаудың оңтүстік өңіріндегі Талас ... ... ... ... ... жазу ... ... алқапқа барлау жасап, көз салсақ,
ол Моңғолия мен Сібірден бері қарай басталып, ... ... ... ... ... аймақтың әр жерінен ұшырасып қалып отырады.
Мүндай бір аудандас жазу ескерткіштернің қүлашын осыншама кең жаюы
ғылым үшін ... ... ... Бүл осы жазуды түтынған көне түркі
тайпалары мен тайпалық одақтар XI ғасырдан бері ... ... ... ... ... ... құрамына кіргендігінің айғағы. Осы
ескерткіш тілі сол ... мен ... ... ... көне ... ... ... анықтауда, түркі
тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің тарихи грамматикасын жасауда дәйекті
негіз болады.
Түркі тайпаларының тұңғыш әріптік жазуы ... ... ... тегі әлі ... ... ... жұмбақ. 1893 жылы осы жазудың кілтін
тапқан профессор В.Томсен көне ... ... ... ... ... әріптік жазуының әсерімен шықты ... ... ... ... ... осы ... қосылады. Ал екінші бір ғалымдар
(Н.Аристов,А.Дж.Әмре, И.А.Батманов) бүл ешбір бөгде алфавиттің ... ... ... ... ... ... ... төл жазу деп санайды.
Академик Ю.Клапроттың бір жарым ғасыр ... ... ... көне ... финикий) жазуымен негіздес деген пікірін айтқан. Осы пікірлерге
байланысты көне түркі жазуы, көне ... ... V ... ... ... ... дұрыс па? Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... руникалық жазудың Щығыс Түркістаннан УІІІ-ІХ ғасырда
қағазға жазылған нүсқаларын XX ғасыр ... ... ... ... ... Алатаудың оңтүстік өңіріндегі Талас
алқабынан ағаш таяқшаға ойып жазылған нұсқасы ... көне ... ... ... 35 әріп бар. ... тыс төрт
арнайы таңбасы кейбір ... ... беру ... (лт, нт, нч, рт). ... ... ... ... қарай оқылады.
Бұл алфавит қалыптасқан графикалық жүйе болып табылады және көне ... ... ... негізінен үйлес келеді. Сегіз дауысты ... мен ә, ы мен і,о мен у, ө мен ү) төрт қана ... ... он ... ... отыз бір ... ... Он бір дауыссыз фонема (б, ғ-
г, д, й, қ-к, л, н, р, с, т, ш.) ... ... ... варианттары
таңбасымен ажыртылады. Бірақ, кейде ... әріп жуан әріп ... ... тыс бес ... (з, м, ң, п, ч) дара ... ғана
белгіленеді.
Түркі руникалық жазуы арғы ата-бабаларымыздың 1500 жыл бойы қолданған
төл жазуы екендігі ешқашан күмән ... Бұл ... ... ... ... ... қолымыздағы деректер айқындап, көзімізді толық
жеткізе ... ... ... ... төте ... ... ертеден жайлаған неше алуан ру-тайпалардың пайдаланған
жазуын қадағалап қарасақ, ... ... ... ... ... иек ... Ол кездегі қазақ халқына тікелей қатысы бар ... ... ... ... Ал VIII ... бері қарай Орта Азия
мен Қазақстан халықтары араб жазуын пайдаланған. Алайда бұл ... ... ... икемделгенмен кемшіліктен арыла алмады. Ана тіліміздегі
дауысты дыбысты ... араб ... ... ... ... ... толық беру мүмкін емес ... ... ... сіздігімен айтады.
Дауысты дыбыстардың сөз мағынасын құбылтуда маңызы айрықша екенін
айтпаса да ... Ал енді араб ... ... үш-ақ дауысты дыбыс
қазақ тілінің дауыстылары беретін мағынаны бере алмай көптеген қиыншылықтар
туғызды.
Осындай кемшіліктер сол түстағы газет ... де сөз ... ... ... ... бетінде араб әліппесінен басқа бір
алфавит ойлап табу ... ... ... ... ... ... ... халқының ағартушысы А.Байтұрсыновтың
қосқан үлесі айрықша. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі мен оны ... ... ... ол 1912 жылдан бастап «Айқап» журналы мен «Қазақ»
газетінің беттерінде білдіре бастайды. «Айқаптың»
1912. жылғы 9-10 нөмірлерінде «Шаьзаман ... атты ... ... онда ... ... білдірмейтін араб таңбаларын ... ... ... ... түтас жіңішкелігін білдіру үшін оның
алдына дәйекші дейтін таңба қою қажеттігін дәлелдейді. «Қазақ» газетінің
1913. жылғы 34-інші және әрі қарайғы сандарында ... ... ... мақала жариялап, онда кейбір дауысты дыбыстарды таңбалау
жайындағы өзінің пікірлерін айтады.
Әрі қарайғы ізденістерінде араб графикасын ... ... үшін ... ... ... 1) араб алфавитіндегі жуан дыбыстарының таңбаларын
алмау, 2) қазақ тіліндегі ... ... ... ... 3) к, г, ... ... ... дыбыстармен келген сөздердің
жіңішкелігін білдіру үшін сөздің алдынан дәйекші таңба қою. Бұлайша
түзілген алфавиттің ... ... ... ... ... сай ... Байтұрсыновтың араб жазуын қазақ тіліне икемдеген нұсқасын қазақ
жұртшылығы, әсіресе мұғалімдер қауымы ... ... ... ... ... ұсынған, осы алфавитті негізге алған жаңа жазуы іс жүзінде
қолданыла бастаған. 1915 жылдың бір ... осы ... ... ... ... ... және бұл жазуды 1912 жылдардан бастап мұсылман ... ... ... де ... ... ... А.Байтұрсынов ары қарай зерттей түседі, полиграфиялық
жағынан қолайлы-қолайсыз жерлерін, оқыту процесіндегі ... ... ... араб әріптері негізінде
лайықтап жасалған қазақ графикасы 1924жылы Орынборда маусымның 12-де
басталған ... ... ... ... ... ... ... айының 15-жұлдызындағы мәжілісінде А. Байтұрсынов «Әліпби
тақырыпты» деген атпен баяндама жасайды. Ол түркі халықтарының ... ... ... бар екендігін, оны тастап, басқа графикаға көшу оңай емес
деген пікірін осы съезде ... ... ... ... ие ... деп, ... халқы қолданып отырған, икемеліп, ... ... оң ... ... де, латынға көшкенде латын алфавитін
қолданушы Европа халықтары тіліне түркі жұрттарының қатысы жоқ дейді.
А.Байтұрсыновтың осы баяндамасын және ... ... ... ... Төреқұловтың баяндамасын талқылап, екі алфавиттің оң -теріс жақтарын
сарапқа салып қарағаннан кейін, съезд: «Қазақ тұтынып ... ... ... әліпбиінің баспа түрінің дара болмауы баспа ісіне де, ... да ... ... ... ... әліпбиінің жазба түрін
осы күйінде қалдырып, баспасын дара ... алу ... деп А. ... және ... ... де ... ... араб жазуы негізіндегі
қазақ алфавитін қабылдау керек» деген қарар ұсынды.
Сөйтіп, А.Байтұрсынов реформалаған араб жазуы өз ... ... ... үлкен роль атқарған, қалың көпшілікті жаппай сауаттандыру
ісіне, жазба дүниелердің дамуына, баспа ... ... ... ... А.Байтұрсыновтың бұл тәжірибесін сол кезде өзге түркі
халықтары, мысалы өзбектер мен ... үлгі етіп ... олар да ... реформа жасай бастаған.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдағы рөлі18 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану ісі36 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь