Темпераменттердің типтері және олардың психологиялық сипаттамасы

КІРІСПЕ
І. ТЕМПЕРАМЕНТТЕРДІҢ ТИПТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1. Холерик темпераменті
1.2. Сангвиник темпераменті
1.3. Флегматик темпераменті
1.4. Меланхолик темпераменті
ІІ. ТЕМПЕРАМЕНТТІҢ ЖӘНЕ ЖЕКЕ АДАМНЫҢ БАСҚА ҚАСИЕТТЕРІНІҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
2.1. Темперамент және қарым.қатынас
2.2. Темперамент және мінез.құлық мәдениеті
2.3. Темперамент және ерік
2.4. Темперамент және іс.әрекет
ІІІ. ОҚУШЫ ТЕМПЕРАМЕНТІМЕН ТАНЫСУ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Темперамент – нерв жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады. Темперамент – организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе жоғары нерв қызметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс.
Оқыту үрдісінде оқушылардың мінез-құлқын ойдағыдай басқару мұғалімнің психологиялық ерекшелігін терең білумен сипатталады. Оқушының мінез-құлқының механизмі және оның қабілетінің даму факторы – темперамент.
Оқушының темперамент ерекшелігінен оның оқу әрекетінің стилі, ықал-ой жұмысының көлемі, зейін ерекшелігі, ынтасының дәрежесі, жұмысқа тез тартылу динамикасы айқындалады.
Темперамент – адамның жүйке-жүйесі түрлерінің оның іс-әрекетінде көрінуі. Адамның жүйке қызметінің 4 типін И.Павлов ашқаны мәлім. Бұлар Гиппократтың төрт темпераментіне сәйкес келеді.
Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді біреулер жай қимылдап, асықпай істейді), психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен, біреу өжет, алғыр болса, екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл-күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, жеңіл, тұрақсыз, т.б.) эмоция сезімдерінен де (біреу сабырлы, екінші біреу күйгелек, т.б.) жақсы байқалып отырады.
Темперамент туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда өте ерте кездің өзінде-ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, дәрігер Гиппократтың (б.э.д. 460-356) еңбектерінде бұл жөнінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократтың ойынша, әр түрлі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесінде төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ.
1. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. Алмат, «Рауан», 1992 ж.
2. Қайбалдиева Ж. Темпераменттің маңыздылығы // Қазақстан мектебі. Қыркүйек, 2004 жыл.
3. Гейдебарнд К. «Бала жанының мәні жайында» - Алматы, 1993ж.
4. М.Жұмабаев Педагогика. Алматы. «Рауан» 1993ж.
5. Жаманкөзөва Гүлнар. Темперамен және мінез-құлық // Қазақстан мектебі. Сәуір, 2005 жыл.
6. Педагогикалық ізденіс. Алматы, «Рауан», 1990 ж.
7. А.В. Петровский «Педагогикалық және жас ерекшелік психологиясы» -Алматы «Мектеп» 1987ж.
8. Қ. Жарықбаев. Жантану негіздері. Алматы, 2002.
9. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М.: Педагогика, 1989.
10. Джемс У. Психология. М., 1999.
11. Ж.И.Намазбаев. Психология. Алматы, 2005.
12. Ә. Алдамұратов. Жалпы психология. Алматы, 1996.
13. К.К.Платонов. Структура и развитие личности. М.: наука, 1986.
14. П.В. Симонов, П.М.Ершов. Темперамент, характер, личность. М.: Наука, 1984.
15. Е. Климов. Основы психологии. М., 1997.
16. Я. Стреляу. Роль темперамента в психическом развитии. М.: Прогресс, 1982.
17. Ю.М. Оролов. Самопознание и самовоспитание характера. М.: Просвщение, 1987.
18. А. Горбатенко. Общая, прикладная психология. М., 2002.
19. Т. Тәжібаев. Жалпы психология. Алматы, 1993.
20. Р.С.Немов. Общая психология. М., 1999.
        
        КІРІСПЕ
Темперамент – нерв жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның
жеке өзгешеліктерінің ... Ол ... ... ... ... жалпы белсенділігінен жақсы байқалады. Темперамент ... ... ... ... жоғары нерв қызметінің
тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс.
Оқыту үрдісінде оқушылардың мінез-құлқын ойдағыдай басқару мұғалімнің
психологиялық ерекшелігін терең ... ... ... ... ... және оның ... даму ... – темперамент.
Оқушының темперамент ерекшелігінен оның оқу әрекетінің стилі, ықал-ой
жұмысының көлемі, ... ... ... ... ... тез ... ... – адамның жүйке-жүйесі түрлерінің оның ... ... ... ... 4 ... ... ашқаны мәлім. Бұлар
Гиппократтың төрт темпераментіне сәйкес келеді.
Темперамент адамның жалпы қозғалысынан да (мәселен, біреулер ... тез ... енді ... жай қимылдап, асықпай істейді),
психиканың күші мен тереңдігінен де ... ... ... ... ... біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның көңіл-күйінің
ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, ... ... т.б.) ... де ... ... екінші біреу күйгелек, т.б.) жақсы байқалып
отырады.
Темперамент туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда өте ерте кездің өзінде-
ақ айтыла бастады. ... ... ... ... дәрігер Гиппократтың
(б.э.д. 460-356) еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... әр ... ... адамдар мен жануарлардың
денесінде төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ. Олар: денені жылытып
тұратын – қан, салқындататын – ... ... ...... ... және оған дымқылдық беретін қара өт (талақ). Осы төрт ... ... ... ... ... деп ... Ал ... тілінде
кейін бұл терминді темпераментум деп атап кеткен. Сөйтіп, Гиппократ және
оның ... ... ... әр ... ... осы
төрт түрлі сұйық заттың бір-ірінен аз-көптігіне байланысты деп түсінген.
Гиппократ оргнизмдердегі сұйықтардың бірінен ... ... ... ... шығу тарихын түсіндіруге де жарайды деді, ол мидың ролін
түсіне ... оны ... бірі деп ... Бұл – ... ... ... ... зерттеудің алғашқы қадамы еді.
Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментті организмдегі химиялық заттардың
құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. ... ... ... физиологиялық өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің
құрылысына, зат алмасуға, ішкі ... ... т.б. ... ... де ... ... теориялар ХІХ ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс
алады. Мәселен, неміс анатомы ... ... ... ... нерв
жүйесінің тонусына байланысты десе, орыс антропологы Зеланд Н.Л. (1833-
1902) ми ... ... ... ... ... байланысты деді. Көрнекті орыс педагогы П.Ф.Лесгафт ... ... қан ... жуандығы мен кеңдігіне байланысты
деп тұжырымдамады.
І. ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... пен ... қызметінің типтерін бір-біріне балама
құбылыс деп түсінді. Кейінгі ... ... ... ... ... ылғи ... келіп отырмайтыңдығын көрсетті.
Шындығында да, темпераментке тек ... ... ... ғана ... жеке ... ... (дене) құрылымдары да әсер ететіндігі
белгілі. Жүйке қызметінің типін темпераменттің ... ... ... ... бір ... ... ... жүйке жүйесінің әлсіз типіне
жататын жануарлар мінез-құлқының енжар-қорғаныстық түрі, ал күшті, жүйке
үрдістері тең емес ... ... ... байқалған.
Бұрын кейбір психологтар темперамент табиғатың адамның эмоциялық
саласына байланысты ... ... ... тек ... ғана байқалмайды, ол ақыл-ой және ерік үрдістерінен де ... Адам ... ... сөз ... ... психикалық
үрдістердің динамикасы жайлы айтылмайды, мұнда жеке ... ... ... бар ... ... ... сөз ... темперамент - адамның жуйке қызметінің қасиеттерінен көрінетін,
мінез-құлқының импульсивті-динамикалик көрінісінің жалпылама сипаттамасы
болып табылады.
Темпераменттің төрт типінің снпаттамасы
1.1. ... ... ... ... аса қозғыштығымен, соған орай мінез-құлқының
ұшқалақтығымен көзге түседі. ... ... - ... бір ... жаны ... ... - ... холериктер жұмысты үзіп-үзіп
істегенді ұнатады.
Олар айналысқан ісіне жан-тәнімен беріледі. Осы жолда ... ... ... даяр ... ... жеңіп, мақсатына жетеді.
Қайрат-жігері мұқалы, өз ... ... ... ... ... ... ... жар бермей қояды. Осылайша, тек көңілі ауғанда ... ... ... бір қалыпты тепе-тең еместігінен болады. Бұл жөнінде
И.П. Павлов былай дейді: ''Байсалдылығы жоқ ... адам кез ... ... күш жігерімен кіріседі де содан соң тез шаршап ... ... ... ... ... ... темпераменттің өкілін И.П.Павлов қызу қанды, ... адам ... ... ол ылғи ... іспен айналысқанда ғана осындай күйде
болады. Мұндай іс жоқ кезде ол жабырқаңқы, сылбыр жүреді.
Сангвиникке қимыл ... - ... өмір ... ... ... тән. Ол ... тез тіл ... шүйіркелесе кетеді,
жұртты жатырқамайды. Ұжым ... ... ... ... іске ... кірісетін, әуесқой адам. Осылайша жалындап тұрғанымен іске зауқы
болмаса, яғни ... ... ... ... ... ... жұмыс тап болғанда суынып қалады.
Сангвиникте әмоция тез ... ... тез ... Бұл - оның ... ... ... тез арылып, өзін қызықтырған іске ... ... ... жаны жайсаң жағдайға түсе алатыңдығының белгісі. Мида ... ... ... тез ... ... ... оның ақыл-
ойының оңтайлылығын байқатады. Сангвиник ойға ... ... ... ... ... зейінді келеді. Әр түрлі, көп қырлы жұмысты нәтижелі
атқарады. Бір қалыптылықты және ... ... ... ... өте
қолайлы.
1.3. Флегматик темпераменті
И.П. Павловтың сипаттауынша, бұл барлық уақытта да байсалды, ... ... ... және ... ... ... Жүйке үрдістерінің тепе-
теңдігі мен баяулығы флегматикке қандай жағдай да ... бір ... ... мүмкіндік береді.
Қозу үрдісін бәсеңдететін күшті тежелу онын ырықсыз қимыл-козғалыстары
болып, ұсақ-түйекке алаңдатпай жүйелі жұмыс істеуге, бір ... ... ... ... ... ... ... бірақ күшті сарқып
алмайтыңдай жұмысты жақсы атқара алады (шыдамды, зейінді, орнықты). "Мінез-
құлықтың қалыпты жүйесі, өмір ... ... ... ... ... және қозу, тежелу үрдістерінің бір қалыптылығынан екендігі
түсінікті нәрсе".
Флегматик - салмақты адам, ол күшін ... сарп ... ... ... ... Ол бөспелікті сүймейді. Жұртпен қарым-қатынасы да бір
сарынды жүріп жатады.
Баяулық пен ... - ... осал ... Оған ... ... қамдануға біраз уақыт қажет. Селқостық оның
стереотиптерінің ... ... ... ... жаңа
жағдайға тез үйлесе қоймайтыңдығынан жақсы байқалады. Дегенмен, бұл қасиет
мінездің тұрақтылығын көрсетеді, істі ... ... ... ... Флегматиктер ұзақ уақыт жұмыс істеуге сабырлық пен әрекет
етуге төзімді болады.
1.4. ... ... ... - бұл ... ... аса сезімтал соның
салдарынан жаны тез жараланғыш келеді. ... ... ... жол ... ... ... адамдардан оқшау жүргенді ұнатады. Ол
қауіпті жағдайлардан қорқады.
Қозу және тежелу үрдістерінің әлсіздігі бұлардың ... ... ... ... ... кез келген күшті әсер - меланхоликтің қимыл
қозғалысын баяулатып, онда шектен тыс ... ... ... ... де мазалайды, одан да зор әсер алады, сондықтан да ол
ұсақ-түйектің ... де ... ... ... қатты қуанады. Психологтар
мұны меланхоликтердің күшті сезіне білу қабілетінен деп есептейді.
Үйреншікті ... тату ұжым ... ... өзін ... ... ... ... алған ісін нәтижелі орындай алады,
кедергілерді жеңіп, ... ... ... төрт ... ... бір қалыпты жағдайдың
өзінде өздерін түрліше ұстайды екен. Бірде ... әр ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда олардан қандай мінез байқалған?
Холерик билет жыртушымен айтысып партердегі өз орнына барып отыруға
әрекеттенеді. Ол ... ... ... ... жұртқа кесел келтірмей
орныма барып отыра қоямын деп салғыласып, ... ... ... ... ... көз ... соң жоғарғы қабатқа
көтерілудің қиынға соқпайтынын сезіп, баспалдаққа ... ... ... ... ... ... "Алғашқы көрініс онша қызық
болмайды. Буфетке бара ... деп ... ... ... ... ... жолым болмайды. Өмірімде бір рет ... ... ол да ... болды" дейді де үйіне тартып отырады.
Осылайша темперамент адамның белсенділік сипатынан (жұмыс ... ... ... тіл ... алу мүмкіндігі),
мінез-құлықтық түрлі қалпынан үнемі өзгерістегі сыртқы ортаға бейімделе алу
жағдайынан көрініп отырады.
Темперамент және жеке адамның ... ... ... оның ... ... тип ... ғана ... болмай, жүйке қызметінің тікелей
өмір барысында қалыптасатың түрімен де байланысты екенін еске ұстау қажет.
Кейде тыныш бір ... ... ... ... ... ... ... ал холериктің кейбір жағдайларда өз күшіне сенбейтін, енжар
меланхоликтің қалпына түсіп ... ... де ... ... көріністер
кейбір психологтарды аралас темперамент те болады деген ... ... ... түсінікті дұрыс деуге болмайды. Арадық темпераменттер болады
деген ... ... ... де әр ... ... мінез-құлық көрініп отырады,
оны талдауда алғашқы кезде осы адамның типтік ... еске ... ... ... ... ... ... типтерінде көңіл күйі
түрліше байқалады. Мәселен, холерикке - көңілдің ... ... ... - ... ... - өз күшіне сенімсіздік т.б. тән
қасиет.Олай болса осы жағдайлар адамның типтік белгісі болып ... ... ... ... ... ... солай қарайтын болса, осы әсердің өзі қандай
екенін зерттеу қажет. Мұндайда кездейсоқ реакцияның типтік ... ... ... ... ... ашуы мен эмоциялық күйіп-пісуі ұзақ ... сан рет ... ... кейін туса, холерикте осындай жағдай
бірден пайда болады.
Өмірден алынған мына екі ... ... ... басқа адамның кез
келген ескертпесіне, әсіресе оның намысына тиетін сөзге ылғи ашу-ыза, кейіс
білдіреді. Флегматик мұндайды бір рет айтылған ... деп қана ... ... бірнеше күн бойы қайталанатын болса ғана одан ашуланған кейіп байқалады.
Холерик қуатын ... ... ... ... ... оны ... қозу тежелуді жеңе бастаған жағдайда ғана жұмсайды.
Адамның жабырқауы мен солқылдақтығы да осы тектес болады. Холериктерде
бұл ұзақ зорығып ... ... ... ... туындаса, меланхоликтерде
бұл жайт қарым-қатынас пен өмір жағдайының ... ... ... немесе қысқа мерзімді күйзеліс үстінде белең береді.
Осы айтылғандардың ескеру және білу – адам ... ... үшін ... балалық шақтағы көріністері. Темпераменттердің
табиғи, қарапайым ... ... ... ... байқалады. Бала өскен
сайын оның сыртқы ортамен қарым-қатынасы күрделене түседі де, оның ... ... де мол ... ... орай ... ... ... бүркемеленеді. Дамудың жоғары деңгейінде темпераменттерді
анықтаудың қиынға соғатынының тағы бір себебін бұлардың мінез ... ... жаңа ... ішіне еніп кететіндігінен деп
ұғыну қажет. Сондықтан да біз кейде темперамент көріністерін – ... ... ... ... ... – темперамент ерекшеліктері деп
шатастырамыз.
Жүргізілген зерттеулер жүйке қызметімен темпераменттің ... ... ... ... ... Мәселен Е.П.Ересь үшінші сынып
оқушыларының темпераменттерін зерттегенде, ... ... ... ... ... ... тапқан. Бұл ... ... де ... ... ... болған 39 оқушының ... анық ... ... де, ... алтауы – аралық
темпераментке жатқызылған. ... таза ... – 9 ... – 10, ... – 9, ... – 6 адам болған. Осындай
көрсеткіштер бізге шәкірттерді көпшілігінде темпераменттердің типтік бітімі
анық, айқын ... ... ... ... ... ... болып табылатын
жүйке жүйесі қызметініғ өзгешеліктеріне ... ... ... бір жағдай
психикалық үрдістердің әсерлілігімен эмоциялық қозуына, ағысы мен күшінің
дамуына ... ... ... ... ... ... даму ... оның белсенділігін басып, тежеуі мүмкін.
ІІ. ТЕМПЕРАМЕНТТІҢ ЖӘНЕ ЖЕКЕ АДАМНЫҢ БАСҚА ҚАСИЕТТЕРІНІҢ ӨЗАРА ... ... ... ... ... оның ... итүсіну үшін ерекше маңызы бар. Адамның қажырлық пен қажымас қайрат,
құмарлық пен әуестенерлік қабілет, бір ... ... ... ... пен динамизм, айналасындағылармен оңай тіл табыса алушылық
байқатуы оның ... ... ... ... ... ... жеке ... өзіне тән сапалылық өзгешеліктері мен
мүмкіндіктерінің қандай екендігін көрсетеді.
2.1. Темперамент және ... ... ... табиғи көріністері оның басқалармен
қарым-қатынасқа ... орай ... ... ... ... ... ... реакция күші қарым-қатынас
жасау ерекшелігіне, көздеген мақсатына орай адамның қызығу, қажеттілігі мен
талғамдарына тәуелді ... ... ... ... ... адам барлық күш жәгерімен
қимылдайды, ұзақ уақыт шаршамайды, жұмыстың қарқыны мен ... арта ... ол іске ... ... ... ... жұмыс қарқыны баяулайды,
шаршағандық сезіле бастайды, істің ... ... ... ... ... мен динамикасы оның өмірдің әр ... ... ... ... ... ... ... болады.
Олай» болса, адамның мінез-құлқын таңдаған талдаған кезде, оның сол
кездегі көңіл ... ғана ... ... ... ... ... тұрақты
қарым-қатынастарын еске алу қажет. Тек осындай ... ғана екі ... ... ... байсалды-ширақтылығын
ажыратуға мүмкіндік туды.
2.2. Темперамент және мінез-құлық мәдениеті
Темперамент ... ... ... ... тәуелді. Мәселен,
кей адам өзін тежеп тізгіндеп ... ... ... ... ... ашу ыза, ... күйіп пісу секілді эмоциялық жағдайларды әдейі
жасап отырады. Кейбіреулер тіпті күйгелектікке ... ... ... ... ... не ... ... паш етіп, басқаларда үрей немесе
аяушылық сезімін туғызғысы келеді. Мұндайлар ... ... ... ... ... ... ұстамсыздығын дөрекілігін, жөнсіз,
әдепсіз, сотқарлығын ақтағысы келеді. Бұл – тәрбиесіз, мәдениетсіз адамның
қылығы.
Адамның өз ... ... ... ... ... алуы – мәдениеттілік болып табылады. Жеке адам ... ... ... ... ... керек. Оларға ілтипатпен қарап,
көңіл қалдыратындай әсерлер туғызбауға тырысып ... жөн. Бұл ... ... ... холерик өзін тежеп тізгіндейді, басқалармен
орынсыз дауласа бермейді, назарын басқа жаққа аударып, ... ... ... ... ... ... үрейге де, қорқынышқа да
билетпей ... ... ... өнегелі, мінез-құлық нормалары мен принциптерін
білумен шектелмейді, ол адамда тұрақты қылық пен әдептің болуынан, адамның
барлық ... ... ... Әр ... темпераменттегі
адамдардың өз жеке басын құрметтеп, ... бір ... ... ... ... Қылықты, әсіресе, темпераменттегі меңгеруде
адамгершіліктік қасиеттермен қатар ерік-жігердің де ... ... ... және ерік
Белгілі бір темперамент байқалатын ерік-жігер белсенгділігі оның
ерекшелігін ... ... ... флегматик темпераментінің негізінде –
еріктің тәртіпті, интеллектік «ақыл парасатты» ... ... ... – эмоциялы, қарқынды формасы қалыптасады. Сондай-
ақ іс-әрекетте ... ... ... ... ... ... қасиеттерін басқарып, жетекке алуға жәрдемдеседі. Күшті ерік
адамды тізгіндеп, өз эмоциясын меңгеруге, ... ... ... пен ... ... шарттастығы әр кез бірыңғай жұп-жұмыр
болып келе ... ... ... ... ... сапалары
мінездің еріктік сапаларының қалыптасуына кедергі келтіреді. ... ... ... ... ... кезеңдерінде парасатты ерікті
тізгіндейді. Бірақ қалыптасып келе жатқан ерік ... ... ... ... жағдайда оны өзіне бағындырады. Психикалық үрдістердің
динамикасын іштей меңгеру – жаңа психикалық ырғақтың ... ... ... ... ... ... динамика мінез-құлықтың еріктік ырғағымен
қосылып кететін ... ... және ... ... ... ... ... және реакция жасауды, енді бірде
бірқалыпты, байсалды қимылдауды қажет ... ... ... ... тән ... ... мен ... болады және адам өзі ... ... ... ... іс-әрекетте табысқа жеткізу не бөгеуі
мүмкін, бірақ, кейіннен белгілі бір ... сан рет ... соң ... ... ... сәйкес бейімделе бастайды.
Мәселен, холерикке алғашқы кезде шабан қозғалысты баяу және ... ... ... ... ... ... өйткені оның тума ерекшеліктері
осы іске қажетті сапаларға ... ... ... ... ... ... аптығушылық байқатады. Бірақ өз қатесін есепке ... ... соң онда ... ... ... ... қарқыны дамып, орныға бастайды, сөйтіп, ақырында темперамент іс-
әрекеттің талабына көнетін болады.
ІІІ. ... ... ... ... ... үшін өте мұқият зерттеу қажет болады.
Көпшілік жағдайда темпераменттердің ... ... ... ... ... орай ... қате қорытындылар жасалады. Темпераменттер нерв
жүйесінің тума ... ... ... ... ... тек
лаборатория жағдайында ғана зерттеу жақсы нәтиже береді. Жоғарыда атап
өткендей, адамның іске ... ... ... және ... ... бір ... өзі әр түрлі көрінетіндерін психология ... ... ... ... бұлардың қайсысы жақсы еп сұрақ қоюға
болмайды. Кез келгеннің де ... ... ... бар. Әр адам ... ... жақтарын біліп, нашар жақтарынан арылу жолын
қарастырса, сөйтіп өз темпераментін меңгере алатын ... ... – бұл ... ... ... ... бірі ... табылады. Ал
керісінше, адам темпераментіне ... ... ие бола ... ... ... адамды ұнамсыз етіп көрсететін болады.
Оқушылардың мінез-құлқын жан-жақты етіп ... ... ... ... ... отырудың маңызы зор. Темперамент
тәрбиесінде әрбір мұғалім И.Павловтың нерв жүйесінің типтері туралы іліміне
сүйенуі ... ... ... нерв ... ... өмір ... өзгеріске
түсетіндігін, бұлардың тума ерекшеліктерімен қоса, қоғамдық тәрбиенің
әсерімен ерекшеліктерімен қоса, ... ... ... ... де ... нерв ... ... арнаулы жаттығулар арқылы
өзгертуге болатындығын көрсетті. Мәселен, қозуы аса ... ... ... ... теңдестіру арқылы одан темпераменттердің ... ... ... ... Осы ілімге сүйене отырып тәрбиешілер
холериктерді ... ... ... ұзақ ... ... үйретіп,
флегматиктерді жайбарақаттыққа салынғызбай, меланхоликтерді өздеріне
сенуге, батылдыққа тәрбиелеулері тиіс.
Мұғалім ... ... ... ... ... ... ісімен орайластыра жүргізуді ... ... ... ... тәртібін ұйымдастырғанда, әсіресе, ... ... ... ... ... ... кезде олардың темперамент
өзгешеліктері еске алынып отырылуы тиіс. Мұғалім үй ... ... ... ... ... де әр ... жеке үндесіп отырмаса
болмайды.
Мәселен, тілі мен жағына ... ... ... ... фегматикті жауап беруге шақыру мұғалімнен асқан байсалдылықты қажет
етеді. Ал кейбір жағдайда ... бала ... ... ... ... өте ... ... әрі олар өздері бірінші болып тиіспейді), оны ... ... ... дұрыс емес. Мұндай баламен істің мәнісін ашу ... ... ... ... бір ... өзі ... ... Холерик
темпераментіндегі балаға қатаң ескерту жасап, қойылған ... ... ... ... болмайды. Сангвиниктер мен холериктердің
мектептегі қоғам жұмыстарына өздері ... ... өте ... әдет.
Бірақ бұларды қадағалап, жұмысына бағыт беріп ... ... ... ... ... Әсіресе сангвиниктерді қатты бақылаған абзал, өйткені
олар жұмылып кіріскендерімен, жылдам суып қалатын балалар.
Темпераменттерді тәрбиелеуде баланың ерік-жігерін, мінез ... ... ... ... ... Адамның өзін-
өзі ұстай алу қабілетінің дамуы темперамент тәрбиесін жақсы жәрдем береді.
Ерік темпераменттің кез келген түрінен де ... ... орын алу ... ... ... адамға темпераменттің қандайы ... ... ... ... ... холерик темпераментінің өкілі боп саналған
орыс қолбасшысы Суворов ... аса ... ... ... ерлік істердің небір кереметтерін ... ... ... ... зор үлес ... ... тәрбиелеудің айтылғандардан басқа да көп
әдістер мен жолдары бар. Бұл ... ... ... баяу ... ... өзгеріп отыратындығын, яғни ол адамның жасына, білімі мен
тәжірибесіне, ... ... ... ... ... ... ылғи да еске ... осыған орай әрбір оқушымен
жеке жұмыстар ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасын, қоғам жұмыстарына қалай араласатындығын ұдайы қадағалау, олардың
ата-аналарымен байланыс жасау, әсересе қоғамдық пайдалы еңбекке ... ... ... ... білу үшін ... жақсы тәрбиеленуі
керек».
Оқушыда байқалатын ... ... ... ... сангвиник темпераментіндегі оқушы қуатты, ширақ, көңіл күйді
өзгеріп тұрады. Жұмысқа қабілетті, ал іс жоқ ... ... ... ... ... жеңілдік байқалады. Олар басқа адамдармен тез тіл ... ... ... пен ... ... ... ... қайсарлық пен төзімділікті көрсете ... ... ... ... ... ... ұстамды, сабырлы
келеді. Олардың қимыл-қозғалысы баяу, асықпайды, ... ... ... жай ... Олар ... ... ... темпераментіндегілер бірқалыпты және жақсы меңгерілген
жұмысты орындауға бейім. Флегматиктерді ... ... ... ... қажет.
Холерик темпераментіндегінің қимыл-қозғалысы өте тез, шапшаң, олар
күйгелек, ұстамсыз болады. Холерик оқушы белсенді, ... ... ... ... Олар ... ... басшылық жасауға құмар, өзін жоғары
санайды, ... ... ... ... ... ... ... күйлері
сөзінен, қимылынан білініп тұрады. Олар әсерлі, мәнерлі сөйлейді.
Меланхолик темпераментіндегі оқушы аса сезімтал, ... ... ... Әр ... ауыр әсер алып, сол сезімнен көпке дейін ... ... ... ... ... ... ... Жұмыс шапшаңдығы
бірқалыпты емес.
Меланхолик ... өзі – ... тип. ... типтегі
темпераменттер: сангвиник флегматик, холерик.
Шәкірттердің психологиялық ерекшеліктерін білу мұғалімге оқу-тәрбие
үрдісінде жақсы көрсеткіштерге жетуге көмектеседі.
Сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... және еңбектегі белсенділігі;
- өнегелі тәрбиелілігі;
- оқуға деген көзқарасы;
- мәдени ой-өрісі;
- жаңа жағдайда бейімделуі;
- жұмыс қабілеті;
- түрлі әсердегі реакциясы;
- эмоциясының ... ... ... оқылған ақапаратты тыңдауы, жаза білуі;
- оқу дағдысы;
- өзі ісіне бақылау жүргізуі;
- жауапкершілігі, еңбексүйгіштігі, ... ... ... зерттей отырып, әр темперамент ерекшелігін ескеріп
жұмыс тапсыру мұғалім ... ... ... ой-өрісі, мінез-
құлқын тану, олардың еркін ... ... жол салу – ... ... ... Бұлар оқу-тәрбие үрдісінде ауадай қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі таңда жалпы білім беретін оқу орындарында жүргізілетін тәрбие
үрдісінде әр түрлі педагогикалық жағдаяттарды ... ... ... ... рөл ... ... ... күн жаңашылдықты (инновациялық
үрдістерді) талап етіп отыр.
Сондықтан жаңа технологияны экспериментке енгізбес бұрын ... ... ... ... ахуалды зерделеу, қарым-қатынас
шеберліктерін ұштау, ата-ана – мұғалім – бала ... ... ... ... орай ... ... беру секілді жұмыстар жүйелі түрде
жүргізілуі тиіс. Біздің мектептер осы мақсатта игі ... ... ... ... ... ... келе жатқан тұлға үшін жоғары сыныптарда өткізілетін ... ... ... ... аса зор. ... ... ... бұл
пәннің өз деңгейінде жүргізілмейтіндігі жасырын емес.
Ал Қ.Жарықбаевтың бұдан он шақты жыл бұрын шыққан ... ... ... тым ... етеді. Дегенмен, писхология ғылымы, өзін-өзі
таны әлемінде оқушылармен бірге саяхат ... ... ... ... ... ... жай ... сабақта оқушыларға темперамент туралы жалпы ұғымды түсіндіруді,
оның ... ... мен ... өз ... танып-білуге
мүмкіндік беруді, адамның мінез-құлықтары мен темпераменттің ... жеке ... ... ... және ... жаттығу
жұмыстарын жасату арқылы талдау алуға баулуды және өз темпераменті мен
мінез-құлықтарын жетілдіруде ... ... ... ... айналадағы адамдармен үйлесімді қарым-қатынас жасауға тәрбиелеуді
мақсат ету керек.
Белгілі бір ... тән және өмір ... ... ... тонусы мен бірқалыптылығында көрініс беретін мінез-құлықтың
табиғи ...... деп ... керек.
Мінез-құлық тек әлеуметтік жағдайларда ғана емесе жеке адамның табиғи
құрылымына да тәуелді. Адамның биологиялық жағын көрсететін ... ... ... ... жас ... ... үстінде, түрлі қарым-
қатынас жағдайында анығырақ және ертерек ... ... ... ... ... реңк ... ол эмоция мен ойлауға, еріктік қимыл-қозғалысқа, сөздің сарыны мен
ырғағына әсер етеді. Бірақ темпераментке жеке ... ... ... ... ... ... ... еместігін естен шығармаған
абзал.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қоянбаев Ж.Б. ... ... ... 1992 ... Қайбалдиева Ж. Темпераменттің маңыздылығы // Қазақстан мектебі.
Қыркүйек, 2004 жыл.
3. Гейдебарнд К. ... ... мәні ... - ... ... ... Педагогика. Алматы. «Рауан» 1993ж.
5. Жаманкөзөва Гүлнар. Темперамен және ... // ... ... 2005 ... ... ... Алматы, «Рауан», 1990 ж.
7. А.В. Петровский «Педагогикалық және жас ... ... ... ... Қ. ... Жантану негіздері. Алматы, 2002.
9. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М.: Педагогика, ... ... У. ... М., ... ... ... Алматы, 2005.
12. Ә. Алдамұратов. Жалпы психология. Алматы, 1996.
13. К.К.Платонов. Структура и ... ... М.: ... ... П.В. Симонов, П.М.Ершов. Темперамент, ... ... ... 1984.
15. Е. Климов. Основы психологии. М., 1997.
16. Я. Стреляу. Роль темперамента в ... ... ... ... Ю.М. ... ... и ... характера. М.:
Просвщение, 1987.
18. А. Горбатенко. Общая, прикладная ... М., ... Т. ... ... ... Алматы, 1993.
20. Р.С.Немов. Общая психология. М., 1999.
-----------------------
ТЕМПЕРАМЕНТ
Холерик
Сангвиник
Флегматик
Меланхолик

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Темперамент пен мінез-құлықты психогенетикалық зерттеу10 бет
Темпераменттің шығу тегі, дамуы және қалыптасуы30 бет
Ірімшікке арналған қаптамалардың жаңа түрлері6 бет
Автоматты басқару және ақпараттар теориясынан мәліметтер19 бет
Алтай3 бет
Атмосфералық озон6 бет
Жалпы психология213 бет
Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар3 бет
Мұнай қалдықтарын кокстеу қондырғысының жобасы30 бет
Темперамент және мінездің теориялық негіздері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь