Қазақ тілі туынды түбір

Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең грамматикалық категория.
Морфологиялық сипаттары
Морфологиялық құрылымы жағынан етістіктер жалаң етістіктер мен күрделі етістіктер деп аталатын екі салаға бөлінеді.
Жалаң етісітіктер
Жалаң етістіктер құрылымына қарай түбір етістіктер және жұрнақ арқылы жасалған туынды етістіктер деген екі топқа жіктеледі. Жалаң етістіктер мысалы: ек, жек, оқы, жаз, кел, аяқта, баста, қолда, арала, сабала, сүйреле, шапқыла, үймеле, кіріс, жуын, айтқыз т. т.
Түбір етістіктер
Түбір етістіктер деп арнаулы морфологиялық бөлшектері жоқ, демек, қазіргі кезде морфологиялық жағынан түбір және жұрнақ деп бөлшектеуге болмайтындай етістік формалары аталады. Мысалы: аз, ал, айт, алда, арба, ат, ас, аш, ақ, бар, бас, бат, бер, без, бол, бөр, байла, баста, бақырай, де, ез, ер, ес, жет, жала, жыла, же, жел, жебе, жорт, жи, жар, жаз, жүз, жүгір, илан, тасы, тара, тос, тол, тоқы, түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т. б. Бірақ, өзге түбір сөздер сияқты, етістік түбірі де тарихи дамып отырғандықтан, олардың қатары да бірте-бірте толығып, көбейіп отырған, сол себептен түбір етістіктердің ішінде бұрын ұзақ замандар бойы, туынды сөз есебінде жұмсала-жұмсала келіп, бірте-бірте түбірі мен жұрнағын ажыратуға болмайтындай болып кеткен сөздер бар. Мысалы, жоғарыдағы етістіктердің ішінен: айт (ай+т), алда (ал+да), байла (бай+ла, бау+ла), бақырай (бақ+ырай), жыла (йығ+ла), баста (бас+та) дегендерді, сондай-ақ тоқта (тоқ+та), тоқыра (тоқ+ыра), болыс (бол+ыс), сөйле (сөз+ле), тула (ту+ла), шегін (шек+ін), шегер (шек+ер) т. т. тәрізді қазіргі шақта түбір саналып жүрген етістіктерді алсақ, жақша ішінде көрсетілгендей, әуелгі түбір сөздер мен жұрнақтардан кейбіреулері деформаланбай-ақ, кейбіреулері деформаланып бөлшектенбейтін түбірлерге айналып кеткен.
Туынды етістіктер
Туынды етістіктерге, әдетте, түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы жасалған етістіктер жатады. Туынды етістіктерді тиісті түбірге және жұрнаққа бөлшектеуге болады, бірақ ол туынды тұлға есебінде қолданыла береді. Мысалы: ой+ла, той+ла, тер+ле, сүр+ле, ем+де, көз+де, тоқпақ+та, іс+те, сын+а, мін+е, мол+ай, ес+ей.
Есім негізді етістіктер
Есім негізді етістіктерге етістіктерден өзге сөз таптарынан жасалатын етістіктер жатады, олар арнаулы жұрнақтар арқылы көбінесе зат есімнен, сын есімнен
        
        Қазақ тілі туынды түбір
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ... ... ... ... құрылымы жағынан етістіктер жалаң етістіктер мен күрделі
етістіктер деп аталатын екі ... ... ... ... ... ... ... етістіктер және жұрнақ арқылы
жасалған туынды етістіктер деген екі топқа жіктеледі. Жалаң етістіктер
мысалы: ек, жек, оқы, жаз, кел, аяқта, баста, ... ... ... шапқыла, үймеле, кіріс, жуын, айтқыз т. т.
Түбір етістіктер
Түбір етістіктер деп ... ... ... жоқ, ... қазіргі
кезде морфологиялық жағынан түбір және жұрнақ деп бөлшектеуге болмайтындай
етістік формалары аталады. ... аз, ал, айт, ... ... ат, ас, аш, ... бас, бат, бер, без, бол, бөр, ... ... бақырай, де, ез, ер, ес,
жет, жала, жыла, же, жел, ... ... жи, жар, жаз, жүз, ... ... ... тос, тол, ... түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т. б. ... өзге түбір
сөздер сияқты, етістік түбірі де тарихи дамып отырғандықтан, олардың қатары
да бірте-бірте толығып, көбейіп отырған, сол себептен түбір етістіктердің
ішінде бұрын ұзақ ... ... ... сөз ... ... ... түбірі мен жұрнағын ажыратуға болмайтындай болып кеткен сөздер
бар. Мысалы, жоғарыдағы етістіктердің ішінен: айт (ай+т), алда ... ... ... ... ... жыла ... ... (бас+та)
дегендерді, сондай-ақ тоқта (тоқ+та), тоқыра (тоқ+ыра), болыс (бол+ыс),
сөйле (сөз+ле), тула (ту+ла), шегін (шек+ін), шегер (шек+ер) т. т. тәрізді
қазіргі шақта түбір ... ... ... ... жақша ішінде
көрсетілгендей, әуелгі түбір сөздер мен жұрнақтардан кейбіреулері
деформаланбай-ақ, ... ... ... түбірлерге
айналып кеткен.
Туынды етістіктер
Туынды етістіктерге, әдетте, түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы жасалған
етістіктер жатады. Туынды етістіктерді тиісті түбірге және жұрнаққа
бөлшектеуге болады, бірақ ол ... ... ... ... ... ... ... тер+ле, сүр+ле, ем+де, көз+де, тоқпақ+та, іс+те,
сын+а, мін+е, мол+ай, ес+ей.
Есім ... ... ... етістіктерге етістіктерден өзге сөз таптарынан жасалатын
етістіктер жатады, олар ... ... ... көбінесе зат есімнен, сын
есімнен, үстеулерден, еліктеуіш сөздерден, әредік одағайлардан жасалады.
Есімдерден етістік тудыратын жұрнақтар мыналар:
1. -ла (-ле, -да, -де, -та, -те) ... -лан ... -дан, -ден, -тан, -тен) ... -лас ... -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнағы;
4. -лат (-лет, -дат, -дет) жұрнағы;
5. -а (-е) жұрнағы;
6. -ай (-ей, -й) жұрнағы;
7. -қар ... -кер, -гер) ... -ар (-ер, -р) ... -ал (-әл, -ыл, -іл, -л) ... -ық (ік) ... -сы (-сі) және -ымсы (-імсі) жұрнақтары;
12. -сын (-сін) жұрнағы;
13. -сыра (-сіре) жұрнағы;
14. -ра (-ре, -ыра, -іре) жұрнағы;
15. -ырай ... ... тек ... бір ... кейбіреулері тек санаулы ғана есімдер мен
етістіктерден туынды етістік жасайтын әрі ... әрі ... бар. ... мыналар жатады:
o -ы, -і (бай-ы, жас-ы, жан-ы, желп-і, ... ... ... ... -шы, ... -ан, -ен, -ын, -ін, ... ... -ірке
o -ырқан, -іркен
o -ына, -іне
o -қа, -ке, -ға, -ге
o -ди, -тый, -ти
Етістік негізді етістіктер
Бұл салаға етістік негіздерінен арнааулы жұрнақтар ... ... ... ... Бұл ... ... ... қарай екі
салаға бөлуге болады.
• Бірінші тобына өзі жалғанатын етістік негіздерінің мағыналарына
амалдың жиілену, еселену, қайталану, үстемелену, солғындау сипаттарын
білдіретіндей рең жамайтын жұрнақтар ... ... ... ... өту ... ... ... деп аталады.
1. -ла (-ле, -да, -де, -та, -те)
2. -қыла ... ... ... ... ... ... ... -пала, -пеле)
4. -ғышта (-қышта, -кіште, гіште)
5. -ыңқыра (-іңкіре, -ңқыра, -ңкіре)
6. -ымсыра (-імсіре, -мсыра, -місре)
7. -ыстрыр (-істір, -стыр, ... ... ... өзі ... етістік негізінің мағынасына амалдың
субъектіге қатысын білдіретіндей реңк жамайтын жұрнақтар жатады, олар
етіс жұрнақтары деп аталады. Ерекшелігіне қарай, бұл жұрнақтар етіс
категориясының ... ... ... ... да, ... ... танылады.
1. -ыс (-іс, е)
2. -т
3. -тыр (-тір, -дыр, -дір)
4. -қыз (-ғыз, -кіз, -гіз)
5. -ыл (-іл, -л)
6. -ын (-ін, -н)
Күрделі етістіктер
Күрделі ... ... ... ... ... ... ... етістік
• Суреттеме етістік
• Тұрақты етістік
Құранды етістік
Етістіктің бірінші компоненті (есім) ... ... ... ... етістік) сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер есебінде
қызмет етеді.
Мысалы: жәрдем ет, ән сал, үлгі қыл, ... ал т. ... ... ... ... ... ... дербес лексикалық мағына
бар және әрқайсысының осы мағыналары бір-бірінен кем емес, бір-бірімен
парапар я тең түседі.
Мысалы: алып ал, ала кел, ... кел, бара кел, алып бар, ала бар, ... ала кет, ... кет т. ... ... ... екі я одан аса ... тіркесінен құралады. Лексикалық
мағынасына алғашқы етістік негіз (жетекші) болады да, оған қосылатын
көсемшенің жұрнағы (-а, -е, -й, -ып, -іп) мен соңғы көмекші ... ... ... мағынасын саралайтындай қосымша грмматикалық
мән үстейді. Сарамалы етістік құрамындағы көмекші етістіктердің ... ... және ... ... да, ... де басқа-басқа
болуларына қарай, олардың грамматикалық қызметтері де, грамматикалық
семантикалары да сала-сала болып, амалдың ... асу я өту ... ... кезеңі, сатысы сияқты абстракты құбылыстарды білдіреді.
Мысалы: айтып жібер, айтып жібере қой; айтып жібере жаздап ... көр, айта көр, айта сал, айта қой, ... қой, айта жүр, ... айта түс т. ... ... ... жетекші сөз бен көмекші етістіктен құралады. Жетекші сөз
етістіктің жалаң я күрделі көсемше, есімше ... ... ... ... мен ... араласқан формаларында болады. Бұларға әрдемші болып
көмекші етістік қосылады. ... ... көбі — е ... ... ... ... ... барып едім, барған едің, келетін еді, түсінуші едік, ұйықтап
кеткен екенмін, кешігіп қалған екенсің, ... игі ... ... жас екен; бармақ болды, келемек екен, жазатын болды,
келетін ... т. ... ... ... ... ... ... жатады.
Мысалы: опық жеді, таяқ жеді, құр қалды, бас қойды, ауыз жаласты, ... ... ... ... ... ... ... салды, жан алқымға алды,
ауыз салды, көз салды, жек көрді, жанын қияды т. б.
Етістік формалары
Етістік формаларының жүйесі төмендегі грамматикалық категорияларға
бөлінеді:
1. ... ... ... атауы категориясы.
3. Салттық және сабақтылық категориясы.
4. Етіс категориясы.
5. Болымдылық және ... ... ... өту ... ... ... категориясы.
8. Көсемшелер категориясы.
9. Рай категориясы.
10. Шақ категориясы.
11. Жіктік, көптік жалғауларының шаққа қатысы.
Етістіктердің мағыналары
Етістіктерді іштей бір-біріне мағына жағынан ... өз ара ... ... ... ... ... болады:
• амал-әрекет етістіктері (босат, көтер, күрес, ки, сыз, өлше т. ... ... ... ... ... домала, жыт, қаш, секір т.
б.);
• қалып-сапа етістіктері (жат, жантай, тұр, тос, күт, ... т. ... ... ... (айт, сөйле, де, ескер, жатта т. б.);
• өсу-өну етістіктері (балала, жапырақта, гүлде, өс, өн т. б.);
• бағыт-бағдар етістіктері (бар, кел, кет, ... ... әкет т. ... ... күйі ... (жыла, қайғыр, өкін, күл, қуан т. б.);
• бейнелеу-еліктеу етістіктері (жарқыра, күркіре, дүркіре, тарсылда,
сыртылда, сырқыра т. б.);
... ... ... ... ... ... сияқты әлденеше топқа бөліп, саралауға болады.
Сондай-ақ, сыртқы түр-тұрпат ұқсастықтарына немесе мағына-мазмұнын
алшақтықтарына қарай оларды
• омоним естістіктер,
... ... ... ... ... ... да ... болады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антонимдер4 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Күрделі аталымдардың ғылыми негіздері мен басты ұстанымдары7 бет
Күрделі сөздер классификациясы4 бет
Мұхтар Әуезов және Абай жолы21 бет
Сөздің құрылымы39 бет
Түркологиялық еңбектерде зат есімнің зерттелуі6 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь