XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)


XV-ХІХ ғасырдың бірінші жартысы қазақ халқының өз алдына хандық құрып, тайпалар бірлестігі мен феодалдық мемлекеттің нығая бастаған кезі еді. Осы кездері қазақтың өзіне тән рухани мәдениетінің өзіндік беті де айқындала бастайды. Ол, әсіресе, халықтың тіліне, жол-жоралғысы, жөн-жосық, салт-дәстүрінен айқын сезіледі. Мәселен, кейбір жазба ескерткіштердің де осы кезде таза қазақ тілінде жазылуы осының жақсы айғағы.
Қазақтың кең өлкесі сол бір кездерде жасақ пен жортуылдың шаңына мықтап булыққан еді. Өзбек, ноғайлы хандықтары ыдырағаннан кейін кең байтақ қазақ даласы қанды майданның орталығына айналды. Халқымыз жүздеген жылдар бойы жоңғарлар шабуылына тойтарыс беріп отырды. Осы кезеңде қазақ мәдениетінің біршама тоқырап, тірнектеп жинаған рухани байлығының біразынан айырылып қалуына да осы айтылған қиян-кескі соғыстар, жойқын шабуылдар мен жорықтар себеп болғаны хақ.
XVIIІ ғасырдың отызыншы жылдарынан басталған патшалық қазақ жерін отарлау саясаты «жұт жеті ағайынды» дегендей «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» оқиғасына ұласып, өмір бойы бейбітшілік аңсаған дала халқының басына теңдесі жоқ қайғы-қасірет әкелді. Бұл айтылғандар жайсаң психологиямызды қолайсыз әсер етіп, жұртты мықты жан күйзелісіне ұшыратқаны белгілі. Әсіресе, патша отарлары хандық дәуірді жойып, өздері ойлап тапқан «Жаңа низам» атты ел билеу құқын жарыққа шығарып, «бөліп алда билей бер» деп, ойына келген неше түрлі заң-зәкүндерді ойлап тапты. Мәселен, патша әкімшілігі қазақ даласына «Сібір қазақтары туралы» сондай-ақ «Кіші жүзде ел басқарудың дистанциялық системасы» деген жаңазаң жүйелерін шығарды. Қазаққа тиімсіз сауда-саттық күшие түсті. Орыс саудагерлері қазақтың мыңдаған малын отар-отарымен сатып алып, Ресей жәрмеңкелеріне тоғытап жатты.
1. Ж.М.Намазбаева. «Психология».
2. Жарықбаев Қ. «Психология».
3. Тәжібаев Т. «Жалпы психология».
4. Құбығұл Жарықбаев. «Қазақ психологиясының тарихы»

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (Асанқайғы, Қ. Жалайри, М.Х.
Дулати, Шалкиіз, Жиембет жырау т.б.).

XV-ХІХ ғасырдың бірінші жартысы қазақ халқының өз алдына хандық құрып,
тайпалар бірлестігі мен феодалдық мемлекеттің нығая бастаған кезі еді. Осы
кездері қазақтың өзіне тән рухани мәдениетінің өзіндік беті де айқындала
бастайды. Ол, әсіресе, халықтың тіліне, жол-жоралғысы, жөн-жосық, салт-
дәстүрінен айқын сезіледі. Мәселен, кейбір жазба ескерткіштердің де осы
кезде таза қазақ тілінде жазылуы осының жақсы айғағы.
Қазақтың кең өлкесі сол бір кездерде жасақ пен жортуылдың шаңына мықтап
булыққан еді. Өзбек, ноғайлы хандықтары ыдырағаннан кейін кең байтақ қазақ
даласы қанды майданның орталығына айналды. Халқымыз жүздеген жылдар бойы
жоңғарлар шабуылына тойтарыс беріп отырды. Осы кезеңде қазақ мәдениетінің
біршама тоқырап, тірнектеп жинаған рухани байлығының біразынан айырылып
қалуына да осы айтылған қиян-кескі соғыстар, жойқын шабуылдар мен жорықтар
себеп болғаны хақ.
XVIIІ ғасырдың отызыншы жылдарынан басталған патшалық қазақ жерін
отарлау саясаты жұт жеті ағайынды дегендей ақтабан шұбырынды, алқакөл
сұлама оқиғасына ұласып, өмір бойы бейбітшілік аңсаған дала халқының
басына теңдесі жоқ қайғы-қасірет әкелді. Бұл айтылғандар жайсаң
психологиямызды қолайсыз әсер етіп, жұртты мықты жан күйзелісіне ұшыратқаны
белгілі. Әсіресе, патша отарлары хандық дәуірді жойып, өздері ойлап тапқан
Жаңа низам атты ел билеу құқын жарыққа шығарып, бөліп алда билей бер
деп, ойына келген неше түрлі заң-зәкүндерді ойлап тапты. Мәселен, патша
әкімшілігі қазақ даласына Сібір қазақтары туралы сондай-ақ Кіші жүзде ел
басқарудың дистанциялық системасы деген жаңазаң жүйелерін шығарды. Қазаққа
тиімсіз сауда-саттық күшие түсті. Орыс саудагерлері қазақтың мыңдаған малын
отар-отарымен сатып алып, Ресей жәрмеңкелеріне тоғытап жатты. Ақша айналымы
күшейіп, көшпелі халық өкіметке алым-салық төлейтін болды, жарлы-жақыбайлар
басыбайлы шаруа күйіне түсті. Отарлау саясаты халқымыздың ғасырлар бойы
қалыптасқан салт-сана, әдет-ғұрып, ұлттық психологиясының қалыптасуына кері
әсер етті. Сәбидей жаны таза, ақ көңіл, пейілі кең дала тұрғындарының
арасынан жарамсақтар мен жалтақтар, арызқойлар мен пысық атқа мінерлер,
жантықтар мен жылпостар шыға бастады. Қазақтың небір игі жақсылары – бай,
мырза, т.б. патша жандайшаптарының аузынан арақ аңқып, темекі сасыған
топас, өркөкірек урядник, полицейлерінің алдында құрша жорғалай бастады.
Діні үшін емес, күші үшін тіршілік етуді өздеріне мақсат тұтқан елпек
байлар көбейе түсті. Осындай жағдайлар, қым-қиғаш оқиғалар сол кездегі
елдің қоғамдық ой-пікірлері тарихынан да елеулі көрініс тауып отырды.
Осы кездегі дала ойшылдарының ішінде көзге түскендердің бірі – кейіннен
көшпелі елдің философы аталған алғашқы қазақ хандығының айналасында
ақылгөй, ықпалды кеңесшісі, Әбілқайыр ханның тұсында Керей мен Жәнібек
сұлтандардың ақылшысы болған туған халқының тағдырына, оның күйкі
тіршілігіне қабырғасы қайысқан Асанқайғы елі қайғы-мұңсыз, жаны да, жері де
жайсаң, жауласу мен араздасуды білмейтін қой үстінде бозторғай
жұмыртқалаған жерді іздеп тапқысы келді. Осы мақсатпен Желмаясына мініп
алып, қазақтыңкең-байтақ даласын, тау-тасын шарлап кезумен болды.
Асанқайғы жайлы қиял-ғажайып аңыздар XV ғ. орта шеніндегі қазақ
даласындағы қоғамдық-тарихи жағдайды бейнелейді. Жырау бейбітшілікті өз
талғауына ту етті, барша әлемге гуманистік пиғылмен қарады. Ол Алтын Орда
мен Ақ Орда құлағаннан кейін түскен феодалдық өзара қырқысуларды Дешті
Қыпшақтан Жетісуға, Шу мен Талас өзендері алқабына қазақ рулары мен
тайпаларының жаппай көшіп-қонуына риза болмады. Жырау қартайған шағында
Сарыарқада өзінің арманы – қайғы-қасірет шеккен көшпенді халқын бақыт пен
игілікке кенелте алмай, арманын орындай алмай дүние салды. Оның
Жиделібайсын туралы асыл арманы бейбіт өмір сүруді аңсаған бүкіл қазақ
жұртының арманы. Асанқайғы есімі тек қазақтарға ғана емес, онымен бірге
басқа да ағайын халықтарға да кеңінен тараған. Жырау толғауларында
психологиялық мәні зор қанатты сөздер көп. Қазақ жерінің табиғат
жағдайларының, мекендейтін адамдардың жан-дүниесі ерекшелігін көрсететін
деректерді, осы кезге дейін сақталған жер атауларын көптеп кездестіруге
болады.
Жырау ру-тайпалық одақтардың генеологиясын, халықтың әдет-ғұрып
дәстүрлерді дәріптеп, өмір сүрудің мәні туралы, жақсы-жаман адамдар,
үлкенді сыйлап-қастерлеу олардың ақылын алу, бір-бірімен басқа қырқыспау,
бейбіт өмір кешуге, ізгі ниетті, қарапайым, адал, шыншыл, иманды болуға
шақырады. Барша жұрттың қайғы-қасіретті, өзара әділеттілік-теңдіктің
болмауынан артық бақытсыздық үйлесімді өмір сүру үшін әр адам өзін-өзі
жетілдіруі қажет, ізгілікті болу-бүкіл жанды зат атаулының бәріне ортақ
дейтін гуманистік тұжырым жырау творчествосының негізгі арқауы.
Асанқайғы толғауларына сабақтас көшпенділер өмірінің жықпылдарын, оның
өзіне тән психологиясын тамаша суреттеген дала ақылманы Қазтуған жырау
біздің шамалауымызша ХҮ ғасырдың 20-30 жылдарында Еділ жағасында, қазіргі
Астрахан облысының Қызылжар қаласына жақын маңда дүниеге келген. Жыраудың
өмірі туралы нақты мағлұматтар сақталмаған. Көшпенділердің әскери
ақсүйектері арасынан шыққан Қазтуған Еділдің салалары Ақтума мен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қ.Жалаири, М.Х.Дулати, Өтеміш қажы – алғашқы қазақ тарихшылары
Жиембет жырау
М.Х.Дулати
XVI-XVII ғ. Қазақ хандығы
ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУ (ХVІ ғ.)
Қайта өрлеу мәдениеті (XVI-XVII ғ.ғ.)
XIV -XV ғ.ғ ортағасырлық мемлекеттер
“xvii-xix ғ.ғ. орыс-қытай қатынастары”
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы
XVII-XVIII ғ егіншілік жүйесі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь