Экологиялық ортаның психикалық денсаулыққа ықпалы

КІРІСПЕ
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ
Психикалық денсаулықтың ғылыми.теориялық негіздері
Экологиялық ортаның психикалық денсаулыққа әсерін анықтау
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Қорытынды
Қосымша
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазіргі уақытта адамзат экологиялық қиын жағдайда тұр, ал оны дұрыс шешу үшін экологиялық білім мен тәрбиенің маңызы зор.екені белгілі. Соның ішінде экологиялық ортаның адамның денсаулығына, психикасына тигізетін әсерін зерттеу де маңызды.
Табиғи ресурстардың толықтай немесе кейбір бөліктерінің жоғалуы табиғи ландшафт өнімділігінің төмендеуі, топырақ су жүйесінің құрғауы, қоршаған ортаның ластануы Қазақстандағы табиғи ортаның жалпы экологиялық жағдайының бұзылуын сипаттайды.
Арал өңірінің апатты жағдайға ұшырауы, су көздерінің ластануы, 40 жылдан астамға созылған ядролық сынақтар зардабы, т.б. елдегі барлық эколог, педагог-психолог, дәрігер мамандардың біріккен жұмысы үшін күрделі зерттеуді қажет ететін мәселелер.
Экологиялық саулық Қазақстанның бәсекелестікке қабілеттілігінің басты артықшылықтарының бірі болып табылады. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бірнеше рет Отандық және шетелдік инвесторлардың назарларын осы жағдайға аударды. Кімге болса да табиғатқа ұқыптылықпен қараудың қажеттілігін үйретудің реті жоқ та шығар. XX ғасырдың техногендік астаң-кестең өзгерістері, катаклизмдері бүкіл адамзатқа айғақты көрнекі сабақ іспетті.
Ең бастысы экологиялық апатты аймаққа көмектесу шешімдерін қабылдау кезінде қоғам алдымен халықтың әлеуметтік жағдайына, оның денсаулығына, әсіресе балалардың денсаулығына назар аударуы қажет. XXI ғасырдағы қоршаған орта мен даму бойынша БҰҰ конференциясындағы 179 мемлекеттің басшылары мақұлдаған тұрақты даму стратегиясын жүзеге асырудың негізінде ақпараттық экологиялық қоғамды құру жобаланды. Егер де мақсатқа сай жүргізілетін жұмыстар адамдардың табиғатпен қатынасының психологиялық потенциалын ашуға мүмкіндік берсе, онда олардың жеке дамулары үшін ғана ерекше мүмкіндіктерді жасап қоймайды, ол сондай-ақ табиғи әлемнің прагматикалық емес, рухани құндылығына деген сенімділікті қалыптастырады, ал бұл өздігінен де маңызды табиғатты қорғаушы фактор болып табылады.
Экологияның адам денсаулығы мен психикалық дамуына тигізетін әсері Қазақстан Республикасында мәселені қою деңгейінде ғана. Ал, күн сайын оқу-тәрбие процесінен тысқары қалып, дамуында елеулі ауытқушылықтар мен артта қалушылықтар байқалатын балалар санының күрт өсуі бұл мәселені шешу үшін кезек күттірмейтін әрекеттер істеу керектігін айғақтайды.
Зерттеудің өзектілігі, сонымен қатар қазіргі кездегі балалық шақ проблемаларын шешудің дұрыс жолын қарастыру мен оның аса күрделілігімен; білім берудегі психикалық қызметтің балалардың денсаулығын қорғауға бағытталуымен және де осы орайдағы практикалық психологтардың кәсіби іс-әрекетінің пәндік-теориялық негіздерін нақтылау қажеттілігімен де байланысты.
1. Арал маңындағы балалардың психикалық денсаулығын зерттеу II халықаралық конференция материалдары. – Алматы, 2002, 2 том, 178-186 б. (Серіктес авторлықта).
2. Влияние экологии на психическое здоровье детей дошкольного и младшего школьного возрастов (зона Приаралья) II Материалы международной научно – практической конферренции. – Санкт-Петербург, 2004, стр. 381-386.
3. Дені сау бала – ұлт болашағы II Аймақтық ғылыми – теориялық конференция материалдары. Алматы, 2007. 132-136 б.
4. Психопедагогика здоровья. Учебное пособие. Алматы, 2006, стр.137 (8,14 п.л.) в соавторстве.
5. Психологиялық денсаулықтың негіздері. «Қайнар» университетінің хабаршысы. №3, 20007. 32-40 б.
6. Адамды коршаған ортамен өзара әрекеттесуінің психологиялық аспектілері. ҚазМУ Хабаршысы. № 4, 2007, Социология және психология сериясы
7. Білім саласындағы психикалық денсаулық проблемасы. -№4, 2007. «Қайнар» университетінің хабаршысы.
        
        ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ОРТАНЫҢ ПСИХИКАЛЫҚ ДЕНСАУЛЫҚҚА ЫҚПАЛЫ
КІРІСПЕ
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазіргі уақытта адамзат экологиялық қиын
жағдайда тұр, ал оны ... шешу үшін ... ... мен ... маңызы
зор.екені белгілі. Соның ішінде экологиялық ортаның ... ... ... ... ... де ... ресурстардың толықтай немесе кейбір бөліктерінің жоғалуы табиғи
ландшафт өнімділігінің төмендеуі, топырақ су жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайының
бұзылуын сипаттайды.
Арал өңірінің апатты жағдайға ұшырауы, су көздерінің ластануы, 40 жылдан
астамға созылған ядролық ... ... т.б. ... барлық эколог,
педагог-психолог, дәрігер мамандардың біріккен ... үшін ... ... ... ... саулық Қазақстанның бәсекелестікке қабілеттілігінің басты
артықшылықтарының бірі болып табылады. ... ... ... ... рет ... және шетелдік инвесторлардың назарларын осы жағдайға
аударды. Кімге болса да ... ... ... ... реті жоқ та ... XX ғасырдың техногендік ... ... ... ... ... ... сабақ іспетті.
Ең бастысы экологиялық апатты ... ... ... ... ... алдымен халықтың әлеуметтік жағдайына, оның ... ... ... ... ... ... XXI ... қоршаған
орта мен даму бойынша БҰҰ конференциясындағы 179 ... ... ... даму ... ... асырудың негізінде ақпараттық
экологиялық қоғамды құру жобаланды. Егер де мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... ашуға
мүмкіндік берсе, онда олардың жеке дамулары үшін ғана ерекше мүмкіндіктерді
жасап қоймайды, ол сондай-ақ ... ... ... ... рухани
құндылығына деген сенімділікті қалыптастырады, ал бұл өздігінен де маңызды
табиғатты ... ... ... ... адам ... мен ... ... тигізетін әсері
Қазақстан Республикасында мәселені қою деңгейінде ғана. Ал, күн сайын ... ... ... ... дамуында елеулі ауытқушылықтар мен артта
қалушылықтар байқалатын балалар ... күрт өсуі бұл ... шешу ... ... ... ... керектігін айғақтайды.
Зерттеудің өзектілігі, сонымен қатар қазіргі кездегі балалық ... ... ... ... қарастыру мен оның аса күрделілігімен;
білім ... ... ... балалардың денсаулығын қорғауға
бағытталуымен және де осы ... ... ... ... ... ... негіздерін нақтылау қажеттілігімен ... мен ... ... ... ... оларды
қоршаған ортаға, әлемге деген ашықтығымен, өмірдің түрлі жағдайлары мен
басқа да ... ... тез ... де ... ... (А.Я. ... В.А. Гурьева, А.И. Захаров, В.В.
Ковалев, Г.Я. Сухарева, А.С. ... М.И. ... ... Х.Т. ... т.б.) ... мен ... жарақаттаушы факторларға қатысты неғұрлым қолайлы топ болып
табылады. Елімізде қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық, әлеуметтік-мәдени,
рухани жағдайлардың ұрпақ ... ... ... ... зор
қиратушылық әсері бар. Балалық шақтың қолайсыз ... ... ... ... рухани күйреулердің туындауына әкеліп соғуы
мүмкін.
Қоршаған экологияның әсері балалар мен жасөспірімдердің өзіне ... етіп қана ... ... ... ... адам ... ... да әсер етеді, осы жағдайлардың бәрі де ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында: «Жеке
адамның шығармашылық, рухани және дене ... ... пен ... өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру,
жеке басының ... үшін ... ... арқылы ой-өрісті байыту» басым
міндеттер қатарына қойылды. Сонымен психикалық ... пен оның ... ... ... ... ... мәселелерінде тиімді
іске асырылуының арасында ... бар. Осы ... ... ... ... ортаның психикалық денсаулыққа ықпалы» деп
тағайындалды.
Зерттеудің мақсаты. Қоршаған ортаның психикалық денсаулыққа әсерінің
ғылыми-теориялық негіздемесі, тәжірибелік-практикалық зерттелуі;
Зерттеудің ... ... ... проблемасының теориялық негіздерін айқындау;
- Экологиялық орта факторларының психикалық денсаулыққа әсерін айқындау;
- ... ... ... ... әсерін тәжірибелік-
эксперименттік зерттеу;
- Психикалық денсаулықты сақтау мен бекіту, қалпына келтіруге ... ... ... ... әртүрлі аймақтардағы тұрғындардың психикалық
денсаулығы.
Зерттеу пәні. Экологиясы әртүрлі аймақтардың психикалық ... ... ... ... ... ... ... денсаулыққа
әсерін анықтау, психикалық денсаулықты ... мен ... үшін ... ... айқындауға мүмкіндік береді, психикалық денсаулықты ... ... ... сауығуына әкеле отырып, адам бойындағы бар
әлеуеті мен мүмкіндіктерінің іске асырылуына жол ашады.
Негізгі болжам жекелеген тұрғыда төмендегідей нақтыланады:
1. ... ... ... ... сақтау мен бекітуге
арналған жұмыстар баланың мектепке даярлығына тиімді әсер ... ... ... ... сақтау мен бекіту бағытында
жүргізілетін іс-шаралар олардың психикалық ахуалының ... ... ... ... ... мен ... ... ата-аналарының психикалық күйлерімен байланысты болады.
Зерттеудің жетекші идеясы. Психикалық денсаулықты сақтау мен ... ... ... ... ... тиімді болады.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері. Зерттеудің әдіснамалық
және ... ... ... ... ... ... алынды.
Нақтылағанда: В.И. Слободчиковтың антропологиялық парадигмасы, адамның
қалыпты дамуының ... ... (Б.С. ... ... ... ... (Л.С. Выготский,
Б.Г. Ананьев, Д.Б. Эльконин, Л.И. Божович, В.В. Давыдов, М.И. Лисина және
т.б.) ... ... ... бірі ... - ... проблемасына
деген белгілі психологтар – А.Н. Леонтьев, С.Л. ... В.В. ... т.б. ... ... ... ... қалыптасуына
деген Қ.Б. Жарықбаев, С. Қалиев, К.Ж. Қожахметова, т.б. көзқарастары.
Зерттеу көздері. Психологтардың, ... ... ... ... ... ... мен ... рухани адамгершілік құндылық-тар
туралы шетелдік және отандық зерттеулер, білім беруді демократияландыру мен
ізгілендірудің нормативтік құжаттары. ҚР “Білім туралы” ... ... ... ҚР 2015 ... ... білім беруді дамыту
тұжырымдамалары, педагогикалық психологиялық озық тәжірибелер. Сондай-ақ,
диссертанттың педагогикалық және ... ... ... ... әдістері (сұрақнама, әңгіме, сұхбат, байқау,
сараптау, шкалалар тұрғызу), алынған мәліметтерді өңдеу мен ... ... орта ... шама, рангілік корреляция;
Психодиагностикалық әдістер: интеллектілік деңгейін айқындауға арналған
Равен тесті, баланың жеке даралық мінез-құлқын ... ... ... Люшердің түрлі-түсті ассоциациялар ... ... ... ... ... ... жоқ жануар», “Өзін-өзі бағалауды зерттеу”
әдістері. Ата-аналармен ... ... ... ... ... ... ... стресс деңгейін айқындау әдістемесі,
Тейлор әдісі, ... ... ... ... ... рет ... түрде түрлі
экологиялық аймақтарда ... ... ... денсаулығының
мәселелері теориялық және тәжірибелік тұрғыдан қарастырылды;
- психикалық және ... ... ... ... ... сақтау мен бекітуге арналған алдын-алу шаралары ұсынылды.
Зерттеудің теориялық мәнділігі. Зерттеуде ... ... ... экологиялық психология, валеология,
медицина ғылымдарының денсаулыққа байланысты теориялық мәселелеріне өзіндік
үлес болып табылады.
Зерттеудің практикалық ... ... ... балабақшадағы, мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарында тиімді
пайдалануға, арнайы курстар, ... ... мен ... ... ... Ұсынылған кешенді жұмыстар бағдарламасын білім
беру жүйесінде тәрбиешілер мен мұғалімдердің кәсіби біліктілігін ... ... ... ... ... ... Арал ... мен Алматы
облысы, Балқаш ауданы, Ақши ауылы.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... материалдар жинақталды, психологиялық,
медициналық, педагогикалық еңбектерге теориялық талдау жасалынып, зерттеу
мәселесінің ... ... ... қоғамдық заңдар мен кодекстер
сұрыпталынды, жұмыстың ғылыми аппараты, болжамы, жетекші идеясы ... ... ... ... әдістемелік құралдар дайындалды.
Екінші кезең (2003-2005жж.)
Зерттеуге қажетті тәжірибелік топтар ұйымдастырылып, сынауға тиімді деп
жинақталған әдістемелер бойынша ... ... ... ... ... жинақталды. Эксперименттік топ (Арал
өңірі) және бақылау тобы ... ... ... ... мен ... ... көрсеткіштері алынды.
Үшінші кезең (2005-2007жж.)
Тәжірибелік жұмыстардың нәтижелері қорытындыланып жүйеге келтірілді,
ғылыми қорытындылар жасалынды. ... ... ... ... ... жасалды. Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар
нақтыланды. Психикалық денсаулықты сақтаудың алдын-алу шаралары дайындалды.
Бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... дайындалып, экологиялық сабақтарға пайдалануға арналған
ойындар мен жаттығулар жүйесі жасалынды.
Жұмыс нәтижелерін сынақтан өткізу.
Зерттеу ... ... ... және республикалық
конференцияларда:
“Дарынды жас ... XXI ... ... атты ... ... конференция” (Алматы, 2002 ж.);
“Жоғарғы білім беру сапасын арттыру” Халықаралық ғылыми ... 2004 ж.); ... ... ... ғылымдарының ел дамуының жаңа кезеңіндегі өзекті мәселелері
- 2007 “Білім және ... ... ... ... ... ... 2006); Т.Т.әжібаевтің 80 ж. арналған халықаралық
практикалық конференция ... 2007) ... ... ғылыми
практикалық жинақтарда басылды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
- психикалық денсаулықтың ... ... ... ... ... ... және де әр түрлі тұрғыдан зерттелінеді;
- экологиялық апаттар ... ... ... ... ... ... ... күйі, таным процестері, денсаулығы);
- психикалық денсаулықты сақтау, қалпына ... және ... ... ... ... жас ... және ... жас кезеңіне
сәйкесті максаттарды қою енеді.
Зерттеу нәтижелерінің дәлдігі мен негізділігі алынған қорытындылардың
зерттеу ... ... ... және ... ... ... ғылыми аппаратының мазмұнына сай болуымен,
кешенді әдіс-тәсілдердің пайдаланылуымен, тәжірибелік-эксперименттік жұмыс
барысында алынған ... ... ... ... ... мен ... ... алдын-алу шараларының тиімділігімен қамтамасыз етіледі.
Диссертацияның құрылымы: диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және ... ... ... ... ... – атты бірінші
тараоуда ... ... ... ... ... ... ... экологиялық ортаның
психикалық денсаулыққа әсері адам мен табиғаттың ... ... ... ... ... ... ұсынылады.
“Экологиялық ортаның психикалық денсаулыққа әсерін ...... ... ... апат аймағы саналатын Арал өңірі тұрғындары
(балалар мен жасөспірімдер және ... мен ... ... ... Ақши
кенті тұрғындарының психикалық денсаулығының көрсеткіштері тәжірибелік-
эксперименттік ... ... ... ... берілді.
Қорытындыда зерттеу жұмысының нәтижелері, тұжырымдар мен қорытынды және
ғылыми-әдістемелік нұсқаулар берілді.
Қосымшада тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар ... ... ... НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Денсаулық проблемалары және тұлға дамуындағы жайсыздықтың алдын-алу
мәселелері XX ... 60 ... ... ... ... зерттеле
бастады. Дәл осы кезде ... ... және ... ең ... мектеп жасындағы балалардың психикалық
денсаулықтарының күрделі проблемаларын дәлелдейтін деректер белсенді ... Атап ... ... ... психикалық денсаулығының
жалпы күйі және оның динамикасы, әрі ... мен ... ... ... белең алуы да мазаны ала бастағаны айтылды. Балалардың
психикалық денсаулығы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... 1976 ж.)-психикалық денсаулықтың
бұзылыстары жиырма баланың бірінде ... ... ... орташа мәліметтерін жариялады. Европалық елдерде одан да
едәуір жоғары сандық көрсеткіштер тіркелген. (1)
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... әр ... салаларды біріктіруде.
Атап айтқанда, ғалым-педагогтар: “Қазіргі кездегі білім беру жүйесіндегі
денсаулықты сақтау проблемасының маңыздылығы медицинаға қарағанда ... ... және ... ... тиіс ... одан сайын көзіміз жетуде.
Ал “мінез-құлық ауруларын” алдын-алу жоспарында – аса ... ... ... – деп ... ... ... білім беру тұрғысынан қарағанда ең маңызды
проблема: “…оқушылардың тұлғасын дамыту, денсаулығын сақтау мен нығайту, ал
шын мәнінде – ... ... ... ... ... ... шақты
сақтау…” .
Мұның барлығы қазіргі уақытта әр түрлі мамандардың ... ... және ... білім беру ортасында дамуы үшін
қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жүйені құру ... ... ... ... деп есептейтіндерін көрсетеді. Сонымен бірге білім берудің
екі базалық сипаттамасы “денсаулық” және “білім ... ... ... ... ... атап ... мәселені жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен де
маңызды.
Тұлғаның денсаулығы адам танудың қазіргі заманғы көптеген салаларының
зерттеу обьектісіне айналды. Пәнаралық зерттеудің пәні ... ... ... ... әрқилы әдебиеттерде көрсетілген .
Атап айтқанда, О.С. Васильева және Ф.Р. Филатов денсаулықты пән аралық
зерттеудің пәні ретінде ... ... ... ... кешенді немесе жүйелі тұрғы;
- нормоцентрикалық тұрғы;
- феноменологиялық тұрғы;
- холистикалық тұрғы;
- эволюционистік тұрғы;
- әлеуметтік-бағдарланған ... ... ... ... ... ... ... аксиологиялық тұрғы;
- акмеологиялық тұрғы.
1 кесте – «Тұлғаның денсаулығы» ұғымына деген әртүрлі тұрғылар
|№ |Ғылыми тұрғы ... ... |
| | ... аты | |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... немесе |Психологическое |Бұл тұрғының шеңберінде |
| ... ... ... и ... ... ... де |
| | ... и ... ... ... |
| | ... ... ... компоненттерді |
| | ... ... ... және де адам ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ВОЗ |көп өлшемді феномен ретінде |
| | ... ... |
| | ... | |
| | ... № 613 – | |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| | |– ... 1979, | |
| | |с. 16-37 | |
|2 ... | ... ... |
| |қ | ... ... соматикалық |
| | | ... ... ... |
| | | ... қабылдаудың, ойлаудың, |
| | | ... ... ... және ... |
| | | ... статистикалық орташа |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... медицина мен|
| | | ... ... ... |
| | | ... Бұл ... мен |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
|3 ... |Ясперс К., Ялом |Бұл ... ... ... |
| | |И. Және т.б. ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... | | ... ... ... ... |
| | | ... арқылы қарастырылады. ... ...... ... ... деген әртүрлі тұрғылар
|4 |Холистикалық |С.Гроф; |Денсаулық ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... |ретінде, тұлғаның қалыптасу |
| | ... ... ие ... ... |
| | ... және т.б.|ретінде, жүйелі сапа ретінде |
| | | ... ... |
|5 ... ... В.И.; ... ... кез ... |
| | ... В.П.; ... кез ... ... |
| | ... Е.А.; ... ... ... ... |
| | ... К. және ... кең мағынасында |
| | |т.б. ... ... |
|6 ... Г., ... және |
| ... және |Ж. –Ж., ... |кросс-мәдени тұрғылар өркениеттің |
| |кросс-мәденилік|Э.Фромм, К.Хорни ... ... ... ... |
| | ... т.б. ... формаларының жеке индивидтің |
| | | ... және ... |
| | | ... ... ... назар аударып,|
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... мәдени – |
| | | ... ... ... |
| | | ... |
|7 ... ... ... (немесе диспозитивті) |
| |(немесе | ... ... ... кез ... |
| ... | ... ... ақиқаттың |
| | | ... ... ... |
| | | ... ішкі ... бар нақты |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |
|8 ... ... ... тұрғының аясында |
| | ... және ... ... ... |
| | |т.б. ... ретінде анықталады, тұлға |
| | | ... ... ... |
| | | ... және ... |
| | | ... ... орынды иеленеді.|
|9 |Акмеологиялық |Бодалев А.А., ... ... ... ... | ... Г.Т., ... ... ... |
| | ... А.А. және ... ... және қажет |
| | |т.б. ... ... ... ... және ... ... ... шет елдік және басқа
да әдебиеттердің талдамасы бұрын қолданылған (кейбір бастауларда қазіргі
кезге дейін ... ... ... ... ... ... ... психиканың бұзылыстық жағдайларына
альтернатива бейнеленетінін көрсетеді. Әр ... ... ... ... ... жағдайларда психологиялық тәжірибе негізінде
сол «денсаулықтың болмауы», «кемістік» ... ... ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибедегі психикалық
және психологиялық денсаулық жайындағы түсініктер әрбір адамда, ... ... ... жаңа ... балада денсаулыққа ... ... ... адам ... өзектелуіне деген бейімділіктің
жатқандығы жайлы ... ... айта кету ... ... ... ... ұйымының психикалық денсаулық
бөлімінің директоры Н. ... ... ... төмендегідей
анықтама береді:
- біріншіден, бұл – айқын психикалық бұзылыстардың болмауы;
- екіншіден – адамның төтенше ... ... ... ... немесе қиыншылықтарды жеңе алатын қуаттарының нақты қоры;
- үшіншіден – адам мен қоршаған әлемнің ... ... ... ... ... жеке адам ... басқа
адамдардың «обьективті ақиқат» жайлы түсініктерімен қатар өмір сүруі .
Медициналық әдебиеттердегі норма ұғымына ... ... ... негізделген психикалық денсаулық формуласы: «-N» (а, b, с) ... «N». ... ... ... ... тастау арқылы норманы
белгілеуді болжайды: (а, b, с) ... тән «-N», ... ... бәрі «N» ... болып табылады. Осылайша түсіндіру психикалық
денсаулық мәселесіне тиісті нозологиялық парадигма мен клиникалық тұрғыға
анағұрлым ... ... және ... ... ... ... ... туралы ұғымнан шегіне жеткен күйдің формуласы
қаланады: (а*, b*, с*) белгілері бар «N» ... (а, b, с) ... «-N» ... ... ... ... Осы ... көбіне адам
психикасының шегіне жеткен күйіне дифференциалдық диагноз қою, болжам
жасау, алдын алу мен ... ... ... ... ... жаңа ... «жұмысшы» ұғымдар категориалдық
мәртебені иеленіп, психологиялық білімді «жандандырады».
Психикалық норма мәселесі үшін «тұлға» мен «психика» (А.Н. ... А.В. ... 1984), ... «адам» және «психика» (Б.С. Братусь,
1988, В.И. Слободчиков, Е.И. Исаев, 1995) ... ... ... ... ... ... Б.С ... қалыпты психикалық
дамудың анағұрлым ортақ принциптік өлшемдері дәстүрлі ... оған ... ... ... қолдайды. Зерттеу аясы
психикалық мәселені ... ... - ... ... ... ... ... кеңеюде. Бұл мәселенің психология ... ... А.Н. ... С.Л. ... В.В. ... ... беделді психологтар мойындаған. А. Маслоу психологиялық зерттеулер
адам ... ... ... ... ... тиіс ... ... психологиялық тұжырымдамасында психикалық норма туралы
ұғым адам мәнінің интериоризацияланған және ... ... ... ... ретіндегі бастапқы философиялық ұғымдарға
(К. Маркс, С.Л. Рубинштейн, Г.С. ... М.С. ... И.С. Кон ... ... ... ... ... даму, адамдық мәнді игеру
мен бекітуді білдіретін онтогенетикалық ағым ретінде түсіндіріледі. ... ... ... бастау алатын өзін-өзі құру органы, даму құралы
ретінде түсіндіріледі. Б.С. Братусь ... ... ... ... ... ... ... пардигмалық бағдарына тән
адамның психикалық ... үш ... ... «жандық», «руханилық»
дәстүрлеріне сүйене отырып ... ... ... психикалық
денсаулықтың өзара байланысты және өзара шарттастырылған үш деңгейін бөліп
көрсетуге мүмкіндік береді. ... ... - ... ... ... ... - адамның мәндік қатынастарының сапасымен
анықталады. Даралық ... ... мен ... ... ... ... адамның адамгершілік бағдары болып табылады. Жеке даралық
психологиялық ... ... ... ... ... ... тәсілдерін құру қабілеттеріне тәуелді. Екі жоғары деңгей ... ... ... Психофизиологиялық денсаулықтың үшінші
деңгейі психикалық ... ... ... ... ерекшеліктерімен анықталады. Аталған ... ... өту ... өздерінің өлшемдері бар. Көп
деңгейлілік ... сай ... ... ... деңгейлері
салыстырмалы түрде сақталғанымен нақты бір деңгейінде күйзеліске ... ... И.В. ... ... адам ... ... ... байланысты және денсаулық ... ... ... ... ... ... ... (санаттық) мәртебесін анықтау үшін ... ... ... жөн. ... ... ... ... екі
санаттық сөз тіркестерін белігейді: адам психологиясы және денсаулық
психологиясы; бұл психологияның ... пән ... ... ... ... ... қазіргі заманғы бірқатар зерттеушілердің еңбектерінде
психикалық немесе психологиялық ... ... ... ... ... ... Б.С., ... И.В., Слободчиков В.И.,
Холмогорова А.Б., Гаранян Н.Г. және т.б.).
Атап ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыру қажет» екендігі көрсетіледі. «Психикалық
денсаулықтың ең жоғарғы деңгейі, бұл – ... ... ... ... ...... деңгейі немесе жеке-дара
денсаулық деңгейі... Келесі деңгей – адамның мағыналы ... ... ... ... құру ... ... ...
психологиялық денсаулық деңгейі. Соңында – психикалық іс-әрекет актілерінің
ішкі, ми, нейрофизиологиялық ұйымдасуының ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... ... ... және психикалық
денсаулықтың өзара қатынастары ... ... ... бұл – ең ... әр ... психикалық қасиеттер мен процестердің
балансы (басқа біреуге беру және одан алу, жалғыз қалу және басқалардың
ортасында ... ... ... және ... ... ... арасындағы
баланс және т.б.)». Ал психологиялық денсаулық проблемалары ... ... ... медициналық емес психотерапия мен ... ... ... ... ... ... А. ... адам табиғатын зерттеуде «психологиялық
мағынадағы денісаулар», бұл - өзін-өзі жоғары ... ... деп ... ... ... аясында тәжірибе
жүргізетін психологтар «психологиялық денсаулық» ұғымын осындай мағынада
пайдаланды және оның ... ... ... ... түрлі мамандардың жоғарыда келтірілген көзқарастары мен ой-
тұжырымдарының талдамасы біздің ... ... ... ... құруымызға мүмкіндік береді.
Психологиялық денсаулық - тұлғаның негізін құрайтын және оның ... ... ... даралық және жас ерекшелік – ... ... ... жасайтын іштей аман саулығының
(үйлесімділіктің ) динамикалық күйі.
Психикалық ... ... және ... ... және ... ... ... еңбектерінде берілген (Л.С.Выготский,
Л.И. Божович, А.В. Запарожец, М.И. Лисина, Х.Т. Шерьязданова, А.Валлон,
А.Фрейд, ... және ... ... және ... ... ... ... немесе әдеттен тыс факторларының әсерінен қалыптасқан психикалық
күйлерге: шаршау, қалғу, мүлгу жағдайы, ... ... ... күйлерді жатқызуға болады.
Арал маңындағы қолайсыз экологиялық аймақ жағдайында балалардың ... ... ... бәрі ... ... Қорқыныш пен үрей үшін
біріктіруші бастама - аффективті - мазасыздық сезімі болып табылады.
Ауыр экономикалық (нарықтық) күйзеліс ... ... ... ... ... ... жағдайдың арта түсуіне әкеледі.
Созылмалы ... әр ... ... ( жер ... ... ортаның
өзгерістері, сәулелену) тек қана ... , ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
етудің жеткіліксіз деңгейімен ғана емес сондай-ақ, қазіргі таңдағы ... ... ... мен ... ... денсаулықтарының алдағы
уақыттағы – нашарлауының мүмкін ... ... де, ... қорқыныш
үреймен де демеленіп отырады.
Осылайша, нарықтық зиян көлемі бойынша да және ... ... ... әсер ... жилігі бойынша да Аралдағы тәріздес
апаттар осы ... ең ірі ... ... ... ... ... апат ... кенеттен тез өтетін адамдардың
денсаулықтары үшін шамадан тыс ... ... ... ... ... адамның
психикалық үрдістерін, оның санасы мен жағдайын, сондай-ақ ... ... ... ... ... және оның ... осы ... ... ... ... ... білімдік,
жанұялық т.б.) және жалпы табиғатпен байланысынан тыс, яғни «Индивид-Орта»,
«Адам-Орта» немесе «Адам-Табиғат» жүйелерінен тыс ... ... ... ... ... ал әртүрлі мамандар бұл жүйелердің
құрылымдық және қызметтік мазмұндарын түрліше ұсынады;
Қазіргі ... ... ... ... ... ... «технократиялық адамның» қиратушы әсерінен
қорғау және керісінше, адамның өзін табиғи орта ... ... ... ... ... ... қорғау қажеттілігі
жатады. Алайда бұл мәселерде экологтар, педагогтар және тіпті психологтар
да ... ... ... ... аспектілер бар.
Оның пайда болуының себебі біздің өркениетіміздің ... ... ... көзқарас тұрғысынан бұл мәселенің тамыры
тереңде жатыр және бұл өте ... да. ... ... ... санасының
қалыптасу заңдылықтарынан іздестіру керек.
Мәселе экологиялық дағдарысты жеңу, дамыған мемлекеттердегі қазіргі
адамның жеке-даралық және ... ... ... ... ... ... шеңберінде іске асырыла алмайтындығымен байланысты
болып отыр. Адамның өзінің тіршілік ету ортасы ретіндегі - жер шары ... ... - ... ... ... ... ... талап етеді, өйткені: ... ... әсер ... ... ... емес, мәселе оны адамдар
санасының бұрынғы деңгейінде қала ... ... ... және ... ... пайдаланып жатқандығында.
Адамның психикасы психогендік жарақаттардың ықпалына “Меннің” тұтастығын
сақтауға және мазасыздық ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырумен жауап
береді. З.Фрейдтің ... ... ... ... ... регрессия, проекция, рационализация, ... ... және ... ... жатады. А. Фрейд
“Меннің” қорғаныс механизмдерінің ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырумен толықтырады. Кең
мағынада “психологиялық қорғаныс” термині психологиялық жайсыздықты ... ... ... В.И Гарбузовтың психодинамикалық тұрғыны
талқылауында (1990) беделді ересектердің ... ... ... бағдарлары, өзіне және басқаларға деген қатынасы, моральды ережелер
мен құндылықтары ... ... (41). ... ... және
түсінілмейтін аумақтарындағы психикалық іс-әрекетінің екі деңгейін айырған
жөн. Дәл осы ... ... ... түсінілмей өңделетін
аумағындағаларда невроздар дамуының механизмдері жатыр. В.И ... ... ... болуының үш кезеңін бөліп көрсетеді:
1. Зияндылықпен күрес немесе күрестен бас тарту (Э. Кречмер ... ... ... бағдарлар (1924).
2. Адамның өз-өзіне деген ... ... ... аспауы,
күйзелуінде невроз алды сипаттың қалыптасуы.
3. ... ... ... ... және соның ықпалынан
невроздың қалыптасуы.
Невроз ... ... бір ... ... бірізділікпен
невротикалық симптоматика және тұлғаның ... ... ... болып
кристалданады. Үстемді түсінілмейтін күйзелістер соматопсихикалық деңгейде
болып, психосоматикалық аурулар түрінде ... ... ... мен ... психологияның жетістіктері қиындықтарды жеңу
стратегияларының тұжырымдамасында түйіседі. Қиындықтарды жеңу стратегиялары
сәйкесті жағдайларда конструктивті ... (coping) ... ... Хаан ... ... ... ... мінез құлқының
модельдерін зерттеген. Н. Хаан «дені сау» Мен ...... ... және мәжбүрліктен туындаған қорғаныс реакцияларын атап
көрсетеді. Н. ... ... ... жеңу стратегиялары мен қорғаныс
механизмдерінің негізінде дұрыс жауап беру (жағдайды конструктивті шешу)
мен қарама ... ... ... механизмінің арасындағы континуумда
орналасқан Мен процестері жатыр.
Адамның психикасы психогендік жарақаттардың ықпалына “Меннің” тұтастығын
сақтауға және ... ... ... ... ... ... ... механизмдерін ұйымдастырумен жауап
береді. З.Фрейдтің ... ... ... ... ығыстырылу, регрессия, проекция, рационализация, реактивті
ұйымдасу, идентификация, және мінез-құлық тіркелуі ... А. ... ... ... ... изоляциямен, ымырамен, ақиқатты
мойындамаумен, жылжумен, жоюмен, реакцияны қалыптастырумен толықтырады. Кең
мағынада “психологиялық қорғаныс” термині психологиялық жайсыздықты ... ... ... В.И ... ... ... (1990) ... ересектердің ықпалынан балаларда мінез-құлқының
ішкі бағдарлары, өзіне және басқаларға деген қатынасы, моральды ережелер
мен құндылықтары ... ... (41). ... ... ... ... психикалық іс-әрекетінің екі деңгейін айырған
жөн. Дәл осы ... ... ... ... ... ... дамуының механизмдері жатыр. В.И Гарбузов
балаларда невроздың пайда болуының үш ... ... ... ... ... ... күрестен бас тарту (Э. ... ... ... ... ... ... ... өз-өзіне деген сенімсіздігі, талаптардың жүзеге аспауы,
күйзелуінде невроз алды сипаттың қалыптасуы.
3. Психогенді психологиялық ... ... және ... ... қалыптасуы.
Невроз жағдайында балаларда бір уақытта ... ... ... және ... ... өзгерістері пайда болып
кристалданады. Үстемді түсінілмейтін күйзелістер соматопсихикалық деңгейде
болып, психосоматикалық аурулар түрінде көрінулері ... ... мен ... ... ... қиындықтарды жеңу
стратегияларының тұжырымдамасында түйіседі. Қиындықтарды жеңу стратегиялары
сәйкесті жағдайларда конструктивті икемделу (coping) ... ... Хаан ... ... жеңуге бағытталған мінез құлқының
модельдерін зерттеген. Н. Хаан «дені сау» Мен ...... ... және ... ... ... реакцияларын атап
көрсетеді. Н. Хаанның ойынша қиындықтарды жеңу стратегиялары мен қорғаныс
механизмдерінің негізінде дұрыс жауап беру ... ... ... ... ... қорғаныстың қатаң механизмінің арасындағы континуумда
орналасқан Мен процестері жатыр.
Сонымен, экологиялық ... ... ... ... ... түрлі невроздардың, дағдарыстардың, ... ... ... болатындығы айқын көрініс береді. Осыған
байланысты психикалық денсаулықты нығайтудың мүмкін жолдарын қарастырылды.
Сыртқы ... ... ... және ... сипаттағы
қолайсыз әсерлері нәтижесінде қалыптасқан психикалық күйлер: шаршау, қалғып
жүру, үнемі ... ... жан ... ... ... ... ... өңірі аймағындағы экологиялық қолайсыз жағдайда өмір сүріп ... ... ... барлық күйлер байқалуы мүмкін. Қорқыныш псн
үрейдің бастамасы - жан күйзелістері -эмоционалды ширыққан сезім ... ... ... ... ... психоәлеуметтік және
психоэмоционалды ... ... ауыр ... ... ... ... ... тек тұрмыс, өндіріс мәселелері, әлеуметгік
жағдайлар мен медициналық көмектің аздығы нәтижесіне ғана ... ... ... және болашақта өмір сүретін ұрпак денсаулығының төмендеп
кету мүмкіндігі туралы күдіктің күштілігінен де пайда ... ... ... ... ... ... экономикалық шығыны
жағынан да, миллиондаған адамдардың психикасына ... ... ... ... ... ... қатарынан саналады.
Бүкілдүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы анықтағандай (БДҰ) - ... ... - ... ... және ... ... болып
табылады.
Адамның өмірінің барлық аспектілеріндегі әлеуметтік, дене, эмоциялық,
рухани және ақыл-ой жетістіктерінің үйлесімі ғана өмірдің шын ... ... ... пен ... ... ... ешқайсысын да
шеттетпеу керек.
Сонымен денсаулық: дене ... жан ... ... ... әлеуметтік саулық болып бөлінеді.
Адамды қоршаған ортаны төрт түрлі компонентке (құрама бөліктерге) бөліп
қарастыруға ... ... ... ... ... жасанды және әлеуметтік
орта.
Арал өңірі Арал теңізінің маңында ... бір ... ... нулы, қазіргі
уақытта тартылып құрғауға жақын аймақ. Адам іс-әрекетінің нәтижесінде өзін-
өзі толықтырып тұру қабілетінен ... ... ... ... ... бірте-бірте қирауға жақын (тіпті қазіргі ... ... ... ... ... ... ... табиғи аймақ квазитабиғиға
айналып отыр.
Арал теңізіне жапсарлас жатқан Арал аймағы қазіргі ... ... апат ... деп саналады. Осы аймақты мекендейтін ересектер де,
балалар да кешенді экологиялық қауіп-қатерге ұшырауда.
Адамның ... ... ... ... ... ең алдымен биологияға, қоршаған орта тазалығына байланысты,
осыдан оның адамның ... ... ... да ... иерархиялық деңгейінде ең жоғарғы сатысында тұратын –
денсаулық, табиғи абсолют және ... өз ... ... ... ... адам психоәлеуметтік бірлік түрінде қарастырылады,
яғни психикалық саулық пен тән саулығы ... ... және ... ... ... төрт түрлі: физикалық әлеуметтік, ... және ... өмір ... ... ... ... ... Осы
кеңістіктердің кез келген біреуіндегі бұзылушылық теріс нәтижелерге әкеліп
соғуы мүмкін.
Арал теңізі ... ... ... өзге ... ... ... ... аурушаңдығының жоғарғы деңгейімен, созылмалы аурулардың
көптігімен, дене және ... ... ... ... ... ... Арал ... тұратын балалардың қанының липидтік фракциясында
құрамында хлоры көп бифенилдердің мөлшері Батыс Европадағы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын талдау негізінде
ғана жасалғандықтан Арал ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты тексеру мақсатында кеңейтілген зерттеу
шаралары қажеттігі туындады. Осы мақсатпен INTAS №1005 ... ... ... Арал ... тұратын балалардың дене, психикасының
дамуы және тән аурулары (соматикалық), саулығы ... ... ... ... тұрмысы мен өмірін отбасының әлеуметтік психологиялық
тұрғысынан зерттеуде уландырғыштар мен олардың ... зат ... ... ... ортасының құрамдарын анықтауға да мән
берілді.
Зерттеудің басты міндеттерінің бірі отбасының әлеуметтік психо-логиялық
ахуалын ... ... ... үшін ... екі ... таңдап алынды. Арал теңізі
жағалауына орналасқан Арал елді мекені (қазіргі кезде теңіз Арал ... ... жуық ... кеткен) және Қазақстанның Оңтүстік Шығысындағы
Алматыға таяу орналасқан Алматы облысы, Күрті ауданы, Ақши ... (ол ... ... ... ... тән) ... ... талдаудан өткізу нәтижесінде осы елді мекенде
тұратын отбасыларының арасынан Аралдан 417 отбасы (835 ... және ... ... (802 ... ... Бұл ... ересек мүшелеріне
әлеуметтік статусы мен стресінің көріну дәрежесін бағалау үшін сауалнамалар
жүргізілді.
Иммунитеті ... және ... мен ... ... ... ... құрамдарын анықтап тексеру үшін барлық 5-
8 жас аралығындағы балалар (Аралдан – 133, ... – 78) ... ... соң осы ... ... ... ... бойынша көңіл-күй
тұрақтылығы, үрейлену, мазасыздану жағдайларының ... ... ... бөлінді.
Зерттеудің дәрігерлік топтамасы, антропометриялық өлшеулер (жас кезеңіне
сәйкес дамуын зерттеу), жыныстық жетілу деңгейін ... ... ... ... ... ... тексеру жүргізілді.
Алынған нәтижелер ауруды анықтау және патология құрылымын зерттеу үшін
қолданылды.
5-8 жасар ... ... ... ... балалардың сілекейін
тексеру бойынша 6 өлшеммен ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәртебесі (статусы) ересек ... ... ... ... ... ... ... Бұл
сауалнамаларда (ұлты, жынысы, жасы, білім деңгейі т.б.) жалпы ... өмір ... ... ... ... ... табысы, тұрмыс
жағдайы, тірі және қайтыс болған балаларының саны, отбасы мүшелерінің саны,
отбасындағы қарым-қатынас және т.б.), жұмыс жайы, денсаулық ... ... және ... ... ... ... ... ананың денсаулық
жағдайы, туу патологиясы, т.б), ішімдік, анаша және шылым шегудің зияны да
ескерілді.
Апат аймағы саналатын Арал маңы мен ... ... ... ... ... ... соматикалық денсаулығын анықтау мақсатында
жүргізілген медициналық зерттеулер екі аймақ ... ... бар ... ... ... ... құрылымы өзара байланысты үш: танымдық,
мотивациялық, эмоциялық ... ... ... ... барысында
осылардың ерекшеліктеріне зейін аударылды. Сол үшін белгілі ... ... ... ... ... ... Равен шкаласының зияттылық деңгейімен анықталды. Бұл жерде
Равен шкаласының балалар мен жас өспірімдерге арналған нұсқасы ... ... ... 5-8 ... ... деңгейінің салыстырмалы
көрсеткіштері – 1-ші кестеде келтірілген.
2 кесте Равен сынағы ... ... ... (5-8 ... ... ... саны |Балалардың саны %-қ ... |
| | ... ... |
| | | ... ... |
| ... |Эксперимент-ті|Бақылау | |
| |топ ... |к топ ... | |
|1 |1 |3 |1,4 |4,3 ... ... |
|2 |11 |27 |15,7 |38,5 |Осы жас |
| | | | | ... ... | | | | ... жақсы |
| | | | | ... |
|3 |43 |30 |61,4 |43,0 ... |
|4 |11 |10 |15,7 |14,2 ... ... |
|5 |4 |0 |5,7 |- ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... ... ... ... ... ... Ақши
балаларында жас ерекшеліктеріне сәйкес зияттылық дамуының жақсы деңгейі-
38,5% болса, ал Арал ... ол ... екі ... кем (15,7%) ... деңгейі баланың эмоциялық күйі, мазасыздануымен де байланысты
екені ... ... ... жоқ ... ... ... ... алынған
мәліметтермен сәйкес келеді, яғни зерттелінгендердің 35,7%-ң ойлауы ... бар; 5,7 %-ң ... ... сай ... ал ... 58,6%-і үрейлену, қорқу, ұялу, күйзелуді танытқан (2 кесте):
Шартты белгілер:
- эксперименттік топ - Арал ... ... ... тобы - қала ... Ақши ... ... ... (2 кестеде) көрініп тұрғандай үрей сезімі басым
балалар саны (I категория) экологиялық ... ... ... - ... ... үш есе ... ... де, бұл аудандағы балалардың
жалпы дамуы жас ерекшелігіне сай ... ... даму ... жас ... ... ... ... деңгейі - 44%. Белгілі жағдайларда зерттелуші балалардың
менталитетінің де ... ... ... ... балалары - ұяң, қарым-қатынасқа
еркін емес, көп ашыла бермейді).
3 кесте 5-8 жастағы балалардың жалпы ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерiнiң, |
| |саны ... %-к ... ... күйiнің |
| | | ... |
| | | ... |
| ... ... |
| |к топ ... ... |тобы |
| | | |топ | |
|1 |0-14 |- |- | |
|2 |15-25 |48 |16,5 ... ... ... |
|3 |26-40 |110 |37,8 ... ... ... |40-50 |126 |43,3 ... ... ... ... жоғары |7 |2,4 |Мазасыздану деңгейі |
| | | | |өте ... |
5 ... - Дж. ... шкаласы бойынша мазасыздану деңгейі (ересектер,
бақылау тобы, Ақши ауылы - 200 адам)
|Рет саны|Ұпайлары ... |% ... ... |
| | ... ... | |
|1 |0-14 |25 |12,5 ... деңгейі төмен |
|2 |15-34 |17 |8,5 ... ... ... |
| | | | ... |
|3 |35-38 |100 |50,0 ... деңгейі (жоғары |
| | | | ... |
|4 |39-42 |49 |24,5 ... ... |
|5 ... ... |9 |4,5 |Өте ... ... |
Холмс-Рейдің ... ... ... ... Арал ... ... ... деңгейі (стресс) басым екені белгілі ... Ақши ... 14,5%, яғни Ақши ... ... Арал қаласының
тұрғындарында стресс 3,55 есе жоғары, ... Арал ... ... ... ... байқалды.
6 кесте - Холмс-Рейдің әлеуметтік бейімделу шкаласы (салыстырмалы)
|Рет |Адам |%-к ... ... ... ... ... ... | | |
| | ... | | |
|1 |37 |12,7 |0-40 ... ... ... |
|2 |104 |35,7 |41-260 ... деңгейі бірқалыпты |
|3 |60 |20,6 |261-300 ... ... ... ... |
|4 |58 |20 |300-340 ... ... ... айқын |
|5 |32 |11,0 |341 ... ... өте ... |
7 кесте Холмс-Рейдің элеуметтік бейімделу ... ... ... 200 адам)
|Рет |Адам |%-к ... ... ... ... ... ... | | |
| | ... | | |
|1 |17 |8,5 |0-40 ... ... ... |
|2 |154 |77,0 |41-260 ... ... бірқалыпты |
|3 |22 |11,0 |261-300 ... ... ... ... |
|4 |7 |3,5 |300-340 ... ... ... айқын |
|5 |- |- |341 ... ... өте ... ... ... мазасыздану деңгейлері жағынан да ерекшеліктері байқалды.
Ақши ауылының жекелеген ересек адамдарының кейбіреулерінң психологиялық
статусы Арал қаласынан біршама төмен (р

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Автокөліктік ластануға экожүйенің әсері80 бет
Дидактикалық ойындар-оқыту құралы7 бет
Макроэкономика үлгілердің экономикалық мәні10 бет
Мемлекеттің құқықтық және экономиканың әрекеттестік заңдылықтары2 бет
Отбасылық дәрігерлік амбулаторияда дәрігердің жеке картасын жүргізу мен тіркеу бойынша аж құру32 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері» бойынша терминологиялық сөздік және жеке практикалық тапсырма6 бет
Психологиялық тренингтер жинағы81 бет
ТЖ тұрғындарды қорғау формалары. Ұжымдық және жеке қорғану құралдары. Санитарлы өңдеу Алкогализм, шылым шегу, нашақорлық және адам денсаулығы мәселелері. Автономды өмір сүру жағдайында тіршілік ету аймағының ерекшілігін бағдарлау6 бет
Туберкулез, аурудың пайда болу себептері мен оның тигізетін қасіреті17 бет
Тұщы судың қоры, өзендер12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь