Ерте темір дәуіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы (б.з.д. VIII-V ғасыр)

Жылқы – адамзат өркениетіндегі, әсіресе, дала өркениетіндегі дамудың жарқын да елеулі көрсеткіштерінің бірі деуге болады. Жылқыны қолға үйрете бастау көшпелі шаруашылық пен өркениет дамуының негізін қалады [1, 183]. Жылқыны қолға үйретудің бастамасына жылқы әбзелдерінің пайда болуын жатқызамыз. Яғни жылқы әбзелдерін зерттеу арқылы жылқыны қолға үйрете бастаған алғашқы мекендер мен мәдениеттерді анықтаймыз.
Б.з.д. I мыңжылдықтан бастап жылқы адам өмірінде маңызды рөл атқара бастады. Осылайша осы кезеңдерде, шамамен қола дәуірінде жылқы әбзелдерінің бірінші түрлері пайда болды. Бастапқысында әбзелдер мүйізден немесе сүйектен жасалынды. Осы кезге жататын жерлеу орындарында жылқы жүгенінің бөліктері арасынан сулық көптеп кездеседі. Ал ауыздықтар жұмсақ заттардан жасалынғандықтан қазіргі уақытқа дейін сақталмаған. Жылқы әбзелінің осындай түрін К.Ф. Смирнов өзінің еңбектерінде талдап, ауқымды етіп көрсетеді [2, 46-47]. Мүйізден және сүйектен жасалынған әбзелдердің жасалу техникасы металл әбзелдерде де байқалып, кейіннен бұл дами түсіп, біршама өзгерістерге ұшырайды.
Қола дәуірінің соңғы кезіңінде, яғни б.з.д. X ғасырларда өмір сүрген тайпалар металл ауыздық пен сулықты ойлап табуы адамзат өркениетіндегі ең ұлы төңкерістік жетістік болды [1, 183-184]. Уақыт өте келе бұл заттар барлық аймақтарға тарап, кең қолданысқа ене бастайды.
Ерте көшпенділер немесе ерте темір дәуірінде Орталық Азия жерінде жылқы әбзелдерінің жетілген түрі пайда болып, кейіннен өзгерістер байқалады. Осы кездерде жергілікті сақ мәдениеті көркейе бастайды.
Алғаш рет сақтардың жылқы әбзелдері Орталық Азия аумағында XIX ғасырдың аяғында табыла бастады. Олар Мәскеудің тарихи мұражайында сақтаулы. Жинақ 20 қоладан жасалған заттардан тұрады. оның ішінде ауыздық, сулық, үзеңгі және басқа да жылқы әбзелінің бөлшектері бар. Бұл заттар Ыстықкөлдің шығыс жағалауындағы қазба жұмыстары нәтижесінде табылды [3, 179]. Осы уақыттан бастап жылқы әбзелдері туралы зерттеулер жүргізіліп, кең қарқын алады.
Бұл мақаланың негізгі қарастырушы бөлігі XX ғасырдың 70 жылдарына дейінгі жылқы әбзелдері туралы зерттеу жұмыстарының тарихы. Оның ішінде б.з.д. VIII-V ғасырға жататын ауыздықтың алғашқы типологиясы мен кезеңделуі.
Ұзақ уақыт бойы А.А. Иессен мен М.П. Грязновтың еңбектері жылқы әбзелдері туралы жұмыстардың бастамасы ретінде саналды. Кейіннен материалдардың көптеп жиналуына байланысты сақ дәуірінің жылқы әбзелдерінің пайда болуы мен таралуына басқада ғалымдар көңіл бөле бастады. Қазіргі таңда бұл негіздер кең өріс алып, әр аймақтағы зерттеушілердің өзіндік әдістері қалыптасты [3, 179].
1. Хинаятұлы Б. Ат жалынындағы мәдениет // Shahar-Культура, 2004, №2, – С. 183-186.
2. Смирнов К.Ф. Археологические данные о древних всадниках Поволжско-Уральских степей // СА, 1961, №1, – С. 46-72.
3. Горбунова Н.Г. Конская упряжь ранних саков Центральной Азии // Древние цивилизации Евразии, 2001, – Москва, – С. 179-197.
4. Грязнов М.П. Памятники майэмирского этапа эпохи ранних кочевников на Алтае // КСИИМК, 1947, №18, – С. 9-17.
5. Грязнов М.П. Северный Казахстан в эпоху ранних кочевников // КСИИМК, 1956, №61, – С. 8-16.
6. Иессен А.А. К вопросу о памятниках VIII-VII вв. до н.э. на юге Европейской части СССР // СА, 1953, №18, – С. 49-110.
7. Кадырбаев М.К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя культура Центрального Казахстана, 1966, – Алматы. – C. 303-389.
8. Кадырбаев М.К. Некоторые итоги и перспективы изучения археологии раннежелезного века Казахстана // Новое в археологии Казахстана, 1968, – Алматы, – С. 21-36.
9. Тереножкин А.И. Дата мингечаурских удил // СА, 1971, №4, – С. 71-84.
        
        Ерте темір дәіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы
(б.з.д. VIII-V ... ... ... ... ... студенті
Жылқы – адамзат өркениетіндегі, әсіресе, дала өркениетіндегі дамудың
жарқын да елеулі көрсеткіштерінің бірі деуге болады. Жылқыны ... ... ... ... пен ... ... ... қалады [1, 183].
Жылқыны қолға үйретудің ... ... ... ... болуын
жатқызамыз. Яғни жылқы әбзелдерін зерттеу арқылы жылқыны ... ... ... мекендер мен мәдениеттерді анықтаймыз.
Б.з.д. I мыңжылдықтан бастап жылқы адам ... ... рөл ... ... осы кезеңдерде, шамамен қола дәуірінде жылқы әбзелдерінің
бірінші түрлері пайда болды. ... ... ... ... ... Осы ... жататын жерлеу орындарында жылқы жүгенінің
бөліктері арасынан сулық көптеп кездеседі. Ал ... ... ... қазіргі уақытқа дейін сақталмаған. Жылқы әбзелінің осындай
түрін К.Ф. Смирнов өзінің еңбектерінде талдап, ауқымды етіп ... ... ... және ... ... әбзелдердің жасалу техникасы
металл әбзелдерде де ... ... бұл дами ... біршама
өзгерістерге ұшырайды.
Қола дәуірінің соңғы кезіңінде, яғни ... X ... өмір ... ... ... пен ... ... табуы адамзат өркениетіндегі ең
ұлы төңкерістік жетістік ... [1, ... ... өте келе бұл заттар
барлық аймақтарға тарап, кең ... ене ... ... ... ерте ... ... ... Азия жерінде жылқы
әбзелдерінің жетілген түрі пайда болып, ... ... ... ... жергілікті сақ мәдениеті көркейе бастайды.
Алғаш рет сақтардың жылқы ... ... Азия ... ... ... табыла бастады. Олар Мәскеудің тарихи ... ... 20 ... ... ... тұрады. оның ішінде ауыздық,
сулық, үзеңгі және басқа да жылқы әбзелінің бөлшектері бар. Бұл ... ... ... ... ... ... табылды [3,
179]. Осы уақыттан бастап жылқы әбзелдері туралы зерттеулер жүргізіліп, ... ... ... негізгі қарастырушы бөлігі XX ғасырдың 70 ... ... ... ... ... жұмыстарының тарихы. Оның ішінде
б.з.д. VIII-V ғасырға ... ... ... ... ... ... бойы А.А. Иессен мен М.П. ... ... ... туралы жұмыстардың бастамасы ... ... ... ... ... ... сақ дәуірінің жылқы әбзелдерінің
пайда болуы мен таралуына басқада ғалымдар көңіл бөле ... ... бұл ... кең өріс ... әр ... ... өзіндік
әдістері қалыптасты [3, 179].
XX ғасырдың 30 жылдарының аяғында М.П. Грязнов ... ... ... байланысты (1929 жылы) жиналған материалдарды
қарастыра отырып, ерте ... ... ... ... үш ... ... ... Олар 1) майемерлік (майэмирлік),
2)пазырықтық, 3)шибелік. Майемерлік кезеңді басқасына ... ... ... ... [4, 9].
М.П. Грязновтың айтуынша Енисей мен Дунай аралығындағы жерлерде сақ
кезеңінде жылқы жүгенінің екі типі ... ... ... үш ... үш ... ... ... ауыздықпен үшке бөлінген жүгеннің
жібімен қосылады (сурет 1-1). Сібір жері мен Қазақстанда сулықтың ілгіш
тәріздес ... ... ... ұзын ... ... ... ... осы түрлері алғашқысында ... ... мен ... тауының
батысынан табылған, олар Омск қаласының мұражайында ... [5, 13]. ... ... ... ... басы ... ... сулыққа
горизанталь орналасып, кигізіледі [4, 9-10] (сурет 1-2,3). М.П. ... ... ... VI ғасырдың соң мен V ғасырдың басына, ... ... V ... ... ... бұл ... көбінесе Оңтүстік Сібір мен
Алтай аумағына, яғни майемер мәдениетіне тән болды.
1953 жылы А.А. Иессен Новочеркаста табылған қола ауыздықтарды ... ... ... ... ... бойынша төрт типке бөлді. Олар I)
қайқы бастарында кезектескен екі ... ... ... ... ... ... басы бір ... тұратын ауыздық (сурет 2-1.II), III) ... ... ... сақинадан тұратын, сақинаның ұшы орталық бөлікке
қаратылған ауыздық (сурет 2-1.III), IV) ... басы ... ... ... ... ... ... орталыққа қаратылған ауыздық
(сурет 2-1.IV). III-IV ... ... ... ... ... ... ... [6, 52]. А.А. Иессен I ... ... ... ... оңтүстігінде б.з.д. VIII ғасырда пайда болып, эволюция
барысында б.з.д. VII ... ... ... II ... ... баяндайды.
II типтегі ауыздықтар Батыс Еуропа, Сібір және Орталық Азия территориясында
қола дәуірінен ерте темір ... ... ... таралған [9, 73]. Ал III
типтегі ауыздықтар ... ... ... ... ... [7, 383].
А.А. Иессен бұл әбзелдерді киммерлік мәдениетке жатқызып, осы жерден ... ... [6, ... ... М.Қ. Қадырбаев Орталық ... ... ... ... ... Ол осы ... табылған әбзелдерді пайдалана
отырып, өзіндік типология мен кезеңделуді ... [7, ... ... Тасмола қорымдарынан табылған 13 жұп ауыздықты
пайдаланып, Қазақстанда таралған қола ауыздықтардың төрт ... ... I) ... ... ... ... тәріздес және қосымша тесігі ... ... 2-2.I), II) жай ... ... ... ... ... ауыздық
(сурет 2-2.II), III) сыртқы қайқы басы тіктөртбұрыш ... ... ... 2-2.III), IV) қайқы басы сақина тәріздес ауыздықтар [7, 383-384]
(сурет 2-2.IV). Қосымша ... бар ... ... яғни I ... Қазақстандағы ерте және кең таралған түріне жатқызылады.
Қазақстандағы б.з.д. VII-VI ғасырға жататын жерлеу ... I және II типі ... ... Олар ... ... және
қоладан жасалынған сулықтармен бірге пайдаланылған. Сыртқы ... ... ... және ... ... бар ... б.з.д. VIII ғасырдың
басында пайда болып, сақтар арасында б.з.д. VIII ғасырдың аяғы мен ... ... ... ... [8, ... Қадырбаев Орталық Қазақстандағы үш жерлеу орнынан жылқы
ауыздығының жаңа ... ... Бұл III ... яғни ... ... басы тік
төрт бұрыш ауыздықтар. Олар үш тесікті және шеткі тесіктері ... ... ... бірге қолданылған. Осындай типтегі
ауыздықтарды ғалым ерте ... ... ... ... ... ерекше орналасуы қола дәуіріндегі мүйізден немесе сүйектен жасалған
сулықтарда да ... [8, ... бір ... көрініс, Орталық Қазақстанның б.з.д. VII-VI ғасырға
жататын екі жерлеу орнында ... ... 2, 3) ... ... ... ... ... келуі. Бұл жерде сулық қолданылмаған
[8, 3 ... 2-4, 5)]. Осы ... ерте ... ... ... ... ... дәлелдейді. М.Қ. Қадырбаев бұл жаңалықтардың барлығын сақ
мәдениетімен байланыстырып, негізгі бастамасы болғандығын айтады.
Б.з.д. VI-V ғасырларда Еуразия ... ... ... жылқы
жүгенінің құрылысы өзгере бастайды. Оңтүстік Сібір мен ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Ал оларға
қосылатын сулық ауыздықтың сыртқы қайқы басындағы ... ... [8, ... жүгенінің құрылысы өзгерген кезден бастап ауыздықтарда анау айтқандай
ерекшелік байқалмайды. ... ... ... ... ... тек ... безендіруіне қарап ажыратуға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер :
1. Хинаятұлы Б. Ат ... ... // ... 2004, №2, – ... ... К.Ф. ... ... о древних всадниках Поволжско-
Уральских степей // СА, 1961, №1, – С. ... ... Н.Г. ... ... ранних саков Центральной Азии // Древние
цивилизации Евразии, 2001, – Москва, – С. 179-197.
4. Грязнов М.П. ... ... ... ... ранних кочевников на
Алтае // КСИИМК, 1947, №18, – С. ... ... М.П. ... ... в ... ранних кочевников // КСИИМК,
1956, №61, – С. ... ... А.А. К ... о ... VIII-VII вв. до н.э. на ... части СССР // СА, 1953, №18, – С. 49-110.
7. Кадырбаев М.К. ... ... ... // Древняя культура
Центрального Казахстана, 1966, – Алматы. – C. 303-389.
8. Кадырбаев М.К. ... ... и ... ... ... века ... // Новое в археологии Казахстана, 1968, –
Алматы, – С. 21-36.
9. Тереножкин А.И. Дата ... удил // СА, 1971, №4, – С. ... 1. ... ... ... ... мен ауыздығы:
1-3 сулық пен ауыздықты бекіту типтері (реконструкция); 4- ... ... ... 5, 7, 8, 10- ... жерлеу орнынан (Семей
мұражайы); 6, 11- кездейсоқ табыстардан; 9- Солонечный Белко қорғандарынан;
4-тен басқалары қоладан жасалған
1. Иессен А.А ... ... ... және ... ... ... ... 2. Қоладан жасалған ауыздықтардың салыстырмалы кестесі:
I-Геленджик, Грузия ... ... ... III- ... ... ... IV-Ростов, Ростов мұражайы;
I,II,IV-Тасмола қорымы; III-Тасмола V, қорған 3

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәндібай-Беғазы мәдениеті7 бет
Қазақтың ат тағалау өнері4 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Кейінгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан2 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет
Қола дәуіріндегі металлургия9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь