Сезімдер мен эмоциялар туралы жалпы түсінік

І.КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ІІ.1 Эмоциялар мен сезімдер туралы жалпы түсінік
ІІ.2 Сезімнің ерекшеліктері және сапарлары
ІІ.3 Жоғарғы деңгейдегі сезімдер
ІІ.4 Эмоциялар. Эмоциялардың дамуы және қалыптасуы
ІІ. 5 Эмоциялық жағдайлар
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Өткен тарауларда адамның танымынан ерекше орын алатын психикалық процестер (түйсік, ойлау, ес, қиял т.б.) жеке-жеке талданды. Осы процестердің әрқайсысы сыртқы дүние заттары мен құбылыстарын бейнелеудің түрлі формалары екені, бұлар бізге айналамызды әр қырынан танытатыны, әркайсысының өзіне тән ерекшеліктері мен заңдылықтары бар екендігі жан-жақты сөз болды. Адам реалдық дүниені тек танып қана қоймайды, оған өзінің қатынасын да білдіріп отырады, ол бір нәрсені ұнатады, біреуді жақсы көреді, екінші біреуге салқын қарайды. Бір сөзбен айтқанда, өз қажеттеріне қарай айналасына түрлі көңіл күйін білдіріп отырады.
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адамның қажеттеріне сәйкес келу-келмеуінің нәтижесінде пайда болып отыратын психикалық процестің түрін сезім деп атайды. Қажеттердің түрлі жағдайларға байланысты түрліше өтелуі адамда, көптеген ұнамды және ұнамсыз сезімдерді туғызып жек көрушілік, шошыну, абыржу, наздану, іш пысу, зерігу т.б. осындай сезімдер мен эмоциялардың сан алуан түрлері.
1. Ж.М.Намазбаева. «Психология».
2. Жарықбаев Қ. «Психология».
3. Тәжібаев Т. «Жалпы психология».
4. Құбығұл Жарықбаев. «Қазақ психологиясының тарихы»
        
        ЖОСПАРЫ
І.КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ІІ.1 Эмоциялар мен сезімдер туралы жалпы түсінік
ІІ.2 Сезімнің ерекшеліктері және ... ... ... сезімдер
ІІ.4 Эмоциялар. Эмоциялардың дамуы және қалыптасуы
ІІ. 5 Эмоциялық жағдайлар
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ерекше орын алатын психикалық
процестер (түйсік, ойлау, ес, қиял т.б.) ... ... ... ... ... дүние заттары мен құбылыстарын бейнелеудің
түрлі формалары екені, ... ... ... әр қырынан танытатыны,
әркайсысының өзіне тән ерекшеліктері мен заңдылықтары бар екендігі ... сөз ... Адам ... ... тек танып қана қоймайды, оған өзінің
қатынасын да білдіріп отырады, ол бір ... ... ... ... ... ... салқын қарайды. Бір сөзбен айтқанда, өз қажеттеріне
қарай айналасына түрлі көңіл күйін білдіріп ... ... ... мен ... адамның қажеттеріне сәйкес
келу-келмеуінің нәтижесінде пайда болып отыратын психикалық процестің түрін
сезім деп атайды. Қажеттердің түрлі ... ... ... ... ... ... және ұнамсыз сезімдерді туғызып жек көрушілік,
шошыну, абыржу, наздану, іш ... ... т.б. ... ... ... сан ... түрлері.
СЕЗІМДЕР МЕН ЭМОЦИЯЛАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
Сезімдер - өте күрделі психикалық процестердің бірі. Сезімдер ... ... ... байланысты сан алуан формаларда
көрінеді. Адам ... ... ... болады. Демек, адамның
өмірі қогамға ... оның ... де ... ... әрекет. Олай
болса, адамның сезімдері де қоғамдық сипатта болып, сезімнің мазмұнын
қоғамдық ... ... ... Сезімдерден эмоцияларды айыра білу қажет.
Сезімдерді эмоциялардан дұрыс айыра білмеушілік, бұл екеуінің мәнін
бірдей деп ұғу, кейде қате ... де ... ... ... ... мен адам ... арасындағы айырмашылықтарды
бүркемелеуі мүмкін. Жануарлар ... ... ... ... бұл ... сыртқы ортаға бейімделу көрінісінен, әр түрлі
шартсыз рефлекстердің тізбегінен немесе инстинктерінен ... ... ... - олардың актив (қажырлы) және пассив
(солғын) болып бөлінуінен көрінеді. Адамға күш ... ... ... ... мен эмоцияларды стеникалық, ал бұлардың ... ... ... деп ... ... ... жолдастық,
достық, айбаттылық, т.б. жатса, екіншісіне: ... ... ... ... ... Бұл ... мынадай бір жағдай есте болсын. Түрлі
нақтылы жағдайлардың ... ... ... бір сезімнің өзі бірде қуатты,
бірде әлсіз ... ... ... ... ... сезімі кейде бір
адамның буынын ... ... ... енді ... ... ... айбаттылыққа (күшті сезім) ауысуы мүмкін.
Сезімдердің үшінші бір ерекшелігі - жігерлену және кернеуден босану
немесе шешілу. Бұл да сезімдердің ... ... ... Мәселен,
студенттердің емтиханнан өтуі, спортпен айналысатын адамның ... ... ... болып табылады. Мәреге тақалғанда адам барлық ... Осы ... ... соң ... бір күйге түседі. Мұны ... ... ... ... тыс ... тітіркендіргіштер адамда көбінесе қолайсыз эмоциялар
туғызады. Кісі ұдайы қинала беретін болса, оның діңкесі ... ... ... ... ... тыс ... психологияда стресс деген
терминмен белгілейді. Стресс үш түрлі жағдайда байқалып отырады. ... ... ... кезеңі дейді. Организмнің күшті
тітіркендіргіштермен айқасқа түсуін күш ... ... ... ... ... Адам сырттан келетін әсерге төтеп беруге шамасы келмеген жағдайда
титықтап, ... ... ... ... ... әсер ... жүйесінің
жұмысына да, дене күшіне де нұқсан келтіретіндіктен, адам ... ... ... ... ... ... отыруы қажст.
Сезімнің жоғарыда айтылған ерекшеліктерінің барлығы да ... ... ... ... ... алу ... айқын көрініп отырады.
Сезім адамның бүкіл өмірімен, оның жеке ... ... ... ... әр түрлі эмоциялары мен сезімдері оның қажеті мен
қызығу ерекшеліктсрінс, дүниеге ... мен ... мен ... ... мен ерік ... ... ... отырады.
Эмоцияларды бірнеше топқа жіктеуге болады. Олардың бір тобы жағымды не
ұнамды эмоциялар деп ... ... ... ... ... ... ... өмірінің шарықтап, жан-жақты өсу шарттарының бірі болып табылады.
Мәселен, қуаныш, сүйіспеншілік, көңіл қоштық т.б. ... ... ... тобы ... не ... ... делінеді. Бұлар - белсенді әрекетке
азды-көпті нұқсан келтіретін қораш сезімдер. Мұндай эмоцияларға ... ... ... ... ... т.б. ... Осы ... қарапайым және күрделі ... ... та ... ... ... ... ... өтселу-өтелмеуіне байланысты
туып отырады. Мысалы, күрделі түрлеріне: көңіл, ... ... ... айтылған эмоциялардың барлығына ортақ басты бір ерекшелік: ... ... ... ... ... отыратындығы. Ч. Дарвин осы ... ... ... қозғалыстардың біразы біздің ерте кездегі ата-
бабаларымыздың тіршілігінде елеулі орын алған әрекеттің қалдығы ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... арманына немқұрайлы
қарамайды. Заттардың, адамдардың, әрекеттердің, оқиғалардың біреулері бізді
қуантса, екінші бірі мұңайтады, ал үшіншісі ашу ... ... ... ... ... ... ... біз қорқынышты
сезінеміз, жауды мұқатып жеңіске жету не қиын қыстау ... өту ... ... ... Алға қойған мақсатқа жету жолында әр адам өмір
сүре, ... ете, көре ... ... және тағы ... да ... ... ... танып-білгеніне және істеген ісіне адам қатынасының әсерлерін –
«сезім» немесе «эмоция» деп атайды.
Сезім көзі ... ... ... ... және
құбылыстардың сапалары туғызатын қажеттіліктер, талап-тілектер болып
табылады. Біздің істейтін ... - ... оқу, ... оның жетістігі
мен кемшіліктері де сезім туғызады.
Тұрмыстағы жай сөздерде "түйсіну", "сезіну" ... ... ... Біз ... "мен қорқынышты түйсінемін", "ауырғанымды сезіндім"
дейміз, оны дұрысында: "қорқынышты сезіндім", ... ... ... ... ... арқылы заттар мен кұбылыстардың сапаларын танимыз, ал
сезім болса, адамның ішкі көңіл-күйін, оның сол ... ... ... ... ... ... ... байланысты, көптеген
жағдайларда сол үрдістер ... ... да ал ... ... өз ... ... ... көзінің бірі - түйсік болады, ал түйсіктің өзі біздің
әсерлеріміздің ықпалымен жиі өзгеріп тұрады. Көңіл-күйіне қарай адам ... әр ... ... ... ... туралы әңгімелерден шошынған бала,
жай уақытта ешнәрседен үрейленбей жүріп өтетін жерден, қараңгы түссе шоғыр
бұтаны ... ... ... ... ... есімен де тығыз байланысты.
Біздің алған барлық эсерлеріміз яғни белгілі бір ... ... ... ... онда ... еске ... өзі бізде қандай ... бір ... ... мен ... ... сапалық ерекшеліктері бар. Олардың
сапасын көрсететін осындай ерекшеліктерінің бірін қарама-қарсы, полярлық
сапалықтар деп ... ... ... ... ... ... уайым т.б. осы секілді сапалар өзара екі полюске ажырасып, біріне-
бірі қарама-қарсы мағынада болады.
|Эмоциялар ... |
|1 ... ... турлі органикалық, |1. Сезімдер - адамдардың |
|қажеттеріне байланысты туып ... ... ... ... ... адам ... ... |қажетінен туатын және біртіндеп |
|көзіне жас алса, не болмаса бір ... ... бір ... ... мәз ... ... ... |процесс. Достық, адалдық сезімдері|
|күлсе, мұндай жағдайдың ұзаққа |адамда бірден ... ... ... ... ... |
| ... сипат тән. Мәселен, |
| ... ... ... сүю |
| ... ... ... ... Эмоция мәнерлі қозғалыстар (адамның|2. Сезімдерде мәнерлі қозғалыстар |
|сырт пішінінен байқалатын ым-ишаралар)|жөнді ... ... ... |
|көбірек байқалады. Мұнда адам өзін |әсерлі сезім жеке адам ... ... ... ... алады |психологиясының басты белгілерінің|
| ... ... ... ... ... жуйесі|3. Сезім ми қабығының жұмысынан, |
|мен (ми бағанасының үлкен ми ... ... ... ... ... ... гипоталамус |стереотиптердің жасалып, өзгеріп |
|бөлігі (дененің зат алмасуын, ... ... ... ... ... ... нерв ... сигнал жүйесінін ... ... ... ... ... ролі ... ... |
|осы нервтік орталықтарға зақым келсе |Сөз арқылы адам сезімдерінің өрісі|
|адам тойғанын білмейтін ... ... ... Мәселен, сөз адамның |
|шөлі ... ... ... |интеллектік, эстетикалык, |
| ... ... |
| ... ... әсер ... |
| ... ... ... мен |
| ... ... кен жол |
| ... ... ... ... да кездеседі.|4. Адамдардың эмоциялары мен |
|Жануарлар эмоциясы биологиялық ... ... ... ... ... жиынтығы. Адам|болып отырады. Мәселен, адамдардың|
|сезімдеріне лайықты көріністер ... ... ... ... ... ... ... сезімдері |
| ... ... ... |
| ... сезімдеріне мазмұны |
| ... ... ... |
| ... ... - қоғамдық тіршілік иесі. Сондықтан оның сезімі де әлеуметтік
сипатта болады. Сезімдер қоғам ... ... ... ... ... ... ... мен фактілерді әр кезеңде өмір сүрген ... ... ... ... ... ... болады. Қандай да болмасын
жұмыстың нәтижелі болуы ең алдымен оған деген көзқарасқа ... ... ... ... ... ... - оның ... да төмен болмақ.
Сезімнің шығармашылық жұмыста ерекше маңызы бар. Ақын, ... ... ... ... көтеріңкі көңілі -шабытты сезімімен
тығыз байланысты. Сезім адамның барлық таным үрдісінде ... рөл ... ... ... ... ... ... екендігі педагогтың
есінде болуы қажет. Мектеп оқушыларын немқұрайлылық туғызатын ... ... ... ... ... ... ... тез де баянды игеріледі.
Сабаққа үлгерімі және тәртібі үшін мақтау ... ... ... ... сезім
пайда болады, ол оқуын одан әрі күшейте түсуге жақсы ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық жағдай
туады, сөйтіп осындай ренішті істі қайталамауға итермелейді. ... ... ... ... ... балалардың жағымсыз эмоциясын да
пайдаланады.
Сезімнің ... ... ... ... ... ... сипатта болатынынан айқын аңғарамыз. Тереңірек
қарастырсақ, бұл ... ... ... да ... ... Сүйсіну не сүйсінбеу, ұнату не жек көру сезімі - мұның бәрі де
адамның ... ... ... канағаттандыру не
қанағаттандырмау талаптарымен байланысты адамның қылықтары мен ... не ... ... ... деп ... ... Психологияда
сезімдердің мұндай сапасын қарама-қарсы сапалықтар деп атайды. Мәселен,
көңілдің күйлері - наразылық пен ризалык, ... пен ... ... ... ... пен ... т.б. - ... сезімдер. Адамның
сүйсіну не сүйсінбеу сезімі тек сыртқы әсерлерге ғана емес, кісінің ... ... де ... - ... уақыт бойы адамның көңілін билеп, мінез-құлқына ... ... ... күйі. Өмір-тіршілігінде адамның сезімі бір объектіге
бағытталып, оған ... не ... ... ... ыза кернейді,
біреуді сүйеді, бір нәрседен шошиды. Сонымен, ... ... - ... ... ... ... созылған көтеріңкі, не жабырқау
қалыптағы көңіл-күйі. Адам кейпінің көрінісі белгілі сезімге, себептерге
байланысты ... ... ... ... ... ... көңілі түсіңкі
болып, оның бойын қобалжу, уайым билейді. Жұмысы сәтті ... ... оның ... ... ... ... ... Мұндайда шаттықтың лебі
бірнеше күнге созылады. Ал біреудің дауыс көтеріп, қаттырақ айтқан сөзі,
түксиюі, жек ... ... ... ... ... сияқты болмашы
себептер адамның көңілін жабырқатады, оның шарпуы, салдары көңілде дақ
болып қала ... ... ... ... ... ... ... отырады. Егер
адам шаршап-шалдығып, ауырып жүрсе, онын, кейпі солғын болады. Ал дені сау,
ұйқысы қанық, көңілі кетеріңкі ... адам мәз ... ... ... ... ... ... жыл маусымдары, ауа райы сияқты факторлар
да айтарлықтай әсер етеді. Рухани байлығы мол, ... ... ... ... да ... өмір ... ... істей алады, өз кейпін
меңгеріп, оған иелік ... ... ... адам ... әр ... ... байланысты
пайда болып, олардың сыртқа шығуы да түрліше сатыда ... ... ... кезінде адам басынан неше түрлі күй кешеді. Қорқудың бастапқы сатысы
- тынышсызданып, сескену. Содан кейін қорқу пайда ... ол ... ... ... ... ... ... абдырайды.
Аффектілердің тууы мидағы қозу мен тежелу процестерінің өте ... ... ... өте екпінді сезімдердің сыртқа тебуі, ... ... ... ... байланысты. Сезімі аффект дәрежесіне
көтерілген кезде, адам көп жағдайларды ... ... ... Аффектілер
лепірме сөз, дөрекі қимыл-қозғалыстар түрінде шапшаң сыртқа шығады. ... ... ... ... ... бәрін сау адамды аффект сезімі
билеп кетудің, оның ес-түсін білмеуінің салдары деп санау ... ... адам ... айрылып, не ауыр жарақаттанып қансыраған кезде ... ... ... Дені сау адам ... ... ... кезде ақыл-есінен
танбайды. Аффект дегеніміз - ... аз ... ... ... да ... билеп, бұрқ етіп сыртқа ... ... күй. Адам ... ... кернегенімен, оны долылық сатысына жеткізбей, ... ерік ... ... ... Осы ... ... «Ашу - дұшпан, ақыл- дос, ақылыңа ақыл қос» ... ... ... ерекше.
Адамның көңіл күйінің кейпін білдіретін жайттың бірі психологияда
фрустрация деп ... ... ... ... - ... ... ... жүзеге аспай қалуы дегенді білдіреді. Жоспарланған
ісі мен мүдделі мақсаты түрлі ... мен ... ... адам ... көңілі құлазып, бойын ашу-ыза ... ... ... сезіммен жан дүниесі қиналады. Мұның бәрі фрустрацияның
психологиялық стрестің өзіндік бір қыры ... ... ... ... ... ... күйге ұшырайды. Фрустрациялық жағдайдағы көніл күй
өшпенділік, кейіс пен каһар тудырады.
Сезімнің адам ... жиі ... ... мән-мағынасы бар
ерекшелігі - эмпатия. Эмпатия - адамның өзгелер қайғы-қасіретті жағдайлар
мен қиыншылықтарға ұшырағанда, ... ... ... солардың ауыр
халінің өз басына түскендей көңіл-күйде болуы. Жанашырлық ... ... ... ашып ... - ... психолог
Э.Титченер. Ол философиядағы ұнату сезімінің теориялық негіздеріне сүйене
отырып, жанашырлық ... ... ... мен ұқсату тәсілдерімен
түсіндірілетін танымдық (когнитивтік) және адам ... ... ... болу ... ... ала сезе білу ... ... да даралап көрсетеді. Адамдардың бір-бірінің күйзелісті
жағдайларға ... ... ... оған ... ... олардың өмір
тәжірибесіне, мінез-кұлқындағы адамгершілік қасиеттеріне де ... ... ... Құмарлық көрнекі түрде сыртқа шығып, ұақ уақытқа
созылады. Ол әрқашан белгілі бір объектіге бағытталады. ... - ... ... ... ... сезім. Оның ұнамды және ұнамсыз жақтары
да бар. Мысалы, оқып білім алуға ... ... адам ... ... ... ... ... жеткізеді. Бұл - ұнамды
қасиет. Ал ұнамсыз құмарлық адамның ... ... жан ... ... ... Мәселен, маскүнемдікке салыну т.б.
ЖОҒАРЫ ДЕҢГЕЙДЕГІ СЕЗІМДЕР
Адамның жан дүниесінің сыры қоршаған ортаға ... қана ... ... ... ... білуге ұмтылады. Мұндай әрекет адам ... ... ... әрекетін эстетикалык. талғамы мен адамгершілік-
моральдық ... ... ... ... ... ... сезімдердің ақыл-ой (интеллектік), эстетикалық және моральдық-
адамгершілік дейтін түрлері бар.
Ақыл-ой (интеллектік) ... ... ... ... ... бұл түрі - ... оқып ... алуға, ересектердің өз
қызметіне, ... пен ... ... ... қатынасы. Адамның
шындықты тануға деген акыл-ой сезімі ең ... ... ... ... әрбір нәрсенің, құбылыстың, оқиғаның мән-жайын жан-жақты
танып, оларды тереңірек ... ... оның ... әрекетін
тудырады. Іздену барысында адам түрлі ... ... ... жасайды. Күмәнді жайттарды тәжірибе жетістіктерімен ... ... ... ... ойды ... теориялық пайымдаулар
туғызады. Болжамдарды анықтау барысында адамда акиқатқа қалайда қол
жететіндігіне ... ... ... пайда болады. Сенім оған күш-қуат беріп,
көңілін көтереді. ... ... - ... ... іс-әрекетіндегі
рухтандырушылык маңызы зор көңіл-күй.
Эстетикалық сезім - объективтік шындықты бейнелеп, оның әсемдігі ... ... мен ... ... оған ... ... ... қабылдап, оған сүйсіну, ләззаттанып, рухани күшін арттыру
сезімі адамның өмір тіршілігінде ... ... ... жан ... сыры ... ... әсерленіп қана қоймай,
оның құпия сырларын танып білуге ұмтылады. ... ... адам ... ... ... ... эстетикалық талғамы мен адамгершілік-
моральдық қасиеттерін сезіне білетін көңіл-күйіне байланысты.
Жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... бар.
Ақыл-ой (интеллектік) сезімі адамның таным әреке-тімен ... бұл түрі - ... оқып ... алуға, ересектердің өз
қызметіне, ... пен ... ... ... ... ... тануға деген акыл-ой сезімі ен ... ... ... ... әрбір нәрсенің, кұбылыстың, оқиғаның мән-жайын жан-жақты
танып, оларды тереңірек түсінуге жетелейді, оның ... ... ... ... адам ... ... бастап, теориялық
тұжырымдар жасайды. Күмәнді жайттарды ... ... ... ... ... анықталған ойды қорытып, теориялық пайымдаулар
туғызады. Болжамдарды ... ... ... акиқатқа қалайда қол
жететіндігіне деген сенім сезімі пайда болады. Сенім оған ... ... ... ... сезімі - адамның кез-келген іс-әрекетіндегі
рухтандырушылык маңызы зор көңіл-күй.
Эстетикалық ... - ... мен ... және ... ... кең ... Психология эстетикалық сезімді табиғат пен адам
қоғамындағы әсемдіктің адамның жан дүниесінде бейнеленіп, оның ... ... ... етіп ... жағымды құбылыс, сонымен қатар
көңіл-күйін шалқытып, іс-әрекеттерін ... ... ... ... мен ... ... мен ... шығарма адамның жан дүниесін тебірентіп,
өмірдің неғұрлым мазмұнды болуына әсер етеді, оны ... ... пен оку ... ... әсемдікті қабылдап, оған әсерленуге,
дүниенің сұлулығынан ләззаттанып, өз дүниетанымын дамытып отыруға ... пәні ... ... асады.
Адамгершілік-моральдық сезімдер қоғамның қойған талабына адамның өз
мінезінің лайық не ... ... ... ... білдіреді.
Адамгершілік сезімі моральдық сезім деп те ... ... - ... ... ... ... - ... Адамгершілік сезім қоғамның
тарихи дамуына байланыс-ты. Қоғамның ... ... ... ондағы таптар мен топтардың ... ... - ... ... ... ... байқалып тұрады. Аталмыш сезімнің ... да ... ... принципі мен жалпы негізі - белгілі бір
қоғамдық - экономикалық ... ... ... ... ... және демократия үстемдік ететін ... ... - ... ... ... ез халқы алдындағы азаматтық
қасиеттерін кұрмет тұтуы, әрбір ... ... ... ... ... ... қамқорлық, отбасындағы өзара сыйластық және әр түрлі
үлттар мен ұлыстардың, этностардың өкілдеріне деген ... ... ... адамның өткен өміріндегі елестеріне, мақсат-
міндеттерін жүзеге асыруы мен идеяларына және дүниетанымдық ... ... ... түрлеріне байланысты болып келеді.
Сезімнің негізгі сапалары. Адам сезімдерінің ерекшелігі, сапасы тіпті
жай ... ... эр ... ... ... бірі - ... яғни ... қарама-қарсылығында. Мысалы, шаттық сезім
үшін - мұң, ... - ... ... - көре ... - ... жауынгерлік т.б. полярлық сезім болады.
Сезімді біздер үшін жағымды және жағымсыз сезімдер деп ... ... ... оның әсерін басынан өткізіп отырған адам ... ... ... болса, екіншісі жағымсыз сезім болады. Бүлардың
аралығында ... орта ... ... ... оларды алғашқысына да,
соңғысына да жатқызуға болады. Мысалы, қорқыныш кейде жауынгерлік әсерді,
өзін қорғау үшін, ... ... ... ... ... ... да және батыл шабуылға да бастауы мүмкін. ... ... ... ... ... ... әсерлер соншалықгы күрделі, әр ... ... ... немесе жағымсыз сезімге жататынын айтудың
өзі қиьш.
Сезімдер активтігімен не болмаса ... ... ... ... ... ... (мысалы, мектеп оқушысы емтихан алдында) не
(шығармашылық жұмыс үстінде) ... ... ... оның сезімі мұнда
актив. Ал керісінше енжар болған жағдайда адамның сезімі де баяу ... ... ... ... ... Олар адамның күші мен қуатын
арттырады. Керісінше, сезімнің енжарлығы оны астеникалық ... ... ... ... ... ... сезімдерге -
өжеттік сезімді, жауынгерлік әсерді, жеңу ... ... ... сезімдерге - сары уайым, үміт үзу, торығу т.б. ... ... әр ... ... қарқынды да және созалаңқы да болады.
Кейбір сезімдер ұзаққа созылса да, ... ... ... ... ... ... сезімі өте күшейіп, оны жете ойламаған әрекеттерге соқтыруы
мүмкін.
ЭМОЦИЯ. ЭМОЦИЯНЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУЫ
«Эмоция» ұғымының төркіні - ... ... ... ... ... француз сөзінен шыққан. Қазақша мәні - тітіркендіру, толқу. Бұл -
жан ... ... және ішкі ... салдарынан ызалану, қаһарлану,
қорқу мен шаттану сияқты жағдайларынық көрініс беруі.
Адам өміріндегі эмоциялардың орны аса ... ... ... мәні әр алуан түрлі. Эмоциялар эр түрлі ... ... ... ... жетістіктерге бағалаушы қатынасты анықтайды. Өнер
туындыларын қабылдауда, басқа адамдармен қарым-қатынаста ... ... ... ... даму ... ... эмоционалды тэжірибесі
өзгеріп, толықтырылып отырады. Эмоциялар ... қоса ... ... ... ... ... психологияда эмоцияларға
психологтар көп көңіл бөліп, кеңінен қарастыруда. ... әлем ... ... ... дамуына көңіл аударуда.
Психологтар, эмоциялар өндірісте, ... ... мен ... ... және ... рухани
дағдарыстарында, яғни адамның барлық іс-әрекетіне қатысады деп есептейді.
Адамдардың эмоцияларының негізінің ... ... ... ... өсіп келе ... ... ... балаларға тек
білімдердің, іскерліктер мен дағдылардың нақты жүйесін оқытуды ғана емес,
сонымен қатар, олардың ... ... жэне ... нақты
эмоционалды қатынасты қалыптастыруды болжайды.
В.К. Вилюнас эмоцияларды жеке үрдістер ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырды. Автордың ойынша эмоционалды
құбылыстың құрылымы бір жағынан - қандай да бір ... ... ... - эмоционалды күйзелістің өзінен тұрады деп есептеген.
Эмоциялардың теориялық мэселелеріне Л.С.Выготский көп көңіл бөлген. Ол
эмоцияларды ойлаудың ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырды. Олар ағзаның енжар күйі
емес оны белсенділікке ынталандырып, оның қоршаған ортамен өзара ... және ... өз ... ... ... аффектілер мен эмоциялар
сияқты эмоционалды үрдістерді эмоционалды ... ... ... ... ... ... ... арналган эмоционалды қатынас
сезімі ең негізгі сьңары болып табылады.
А.Г.Ковалев сезімдерге жеке түлганың нақты заттық бағдарға ие ... яғни ... жэне жек ... ... ... ... құрылым немесе тұлға қасиеті, ал ... - ... ... ... ... - ... ... жалпылану нэтижесі ретінде
онтогенезде қалыптасатын эмоциялардың дамуының жоғары нәтижесі.
Өмір сүру ... ... ... мен ... ... және
жіктеліп дамудың ұзақ жолынан ... ... ... ... ... жағымды өзгерістер болады:
а) жақсы мен жаманға барабар эмоционалды реакциялардың пайда болуы;
ә) жаманға мойынсынбауы;
Эмоциялардың ... ... ... ... мен ... ... адамдармен езара қатынастарының сипатына, оның нақты қоғамдық
құндылықтар мен талаптарды меңгеруіне, мінез-құлықтың ережелерін меңгеруіне
байланысты.
А.Н. ... Л.И. ... ... ... ... ... ... жаңа қажеттіліктерімен қызығушылықтарының
пайда болуымен тығыз байланысты екендігін көрсетеді. Сонымен авторлар
өздерінің ... ... жаңа ... ... ... ... ... сипаты біршама өзгереді деген
қорытындыға келді.
Эмоциялар психикалық ... атап ... ... ... ... т.б. ... ... Адамның ойлауы эмоционалды
компоненттерді қамтиды. Алайда, психологтар интеллектуалды жэне ... ... ... ... ... саласына қатысты білімдер ұдайы өсуде. Бұл
білімдер эр түрлі мамандықтардан алынуда, ... ... ... бірі болып табылады. Әлеуметтік психологияның өкілдері
эмоцияларды вербальды емес ... ... ... ... ... ... мотивациялы құрылымдармен байланыса алатын
жолдарын көрсетіп, аффектілі күйлердің тұлғаның қызмет етуімен байланысы
жайлы ... ... ... ... Сонымен бұл мәселе
психологияда ... күні ... ... ... ... деуге болады,
бірақ қазіргі кезеңцегі ... ... ... және
экономикалық қарым-қатынастардың өзгеруімен байланысты эмоция мәселесін ... ... ... талап етілуде
Күрделі эмоциялар. Күрделі эмоциялардың бірі - көңіл. Кейпіне ... шат, ... жылы ... ақжарқын, не көңілге кірбің кіру,
ызалы, түсі суық т.б. деп ажыратады. ... ... ... ... әсер етіп ... Егер оның ... жақсы жүріп жатса, ұжымы
ынтымақты болса, отбасы жағдайы ... ... ... де ... Көңілге адамның денсаулық жағдайы, жүйке жүйелерінің ерекшеліктері
де әсер ... ... үшін ... ... бар ... да ... үлкен із қалдырады. Мәселен, адам көптен айналысып жүрген ісі оңға
басса, немесе бір нәрсеге қолы жетсе ... оқу ... ... ... т.б.), ... ... ... Керісінше, ол ылғи да сәтсіздікке
ұшырай ... ... ... жете ... ... ... жер таба ... Мұндайда қабағы қатыңқы, ренішті күйде ... ... ... ... ... «Адам көңілден азады» деген мақалдар тегіннен-
тегін айтылмаған. Ерік-жігері күшті, ... ... ... бай ... ауыр жағдайларда да көңілді жүреді. Оптимистік, жарқын ... ... ... ... күшті, қажырлы адамдардың басты
қасиеті. Адам өз көңілінің қожасы болу ... ... олар іс ... ... ... Осы ... өмір ... қолайсыз кездерде де
көңілді ыркына жібермеуге болатындығы, көңілдің ... ... ... ... адамның жекс қасисетінің жақсы сапаларына ... ... ... Өз ... меңгере білу - мүғалім үшін ... ... ... сынып оқушыларының мүғалімінің қасы мен қабағына
қарап отыратыны белгілі. Егер мүғалім ... ... ... оқушылардың
оқу материалдарын меңгерулеріне қолайсыз әсер етеді. Эмоцияның бір түрі ... ... ... ... уақытқа созылса да, бұрқ етіп қатты
көрінетін эмоцияның түрі. Аффекттер кейде адамның бүкіл психикалық ... ... ... ... ерік ... ... ... етед. М.
Ю. Лермонтов бір адамның басынан байқалған аффектіні былайша суреттейді:
Орынсыз жан таласын ... ... ... ... жетер...
Сонан соң әлім кетіп жерге қүлап,
Еңіреп егіл-тегіл, жаттым сұлап.
Кеміріп жердің дымқыл топырағын,
Шықтай қып ... ... ... ... ... ... «есі шығып» кетпейді. Дені сау адамдарда
болатын аффекттерді адамның жеке ... ... деп ... ... Бұл ... өзін ... алмауы, ерік тәрбиесінің кемістігі. Ерік-жігері күшті
адам мүндай ұшқалақтыққа, лепірмелікке бармайды. ... адам не ... ... ... ... ... ... бойды жеңбек, өнерсіздің қылығы өле
көрмек», деп Абай дұрыс ... сау ... ... ... ... ... адамдардың
аффекттерін (патологиялық аффекттер) ажырату қажет. Мұндай ... ... мен ... асты ... ... ... екінші
сигнал жүйесінің реттеушілік рөлі кемігендіктен болады. Аффекттерді
тәрбиелеу адамның жеке басын ... ... ... ... - ... ойы мен әрекетінің негізгі бағытына із қалдыратын
күшті, терец, тұрақты эмоция. Құмарлық өзінің қоғамдық мәнімен бағаланады.
Егер ғылым мен ... ... ... ... ... дүние құмарлық, бақ
құмарлық, ойын құмарлықты ұнамсыз құмарлық дейміз. «Құмарлық ... ... ... ... міндет борышты етеді, бұлар еңбекке жүктейді,
ецбек ғылым мен өнерге ашылған жол, - деп Абай адамға қажетгі ... ... ... А.С. Пушкин.
Балалардың қарапайым эмоциялары туған күнінен бастап-ақ
көрінеді. Бала ... ... ... біртіндеп дами түседі. Мәселен, екі
жарым жасар бала қол-аяғы байлаулы адамның суретін көргенде, оған ... ... Төрт ... бала ... ... ... ... ұстап алайын
деп түрған жерін оқығанда қатты күйзелген. Төрт-бес жасар ... ... ... ... элементтері кездеседі. Мәселен, осы
жастагы баладан: «біреудің нәрсесін ... ... бола ма?» ... ... ұры атанып ұсталасың, жаза тартасың» - деп жауап
береді.
Мектеп ... ... ... ... ... өмір тәжірибесі
жеткіліксіз, түрлі психикалық кұбылыстары, әсіресе, ерік-жігері дамып
жетілмеген. Осы ... оның ... да тән. ... ... ... ... басты ерекшелігі - тұрақсыз, тұрлаусыз, ... ... ... толы ... түсу бала ... ... жоспарлы түрде тәрбиелеудің
негізгі жолы ... ... ... ... ... да ... ... сыныптағылар) аса сезімтал, эмоциялы келеді. Бұл балалар сергек те
жайдары, ақ көңіл де сенгіш, аңқау да, әділ ... ... Олар ... бәріне таңырқап, қызықтайды және өзінің қатынасын ... ... Бала ... ... де ... ... ... Өйткені
өзіне ие бола алмай, сезімінің жетегіне еріп кетеді. Мәселен, бірінші ... ... ... ... ... дауыспен күлетін, не жылап
жіберетін оқушыларды кездестіруге болады. Бұлар ... ... ... ... балалар.
Сыныбы жоғарылап, есейген сайын ... ... ... арыла
бастайды. Мүғалімнің ерік-жігер тәрбиесін қосарластыра жүргізуі оқушыларға
көп көмек ... Осы ... ... ... екіншісі де
істегісі келетін бір қасиет бар. Мәселен, ... ... оған ... да ... ... ... ... да оған қосылады. Бірінші
сынып оқушыларының сезімдері, көбінесе ... ... ... туып
отырады. Жылау, күлу, қамығу, ұялу - бәрі де олардың ... ... ... ... Мұндай жағдайда оны ақылмен иландыру ... ... ... ... ... ... ... Бүл жай оқу
процесін балалардың ... ... әсер ... етіп ұйымдастыру
қажеттігін еске салады.
Мектепте баланың ... ... одан әрі дами ... ... ... ... негізі мектепке дейінгі тәрбиеде қаланады. Осы ... ... ... көруі (көбінесе, ол өзін жақсы көрген адамды ұнатады),
тіл алғыштығы, біреудің ... ... ... Бала ... ... келеді. Мәселен, космонавтарға еліктеп, солардай болсам
екен деу - кез-келген баланың арманы.
Үшінші, төртінші сынып оқушыларының сезімдері бірте-бірте ... олар ... ... ... етіп ... ... ЖАҒДАЙЛАР
Эмоциялар адамның мінез-құлқын ерекше сезім сарынына бөлеп, ... ... өте ... әсерлер туғызады. Кейде сезім кенеттен пайда
болып, қарқынды өтеді, бірақ ... тез ... Осы ... ... ... ... ... не эмоциялық жағдайлар деп атайды. Олардың
қатарына көңіл-күй аффект, құмарлық, стресстік жағдайлар жатады.
Көңіл-күй деп ... ... ... ... әжептәуір ұзағырақ,
психикалық үрдістер мен адамның барлық ... ... ... ... айтады. Кім болмасын көңіл-күйі нашар ... ... ... ... не ... соған абыржып қалады. Ал кей кездерде
адам ешбір себепсіз-ақ шаттық жағдайда болады. Осы кездерде оған барлығы ... ... ... ... ... ... ... бөлмейтін нәрсеге ол
қуанады. Былайша алғанда, мұндай жағдайлардың себебін табу қиын секілді
көрінеді.
Адамның ... ... өмір ... және жұмыс жасайтын арқылы
үлкен ықпал жасайды. ... ... ... демалыспен ауысып келетін
сапалы оқумен ұната істейтін ... ... ... ... және ... тугызады.
Кейде адамдарда психикалық жағдайлардың ерекше түрлері пайда ... тез ... ... ... жэне өте қарқынды өтеді. Бұлар - аспектілер деп
аталатындар. Әдетте, олар ашу шақыру не қаһар төгу (ыза, ... ... ... ... сезімдер билеген адамдар көбіне өз басына ие бола
алмай қалады.
Аффектілік жағдайдың тууы ми қыртысында күшті қозу ... ... ... Осының салдарынан тежелу үрдісі бәсеңдейді жэне ми қыртысының
төменгі белігіндегі орталықтарынан келіп ... ... ... басып отыру мүмкіншілігінен үлкен ми сыңарлары қыртысы ... ми ... мен ми ... ... ... аралық қажетті іс-
әрекеттерінің тепе-теңдігі бұзылады. ... ... ... ... адам ... ... Мысалы, ашу қысқан сәтті сезе салып, өз ойыңды
басқа бір нәрсеге ... ... ... өте қажет. Брі аффектіні ең басынан
жойып, жаңа басталған қозуға жедел, енді тоқтата алмайтындай, ... ... ... бөгет салуға көмектеседі.
Аффект жағдайына келген мұғалімнің табанда оқушыларға жаза беруіне
болмайды, өйткені дэл сол уақытта ... ... бір ... ... ... ал ... жазаны бұзу қиынға түсетіні мэлім. Мұндай реттерде
оқушыға: "Бара бер, саған қандай жаза қолдануды ... - ... ... ... ... соң ... ... істі толығынан объективтік жағдайда
бағалайды, тіпті тентектік істеген оқушыны жазалаудың қажеті жоқ деп ... ... ... ... ... оқушы да ағаттықты неге істедім деп ... ... ... ... ағат істі ... жеткізсе - онда
жазалаудың да керегі жоқ болады ғой.
Кейде жаман баға алған оқушылар аффектілік жағдайға ... ... бала ... ... бастайды. Баланың өзі-ақ өксігін басар деп, кейбір
мұғалімдер оған ... ... ... ... ... ізет жасаса,
шынында да, оның аффектілігі күшейе ... ... ... ... ... көретін мұғалімнің көрсеткен жылы шырайы, бағаны түзету үшін ... ... ... ... баланы жұбатады, сөйтіп аффектілік ... ... ... ... түрі - құмарлық болады, яғни қандай да
болмасын бір мүддемен, талаппен іс-әрекетпен байланысты мықты да сонымен
бірге ... ... ... ... ... адам ... ... құмар болуы мүмкін. Жеке адамның психикалық және теңдік хал жайына
кеселін тигізетін құмарлық та ... ... ... ... ... ... ойындармен әуестенуді айтуға болады. Егер адам
өзін - өзі ... ... ... ... осы ... қоймаса, оның
денсаулығы нашарлайды, тіпті өлімге жеткізуі мүмкін. Кейбір құмарлық
тұрақтылығы, ... ... ... және ... ... ... ... Бірақ өте-мөте қатты білініп, пайда болған адамын өте
терең күйзелуге салатын ... де ... ... ... ... стрестік жағдай деп атау қалыптасқан. Стрестер өте ... ... ... ... іс-эрекеттің өте ауыр да
жауапты ... ... және ... ... ... пайда болады.
Қорқу эмоциясы кезіндс адамда байқалатын мәнерлі қозғалыстарды алайық.
Қорыққан адамиың қасы тартылып, түсі бозарады, қозғалыстары ... ... ... ... ... ... шашы ... көзі шарасынан
шығып, даусы қарлығып, үні кібіртіктейді, аузы ... ... ... ... бүкіл денесі қалтырап, салқын тер шыпшып шығады. ... ... ... ... дауысы шықпай қалатын ... ... ... түрі ... ауыры - үрейі үшу т. б. Эмоциялық
жағдай кезінде адамның денесінен ... әр ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда сезім, эмоция деп ... ... ... жиі ... түрлі мағынада айтылады.
Адам сезімінің қайнар бұлағы - бізді қоршаған болмыс, объективтік
шындық. Сезім ... ... және ... ... не ... ... ... отырады. Қазіргі
кезде психологиялық әдебисттер мен күнделікті өмір тәжірибесінде сезім мен
эмоция ұғымдары бір мағынада қолданылып жүр. Егер бұл ... ... ... көретін болсақ, онда екеуінің арасында елеулі ... ... ... ... ... ... ... адамның өзіне, өзге адамдарға, айналасындағы ... ... ... ... ... және ... ... процесс.
Сезімнің психикалық процесс екендігін білдіретін тағы бір ерекшелігі -
оның адам көңіл-күйіне байланысты ... ... ... бір ... рең
беріп тұратындығы. Кейбір құбылыстар адамға түрліше әсер етіп, оны
қуантады, шаттық сезімге бөлейді. Ал кейбірі ренжітіп,
тіпті тұңғиыққа батыруы мүмкін. ... ... ... - ... ... наразылық көрсету, ызалану; кектену, қарқылдап, көзінен жас
аққанша күлу т.б. көңіл-күйдің ... ... ... ... сан ... ... мен ... пайда болуы әлеуметтік-қоғамдық
жағдайларға, әсіресе, материалдық, ... ... ... ... ... ұғымының кең
мағынада қолданылуы ... ... ал ... сол ... ... жағдайға қатты әсерленуін білдіретін қыска мерзімді уақытша көрініс.
Эмоция - адамдар мен жануарлар дүниесінде де көрініс ... ... күй ... іс-әрекеттерге шабыттандырып, тиісті нәтижелерге
жеткізеді немесе ... ... ... бей-берекетсіздікке
ұшыратады. Сезім мен эмоцияның адам іс-әрекеті мен көңіл-күйіне ұнамды әсер
етуі стеникалық - күшті ... ... ал ... не ... әсер ... - ... жағымсыз сезім тудырады. Стеникалық ... ... ... күшейтсе, астеникалық сезім жүйкеге ... ... ... ... Сөйтіп, адамның сезім күйі және оның
кысқа мерзімді айқын керінісі - ... - жан ... ... ... ... ... ... бар психикалық процесс.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ж.М.Намазбаева. «Психология».
2. Жарықбаев Қ. ... ... Т. ... ... Құбығұл Жарықбаев. «Қазақ психологиясының тарихы»

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Джемс-Ланге теориясы және оның позитивтік психологиядағы эмоциялар туралы түсініктің дамуындағы рөлі5 бет
Таным процестері8 бет
Эмоция туралы14 бет
Эмоциялар мен сезімдер29 бет
Мектепке дейінгі балалардың эмоциялары мен сезімдерін дамыту34 бет
Сезім мен эмоция11 бет
Сезім мен эмоция туралы16 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
Адамның есі мнемикалық процесс пен әрекет жүйесі ретінде9 бет
Адамның сезімдік сферасының дамуы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь