XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)

XV-ХІХ ғасырдың бірінші жартысы қазақ халқының өз алдына хандық құрып, тайпалар бірлестігі мен феодалдық мемлекеттің нығая бастаған кезі еді. Осы кездері қазақтың өзіне тән рухани мәдениетінің өзіндік беті де айқындала бастайды. Ол, әсіресе, халықтың тіліне, жол-жоралғысы, жөн-жосық, салт-дәстүрінен айқын сезіледі. Мәселен, кейбір жазба ескерткіштердің де осы кезде таза қазақ тілінде жазылуы осының жақсы айғағы.
Қазақтың кең өлкесі сол бір кездерде жасақ пен жортуылдың шаңына мықтап булыққан еді. Өзбек, ноғайлы хандықтары ыдырағаннан кейін кең байтақ қазақ даласы қанды майданның орталығына айналды. Халқымыз жүздеген жылдар бойы жоңғарлар шабуылына тойтарыс беріп отырды. Осы кезеңде қазақ мәдениетінің біршама тоқырап, тірнектеп жинаған рухани байлығының біразынан айырылып қалуына да осы айтылған қиян-кескі соғыстар, жойқын шабуылдар мен жорықтар себеп болғаны хақ.
XVIIІ ғасырдың отызыншы жылдарынан басталған патшалық қазақ жерін отарлау саясаты «жұт жеті ағайынды» дегендей «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» оқиғасына ұласып, өмір бойы бейбітшілік аңсаған дала халқының басына теңдесі жоқ қайғы-қасірет әкелді. Бұл айтылғандар жайсаң психологиямызды қолайсыз әсер етіп, жұртты мықты жан күйзелісіне ұшыратқаны белгілі. Әсіресе, патша отарлары хандық дәуірді жойып, өздері ойлап тапқан «Жаңа низам» атты ел билеу құқын жарыққа шығарып, «бөліп алда билей бер» деп, ойына келген неше түрлі заң-зәкүндерді ойлап тапты. Мәселен, патша әкімшілігі қазақ даласына «Сібір қазақтары туралы» сондай-ақ «Кіші жүзде ел басқарудың дистанциялық системасы» деген жаңазаң жүйелерін шығарды. Қазаққа тиімсіз сауда-саттық күшие түсті. Орыс саудагерлері қазақтың мыңдаған малын отар-отарымен сатып алып, Ресей жәрмеңкелеріне тоғытап жатты.
1. Ж.М.Намазбаева. «Психология».
2. Жарықбаев Қ. «Психология».
3. Тәжібаев Т. «Жалпы психология».
4. Құбығұл Жарықбаев. «Қазақ психологиясының тарихы»
        
        XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (Асанқайғы, Қ. Жалайри, М.Х.
Дулати, Шалкиіз, Жиембет жырау т.б.).
XV-ХІХ ғасырдың бірінші жартысы қазақ халқының өз ... ... ... ... мен феодалдық мемлекеттің нығая бастаған кезі еді. Осы
кездері қазақтың өзіне тән ... ... ... беті де ... Ол, ... халықтың тіліне, жол-жоралғысы, жөн-жосық, салт-
дәстүрінен айқын сезіледі. Мәселен, кейбір ... ... де ... таза ... тілінде жазылуы осының жақсы айғағы.
Қазақтың кең өлкесі сол бір ... ... пен ... ... мықтап
булыққан еді. Өзбек, ноғайлы хандықтары ыдырағаннан кейін кең байтақ қазақ
даласы қанды майданның орталығына ... ... ... ... ... ... ... беріп отырды. Осы кезеңде қазақ мәдениетінің
біршама тоқырап, тірнектеп ... ... ... ... ... да осы ... ... соғыстар, жойқын шабуылдар мен жорықтар
себеп болғаны хақ.
XVIIІ ғасырдың отызыншы жылдарынан ... ... ... ... ... «жұт жеті ағайынды» дегендей «ақтабан шұбырынды, алқакөл
сұлама» оқиғасына ұласып, өмір бойы ... ... дала ... ... жоқ ... ... Бұл айтылғандар жайсаң
психологиямызды қолайсыз әсер етіп, жұртты мықты жан күйзелісіне ... ... ... ... ... ... ... өздері ойлап тапқан
«Жаңа низам» атты ел билеу құқын жарыққа ... ... алда ... ... ... келген неше түрлі заң-зәкүндерді ойлап тапты. Мәселен, патша
әкімшілігі қазақ даласына ... ... ... ... ... ... ... дистанциялық системасы» деген жаңазаң жүйелерін шығарды. Қазаққа
тиімсіз сауда-саттық ... ... Орыс ... ... ... ... ... алып, Ресей жәрмеңкелеріне тоғытап жатты. Ақша айналымы
күшейіп, көшпелі халық өкіметке ... ... ... ... ... ... түсті. Отарлау саясаты халқымыздың ғасырлар бойы
қалыптасқан салт-сана, әдет-ғұрып, ұлттық ... ... ... ... ... жаны ... ақ ... пейілі кең дала тұрғындарының
арасынан жарамсақтар мен жалтақтар, арызқойлар мен пысық атқа ... мен ... шыға ... Қазақтың небір игі жақсылары – бай,
мырза, т.б. ... ... ... арақ ... темекі сасыған
топас, өркөкірек урядник, полицейлерінің алдында құрша ... ... үшін ... күші үшін «тіршілік» етуді өздеріне ... ... ... ... ... ... жағдайлар, қым-қиғаш оқиғалар сол ... ... ... ... да ... ... ... отырды.
Осы кездегі дала ойшылдарының ішінде көзге түскендердің бірі – ... ... ... ... ... қазақ хандығының айналасында
ақылгөй, ықпалды кеңесшісі, ... ... ... ... мен Жәнібек
сұлтандардың ақылшысы болған туған халқының тағдырына, оның ... ... ... Асанқайғы елі қайғы-мұңсыз, жаны да, жері де
жайсаң, жауласу мен ... ... «қой ... ... жерді іздеп тапқысы келді. Осы мақсатпен Желмаясына мініп
алып, қазақтыңкең-байтақ даласын, тау-тасын шарлап ... ... ... ... ... XV ғ. орта шеніндегі қазақ
даласындағы қоғамдық-тарихи жағдайды бейнелейді. Жырау бейбітшілікті ... ту ... ... ... ... ... ... Ол Алтын Орда
мен Ақ Орда құлағаннан кейін түскен феодалдық өзара қырқысуларды ... ... Шу мен ... ... ... ... рулары мен
тайпаларының жаппай көшіп-қонуына риза болмады. ... ... ... ... ...... шеккен көшпенді халқын бақыт пен
игілікке кенелте алмай, арманын орындай алмай ... ... ... ... асыл ... бейбіт өмір сүруді аңсаған бүкіл қазақ
жұртының арманы. Асанқайғы есімі тек ... ғана ... ... ... да ... ... да ... тараған. Жырау толғауларында
психологиялық мәні зор қанатты ... көп. ... ... ... ... ... ... ерекшелігін көрсететін
деректерді, осы кезге дейін сақталған жер атауларын ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып
дәстүрлерді дәріптеп, өмір сүрудің мәні туралы, жақсы-жаман адамдар,
үлкенді сыйлап-қастерлеу ... ... алу, ... басқа қырқыспау,
бейбіт өмір кешуге, ізгі ниетті, қарапайым, адал, шыншыл, иманды болуға
шақырады. Барша ... ... ... әділеттілік-теңдіктің
болмауынан артық бақытсыздық үйлесімді өмір сүру үшін әр адам ... ... ... ... жанды зат атаулының бәріне ортақ
дейтін гуманистік тұжырым жырау творчествосының ... ... ... ... ... өмірінің жықпылдарын, оның
өзіне тән психологиясын тамаша суреттеген дала ақылманы Қазтуған жырау
біздің ... ХҮ ... 20-30 ... Еділ ... ... ... ... қаласына жақын маңда дүниеге келген. ... ... ... ... ... ... ... арасынан шыққан Қазтуған Еділдің салалары Ақтума мен ... ... ... ноғай тайпаларының әскер басы және ру көсемі болған.
Бүкіл ХҮ ғасыр бойынша созылған ... ... ... күресі
кезеңінде сол өңірдегі руларды Қазақ хандығының құрамына енгізген. Бұл
уақиға ... ... ... және ... ... территориясында
түбегейлі орныққан кезінде, яғни шамамен 1460-1480 жылдары болса керек.
Қартуған шығармашылығы көшпенді қазақтардың көне ... ... ... ... дала ... өмір сүрген отанына, туған-
жұртына, кіндік кесіп, кір жуған, ат жалын тартып мініп, өскен топырағына
деген ... ... Бұл ... ... ... арқауы.
Қазтуған шығармашылығы табиғатпен етене өмір ... жаны ... ... ... дүниесін, оның ғажайып арамандарын, ойпайымын, байлығы мен
жомарттығын, айналадағы ... ... ... ... ... ... айтады. Қазтуған ... ... толы ... ... ... ... ... Бізге
Қазтуғанның ақындық мұрасының аз ғана бөлігі жетіп отыр.
Қазақ халқы өз алдына дербес ел ... ірге ... бет ... жатқан
кездерде (ХҮІ-ХҮ ғғ.) осы өңірде бірнеше ғұлама ғалымдар өмір сүріп, тарихи
шығармалар жазған. Бұларда да тәлімдік ... аз ... ... жүздің Дулат тайпасынан шыққан Мұхаммед Хайдар Дулатидің (1499-1551)
«Тарихи Рашиди» атты ... сол ... ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігі суреттеледі. ... ... ... ... тұстарын В.В.Веньяшинов-Зернов (1830-
1938) те тәржімалаған. Шежіренің нұсқалары Ленинград пен ... ... ... ... көтерілген басты мәселенің бірі
– Сейітхан мен Мұхаммед Хайдардың Қасым ... ... ... болған
кезінде сұхбаттасқан түрлі тақырып төңірегіндегі әңгімелері. Мұнда көшпелі
дала тұрғындарының ... ... ... сөз ... Мына ... ... үзіндіде сол кездегі қазақ
халқының этностық ерекшелігі, өзіндік психологиясы жақсы көрсетілген: «Біз-
даланың халқымыз, ... ... ... ... ... жоқ, ... да көп болмайды. Ең басты байлығымыз жылқы, оның еті мен
терісі біздің ең тәуір ... бен ... ... ... ... да жоқ, ... ... көтеретін жеріміз – малдың жайылымы мен
жылқы үйірі, сондықтан біз ... ... ... ... ... адамдарына жылқының өмір – қараң қалған өмір.
Біздегі ең кәусәр ішімдік жылқының сүті және одан ... ... ... егер де ... өтінішімді орындаудың ең жақсы жаралғысы не деп сұраса
онда сізді меймандастықпен құрметке бөлуді айтқан болар едім».
Хайдар Дулатимен бір ... өмір ... ... бір ... ... ... жайлаған Ұлы жүздің Жалайыр руынан шыққан Қадырғали Қосынұлы Жалайри
(1530-1605). Шежірені – ғалым Қадырғали: «Мен ... ... ... ... әділ ... ... ... қанық көптеген кітаптар
оқыған адаммын» - дейді. Бізге ол жазған шежіренің (1602) екі көшірмесі мен
шағын үзіндісі ғана ... ... ... ... ... ... ол Рашид - әд-
диннің әйгілі Жамиғат – тауарих «кітабын негізгі алған». Кейін ... өзі ... ... «Шежірелер жинағы» деп аталып кеткен. Мұда –
түркі монғол тайпаларының Шыңғыс пен оның ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... Хажыгерей, Хажы – Мұхаммед,
Әбілхайыр, Жәдігер, Ораз – Мұхаммед, ... ... ... Бұларда
қазақ хандығының құрылу алдындағы тарихи - әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мәтел, нақыл
сөз түрінде көрініс тапқан.
Алшын руынан шыққан әскери аристократияның көрнекті өкілі, ... ... төс ... ... ... ... Жиембет – жырау (ХҮІІ
ғ.). Есімханның бас биі, әрі әскери қолбасшысы еді. Оның ... ... мен ... ... 1620 жылы қазақтардың ойраттарға қарсы
соғысында айрықша көрінеді: жатжұрттық басқыншыларға қарсы ... ... көп ... ... ... ... жылдарында ол дала
билеушісі Есім ... ... ... Ол ұзақ ... ... ... сүйегі
қазіргі Қарағанды және Семей облыстарының шекарасындағы ... ... ... ... ... ... батыр психологиясын
сомдаған. Олардың ішкі жан дүниесінің ерекшеліктерін тамаша теңеулер арқылы
айтады, көтеріңкі рухта ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін, сондықтан жастардың дене бітімінің
шынығуына, олардың әскери дайындығына айрықша назар аударады. Өзінің ... дала ... үшін ... ретінде ұсынып, мансапқұмар,
атаққұмар, өздерінің қарақанбасының мүддесін халық мүддесінен жоғары қоятын
хандар мен уәзірлердің ... ... ... ... да ... ... психологиясын жақсы
байқауға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ж.М.Намазбаева. «Психология».
2. Жарықбаев Қ. ... ... Т. ... ... Құбығұл Жарықбаев. «Қазақ психологиясының тарихы»

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандық педагогиканың өзекті мәселелері3 бет
Қазақстанның білім мәселесі кеше, бүгін, болашақта9 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
XVI – XVII ғасырлардағы осман империясы12 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь