Ойлаудың адам өміріндегі маңызы

Кіріспе
Негізгі бөлім
І. Ойлау туралы жалпы түсінік
1.1. Ойлау тәсілдері
1.2. Ойлау формалары
ІІ. Ойлау процесінің адам өміріндегі маңызы
2.1. Ойлаудың сезімдік таныммен және тілмен байланысы
2.2. Ойлау үрдісінің психологиялық және логикалық негіздері
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізім
Адамның өз өмір тіршілігі мен күнделікті іс-әрекетінде әр алуан мәселелерді шешіп отыруына тура келеді. Осындай мәселелер мен күрделі істерді шешу жолында кездесіп отыратын қиыншылықтар қоршаған ортамызда бізге әлі де беймәлім құбылыстар мен сыры ашылмаған нәрселердің көп екендігін көрсетеді. Соған орай, біз дүниенің сыр-сипатын ұғыну үшін заттар мен құбылыстардың өзара қатынастарының құпиясын тереңірек білуді, оларды ашып көрсетуді мақсат етеміз. Міне, осындай мақсат-мүдделерге жету жолында әрбір адам өзінің іс-әрекетінде заттар мен құбылыстардың белгісіз қасиеттерін, тәжірибесі мен білімінің, шама-шарқының жеткіліксіздігін аңғарады. Өйткені, әлем шексіз, соған орай дүниені танып білу де шексіз. Адамның ойы сол шексіз әлемдегі нәрселердің сырын, құпиясын білуге бағытталады. Әрбір адам ойланып-толғанғанда өзіне беймәлім нәрселердің сырын ашып, жаңалықты біледі. Мысалы, оқушы оқу материалының мәнін түсініп, есеп шығаратын болса - мұның өзі оған жаңалық ашқандай болып көрінеді .
Сонымен, ойлау дегеніміз - әлеуметтік жағдаймен ұштасқан, тілімен тығыз байланысты психикалық үрдіс, сол арқылы болмыстың, дүниедегі нәрселердің жалпы және жанама бейнеленуі. Бұл бейнелену адам ойының талдау және біріктіру әрекеттері арқылы танылады. Бір сөзбен айтқанда, ойлау - сыртқы дүниедегі болмыстың жалпы жанама жолмен біздің санамыздағы ең биік сатыдағы бейнесі. Ойлау адамның өмір тәжірибесі мен практиқалық іс-әрекеттері нәтижесінде пайда болып, тікелей сезім үрдісінің шеңберінен әлдекайда асып түседі.
1. М.Жұмабаев Педагогика. Алматы. «Рауан» 1993ж.
2. Т.Н.Ушаков. Речь человека в мышлении. М., 1984.
3. Гейдебарнд К. «Бала жанының мәні жайында» - Алматы, 1993ж.
4. Қ. Жарықбаев. Жантану негіздері. Алматы, 2002.
5. Н.Айғабылов. Бастауыш класс оқушыларының абстракты ойын дамыту. “Қазақстан мектебі”, 1964, №11, 51-бет.
6. Педагогикалық ізденіс. Алматы, «Рауан», 1990 ж.
7. А.В. Петровский «Педагогикалық және жас ерекшелік психологиясы» -Алматы «Мектеп» 1987ж.
8. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. Алмат, «Рауан», 1992 ж.
9. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М.: Педагогика, 1989.
10. И.А.Васильев, О.К.Тихоморов. Эмоции и мышление. М., 1980.
11. Ж.И.Намазбаев. Психология. Алматы, 2005.
12. Ә. Алдамұратов. Жалпы психология. Алматы, 1996.
13. К.К.Платонов. Структура и развитие личности. М.: наука, 1986.
14. И.П.Павлов. Мозг и психика. М., 1996.
15. Е. Климов. Основы психологии. М., 1997.
16. В.В.Петухов. Психология мышления. М., 1987.
17. Джемс У. Психология. М., 1999.
18. Т. Тәжібаев. Жалпы психология. Алматы, 1993.
19. А. Горбатенко. Общая, прикладная психология. М., 2002.
20. Ю.М. Оролов. Самопознание и самовоспитание характера. М.: Просвщение, 1987.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
050103 - Педагогика-психология факультеті
Жалпы психология кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Ойлаудың адам өміріндегі маңызы»
Орындаған:
1 курс 109 топ ... ... ... Ғ.
Алматы, 2007
ЖОСПАР
Кіріспе
Негізгі бөлім
І. Ойлау туралы жалпы түсінік
1.1. Ойлау тәсілдері
1.2. Ойлау формалары
ІІ. Ойлау процесінің адам өміріндегі маңызы
2.1. ... ... ... және ... байланысы
2.2. Ойлау үрдісінің психологиялық және логикалық негіздері
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізім
Кіріспе
Адамның өз өмір тіршілігі мен ... ... әр ... ... ... тура келеді. Осындай мәселелер мен күрделі
істерді шешу жолында ... ... ... ... ... әлі де беймәлім құбылыстар мен сыры ... ... ... ... ... ... біз дүниенің сыр-сипатын ұғыну үшін заттар
мен құбылыстардың өзара қатынастарының құпиясын тереңірек білуді, оларды
ашып ... ... ... Міне, осындай мақсат-мүдделерге жету жолында
әрбір адам ... ... ... мен ... ... тәжірибесі мен білімінің, ... ... ... әлем шексіз, соған орай дүниені танып білу де ... ойы сол ... ... нәрселердің сырын, құпиясын білуге
бағытталады. Әрбір адам ойланып-толғанғанда өзіне беймәлім ... ... ... ... ... оқушы оқу материалының мәнін түсініп,
есеп шығаратын болса - ... өзі оған ... ... ... ... ... ... дегеніміз - әлеуметтік жағдаймен ұштасқан, тілімен
тығыз ... ... ... сол арқылы болмыстың, ... ... және ... ... Бұл бейнелену адам ойының талдау
және біріктіру әрекеттері арқылы танылады. Бір сөзбен айтқанда, ойлау ... ... ... ... ... жолмен біздің санамыздағы ең биік
сатыдағы бейнесі. Ойлау адамның өмір ... мен ... ... ... пайда болып, тікелей сезім үрдісінің ... асып ... ... ... ... түсінік
Сыртқы дүниені толық тануға түйсік қабылдау, елестер жеткіліксіз
болады. Біз тікелей біле алмайтыңн заттар мен ... тек ... ... ... ... ... ... сыртқы дүниенің заттары мен
құбылыстары жайлы қарапайым қорытындылар жасалады. ... ... ... ... ... мен құбылыстарының ішкі құрылысын, оның
қажетті қатынастары мен байланыстарын жөнді ашып бере ... ... ... ... ... ... ... жанастыра отырып шешуде өте
жақсы көрінеді.
Ойлау дегеніміз сыртқы ... ... мен ... ... миымызда жалпылай және жанама түрде сөз арқылы бейнеленуі.
Ойлау қабылдау, елестермен тығыз байланысты. Түйсік пен ... ... ... ... олардан тыс ешбір ойлау болмайды.
Ойлау сезім мүшелері арқылы алынған мәліметтерді ... ... ... ... ғана ... ... нәрсе. Елестерде жалпылағыш
элементтер мол болғанмен, оның таным мүмкіндігі ойлаудан әлдеқайда төмен.
Ойлаудың ... ... өте ... ойы ... сөз арқылы білдіріледі. Біреу екінші ... ... өзін ... деп ... ... Ой толық сөз
күйінде білдірілгенде ғана айқындалып, дәйектелініп, дәлелдене ... мен ... ... ... деп, бұлардың арасына теңдік ... ... ... Ой — ... ... ... ең жоғары формасы. Сөз — ойды
басқа адамдарға ... ... ... сөз ... ... ... ... бұрынғы ұрпақтар жинаған тәжірибе мен білімді сақтап қала алды,
ойды өмірді онан әрі ... ... ... тілі шықпай тұрған кезде де ойлай алады. Нәресте айналасындағы
дүниені бірінші сигнал жүйесінің қызметі арқылы танып біледі. ... ... онын ... онша кеңіте алмайды. Баланың тілі ... сөз ... ... ... ғана оның ... ... кеңейетін
болады.
Сөз бен ойдың бірлестігі алғашқы адамдардың психикасында да үлкен орын
алған. Сөзбен ойлаудың арқасында ғана олар ... ... ... ... ... түскен. Тіл мен ойдың бір-бірімен тығыз байланыста
болатындығын ... ерте ... ... ... ... ... бәрі ... тілімдегінің бәрі түсімде" деген мақалы адамның
басындағы ойы тілінен керінетіндігін, ал тілдің өзі адам ... ... ... ... жақсы көрсетеді. Сөйтіп, ойдың дамуы
адамның нақтылы іс-әрекетімен шарттас болумен қатар, оның сөйлеу ... ... де, сөз ... ... де ... ... ... байланысты жүріп отыратын ойлау процесі тек ... ... ғана тән ... ... табылады. Кейбір
психологтардың (Л. ... т. б.) ... ... ... ... ... ... төмен, логикасы, шорқақ дейтін теориялар ғылыми
жағынан дәйексіз болып есептелінеді. Адам ойлауының эволюциялық даму ... ... ... ішкі ... қоғам дамуымен бірге өзгеріп отырады. Қоғам
ілгері дамып, оның ғылымы мен техникасы өскен сайын жаңа ... ... ... ... ... ... шығады. Мәселен, атом
бөлінбейді деген ұғым болса, қазіргі ... атом ... ... бөліктерге
бөліп отыр. Тағы бір нақты мысал. Белгілі АҚШ этнопсихологы Маргарет ... ... ... ... ... өзге ... ешқандай қарым-
қатынас жасамай өмір сүріп келе жатқан, бір тайпа ел бар ... ... ... ... көп ... бірі ... да, үлкендер де
қуыршақ дегеннің не ... ... ... Осы ... ... ... сабақтастық (1964) сутегінде айтылған.
Ғалымның әкеліп таратқан қуыршақтарына ер балалар да, қыздар да қатты
қызығып, өздерінше бөпе қылып әлдилеп, ... ... ... ... қарап қыз балаларда биологиялық аналық түйсіктің оянғаны, ал ер
балалар соларға еліктеген ғой ... ... еді. ... да, ... ... бір сәт қана ойнап, кейін жайына кетті, ал басқалары
қуыршақтардың қасынан кетпей, ойындарын түрлендіре түсті. Ал, бір ... ... ... ... ... ... бұл ойыннан тез
жалыққан қыздар болды. Арал тұрғындары тұрмысының бір ... де ... ... ... ... қолы бос ... айналысады екен.
Адам сыртқы дүние құбылыстарының сырын көбірек білген сайын ... да ... ... ... ... практикалық әрекетпен байланысқан
сан-салалы түрлері пайда ... Адам өз ... ... яғни ... құдіреттілігін, өмірге жарасымдылығын практика жүзінде дәлелдеуге тиіс.
Ой амалдары мен логиканық операциялар, ... ... ... ... ... ... болуы — адам ойлауының зор ... ... ... ... ... мен ережелері сансыз қайталаудың және
тәжірибеде тексерілудің нәтижесінде адам ... ... зор ... ... ... ... ... жасау процесінде туындап
отырады. Адам ойлауының мазмұнын билейтін — объективтік шындық. Адамға
алдына ... ... оны ... ... — оның ...... ішкі қарама-қарсы қайшылықтарға толы процесс. Бұл оның
дамуының және іске асуының қозғаушы күштері болып табылады. Ойлаудың пайда
болуында ... ... ... зер ... ... да маңызы зор. Әлде
де белгісіз, түсініксіз нәрсені білуге ... ... ... ... ... ... шұғылдануға адамды итермелейді. Ойлау-сұрақка
жауап қайтарудан, мәселені шешуден, оның ... ... ... ... ... "Сырдария Арал теңізіне құяды" деген сөйлемде ой
туғызуға негіз ... ... жоқ. ... ... ... не көріп
білген мағлұматтарды жәй қайталау бар. Ал, затты не ... ... ... айтыс өнерінен ой процесінің небір көріністерін
байқауға болады.
Адам әркез ... ... ... ... қоя ... ... ... басқа
адам да қоюы мүмкін, өмір тәжірибесі мен білімі жеткілікті кісі алда тұрған
міндетгі тез анғарады да, ... қоя ... ой ... ... ... соң мәселені шешу, яғни ойдың негізгі кезеңі басталады.
Бұл адам психологиясына ерекше әсер ... ... аса ... ... болып
есептеледі. Ойдың кейде шындықтан "ауытқитын кездері де болады". Бұл ... ... ... қате ... теріс пікірлерге де алып
келеді. Қоғамдық тәжірибенің, адам танымының тарихи дамуының барысында ... ... ... отырылады. Түйсік пен қабылдауға қарағанда
ойлауда қателесуге мүмкіндік бар, әйтсе де, ойлау құбылыстардың ... ... ... мен ... ... ... ... біліп
отыратындықтан, қабылдау мен елестерге қарағанда әлдеқайда жоғары тұрады.
Сөйтіп, ... ... ... мида ... ең ... ... прогресс "ойлайтын" машинаналарды дүниеге келтірді.
Қазіргі есептегіш машиналар ... ... ... деп те ... өз
жұмысының нәтижесін бағалай алады, программаланған ... ... ... ... ... да ... ... Машиналар белгілі ережелерге сәйкес
мәтінді бір тілден екінші ... ... ... ... ... ... яғни ... айналдырады. Мәселен, осындай машина дойбы да "ойнайды".
Ол адамды ұтып кетуі де мүмкін, Бірақ оқып үйрену ... ... ... аса ... ... ... адамның оқып үйренуі әлдеқайда
жеңіл. Адам өзін машинаға ұтқызбас үшін, өз өнерін ... ... ... ... табынатын кейбір адамдар: алдағы жерде бәрін ... ал ... ... ... әзір асқа ие ... ... ... дегенді
айтады.
1.1. Ойлау тәсілдері
Ойлау әрқашан анализ және синтез ... ... ...
түйік пен қабылдаудағы анализ бен синтездің жаңа ... ие ... ... ... ой ... ... ... мен құбылыстардың мәнді жақтарын
жеке ... ... ... ой ... ... ... ... біріктіріледі. Анализ бен синтез – ... ... ... болмайтын құбылыс.
Анализ бен синтездің негізінде салыстыру деп аталатын ой ... ... ... ... ... ... қасиеттері
айқындалады. Бұл операция салыстыратын заттардың бір ... ... ... ... ... ... да айырып
көрсетеді. Мәселен, ... оның ... ... ... ... қарай салыстыруға болады. Ойлау операциясының, ... түрі ... мен ... ... мен ... жалпылау арқылы оның ... ... ... ойша ... ... абстракция дейді. Мәселен,
квадрат, трапеция, параллелограмма деген сөздерді ... ... ... ... соңғысы абстракция болады. Сондай-ақ, бор, қар, қант ... ... ... ... ... ... сөзді алсақ, бұл ... ... ... ... ... ... деп ... Нақтылау
абстракциялық ұғымды соған сәйкес келетін жеке ұғымдармен түсіндіру, яғни
жеке заттар мен нәрселер туралы ой. ... ... ... ... ұғымды
құлын, тай, құнан, дөнен, айғыр, бие деп бөлетін болсақ, мұндағы жылқының
жеке түрлері нақтылауға ... бола ... ... ... ... көрнекі етіп түсіндіруге мүмкіндік береді. Жеке мысал, көрнекті
құрал — нақтылаудың түрлі формалары.
Жалпылау ... ... ... ... ортақ қасиеттерін
оймен біріктіру. Жалпылау үшін заттардың ерекше маңызды белгілерін таба
білу керек. Мәселен, алма, өрік ... ... т. б. ... ... ... "жеміс" деген жалпы ұғымды береді. Жалпылау тәсілі бізге ... ... ... ... ажырата алуға жәрдем береді.
Жалпылау арқылы шындықтағы заттар мен ... ... ... ... ... (систематизация) дейді. Жүйелеудің жоғары
түрі -классификация. Мәселен, жануарлар — типке, типтен – ... ... ... ... - ... отбасыдан - текке, тектен - ... т. ... ... ... ... ... ... әлементтерді
белгілі классификацияға келтіруге ... Осы ... ой ... ... қыры мен сырын жақсы білетін қазақтарда ... ... олар ... ащы ... ... жусан т. б.), тұщы (қияқ боз ... сулы деп ... ... ... қай малдың жейтініне қарай ... ... ... ... сынып оқушысында "құс'' туралы ұғым толық қалыптасқан деуге
болады. ... ... ... балаға бұрыннан да таныс ... да ... ... (қай ... ... ... ... негізгі, мәнді белгілерін білуге ұмтылады. Таблицадағы цифрлар
бойынша оқушыларда ұғымның мәнсіз белгісіне нақты көңіл бөлу біртіндеп ... ... ... ... сыныптағылар осы ұғымның мәнсіз,
екінші қатардағы ... тек 11 ... ғана атап ... ... заттардың жалпы белгілерімен қатар жеке белгілерін де жақсы
ажырата алады. Осы ... ... сүт ... тобына жатқызғанда
оның басты белгісі -жыртқыш аң екенін көрсетіп береді.
Ұғымда заттардың өзіндік ... ғана ... ... ... ... мен ... (себеп-салдарлық кеңістік пен
уақыттық, функционалдық т. б.) бейнеленіп отырады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... өзара байланысын
оқушылар қиналмай ұгады. Бірінші, ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарды меңгеру қиынырақ соғады.
Өйткені бұл оқушылар кеңістіктің негізгі өлшемі - ұзындық ... ... ... ... ұғымын көбінесе "бұл сызғыш" деп ... ... ... ... ... ... ұғымдарды (метр,
километр) меңгертуді тәжірибемен ... ... ... үйрету)
ұштастырып отырған абзал. Мәселен, бала ... ... ... ... ... ... ... бұлардың белгілі тұрқы бар екенін
аңғарады. ... ... ... ... ... ... ... масштаб, шартты белгілер сияқты ұғымдармен толыға түседі.
Шындықтағы заттардың қарапайым байланысы пікірлерден көрінеді. Пікір —
бұл бір зат ... ... не оны ... шығаруда көрінетін ойлаудың
формасы. Мәселен, "Астана — Қазақстан ... ... ... ... сай ақикат пікір болады да, ал "Атом - заттың бөлінбейтін және
өзгермейтін бөлігі" десек бұл жалған ... ... ... ... ... ... ... Олар: бастауыш, баяндауыш және байланыс. Мәселен, жоғарыда
келтірілген пікірде: "Алматы" — логикалық ... ... ... - ... ... ... ... ("деп", "дегеніміз",
"айтамыз'' т. б.) пікір де ... ... тек ойға ... ... ... сөйлем делінеді. Пікір де ұғым сияқты тек тілдік
материал негізінде, тілдік терминдер мен ... ... ғана ... сүре ... Пікір мен сөйлем бір-бірімен тығыз байланысты. Өйткені бұл
екеуінің негізгі мүшелерінің мазмұны біреу. Пікірлердің ... көп. ... ... ... ... да ... әр түрлі нәрселер, олардың түрлі қасиеттері,
сондай-ақ нәрселердің ... ... ... бейнеленеді. Төменгі
сынып оқушыларын дұрыс пікір айта білуге тәрбиелеу зор педагогикалық мәні
бар іс. ... ... ... ... ... ... ... түседі. Бірінші сыныптағылардың пікірлері кесімді болып
келеді. Өйткені ол ... ... ... Мәселен, "Асан
бүгін неге сабаққа келмей қалды?" деп ... ... ... ... қалды" деп бірден жауап береді. Ал екінші сынып оқушылары ... ... ... ... ... ... Асан жөнінде олар:
"мүмкін ол ауырып қалған шығар", "не ұйықтап қалған болуы ... ... ма ... кім ... дсп түрді жорамалдар жасайды. Бірақ олар ... ... ... ... ... ... мұндай қабілет тек
үшінші, төртінші сынып оқушыларында ғана ... ... ... ... ... өсуі және оның жүйелене түсуі үлкен ... ... ... өз ... ... ... алады, түрлі
нәрсенің себебін тауып қана коймай, оған тиісті ... ... бере ... Математика сабағында мәселе есептерді ... ... ... ... ... — олардың пікірлерін дамытады. Әрине,
төменгі сынып оқушыларының пікірлері шындықтағы заттардың ... ... ... ... ... ... олардың "жылқы
— жануар", "гүл — өсімдік" деген ... ... ... ... ... ... жеткілікті көрсете алмайды.
Ойлаудың күрделі формаларының бірі — ой ... ... ... бірнеше пікірлерден жаңа бір пікір шығару тәсілі.
Қорытынды шығару үшін оны ... ... ... ... ... ... ... пікірлерден қорытынды шықпайды. Мәселен,
''Барлық дельфиндер — жануар", "Барлық металдар ... ... ... екі
пікірдің арасында ешбір логикалық байланыс жоқ. Сондықтан бұл ... жаңа бір ... тууы ... ... қорытындыларының үш түрі болады. Біріншісі – дедукциялық, екіншісі
– индукциялық, ал ...... ой ... деп ... ... жалпыдан жекеге қарай жүретін ой қорытындысы. ... тірі ... ... жоқ ... ... ете алмайды, ал балық тірі
организмнің бірі десек олай болса, балық ... жоқ ... ... ... ... ... ... – жекеден жалпыға қарай жасалатын ой қорытындысы, мәселен,
оттегі болмаған ... ... өсе ... ... ... жоқ ... да, адам да ... ете алмайды десек осы айтылғандардан
жалпылай оттегі жоқ ауада "барлық тірі организмдер тіршілік ете ... ... ... Индукцияда жеке жағдайлардан жалпы ереже,
фактілерден қорытындылар жасалады. ... ... ... ... ... индукция тәсілімен ашқан. Анализ бен синтез
операциялары бір-бірімен қандай тығыз байланысты болса, индукция ... да ... ... болады.
Аналогия дегеніміз - ұксастық бойынша ой қорытындыларын жасау.
Мәселен, ... ... ... ... заңын тапқанда, ой қорытыңдысының
осы түріне сүйенген. Ол жер үстіндегі денелердің қозғалуы, әсіресе, ... ... ... ... ... ұқсастықты түсіндіруде аналогияны
келтірді. Аналогия осындай ғылыми гипотезаның бастамасында елеулі ... ... ... мен ... біртіндеп қалыптасуы, соған
сәйкес ой қорытындыларының дамуына ... ... ... ... бір-бірімен байланыса дамып отырады. Бірінші, екінші сыныптағылар
ой қорытындыларын тікелей байқауға сүйеніп ... Ал ... ... ... жеке ... ... ... байқай келіп,
одан жалпы қорытындылар жасап отырады. Тәжірибе ... ... ... көру ... ой ... жасауға жағдай туғызса,
жалпы ... ... мен ... ... ... ... ... болуына қолайлы әсер етеді. Дедукциялық ... бала өзі ... ... ... байланыстарды,
қатынастарды сол жалпы заңдылықтарға негіздей ұғуға тырысады. Мәселен,
ұрықтың ... дәні ... ... да ұрық ... өсімдікке
жатқызу оқушының дедукциялық ой ... ... ... ... ... ... адам өміріндегі маңызы
2.1. Ойлаудың сезімдік таныммен және тілмен байланысы
Дүниетану тікелей сезімдік үрдістер – ... ... ... одан әрі ... қарай өрбиді. Таным үрдістерінің барлығы да
тікелей сезімдік үрдістер - ... ... ... ... ... ... бейнесін көз алдымызға келтіретін тікелей таным ... ... ... ... ойға көшу ... көпір сияқты.
Адамдардың сыртқы дүниені танын білуінің шындығы және оның ... ... мен ... тәжірибе, сондай-ақ, адамдардың табиғат
пен қоғамға ықпал етіп, оларды өзгерту жолындағы іс-әрекетінің нәтижелері
арқылы тексеріліп ... ... ... үрдістер барысында адам
нәрселер мен құбылстардың дара ... сол ... ... нәрселердің туғастығын бейнелейді, көз алдыңда жоқ заттың ... ... ... адам ... ... арқылы Танып білген
нәрселердің белгі қасиеттері мен ... ... ... жсте ... ... ... ерекШеліктерді білу тек ойлау жэне де заттар мен
құбылыстардың ... ... бір ... ... ... дерексіздендІру арқылы жанама жолмен жүзеге асырылады. Мысалы,
заттардың, әсер еткен нәрселердің жылылығын, оның температурасын тек жанама
әдіспен, термометр ... ғана ... ... Ал ... жылылықты тері
туйсігі арқылы не қолмен сипап анықтау оңайга түспенді.
Ойлау арқылы танып білу ... ... ... ... ... срекшеліктерін тікелей сезім арқылы тану мүмкін емес жэне
олардың мэн-жайы айкын беинеленбейді. ... осы ... ... ... күрделі мәселедердің бірі - өте ұсақ қарапайым ... ... ... өте ... ... жай ... ... бөлшектерді
микроскоппен де көре қою қиын. Біз осы бөліктерді тек ... ... ... білеміз. Абстрактылы дерексіз және жанама ойлану нәтижесінде
сондай өте ұсақ бөліктердің бар ... көз ... ... ... ... аңғарамыз.
Сөйтіп, тікелей таным үрдісі арқылы танып білуге болмайтың нәрселерді
ойлау арқылы біле ... ... ... кең. ... арқылы қозғалыс
жылдамдығын қамту мүмкін емес. Мысалы, бір секундте 300000 км ... ... ... түйсіну арқылы қамту мүмкін болса да, ой арқылы
пайымдап түсінуге болады. Біз 1 ... 50000 км ... ... ... ... ... ойлау арқылы түсіне аламыз, өйткені, ол жарық
жылдамдығынан 6 есе кем. Ал мұндай шапшаңдықты, әрине, елестету арқылы білу
мүмкін ... ... ... ... ... білуі тікелей сезім мен ... ... ... өзара байланысты түрде адам танымын толықтырып
отырады. Осы ретте де біз ... ... ... ... ... акиқаттан алыстамай, қайта оған жақындай түсетінін аңғарамыз.
Сөйтіп нақты пайымдаудан абстрактылы ойлауға, одан тәжірибеге ... ... ... ... диалектиқалық жолы болып табылады.
Ойлау мен сейлеу. Адамның ойлану әрекеті ... ... ... ғана емес ... де, ... де ... ... Осындай
ерекшелік адам психикасының жануарлар психикасыиан сапалық өзгешелігін
көрсетеді. Жануарлардың ... ойы ... ... байланысты, ол
жанама, абстракты он бола алмайды.
Адам сөйлеу, дыбысты тіл нәтижесінде нәрселер мен құбылыстардың мәнді,
тұрақты белгілерін ой ... ... ... Бұл ... тіл - адам ... ... болып табылады. Адамның ойы әрбір ... ... ... сөз арқылы ажыратын көрсете ... ... ... ... ... танып білуге мүмкіндік туады.
Адам тілдік материалдар негізінде ойланады. Өз ой-пікірлерінің
жүйесін, нәрселер ... ... ... жасайды. Әрбір ойдың
ақиқаттығы ой талқысы ... ... Адам ... жүйелі болып, онын
нәрселердің мәнін ... ... ... ... ... ... ... Адамның ойы тілмен, анық сөйлеумен тығыз байланысты жэне ойлау
осы тілдік материал арқылы ... ... мен ... ... ... ... ... Ойлаудың тілмен тығыз байланысты болуы және
оның қоғамдық мәні адам ... ... ... ... ... Адамның дүниетанымы, білімі және өмір тәжірибесінен
жинақтаған мағлұматтары ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып ауысып ... Бұл ... ... Адам ... ... жетілуі мен білімнін өсуі әрбір урпақ
жасаған білім ... ... ... ... омір ... ... пайдаланады. Сөйтіп, тарихи даму адам ... ... ... нығайтады.
2.2. Ойлау үрдісінің психологиялық және логикалық негіздері
Адамның дүниетанымы қоғамдық-тарихи даму нәтижесінде өрістейді. Ол
табиғатқа әсер ... ... ... ... ... ... Сөйтіп
адамзаттың ғылыми білімі дамып, белгілі бір ... ... ... ... ... білу ... тіл ... жинақталып қорытылған
білімі мен онын нәтижелері жүйеленіп, ғылым ... ... ... химия, биология, тарих, социология, ... т.б. ... осы ... дамуы және олардың ғылым жүйелеріне жіктеліп белінуі
дүниетану теориясын немесе гносеологняны құрайды. Гносеология - философия
мен ... ... ... ... құрамдас бөлігі, танып білудің
теориялық негізі.
Таным теориясы - гносеология - философиялық пән. Ол дүниетанудың жалпы
заңдылықтарын ... ... ... ... қалыптасқан "болмыс",
"материя", ''сана", "сан'', "тартылыс" тәріздес басқа да ұғымы кең ... ... ... теориясы мен философиялық принциптерге
негізделетін ойлау үрдісі өзара байланысты және ... ... жеке ... ... - ... логика мен психология арқылы да
зерттеледі.
Логика ғылымы ойлаудың формаларын, ұғымдар мен ... ... және ... заңдарын зерттейді.
Ұғым - болмыстағы нәрселер мен құбылыстардың ... ... және ... бейнелейтін ойлау формасы. Мысалы, ''адам" деген ұғымның
мәні оның өндіріс құралын жасап шығаратын қабілеті бар, ... тіл ... ақыл иесі ... ... Ал ... ... ... оқушылардың, студенттердің білім деңгейін анықтап, олардың дәрежесін
тиісті ... ... оқу ... Ұғымдардың мазмұны пікірлер
арқылы ашылады. Мұнда нәрсе мен оның ... ... ашып ... ... екі түрлі тәсілмен құралады: а)
Тікелей қабылдау арқылы құралатын пікірлер. ... ... бала ... ... ә) Жанама жолмен не ой қорытыңдысы, ой талқысы ... ... ... ... ... бұдан басқа да негіздерге
сүйене ... ... ... бөлінеді.
Ой қорытыңдылары бойынша алғышарттар негізінде ұғымдар мен пікірлердің
байланысынан жаңа пікірлер аламыз не ой ... ... ... алғы ... ... ... электр тоғын өткізеді; кіші алғы шарт:
сынап та - металл. Қорытынды: олай болса, сынап та ... ... ... ... мынандай үш түрін ажыратамыз: дедукциялық ой
қорытыңдысы, оған металдардың ... ... ... ... ... ... ... "Дедукцня" - латың сөзі, қазақша мағынасы –
шығару. Ой қорытыңдысының бұл түрі бойынша ой ... ... ... ... жағдайға қарай өрбиді. Индукциялың ой қорытыңдысы - ой ... ... ... дамып отырған түрі. Ой қорытыңдысының үшінші түрі -
традукция деп аталады. Оған аналогия ... ... ой ... Бұл - дара ... ... ... ... отыратың ой қорытыңдысы.
Дедукциялық ой ... кең ... түрі - ... ... ... мәселелер - дұрыс ойлаудың формалары мен заңдарды
қолдана отырып, ... мен ... ... мен ... ғанып
білуді мақсат етеді.
Ойлау эрекетінің ерекше мәнді тағы бір жағы бар. Ол - ... ... ... ... ... дара адамда осы ойлау үрдісінің қалайша дамын,
өрістеп отыратыңын зерттейді. Оқыту үрдісінде ойлаудың дамуы, ... ... ... меңгеру, ойын, оқу, еңбек үрдістерінде ойлауды
дамыту мәселелері - психология ғылымы ... ... ... ... ... ... ... пайда болып, дамып жетіледі деген мәселенің мән-
жайы психологияда осы бағытта қарастырылады. Ал логика ойлауды таным үрдісі
деп санап, ... ... әр ... ... арқылы танып, білуге
болатыңдығын анықтауды көздейді. Қорыта айтқанда, логика - ойлаудың жемісті
болу жолдарын іздестірсе, ... - сол ... даму ... - ... үрдіс. Ойлауды психологиялық тұрғыдан зерттеу дегеніміз
- оның ішкі, танымдық құпия мэнін және жемісті ... ... ... яғни ... ... ... сүйене отырып ойлаудың
мәнін зерттейді, әрбір адамның өзіндік ойлау ерекшеліктерін дамытып отыруға
баса мән береді.
Ой үрдісі мен ойлау ... ... ... мсн ... ... ... Талдау
дегеніміз - ой арқылы әрбір объекті мен болмыстың ... ... ашып ... ... ... нәтижесінде айқындалған
белгілер мен қасиеттер ... ... деп ... ... ... - мидың жоғары бөлігіндегі қозу мен ... ... ... Ал біріктірудің физиологиялық негізі мидың ... ... ... ... қосылуы. Талдау мен біріктіру -
өзара байланысты әрекеттер. Олардың өзара байланысы мен ... ... ... және сол ... анық көрінеді. Салыстыру тәсілі
жалпылау әрекетіне қарай ойысады. Мұнда ... ... және ... ашып ... ... ... ... нақтылау,
жүйелеу тәсілдері де жиі қолданылады. Ондай тәсілдер ... ... ... ... ... ... түр ... әрекетіндегі әр қилы тәсілдер мен амалдардың бәрі де ... ... ... мен қажеттілігіне тәуелді болып отырады.
Ойлаудың кез келген әрекетінің туындауы белгілі бір ... ... ... ... ... болу себебінің мынандай екі түрі бар.
1. Арнайы танымдың ойлау. ... бұл ... ... ... сәйкес пайда
болады. 2. Арнаусыз ой. Ойлаудың бұл түрі сыртқы жагдайдың эсеріне орай
туады. ... ... ... ... ... ... арнаусыз, әрі
оның өміріндегі үйреншікті, дағдылы ой деуге болады.
Ойлау және мәселені шешу. Адам белгілі бір ... ... ... ... ... ... алға қонған мақсат-міндеттерін
орындап шығу үшін ойланып-толғанады. ... бұл түрі ... ... асады.
Проблемалық ой - ... ... ... ... ... ... олардың мән-мағынасын түсінуді кажет етеді. Сөйтіп
неше түрлі ... ... ... ... ... ... сырларын ашып көрсетуді көздейді. Ойлау әрекетінде ең ... ... өзін ... алу - ... ... міндет. Екіншіден, мұны
анықтауға адамның білімі мен өмірлік ... ... ... ... ... ... ... келелі мәселелерді шешуде әр
алуан қиындьтқтарға кездеседі. Олардың бұл кедергілерді ... - ... ... ... ... түрлері және оның даралық ерекшеліктері
Біріншіден, ойлаудың түрі нақтылы іс-әрекет пен қимыл-қозғалыс
жайындағы ... ... ... ... ойы осы ... ... бейнелі ойлау мектеп жасына дейінгі балаларда қарқынды
дамып, олардың заттарды ұстап-тұтынуы нәтижесінде қалыптасады. Олар ... ... ... ... ... отырады. Үшінші, абстрактылы ой.
Ойлаудың бұл түрі бойынша адамның ұғымды меңгеруі нәтижесінде ... ... ... түсініктері өрістейді.
Ойлаудың даралық ерекшеліктері адамның танып ... ... мен ... ... ақыл-ойдың қызметі болып саналады.
Ондай салаларға өз бетінше ойлау, оның ... ... ... ... ... қасиеттер жатады. Барлық ойлау әрекетіне тән басты қасиет
- дара адамның ... ... ... ... ... ажыратып, олардан
жаңа қорытыңдылар жасай білуі. Онлау әрекетіндегі ... ... ... - ... ... ... ... олардың жалпы заңдылықтары
мен өзара ... ашын ... ... ... ... ... ... жетілдіріп, адамның ақыл-ойын өрістетеді. Адам ойлауының ... ... бір ... - ... ... ... ... арттыру,
сөйтіп, адам ойының мүмкіндіктерін толық пайдалануды жүзеге ... ... ... ... жұмбақ мәселелерді шешу
Ой болжамы ғылымда гипотеза деп аталады. Болжам дегеніміз - әр түрлі
деректер негізінде объектілер мен ... ... ... ... ... ... Бұл -ойлаудың дамуындағы езіндік тәсілі. Алайда,
мұндай шешім - ой ... ... ... ... ... Ал ... жету үшін ой болжамының ықтималдық сипатың әлі де ... ... ... ... ... ... ... ғана ой болжам анықталса,
ол ғылыми ... ... Егер ... ... ... ... онда ол
өзгертілед: не теріске шығарылады. Біріне-бірі қайшы ой болжамдары ... әр қилы ... мен ... ... кейінгі басқа
жағдайларда, екеуі бірдей ақиқат бола алмайды. ... ... ... т.б. ой ... ... ... дүниенің
зандылықтарын қарастыруға міндетті емес, деректерді тек қана ... ... ... ... Өйткені, олардың пікірінше, ой ... ... рөл ... да оның ... ... Осы ... ғылыми
эксперименттік зерттеулердің күрделене түсуі әр ... ... ... ... ... мәселердің сырын ашып отыр. Осы орайда,
ғылыми тұрғыда құрылған ой болжамы адамның ойлау үрдісін дамытуға зор ... ... күш ... ... Ойлау әрекеті - тек ғылыми болжам ғана
емес, жұмбақ мәселелердің мән-жайын ... үшін ... ... ... ... ... үрдіс және адамның ақыл-ойының
жемісі.
Қорытынды
Ойлау мәдениеті
Жаңа туған балада ... ... ... Ойлау баланың сыртқы
ортамен ... ... ... ... оның ... қосақталып дамып отырады. Мәселен, бір жасар бала әжесінің
саусағындағы жараға жағылған иод ерітіндісіне көз салады. Он бес ... ... өзі ... алмаған жәшіктің ішіндегі нәрселерді көріп, біртіндеп
оларды азайта бастайды, сонан соң оны ... ... ... бала ... дамуында елеулі кезең болып табылады.
Мектепке түскенге дейін бала ойлауы дамудың ұзақ ... ... ... ... нақтылы - бейнелі болып, әрекетпен әлде де тығыз байланысып ... ... ... ... ... ... ... рөл
атқарады. Бастауыш мектеп жағдайында бала ойлауы қалайша дамып отыратыңдығы
өткен параграфтарда айтылды. Бала ... ... үшін ... ... ... ... тиіс. Осындай ойлау тәрбиесіне қатысты шаралардың
кейбірі мына төмендегілер:
1. Балаларды белгілі ... ... ... ... ... ... ... алуға үйрету үшін мүғалім сабақта
мүмкіндігінше ... ... жиі ... ... ... ... ... ойлау қабілеті жетерліктей жас өзгешеліктерін
ескере ... ... ... оның ойлау қабілетінің ... ... ... сөйлеу қабілетін дамытып отыру олардың ойлауын дамытуға
үлкен әсерін тигізеді (бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... ... мен елестердің негізінде жасалады. Сондықтан
оқушының сабақты мүмкіндігінше жақсы қабылдай ... ... ... мүғалім айрықша қамқорлық жасамаса болмайды.
4. Мүғалім балаларды үнемі ойланып оқуға бағьгттауы ... ... ... ... ... сабақта бала логикасын дамыта алатын
мүмкіндіктерді мол пайдалану арқылы жетуге болады.
5. ... өз ... ... ой ... ... ... оларды бір мәселенің өзін түрлі жолдармен шешуге
үнемі ... ... ... пен ... ... ... ... мысалдар
құрастыру, есептер шығару, шығармалар жаздыру — бала ... ... ... Ойлауды тәрбиелеу бала психологиясын жан-жақты дамытумен ... ... Бұл оның ... ... тану ... ... ... тәрбиелеумен қоса жүргізілуі тиіс. Мәселен, қораш сөз, солғын сезім
ойдың айқын болуына бөгет жасайды, ал ақылға қонымды жақсы сөз ... ... ... ... ... ... ... қысқасы, ой тәрбиесі
адамның психологиясын жан-жақты етіп тәрбиелеумен ұштасып жатады ... ... ... ... ... ... ... Алматы. «Рауан» 1993ж.
2. Т.Н.Ушаков. Речь человека в мышлении. М., 1984.
3. ... К. ... ... мәні ... - ... ... Қ. ... Жантану негіздері. Алматы, 2002.
5. Н.Айғабылов. Бастауыш класс оқушыларының абстракты ойын ... ... 1964, №11, ... ... ... Алматы, «Рауан», 1990 ж.
7. А.В. Петровский «Педагогикалық және жас ерекшелік психологиясы»
-Алматы «Мектеп» 1987ж.
8. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. ... ... 1992 ... ... С.Л. ... ... психологии. М.: Педагогика, 1989.
10. И.А.Васильев, О.К.Тихоморов. Эмоции и мышление. М., ... ... ... ... ... Ә. Алдамұратов. Жалпы психология. Алматы, 1996.
13. К.К.Платонов. Структура и ... ... М.: ... ... ... Мозг и психика. М., 1996.
15. Е. Климов. Основы психологии. М., 1997.
16. В.В.Петухов. Психология мышления. М., 1987.
17. Джемс У. Психология. М., ... Т. ... ... психология. Алматы, 1993.
19. А. Горбатенко. Общая, прикладная психология. М., 2002.
20. Ю.М. ... ... и ... характера. М.:
Просвщение, 1987.
-----------------------
ОЙЛАУ МАЗМҰНЫ
Синтез
Ой операциялары
Жалпылау
Анализ
Салыстыру
Нақтылау
ОЙЛАУ
ФОРМАЛАРЫ
ИНДУКЦИЯ
ДЕДУКЦИЯ

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Отбасы-адам өміріндегі жетістіктің психологиясында тұлғааралық қарым-қатынастың қалыптасуы51 бет
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны30 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Адам өміріндегі достықтың мәні4 бет
Адам өміріндегі саясаттың ролі6 бет
Атмосфера туралы түсiнiк жəне биосфера мен адам өмiрiндегi маңызы10 бет
Атмосфера туралы түсінік, онын құрамы және биосфера мен адам өміріндегі маңызы14 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?19 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай? Ақша деген не?19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь