"Генетиканың даму тарихы."

Тұқым қуалаушылық жайлы алғашқы түсініктер көне дәуірдегі ғалымдар - Демокрит, Гиппократ, Платон, Аристотельдердің еңбектерінде кездеседі. Гиппократ жұмырқа клеткасы мен спермия организмінің барлық бөліктерінің қатысуымен қалыптасады және ата-ананың бойындағы белгілі қасиеттері ұрпағына тікелей беріледі деп есепдеді. Ал Аристотельдің көзқарасы бойынша белгілі қасиеттердің тұқым қуалауы тікелей жолмен жүрмейді, яғни тұқымқуалайтын материал дененің барлық бөліктерінен келіп түспейді, керісінше оның әртүрлі бөлшектерін құрастыруға арналған қоректік заттардан жасалады. Осы мәселе тұрғысында бұдан кейінгі маңызды орын алатын Ч.Дарвиннің пангенезис теориясы. Бұл теория бойынша өсімдіктер мен жануарлардың барлық клеткалары өзінен ұсақ бөлшектер – геммулалар бөліп шығарады. Ал ол геммулалар репродуктивтік органдарға өтеді де, солар арқылы белгілер мен қасиеттер ұрпаққа беріледі. Дарвин кейде гаммулалар «мүлгіген жағдайдаң болып, тек бірнеше буындардан соң білінуі мүмкін, соған байланысты ұрпақтарда өткен алыс ата-ана тектерінің белгі -қасиеттері қайталана алады деп есептеледі.
XІX ғасырдың 80 жылдарында пангенезис теориясын А.Вейсман өткір сынға алды. Ол организмде тек қана жыныс клеткаларында кездесетін ерекше тұқым қуалайтын заттың болатындығы туралы гипотеза ұсынды. Оны «ұрық плазмасың деп атады. А. Вейсман сол кездегі кейбір цитологтар айиқандай тұқым қуалайтын материал клетканың ядросында болатын зат, яғни хромосомаларда жинақталады деген көзқарасты дамытты.
Генетиканың биология ғылымының жеке бір саласы ретінде қалыптасуына XІX ғасырдың екінші жартысында ашылған ірі ғылыми жаңалықтар себепкер болды. 1865 ж. Словакия ғалымы Грегор Мендельдің «өсімдік гибридтерімен жүргізілген тәжірибелерң деген еңбегі жарық көрді. Онда ол тұқымқуалаушылықтың негізгі заңдарын қалыптастырды. Сөйтіп, Мендель шын мәнінде генетиканың негізін салушы болып есептеледі. Бірақ оның еңбегі 1865 жылдан бастап 35 жыл бойы көпшілік биологтарға соның ішінде Ч.Дарвинге де танымал болмай келді. Дегенмен, Мендельден бұрын да тұқым қуалау заңдылықтарына көңіл аударған ғалымдар болды.Олардың ішінде О.Сажре, И.Г.Кельрейтер, Т.Э.Найт, Ш.Ноден, Дж.Госстарды атауға болады. Олар даминанттылық құбылысын , ата-аналардың белгілерінің келесі ұрпақтарда ажырайтындығын байқады. Бірақ олардың жүргізген тәжірибелері Мендель зерттеулеріндегідей аса терең, белгілі бір мақсат көздейтіндей болған жоқ және алынған деректерге нақты есеп жүргізілмеді.
Г.Мендельдің негізгі бір жетістігі ол дискретті факторлардың тұқым қуалауы жайлы болжамын дәлелдеу үшін гибридологиялық талдау тәсілін қолданды. Мендель ашқан тұқым қуалау заңдылықтары тек 1900 жылы ғана өзінің тиісті бағасын алды, себебі үш елдің ғалымдары – Голландиялық – Де-Фриз, Германиялық – К.Корренс және Австриялық – Э.Чермак әртүрлі объектілермен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде Мендель заңдарының дұрыс екендігін дәлелдеді. Көп кешікпей бұл заңдылықтардың жануарларға да тән екендігі анықталды. Оны 1902 ж. У.Бэтсон тауықтардың айдары пішінінің, ал Кюэно үй тышқандары жүндерінің ақ және сұр түстерінің тұқым қуалауы мысалында көрсетті. 1909 ж. У.Бэтсон өсімдіктер мен жануарлардың әрқайсысының 100 шақты белгілерінің тұқым қуалауы Мендель заңдарына сәйкес жүретіндігін дәледейтін ғығлыми деректерді жариялады. Сөйтіп Мендель ілімі ғылыынан берік орын алды.
1909 ж. Дания оқымыстысы В. Иоганнсен биолгоияда аса аңызды болып есептелетін ен (грекше qепоs – шығу тегі), генотип және фенотип деген ұғымдарды қалыптастырды. Генетика тарихының бұл кезеңінде организмдердің жекелеген белгілердің ұрпақтан-ұрпаққа берілуіне жауапты тұқым қуалаушылықтың материалдық бірлігі-ген туралы ұғым қалыптасып Мендель ілімінің әрі қарай дамуына мүмкіндік туды. Сол кезде (1901) Голландия оқымысы Де Фриз организмнің тұқым қуалайтын қасиеттерінің өзгеретіндігін көрсететін мутация теориясын ұсынды.
Генетика тарихындағы шешуші бір кезең – Америка генетигі әрі эмбриологы Томас Морганның (1866 – 1945) және оның ғылыми мектебінің тұқым қуалаушылықтың хромосомдық теориясын ашуымен тығыз байланысты. Жеміс шіркеймен (Drosophіla melonogaster) жүргізген эксперименттердің негізінде Морган өзінің шәкірттері К. Бриджес, А. Стертевант, Г.Меллермен бірге хромосомалардың бойында гендердің орналасу реті жайлы ұғымды қалыптастырды және тұқым қуалайтын информацияны алып жүретін ген туралы теорияның алғашқы үлгісін жасады. Кейіннен жеміс шіркейіне тәжірибе жасау кезінде Морган пайдаланған хроммосомалардағы гендердің орналасу ретін анықтау принциптері өсімдіктер мен жануарлар объектілерінде де қолданылды және оның барлық организмдерге тән екендігі анықталды.
Тұқым қуалайтын өзгергіштік туралы ілімді дамытушы орыс оқымыстысы Н.И.Вавилов (1887-1943). Ол 1920 ж. тұқым қуалайтын өзгергіштіктің гомологты қатарлары заңын қалыптастырды. Бұл заң бір-біріне жақын туыстар мен түрлерде болатын тұқым қуалайтын өзгерістердің ұқсас болып келетіндігін дәлелдеді. Сөйтіп ол генетика мен эволюциялық ілімнің ұштасуы үшін жасалған алғашқы қадам болды.
        
        ГЕНЕТИКАНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ.
Тұқым қуалаушылық жайлы алғашқы түсініктер көне дәуірдегі ғалымдар -
Демокрит, Гиппократ, ... ... ... ... ... ... мен ... организмінің барлық бөліктерінің
қатысуымен қалыптасады және ата-ананың бойындағы белгілі ... ... ... деп ... Ал ... ... ... қасиеттердің тұқым қуалауы ... ... ... ... материал дененің барлық бөліктерінен келіп түспейді,
керісінше оның ... ... ... арналған қоректік заттардан
жасалады. Осы мәселе тұрғысында бұдан кейінгі маңызды орын ... ... ... Бұл ... ... ... мен
жануарлардың барлық клеткалары өзінен ұсақ бөлшектер – геммулалар ... Ал ол ... ... ... ... де, ... арқылы
белгілер мен қасиеттер ұрпаққа беріледі. Дарвин кейде гаммулалар «мүлгіген
жағдайдаң ... тек ... ... соң ... ... соған
байланысты ұрпақтарда өткен алыс ата-ана тектерінің белгі -қасиеттері
қайталана ... деп ... ... 80 жылдарында пангенезис теориясын А.Вейсман өткір сынға
алды. Ол организмде тек қана ... ... ... ... ... ... ... туралы гипотеза ұсынды. Оны «ұрық плазмасың
деп ... А. ... сол ... ... ... айиқандай тұқым
қуалайтын материал клетканың ядросында болатын зат, яғни ... ... ... дамытты.
Генетиканың биология ғылымының жеке бір саласы ретінде қалыптасуына
XІX ғасырдың екінші ... ... ірі ... ... себепкер
болды. 1865 ж. Словакия ғалымы ... ... ... ... тәжірибелерң деген еңбегі ... ... Онда ... ... ... қалыптастырды. Сөйтіп, Мендель шын
мәнінде генетиканың негізін салушы болып есептеледі. Бірақ оның еңбегі 1865
жылдан бастап 35 жыл бойы ... ... ... ... ... ... болмай келді. Дегенмен, Мендельден бұрын да тұқым ... ... ... ... ... ... О.Сажре,
И.Г.Кельрейтер, Т.Э.Найт, Ш.Ноден, Дж.Госстарды атауға болады. Олар
даминанттылық ... , ... ... ... ұрпақтарда
ажырайтындығын байқады. Бірақ олардың жүргізген ... ... аса ... ... бір мақсат көздейтіндей болған жоқ
және алынған деректерге нақты есеп жүргізілмеді.
Г.Мендельдің ... бір ... ол ... ... ... жайлы болжамын дәлелдеу үшін гибридологиялық талдау тәсілін
қолданды. Мендель ... ... ... ... тек 1900 жылы ғана ... ... алды, себебі үш елдің ғалымдары – Голландиялық – Де-Фриз,
Германиялық – К.Корренс және ...... ... ... жүргізіп, нәтижесінде Мендель заңдарының дұрыс ... Көп ... бұл ... ... да тән ... Оны 1902 ж. ... тауықтардың айдары пішінінің, ал Кюэно үй
тышқандары ... ақ және сұр ... ... қуалауы мысалында
көрсетті. 1909 ж. У.Бэтсон өсімдіктер мен ... ... ... ... ... қуалауы Мендель заңдарына сәйкес ... ... ... ... ... ... ілімі ғылыынан
берік орын алды.
1909 ж. Дания оқымыстысы В. ... ... аса ... болып
есептелетін ен (грекше qепоs – шығу тегі), генотип және ... ... ... Генетика тарихының бұл кезеңінде организмдердің
жекелеген белгілердің ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ұғым ... Мендель
ілімінің әрі қарай дамуына мүмкіндік ... Сол ... (1901) ... Де Фриз ... тұқым қуалайтын қасиеттерінің өзгеретіндігін
көрсететін мутация теориясын ұсынды.
Генетика тарихындағы шешуші бір кезең – ... ... ... ... ... (1866 – 1945) және оның ... мектебінің тұқым
қуалаушылықтың хромосомдық теориясын ашуымен тығыз байланысты. Жеміс
шіркеймен ... ... ... ... негізінде
Морган өзінің шәкірттері К. ... А. ... ... ... ... ... орналасу реті жайлы ұғымды қалыптастырды
және тұқым қуалайтын информацияны алып ... ген ... ... ... ... Кейіннен жеміс шіркейіне тәжірибе жасау кезінде Морган
пайдаланған хроммосомалардағы гендердің орналасу ретін анықтау ... мен ... ... де ... және оның ... тән ... ... қуалайтын өзгергіштік туралы ілімді дамытушы орыс оқымыстысы
Н.И.Вавилов (1887-1943). Ол 1920 ж. ... ... ... ... ... ... Бұл заң ... жақын туыстар
мен түрлерде болатын тұқым қуалайтын ... ... ... ... Сөйтіп ол генетика мен эволюциялық ілімнің ұштасуы үшін жасалған
алғашқы қадам болды.
1925 ж. ... ... ... мен ... ... төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарда мутация тудыра алатындығын
анықтады. 1927 ж. ... ... ... ... ... ... дрозофиламен жүргізген тәжірибелерден, ал басқа ... ... ... ... ... ж. орыс оқымыстысы А.Сапегин
мәдени өсімдіктердің шаруашылық жағынан ... ... ... ... ... ... селекция үшін қажетті материалдарды алу әдісі
ретінде қолдануды ұсынды. Осы жүргізген зерттеу ... ... ... ... ... ... жаңа бір ... радиациялық генетиканың
қалыптасуына мүмкіндік туғызды.
30 жылдардың бас кезінде В.В.Сахаров пен М.Е.Лобашев кейбір ... ... ... ... ... алғашқы деректер алды. 40
жылдардың ортасында Ресей генетигі И.А.Раппопорт пен Ш.Ауэрбах (ағылшын)
организмде ... ... ... тудыратын бірқатар химиялық
қосылыстарды ... ... ... ... мутагенез теориясы
қалыптасты.
Ген теориясын дамытуда А.С.Серебровский мен ... және ... ... үлкен маңызы болды. ... бас ... олар ... рет ген ... ... ... ... бөлшектерге бөлінетіндігін дәлелдеді. Сөйтіп, хромосомдық теориядағы
генді ең ұсақ, бөлінбейтін тұқым қуалайтын материал деп ... ... ... ... ... ... мен Р.Фишер Англияда, С.Райт Америкада
организмдер популяциясында болатын процесстерді зерттеудің генетикалық -
математикалық әдістерінің ... ... Ал ... ... ... ... ... орыс оқымыстысы С.С.Четвериковтың
алатын орны ерекше.
Жалпы генетиканың даму ... үш ... ... ... Оның ... ... жылдар аралығын, яғни классикалық генетика дәуірін қамтиды.
Генетика тарихындағы үшінші ... 1953 ... ... Ол ... ... кибернетика т.б. нақты ғылымдардың зерттеу әдістері
мен ... ... ... ... ... микроскоп, рентгенструктуралық анализ, ультроцентрифуга,
фотометрлер, ... ... ... ферменттер,
аминқышқылдарының таза препараттары кеңінен ... ... ... ... ... негіздерін зерттеу молекулалық деңгейде
жүргізілетін болады.
40-шы жылдары Америка биохимиктері ... мен ... ... - ... жүргізген жұмыстарының нәтижесінде гендердің
организмнің барлық морфологиялық белгілері мен ... ... және зат ... әсерін қамтамасыз ететін химиялық процесстер
(Ферменттердің түзілуі) анықталады. «Бір ген бір ... ... ... Ол ... жүргізілген эксперименттер арқылы дәлелденіп
молекулалық генетиканың өзекті бір мәселесіне айналды.
1944ж. ... ... әрі ... ... ... ... бактериялармен жүргізген тәжірибелерінің негізінде
тұқым ... ... ... - ... ... ... ДНК екендігін дәлелдеді. 1952 ж. А.Херши мен М.Чейздің
зерттеулері ... ... фаг ... ... оған ... тек ДНК ... ғана өтетіндігін, ал белок қабықшасының сыртта қалып қоятындығын, соған
байланысты бактерияның ... ... ... ... көрсетті.
ДНК – ның тұқым қуалаушылықтағы ролі анықталғаннан кейін 1953 ж.
Америка оқымыстысы ... мен ... ... оның ... моделін жасады. Бұл генетикалық материалдың репликацияға (екі
еселенуге), мутацияға және ... ... ... сақтауға қабілетті
екендігін дәлелдеді.
1957 ж. Америка генетигі А.Корнберг ... ... және ... ... ... қасиеттері бар вирус бөлшектерін қолдан жасады,
ал 1958 ж. ДНК ... ... ... жасанды жолмен
синтездеді. 1961-1962 жылдары М.Ниренберг, Г.Маттен, С.Очоа және ... ... коды мен ... ... құрамына енетін барлық 20
аминқышқылдарының нуклеотидті триплеттерінің құрамын анықтады. Сол 1961 ... ... ... ... әрі ... ... пен ... синтезі реттелуінің жалпы теориясын ... ... ... ... ... бақылануы механизмінің схемасын ұсынды.
1969 ж. Г.Корана ашыту бактериясы клеткасының генін ... ал ... ... ... Д. ... ... ... таза күйінде
генді бөліп алды. 1970 ж. америкадағы ... ... ... матрицасы негізінде ДНК-ның синтезделуіне ... ... ... ... табуы молекулалық генетикадағы аса ... ... ... ... дамуы тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік
туралы ілімнің барлық салаларында да зерттеудің молекулалық ... орын ... ... ... ... организмнен тыс қолдан
синтездеу, мутацияның молекулалық механизмдері, жеке даму процесіндегі
геннің қызметі, ... ... ... ... (қайта қалпына келуі) алғашқы ... ... мен ... т.б. ... қолдан синтездеу, гендік
инженерия сияқты проблемаларды ... кең етек алып ... мен ... дамуына Қазақстан ғалымдарының да ... бар. ... ... мутагенез, полиплоидия, гетерозис т.б.
мәселелерді қамтитын генетикалық ... ... ... ... ... түр ... және түр аралық будандастыру нәтижесінде
бидайдың, арпаның, көксағыздың, жүгері мен қант ... ... ... мен ... (К.Мыңбаев,В.П.Кузьмин, А.М.Ғаббасов, Ғ.З.Бияшев,
Н.А.Удольская т.б.) шығарылды.
Микроорганизмдер генетикасы оның ... ... ... ... ... ... зерттеліп олардың
антибиотиктерді көп ... ... ... ... ... ... жабайы арқарды пайдаланып қойдың арқар
меринос тұқымы алынды. (Н.С.Бутарин, ... ... ... ... мал тұқымдары, мысалы, қазақтың биязы жүнді қойы,
Оңтүстік Қазақстан және бесқарағай мериносы, қазақтың ... ... ... ... ... т.б. ... В.А.Бальмонт,
Д.Н.Пак, Қ.Ү.Медеубеков) шығарылды.
Ауылшаруашылық дақылдары мен мал өсірудегі генетика – селекциялық
жұмыстар биохимиялық және ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет М.Ә.Айтхожиннің басқаруымен молекулалық
биология және ген инженериясы ... ... ... ... ... белок синтезін трансляциялық бақылаудың механизмін білу үшін
өсімдіктердің информациялық ... ... ... ... дәнінің
азықтық құрамын арттыруға мүмкіндік туғызатын ... ... ... ... ауыстырып, оны қайтадан қалпына келтіру әдістерін жасау
жөніндегі іргелі зерттеулер.
Соңғы ... ... ... аса ... салалары:
молекулалық генетика (Р.И.Берсімбаев) және ... ... ... ... ... ... ... жолға
қойылуда.
Генетика қазіргі биология ғылымдарының ... ең ... ... ... ... ... ... соңды ашылған заңдылықтар ғана
тіршіліктің мәнін айқын көрсете алады. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... тұр.
Генетика қазіргі кезеңде жедел қарқынмен дамуда. Оның ... ... ... атап ... ... ... жануарлар
генетикасы, адам генетикасы, микроорганизмдер генетикасы, медициналық
генетика, ... ... ... ... ... ... ішінде педагогикалық генетикаға тоқтайтын болсақ, оның
зерттейтін ... ... ... ... ... генетикалық талдау жасау.
Өзінің қабілеті мен психикалық ерекшеліктерін бала басқа да белгілері
мен қасиеттері сияқты ... ... ... ... ... мен мінез-құлықтарының әр түрлі болатындығына мұғалім олармен
жұмыс істеу барысында көз жеткізді. Жалпы әр дам әр ... ... ... ... іс ... енді ... ұсталыққа немесе математикаға
деген сияқты. Мұндай қасиеттер ата-анадан тұқым қуалау жолымен ... ... ... ... үшін ... мен ... ... Сондықтан
мұғалімнің негізгі бір міндеті баланың ... мен ... ерте ... біліп оны әрі қарай дамытып қалыптастыру және
соның негізінде оның болашағына жол ... ... ... ... Ал мұны
жүзеге асыру үшін әрине, осы ... ... ... ... білу ... Сонымен педпгогикалық генетика балалардың
қабілеті мен мінезқұлқының тұқым қуалауын және олардың жас ... ... ... ... отырып, педагогикаға ұсыныс жасайды.
Генетиканың аса маңызды бір саласы ... ... ... ... ... ... ... процестермен араласуына
байланысты, соның ... ... ... ... су ... Ауа, су және ... ластанады. Мұндай зиянды өзгерсітерді алдын-
ала болжау немесе олардың зардаптарын жою экологиялық және ... ... ... ... ... көпшілігін қамтитын, табиғи
жағдайда бір-бірімен ген аламастырып отыратын ... ... ... ... ... ... мен жануарлар және ... ... ... мен ... бір мөлшерін сақтауды
қарастыру қажет. Олардың ... ... ... - болашақта адам баласы
селекция процесінде ... ... ... байлығын жасау деген
сөз.
Атақты орыс генетигі академик Н.И.Ваваилов 1926 жылы жер шарындағы
мәдени ... шығу ... ... Ол орталықтар әр түрлі
гендік қорларға өте бай, ... да ... ... мен ... ... ... тура ... генетиканың аса маңызды бір проблемасы адам баласы
пайдаланатын әр ... ... және ... агенттердің мутагендік
әсерлерін зерттеу. Ал егер мутагендер ортаға кең ... ... ... ... ... ... ... тұқым қуалайтын аурулар көбейеді.
Мысалы Арал теңізі маңында химиялық мутагендердің, ал ... ... ... ... байланысты радиация (физикалық мутаген)
мөлшерінің артуы ... ... ... ... кемістіктердің артып
кеткендігін алуға болады.
Сондықтан медицинада, ауыл - шаруашылығында немесе тамақ өнеркісібінде
қолдануға ... ... ... жаңа ... зат ... ... сынақтан өтуі керек.
Жаратылыстанудың басқа салалармен салыстырғанда өте жедел дамып келе
жатқан молекулалық ... мен ... ... ... зерттеудің жаңа әдістерін табуына байланысты ген ... ... ... генетикалық код толығымен ашылды деуге болады
және генді бөліп алып оның құрамына ... ... ... ... ... ... ал ... ген қызметін реттеудің жолдары
зерттелуде. Әр ... ... ... ... әдістерін
жетілдіруге байланысты өсімдіктердің жаңа ... ... ... мен ... болатын тұқым қуалайтын ауруларды ... ... ... ... тірі ... жайлы терең ғылыми проблемаларды
зерттеумен ғана шектелмейді, оның ... адам ... ... экология және биотехнология тәрізді іргелі ... ... де ... ... ӘДІСТЕРІ
Басқа ғылымдар сияқты генетиканың да өзінің зерттеу әдістері бар ... ... ... ... және ... бұл өзіндік ерекшелігі бар генетикалық әдіс. Оның
мәні – организмнің бойындағы белгілер мен ... ... ... ... жолымен зерттеледі және ол көбінесе генетикалық талдаумен
ұштастырылады.
Генетикадағы осы негізгі әдісті ... ... ... ... ... ... будандастырылатын организмдер міндетті түрде бір түрге жатуы керек
2) будандастырылатын ... ... ... ... ... ... белгілер тұрақты түрде ұрпақтан ұрпаққа беріліп отыруы
керек
4) ажырайтын белгілердің сипаттамасы және дәл есебі ... ... ... ... ... де ... жаңа әдістермен
толықтырылды. Мысалы, мутация тудыратын әдіс. Ол гибридологиялық ... ... ... формаларды алу үшін қолданылады.
Алшақ гибридизация түрлер мен туыстар арасындағы эволюциялық ұқсастықтың
деңгейін анықтауға мүмкіндік туғызады. ... ... ... ... ... ... әдіс - клетканың құрылымын организмдердің көбеюі мен
тұқым қуалайтын информацияның берілуіне байланысты ... Осы ... ... ... негізінде цинтоенетика қалыптасты.
Онотогенетикалық әдіс – организмдердің жеке дамуы яғни онтогенез
барысындағы гендердің қызметі мен ... ... ... ... көмегімен тұқым қуалаушылық пен
өзгергіштіктің статистикалық ... ... ... ... ... ... өзі биологиялық заңдылықтарды зерттуде
математикалық әдісті ... ... ... ... ... нәтижелерін анықтағанда статистикалық талдау жасап отрыған.
Сол кезден бастап тәжірибе ... ... ... ... ... салыстырып отыру генетикалық анализдің құрамды ... ... әдіс ... ... тұқым қуалауын сол сияқты
өзгергіштікті, әсіресе, ... ... ... ... кеңінен қолданылады.
Генетика басқа да өзімен шектес ғылымдардың ... ... ... ... және ... әдістермен белок пен ... ... ... және зат ... тұқым қуалау
сипаты зерттеледі. Сол сияқты генетикада ... ... ... Атап ... ... ...... таңбалы
атомдар т.б. Физико-химиялық әдістер әсіресе, молекулалық генетика мен ген
инженериясында көп ... ... ... ... және ақ ... ... алып ... бірінші буданда алынған будан ұрпақтың бәрінің гүлдерінің
түсі қызыл, яғни осы ... ... ... ... ... сурет). Сонда будан өсімдіктерде гүлдің қызыл түсі ғана сақталып, ақ ... ... ... ... ... ... ... (басым), ал
байқалмайтын ақ түсті рецессивті (басылыңқы) деп атайды.
Осы зерттеулердің ... ... ... заңы – ... ... ... біркелкі болу заңы қалыптасады. Мұны ... заңы деп те ... әрі ... F1 – де алынған будандар өздігінен тозаңдандырылып
нәтижесінде екінші ұрпақ F2 – ... Бұл ... ... байқалады, яғни алынған ұрпақтың ү бөлігі қызыл, ал ө бөлігі
ақ гүлділер болып шықты. Сонда доминантты өсімдікткр мен ... ... ... ара ... 3:1 ... ... келіп Мендельдің екінші
заңы – белгілердің ажырау заңы қалыптасты.
Осы ... ... ... ... ... мен
қасиеттерінің тұқым қуалауына жауапты бір ... бар ... ... ... 1909 ж. Дания генетигі В.Иоганнсен оны ген деп ... ... ... ... ... ... ... ұсынды, яғни
доминантты ген бас әріппен (А), ал рецессивті ген кіші ... ... Бұл ... ... жұп ... ... ... олардың
біреуі әкесінен, екіншісі шешесінен беріледі.
Гендердің мұндай жұбын аллеломорфты ... ... ... дейді.
Организмдегі бүкіл гендердің жиынтығын генотип деп атайды.
Ал сол генотип арқылы анықталатын белгі қасиеттер ... ... ... ... ... таза линиялы организмдерді гомозиготалы
организмдер дейді. Мысалы, АА – ... ... аа – ... Ал екі ... ... (Аа) ... будан оранизмдер
гетерозиготалы деп аталады.
ГАМЕТАЛАР ТАЗАЛЫҒЫ ЗАҢЫ
Бірінші ... ... ... ... ... екінші буын
будандарында белгілердің ажырау құбылыстарын түсіндіру үшін Мендель ... ... ... ... Оның мәні ... кез – ... – қасиетінің дамуын тұқым қуалау факторы, яғни ген ... ... ... ... ... ал ақ түсіне рецессивті гендер жауапты.
Бірінші буындағы ұрпақ қызыл гүлді өсімдіктің доминантты А гені ... ақ ... ... а гені бар ... ... пайда болады. Сондықтан олардың генотипінде гүлдің қызыл түсін
де, ақ ... де ... ... ... ... қызыл гүлдің гені
доминантты болғандықтан бірінші буындағы будан өсімдіктердің барлығы ... ... ... шығады. Сонда, олардың фенотипі бірдей ... екі ... ген ... Ал ... ... организмнен гамета
түзілгенде оған тек бір ғана ... А, ... ... а гені
беріледі. Бұл жағдайда будан организмнің гаметасында аллельді (жұп) гендер
бір – ... ... ... таза ... ... ... тазалығы
дегеніміз осы.
Мендель әрине, тұқым қуалау факторлары мен ... ... ... ... ... клетканың нақты бір материалдық құрылымдарымен және
клетканың бөліну механизмімен байланыстыра алмады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... негізінде, хромосомдық
теория қалыптаспай тұрғанның өзінде ... ... мен ... ... күні ... ... ... жасалған. Кейіннен мұның бәрі
цитологиялық ... ... ... ... да ... бұл
гипотезасы гамета тазалығы туралы заң деп те аталады.
ДИГИБРИДТІ БУДАНДАСТЫРУ БЕЛГІЛЕРДІҢ ТӘУЕЛСІЗ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУ ЗАҢЫ
Бұршақ ... ... ... ... ... тұқым қуалау деп аталатын тағы бір аса маңызды заңдылықты ашты. Ол
тұқымы сары тегіс бұршақпен жасыл бұдырлы ... ... ... ... ... ... ... барлығы да біркелкі сары тегіс болып
шыққан. Екінші буында белгілердің ажырау сипаты моногибридтіге қарағанда
біршама күрделірек ... ... ... ... 556 ... 315-сары
тегіс, 101 сары бұдырлы,108 жасыл тегіс, ал 32 жасыл бұдырлы ... ... бұл ... ара ... : 3; 3:1 ... сәйкес келеді. (6 сурет)
Дигибридті будандастыру кезіндегі құбылыстың мәні мынада: ... ... ... ... ... төрт түрлі ген болады. Олар ата-
ананың біреуінен берілетін тұқымның сары ... ... (А) және ... ... (В) доминантты гендері, ал екіншісінен - жасыл түстің
(а) және бұдырлылықтың (а) рецессивті гендері. Сонда, ол зиготаның генотипі
АаВв ... ... оны қос ... ... деп ... ... 4 түрлі-АВ,Ав,аВ және ав ... ... Әр ... ... есептеп және белгілер ажырауының нәтижесін анықтау
үшін ағылшын ... ... оның ... аталатын Пеннет торы
қолданылады. Ол ... ... ... ... ал ... аталық
гаметалар жазылады да, олардың түйіскен жерлеріндегі торларға алынатын
зиготалардың ... ... ... негізінде олардың фенотиптері
анықталады. Дигибридті будандастырудың цитологиялық негіздері 7 ... 1 ... ... ... мейозы кезінде аллельді емес екі доминантты
генді (АВ) алып жүретін екі аналық хромосома мен сол тәріздес ... бар екі ... ... ... ... ... жаңа түзілген
жыныс клеткаларына ажырайды. Сол гаметалардың ... ... ... 9 ... ... пайда болады. Олардың тек екеуі ғана
бастапқы ата-аналардың генотиптерін ... ... да, ... ... ... және ... гендердің әр түрлі құрамы
болады. Дигибридті будандастыру кезінде F2 ... ... ... ... талдау жасағанда нәтижесі мынадай болады:
1. F2 –дегі будандар фенотипі бойынша 4 түрлі ... Саны ... ... ... ... ... бұдырлы, 3-жасыл тегіс, 1-жасыл
бұдырлы .
2. Сол бұдырлы генотипі ... ... 9 ... ... ... : ... : ... : 2АаВВ : 2Аавв : 2ааВв : 1ААвв : ... : ... ... жұп ... (А-а, В-в) ... моногибридті будандастырудағыдай
1:2:1 (4АА:8Аа:4аа және 4ВВ: 8Вв:4вв) болып ажырайды. Фенотипі бойынша ... ... өз ... ... ... 3:1 (12 сары:4 жасыл
және 12 ... ... ... 1 ... будан өсімдіктер тұқымдарының түсі мен пішіні жағынан
ата – аналарынан өзгеше бірнеше комбинация түзеді. ... ... ... ата ... ... жаңа формалар пайда болады. Мысалы: тұқымы
сары - бұдырлы, жасыл – тегіс ... ... ... ... тәжірибелеріне және оларға жасалған
талдаулардың нәтижесіне сүйене ... ... ... ... Ол ... ... ... заңы деп аталады.
ЖЫНЫСТЫҢ АНЫҚТАЛУЫНЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ МЕХАНИЗМІ
Табиғатта жыныстардың ара қатынасы 1:1 қатынасындай екені белгілі.
Басқаша айтқанда 100 ... 100 ... ... келеді. Мұның генетикалық
негізін қарастыратын болсақ, ол жыныстардың біреуі гомозиготалы, ... ... ... ... яғни Аа және аа. ... ... ... ұрпақтардың жартысы
гетерозиготалы, жартысы гомозиготалы организмдер болып шығады:
PgAax♂aa
Г А@ + @
F1 1Аа : ... ... ... ... мен ... ... көпшілігінде аталық және аналық жыныстылардың хромосом
жиынтығындағы бір жұп хромосоманың өзгеше болатындығын көрсетті. Кейінірек
бұл хромосомалардың жынысты анықтауға қатысы бар ... ... ... олар ... ... деп ... Сөйтіп, жануарлар мен түрлі
жынысты өсімдіктердің хромосом жиынтығында кәдуілгі хромосомалар немесе
аутосомалар мен қатар ... ... да ... олар Х және У ... ... ... теориясына сәйкес организмнің жынысы
ұрықтану кезінде анықталады. Жыныстың ... ... ... төрт типі бар. (4 ... басым көпшілігінің дене клеткаларында жыныстық хромосомалар
екі-екіден ХХ немесе ХУ болып келеді. Тек кейбір түрлерде ғана ... ... ... Егер дене ... ... ... ... ХХ
болып келсе, ондай жынысты гомогаметалы, ал керісінше әркелкі – ХУ болса-
гетерогаметалы деп атайды.
Адам ... сүт ... ... ... тағы ... ... аналық жыныс гомогаметалы (ХХ), ал аталық-гетерогаметалы
(ХУ). Бұл ... ... ... ... ... ... клеткалары мен
әркелкі сперматозоидтар түзіледі. Тауықтарда және басқа ... ... ... ... мен көбелектерде, керісінше аналық жыныс гетерогаметалы
(ХУ), ал аталық гомогаметалы (ХХ).
Мұндай жануарлардың гаметогенезінде әркелкі ... ... ... ... ... ... мен ... аналықтары
гомогаметалы да аталықтары гетерогаметалы, ал қара ... ... ... да аталықтары гомогаметалы.
4 кесте ЖЫНЫСТЫ АНЫҚТАУДЫҢ СИПАТТАМАСЫ
|жынысты | ... | ... | ... ... | ... ... ... | | ... | | | ... ... | |♀ |♂ ... |
| | | | | |ры | ... ... сүтқоректі |ХХ ХУ | ... |
| ... ... ... Х | |
| ... ... | | |
| ... көпшілігі| | |
| | | | ... ... ... |ХУ ХХ ... |
| | ... ... | |
| | | | |
| | | | ... |Шегірткелер қандала |ХХ ХО ... |
| | ... ... | |
| | | | |
| | | | ... ... ... |ХО ХХ ... ... |
| | ... | |
5 ... Жұмыртқа клеткаларының түзілуі кезінде жыныстық хромосомалардың
ажырамауына байланысты адамда пайда болатын хромосомалық аурулар.
|Жыныстық хромосомалардың | ... ... ... ... | ... жұмыртқа клеткалары | |
| | 22ХХ | 22+У ... + ХХ | 44 + ХХХ | 44 + ХХУ |
| ... ... |
| ... ... |
| | | |
| |44 + ХХ | ... ... + У |
| |р ... ... ... | |жоқ ... |
| | ... ... |
| | ... ... | ... ... |
ЖЫНЫСТЫҢ АНЫҚТАЛУЫНЫҢ БАЛАНСТЫҚ ТЕОРИЯСЫ
Әрі қарай жүргізген зерттеулердің нәтижесінде жынысты тек ... ғана ... ... да ... ... ... ... генетигі К.Бриджес 20 - шы ... бас ... ... ... ... - ... мен аутосомалардың ара қатынасына байланысты өзгеретіндігін
байқады. Бұл шыбында кейде триплоидты (3х+3А) хромосома ... ... ... ... ... триплоидты аналықтар ұрпақ береді, бірақ
мейоз кезінде олардың хромосомалары дұрыс ... ... ... ... ... аталықпен будандастырғанда жыныстық хромосомалар
мен аутосомаларының ара қатынастары әртүрлі сегіз типті дарақтар алынған.
Олардың арасында қалыпты аналық және ... ... ... ... шамадан тыс үлкейіп кеткен) особьтар да, сол сияқты асыра аналық
және асыра аталықтарда болған, ал ... ... ... ... ... ... ... Осы жүргізген зерттеулердің негізінде
Бриджес дрозофилада аналық жыныс екі
Х - хромосомамен, ал аталық жыныстың дамуы
ХУ - ... ... олар Х - ... ... жиынтығының ара қатынасына немесе жыныстық индекске (Х:А)
байланысты деген қорытындыға ... Бұл ... ... баланстық
теориясына негіз болды. Ол бойынша Х:А қатынасы 1 - ге тең болса 1(2Х : ... 0,5-ке тең ... (1Х : 2а) ... ... ... ал егер ... ... мәні бір
санынан жоғары болса (3Х : 2А=1,5) басым аналық, 0,5 - тен төмен ... ... 3А= 0,63) ... ... ал 1 мен 0,5 - тің ... (2Х : 3А=0,67)
болса интерсекстер шығады.
Кейде ата - аналарының бірінің ... ... ... ... ... ... соған байланысты мысалы, адамда күрделі
психикалық т.б. аурулар (синдромдар) пайда болады. ... ... ... ... ... ... ... жалғыз Х -
хромосоманың орнына екеу ... ... ... де ... Осындай
анамальды жұмыртқа клеткалары қалыпты сперматозоидтармен ұрықтанғанда түрлі
хромосомдық аурулары бар организмдер қалыптасады. (5 кесте).
Шершевский -Тернер синдромы - әйелдерде ... ауру ... ... ... ... жыныстық белгілері толық жетілмеген және ұрпақ
бермейді, сонымен қатар бойы кішкентай, ... кем ... ... аурумен
ауырған адам ерте қартаяды.
Клайнфельтер синдромы – ер адамдарда болады, белгісі – ... ... ... ... аяқ қолдары денесіне сәйкес дамымаған және
ақылы кеміс.
ЖЫНЫСТЫҢ АНЫҚТАЛУЫНДАҒЫ ОРТАНЫҢ РОЛІ
Жоғарыда ... ... ... ... жыныстық
хромосомалардың қабысуының немесе олардың аутосомалармен ... ... ... қалыптасады. Бірақ оған хромосомалық механизммен
қатар сыртқы және ішкі орта ... да ... бар. ... ... ... ... ... жыныс гармондары, сол сияқты
сыртқыфакторлар - ... ... ... т.б. әсер ... ... егер ... анасының тұмсығының ішінде өссе одан аталық дарақ
дамиды. Ал егер анасының тұмсығындағы ... ... ... келе ... ... алса, ол интерсекс болып шығады.
Жынысты анықтаудың хромосомдық механизмін білу жануарлардың жынысын
қолдан реттеуге мүмкіндік туғызды. Мысалы, құс ... ... ... инкубатордан мекиендердің көбірек алынғаны, ал ... ... ... көп ... тиімді.
ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДІҢ СӨЗДІГІ
Аберрация /хромосомалық/ - мутагендік факторлардың әсерінен немесе
спонтанды түрде пайда болатын әртүрлі хромосомалық өзгерістер.
Автогамия - бір ғана ... ... ... ... ... ... тозаңдану. Бұл инбридингке өте ұқсас.
Автогенез - эволюцияны сыртқы орта жағдайларынан тыс организмнің ішкі
күштері әсерінің нәтижесі деп ... ... ... ... - ... зат ... ... түзілетін
мутагендік факторлар. Олар гендік және хромосомдық мутациялар тудыра алады.
Автополиплоидия - хромосомалардың гаплоидты жиынтығының ... - ДНК мен РКН ... ... ... ... туындысы
болып есептелетін азотты негіз.
Аллель - хромосоманың белгілі бір ... ... жұп ... оның альтернативті формаларының бір сыңары.
Аллополиплоидия – түр аралық будандастыруда ... ... ... дене ... ... ... ... артуы.
Альбинизм - организмде меланин пигментінің синтезі ... ... ... мен ... терісі мен жүнінде, көздің нұрлы қабықшасында
тиісті пигменттілік болмайды. Ондай особьты альбинос деп ... ... ... өте ... болады. Альбинизм аутосомды-
рецессивті тұқым қуалау типі бойынша беріледі.
Алькантонурия - организмдегі гомогентизин ... ... пен ... ... ... ... заттың болуына байланысты несеп ауамен
жанасқанда тез қараяды. Ауру адамның шеміршек ұлпаларының ... ... ... ... ... болады. Тұқым қуалау типі-
аутосомды-рецессивті.
Амитоз-интерфазалық ядроның қарапайым жолмен тікелей ... ... ... ... ... ... т.б./ ұлпалардың
клеткаларында және кейбір патологиялық өзгеріске ... ... рак ... ... ... ... - екі ... жататын организмдердің хромосом
жиынтықтарының екі ... ... ... ... ... ... бидай мен қарабидайдың, шалқан мен капустаның т.б. амфидиплоидтары
алынған.
Андрогенез - ... ... ... ... ... тек ... ядродан дамуы.
Анемия - қан аздық. ... ... оның ... ... қан мөлшерінің азаюынан пайда болатын аурулар тобы. Оның
бірнеше түрі бар: Кули ... ... ... орақ ... ... примахиндік анемия т.б.
Анеуплоидия - хромосома санының оның гаплоидты жиынтығына ... ... ... кемуі/. Мысалы, жүгеріде болатын 20 хромосоманың 21
немесе 19 болып өзгеруі.
Аниридия – ... ... ... ... ... /екі ... бірдей/
соның салдарынан қасаң қабықтың, көз бұршағының бұлдырлануы ... ... ... болуы, жарыққа қарай ... ... тип ... ... ... – көз ... мүлде болмауы /рецессивті белгі/. Толымсыз
доминанттылық жағдайда гетерозиготалы особьтардың көз ... ... ... - ... үшін ... ... ... блокты заттар. Олар
организмге енгенде қорғағыш заттар /антиденелер/ түзіледі.
Антидене - ... ... ... ... түзіліп, оның зиянды
әсерін жоятын блокты зат.
Антикодон-белок биосинтезі кезінде матрицалық РНК-ға сәйкес келетін
транспорттық РНК ... ... - ... ... ... емесе жоятын заттар.
Аутбридинг-туыс емес особьтарды будандастыру.
Аутосомды-хромосомалар - аталық жыныс пен аналық ... ... ... Мысалы, адам клеткасының диплоидты
жиынтығында 22 жұпты аутосомалар және 1 жұп ... ... ... - ... ... ... ... бастап-ақ
сүйектерінің өсуі баяулайды. Соның салдарынан тұлға бітімі дұрыс ... ... ... ... ергежейлі болып туады. Көпшілік жағдайда
бала іште жатып өледі. Аутосомдық доминантты ... ... ... ... - ... ... әлсіз реңге боялатын ядролық
зат.
Бактериофаг-бактерия клеткасында ... ... ... және ... ... ... Ол сыртын белокты қабықша қаптаған ДНК-дан тұрады.
Мөлшері 200-500 мкм ... - ... ... ... ... ... біреуімен
қайыра будандастыру.
Бивалент - мейоздың 1-профазасының пахитена кезеңінде бір-бірімен
жақындасып коньюгацияланатын екі гомологты ... заң - ... даму ... ... қайталайтындығын көрсететөн заң.
Бистип – генотиптері біркелкі, барлық белгі – ... ... ... популяциялар құрамына енетін организмдер.
Биоценоз – тіршілік жағдайлары азды-көпті біркелкі болып келетін
жерлерді мекендейтін жануарлар, ... мен ... ...... ... екі, яғни ... және ... жыныстың
болуы.
Бластула – көп клеткалы жнуарлар ұрығының бір ... іші қуыс ... ... даму ...... белгілі бір жиынтығын құрайтын бірліктердің
арасындағы модификациялық ... ... ... ... - өсімдік организмінің жеке бір ... ... ... - ... мен жануарларда жұқпалы ауру ... ... ... ғана ... ... ...... клеткасы. Аталық жыныс клеткасы – сперматозоид, ал
аналық ... ... ... деп ... ... ... ... хромосомалар жиынтығы гаплоиды болады.
Мысалы, адамның жыныс клеткаларында 23 хромосома бар.
Гаметогенез – жануарлар мен өсімдіктердің жыныс ... ... - ... және жануар ... ... ... ... Оны ... ... дп атайды.
Гаплонт – хромосомалар санының жартысы ғана бар спорадан дамитын
ұрпақ.
Гемофит – ... ... ... ...... ... гаметалар түзетін клетка.
Гексаплоид – клеткасында алты хромосом жиынтығы бар организм.
Гемофилия – қанның ұйымауы. Қанда ерекше белокты ... ... қан ... ... ... Бұл жыныс - пен тіркесіп
тұқым қуалайтын рецессивті белгі. Сондай- ақ ... ... ... және ... – рецессивті тұқым қуалайтын түрлері де ... ... ... ... 4 түрі ... – хромосоманың белгілі бір ... ... ... ... материалдық бірлігі.
Генеология – қандай болмасын бір организмнің шығу тегін зерттеу.
Генезис – шығу тегі ... ... болу ...... ... қуалағыштығы мен өзгергіштігі туралы
ғылым.
Генетикалық талдау (анализ) – ... ... ... мен
өзгергіштігін зерттеу.
Геном – жануар мен өсімдік клеткасындағы хромосомалардың жартылай
(гаплоидты) жиынтығы.
Гетерозигота – ... ... бір ... ... ... ... – Аа) ... Ондай особтар түрлі аллельдері
«Аң және «аң - аллельдері бар ... ... ... ... ... ... мен ... бойынша Мендель
заңдылықтарына сай ажырау жүреді. Кез ... ... бір жұп ... ... ... ...... будан ұрпақтың тіршілік қабілетінің ата-аналарына
қарағанда күшті болуы.
Генотип – организмнің ата-аналарынан ... ... ... ... ... ... Гентипі бойнша организм не
гомозиготалы не гетерозиготалы болып ...... ... бір ... өзгеше формаларды
будандастыру арқылы алынған ұрпақ.
Гипертрихоз – құлақ ... ... ... ... У ... тіркес тұқым қуалайтын белгі. Әдетте, бұл ауру тек ер
адамдарда болады.
Гипоплазия – тіс ... өте ... ... салдарынан тістің түсі
бұзылады. Жыныспен тіркес тұқым қуалайтын доминантты белгі.
Гистондар – ... мен ... ... көпшілігінің
ядросында болатын қарапайым белоктардың немесе протеиндердің тобы.
Глаукома – көз алмасындағы сұйықтықтың ... ... ... нәтижесінде түрлі патологиялық өзгерістер қалыптасып, ең соңында адам
көруден қалады. Глаукоманың түрлері көп: біразы аутосомдық – доминантты, ал
кейбіреулері аутосомдық ... тип ... ... ... ақ ... қуаламайтын фенокопиялық формалары да кездеседі.
Гомозигота – деп клеткаларында белгілі бір аллель жұбының біркелкі ... (АА), не ... ... (аа) бар ... айтады. Ондай
дарақтардың гаметалары бір сортты болуы және ешуақытта ажырамайды.
Дальтонизм (ахроматопия) – түрлі – ... ... ... ... Жыныспен тіркесіп тұқым қуалайтын рецессивті белгі.
Диплоид – сомалық клеткадағы хромосомалардың толық жиынтығы.
ДНК - ... ... ... ... ... болп ... ... тәрізді болып орналасқан екі полинуклеотид
тізбегінен тұрады.
Дигибридті будандастыру – екі түрлі ... ... ... будандастыру. Мысалы, тұқымы сары, тегіс бұршақпен жасыл бұдырлы
бұршақ өсімдігін будандастыру.
Доминанаттылық – аллельдер ... бір ... ... ... 1 – ... ... беріп екінші рецессивті генді басып
тастауы. Доминанттылықтың немесе ... ... ... ... ... сондай – ақ басқа ... ... ... ... ... ... толық доминанттылық кей жағдайда
толымсыз доминанттылыққа ... ... ... ... жарыққа шығады.
Дупликация – хромосоманың қайсыбір бөлігінің екі еселенуі.
Евгеника – генетикалық жолмен адамның биологиялық табиғатын ... ...... және ... ... ... ұрықтануы нәтижесінде
түзілетін диплоидты клетка.
Зигонема – гомологты хромосомалар уақытша бір – біріне ... ... ... ... ... – организмнің барлық тұқым қуалайтын факторларының (генотип,
плазмон, пластидом) жиынтығы.
Изоляция (оқшаулану) - ... ... бір ... генетикалық
тұрғыда бөлектеніп, соның салдарынан будандаса алмай оқшауланып қалуы.
Изохромосома – бір – біріне дәл ... ... ... ... ... екі ... хромосома.
Инбридинг – жақын туыс организмдерді бір – ... ... ... бұл ... ... деп ...... екі немесе бірнеше жерден үзіліп, оның бір
бөлігінің 1800 - қа ... ... ... нәтижесінде пайда болатын
хромосома ішілік мутация.
Индукция – ... ... ... ... бірі, ол
клеткаға белгілі заттың (индуктор) енуі арқылы қандай да бір ферменттің
түзілу ... ...... ... Бір хромосоманың өзінің түрлі
бөліктері бір – бірімен орын алмасады.
Интеркинез – ... ... және ... ... аралық кезең.
Интерсексуалдық - дара жынысты организмнің бойында екі жыныстық
(аталық және ... ... ...... бір ... ... соң келесі бөлінуге дейінгі
аралық фаза.
Интерференция – ... бір ... ... кроссинговердің
оның екінші бір бөлігіндегі кроссинговерге басымдылық көрсету құбылысы.
Интродукция – жергілікті жерде бұрын өспеген өсімдіктердің ... мен ... ... Жануарларды табиғи мекенінен басқа ... ... ... – тірі ... ... су молекуласымен
басқа химиялық қосылыстарды иондайтын әрі күшті мутагендік қасиеті бар
радиоактивті сәулелер.
Кариогамия - ... ... ... ... ... жыныс
клеткалары ядросының зигота ядросында тоғысуы.
Кариограмма - кариотип құрамындағы барлық ... ... - ... мен ... ... бір ... тән ... сомалық (дене) клеткасындағы хромосомалардың жиынтығы.
Катаракта – көз бұршағының буылдырлануы. Оның ... ... ... ... ... аутосомдық доминантты және аутосомдық рецессивті
жолмен де тұқым ... Жүре ... ... каткракта тек аутосомдық
доминантты тұқым қуалау жолмен беріледі.
Клетка – эволюциялық даму нәтижесінде пайда ... ... және ... ... ... ... организмге
тіршілік қасиет беретін оның негізгі құрамды бөлігі.
Клон – жыныссыз жолмен көбейетін өсімдіктер мен ... ... бір ... ...... ... ... алынатын будан
ұрпақтағы гендердің жаңа үйлесімі. Бұл да - ... ... ... ... ... – бір ... немесе әр түрлі гендер аллельдерінің ... ... ... ... - аллельді емес гендердің өзара әрекеттесуінің бір
түрі. Генотиптегі әртүрлі аллельді ... екі ... гені ... ... жаңа ... ... ... Мұндай жағдайда дигибридті
будандастырудың F2 – де ажырауы 9 : 7 арақатынасында жүреді.
Конгрессия – ... ... ... ... ...... бір ... орналасқан, арнайы бір
белгіні ғана жарыққа шығаратын үш, төрт немесе ... ... ... ... көптік аллельдер типі бойынша қан топтары тұқым ...... ... ... профазасы кезінде болатын
процесс. Гомологтық хромосомалардың коньюгациясы кезінде олар ... ... ... ... ... ... ... түзілуі комбинативтік өзгергіштікке ... ... ... бір хромосоманың бойында орналасқан гендер
арақашықтығын анықтауға мүмкіндік туады.
Лептонема (лептотена) – ... ... ... бастапқы
кезеңі. Бұл кезде хромосомалар жіңішке жіпшелер күйінде болады.
Летальдылық - қандай болмасын бір қауіпті генетикалық ... ... ... ... ... ... –ақ ... жоюы.
Летальды ген – организмді өлімге душар ететін ген.
Локус – хромосоманың белгілі бір гендер шоғырланатын ...... ... ... және ... жыныс
клеткасы түзілу процесі.
Макроспора - макроспорагенез процесінде ... төрт ... ... – клетканың хромосома саны екі есе азайып бөлінуі. Ол болашақ
жыныс клеткаларының түзілуіне негіз болады.
Менделизм - Словакия жаратылыс ... ... ... ... ... тұқым қуалаушылық заңдылықтары туралы ілім.
Метаболизм –ассимиляция және ... ... ... зат ...... зат ... ... түзілетін заттар.
Метахроматин – саңырауқұлақтар және бактериялар клеткасынан ... ол ... ... мен ... және белоктан құралады.
Микроспорогенез – аталық гаметафиттен ... ... ... ... ...... ... аталық тозаңы.
Миоплегия - қайталанып отыратын тырысқақ ауру. Мұның ... ... ... калийдің мөлшері азаяды.Миоплегияның бірнеше түрі бар.
20 – 40 жас аралығында пайда болатын миоплегия аутосомдық ... ... ... тип ... ... ... Жас балаларда кездесетін
миоплегия көбінесе аутосомдық доминантты тұқым қуалау типі ... ...... ... ... ... Ол кезде
хромосомалар теңдей екіге бөлінеді де, соның негізінде ... екі ... ... төрт ... ... профаза, метафаза, анафаза және
телофаза. Генетикалық ... ... ... тұқым қуалау тұрақтылығын
қамтамасыз ететін процесс.
Митоздық индекс – ... ... ... сипаттайтын
көрсеткіш.
Митоздық цикл – нәтижесінде бір клеткадан жаңа екі клетка түзілетін
процестердің жиынтығы.
Модификация – ... ... ... тек ... ... ... қуаламайтын өзгергіштік.
Моногенді – бір ген арқылы анықталатын тұқым қуалайтын белгі.
Моногибрид – бір жұп аллель (Аа) бойынша ... ... ... – бір ғана ... ... бар ата ... ... будандастыру.
Моносома – сыңар хромосома.
Морган заңдары – Америка оқымыстысы Томас Морган мен оның ... ... ... ... қуалаушылықтың хромосомдық теориясы.
Морганида – гендер арақашықтығының өлшем бірлігі.
Морфогенез – онтогенез (жеке даму) процесінде организм мүшелері мен
белгі ... ... ...... бір ... дарақтары қалыпты жағдайда сирек
ұшырайтын, химиялық заттардың (хемоморфоздар) , рдиацияның ... ... ... ... ... ... – табиғи және жасанды факторлардың әсерінен тұқым қуалайтын
өзгерістердің пайда болу процесі.
Мутант – ... ... ... ... ... қасиеті
өзгерген организм.
Мутация - геннің хромосомасының немесе генетикалық аппараттың басқа
бір элементінің өзгеруіне байланыстыболатын тұқым қуалайтын өзгергіштік.
Мутациялық ... - ... ... аллельдердің
біреуінің концентрациясының артуы.
Мутон - егер өзгерсе организмнің мутантты формасының ... ... ... ... (ДНК тізбегінің) шағын бөлігі.
Нуклеин қышқылдары – тұқым ... ... ... және берілуін қамтамасыз ететін жоғары молекулалы биологиялық
полимер.
Нуклеотидтер – пентоза қантының пуринді немесе ... ...... ... ... ДНК ... РНК
–ның қосылысынан тұратын ядро мен ... ... ...... ... ... ... (аденин, гуанин,
цитозин, тимин, ... ... ... ... ... ... фосфор қышқылының қалдығы енетін күрделі органикалық
қосылыс.
Нуллисомик – диплоидты жиынтығында бір жұп ... ...... ... ... ... ... өлгенге
дейін организмнің жеке дамуы.
Оперон – ДНК ... бір ізді ... бір – ... ... ... (структуралық), оператор және реттеуші гендердің
тобы. Олар қандай болмасын бір ... ... ... ... ... (органеллалар) – морфологиялық және функционалдық жағынан
жекеленіп жіктелген цитоплазманың құрылымдық ... ... ... ... ... тор, ... ... жатады.
Орақ тәрізді клеткалы анемия – қалыпты гемоглобиннің гені ... ... ... ... гемоглобині бар эритроциттер орақ
тәрізді немесе жарты ай тәрізді пішінге ие болады. Гомозиготалар ... ... ...... ... ... ал гетерозиготалар (Аа)
өмір сүре алады.
Тұқым қуалауы аутосомдық толымсыз ... ... ...... ... ... еркін түрде будандасуы.
Пенетранттылық – белгілі бір ... ... ... ... ... ... сан мөлшері.
Плазмидтер – клеткадағы хромосомадан жеке репликацияланатын ... ... ДНК – ның) ... ... түзу ... тәрізді
молекуласы.
Пластидтер - өсімдік клеткаларында болатын ... ... – бір ... ... ... ... тигізетін әсері.
Полимерия – аллельді емес гендердің өзара әрекеттесу түрі. Мұнда
бірнеше алллельді емес гендер ... ... бір ... өте ... ... шығарады. Мұндай белгіні полигенді белгі деп айтады.
Полигенді ... ... ... түзе алатын сандық белгілер
жатады. Адамның бойының биіктігі, дене салмағы, терінің түсі, қан ... ... ... ... ... ... ... көрінісі
сыртқы орта жағдайларына да байланысты болады.
Полиморфизм – популяциядағы генетикалық тұрғыдан әртүрлі ... екі ... ... ... үйлесімді арақатынасы.
Полиплоидия – хромосома санының оның гаплоидты жиынтығына еселеніп
артуы. Бұл ... ... ...... РНК ... ... орналасқан
рибосомалардың тізбегі.
Полигибрид – үш немесе одан да көп белгілерінде айырмашалағы бар
дарақтарды будандастырудың ... ... ...... ... ... тыс екі немесе бірнеше
қосымша хромосомалардың болуы.
Полиспермия – ұрық ... ... бір ... екі ... одан ... спермилердің енуі.
Политения – алып (гигант) хромосомалардың пайда болуы.
Прокариоттар – генетикалық материалы (ДНК ... ... ... ... вирустар, бактериялар және көк ... – бір ... ... ... бір ... ұзақ ... мекен етіп өзара еркін будандасып, өсімтал ұрпақ ... ... ... ... жиынтығы.
Проматор – транскрипция ферменті – РНК – полимераза келіп жалғасатын
оперонның ... ...... ... ... ... немесе микроб
клеткасы.
Псевдогендер – белгілі бір генге өте ұқсас, хромосомада ... ... ... ... ... ... ... – функционалдық жағынан белсенді белгілі бір ұлпаларға тән
политенді хромосомаларда болатын ...... ... генетикалық әсерлерін
төмендететін заттар.
Радиосенсибилизаторлар – ... ... ... ... ... ... қосылыстар.
Ривервия, немесе мутация – геннің бұрынғы жабайы типін қайта ... ...... ... ... ... хромосома санының екі есе
кемуі.
Редупликация – хромосоманың екі еселенуі.
Резус фактор – қанның көптеген антигендік ... ... ... ... ... ... көрсетеді , ал болмауы рецессивті
белгі. Жер ... ... ... 86% -нің ... ... ... ал 14 % де ... – бастапқы матрицалық ДНК ... ... ДНК ... синтезделуі.
Рекомбинация – мейоз процесі кезінде гендердің жаңа комбинацияларының
пайда болуы.
Репарация – физикалық және химиялық мутагендердің әсерінен өзгерген
ДНК ... ... ... қалпына келуі.
Репрессия – трнкрипциясына тосқауыл жасау арқылы геннің активтілігін
жою.
Рецессивтілік – ... ...... яғни ... ... басыңқы болуы.
РНК (рибонуклеин қышқылы) – рибонуклеотидтерден тұратын полимер. Оның
үш түрі бар: ақпараттың ... ... М РНК, ... Т РНК ... Р РНК.
Рибоза – РНК нуклеотидтердің құрамына ... ... ... қанты.
Рибосома – белок биосинтезі жүретін цитоплазмалық органоид.
Сайт – кроссинговер және мутагенез кезінде бір тұтас қызмет ... ... бір ... ...... ... ... сұрыптап алынатын
формалар
Сибстер – адам генетикасында ағалы – ... ... ... - ... ... бірнеше патологиялық белгілердің жиынтығы.
Бұл жағдай көбінесе гендердің плейотропиялық әрекетіне сай қлыптасады.
Сомалық (дене) клеткалр – көп ... ... ...... 1- ... ... хромосомалардың
коньюгациялануы.
Сорт – морфологиялық, физиологиялық және шаруашылық қасиеттері жағынан
ұқсас, шығу тегі бір, белгілі бір ... ... ... ... - ... ... ... клеткасы.
Сперматозоид – жануарлардың аталық жыныс клеткасы.
Стерильділік – особьтың белгілі бір орта ... ... ... түзе ... Стерильділік хромосомалардың санының,
құрылысының ... сол ... ... мутацияларға байланысты
қалыптасады.
Теломерлер – хромосомалардың ұштары.
Транзиция – бір пурин екінші біреуімен, сол сияқты пиримидиннің де ... орын ... ... ... ... ... – пуриннің пиримидинге немесе керісінше орын алмастыруына
байланысты болатын мутация.
Трансдукция – ... ... ... ... ... – ДНК ... ... РНК –ның синтезделуі.
Трансляция – иРНК (хабарлаушы РНК) ... ... ...... ... ... ... жолы. Бұл жаңдайда бір клеткадан бөлініп алынған ДНК ... ... оның ... ... ... – хромосоманың диплоидты жиынтығының өзі үш дана болып
келетін кариотиптік өзгеріс.
Фенотип – ... пен ... орта ... ... ... ...... жиынтығы.
Фенилкетонурия – фенилаланинді тирозинге айналдыратын ферменттердің
түзілмеуіне байланысты пайда болады. Соның нәтижесінде ... ... ... тыс ... ... Артық фенилаланин фенилпиро –
жүзім қышқылына айналып несеппен ... ... Нерв ... ... есуастықтың белгісі қалыптасады. Аутосомдық
–рецессивті белгі ... ... ... ... – кроссинговердің
салдарынан пайда болатын Х – тәрізді фигура.
Хроматин – клетка ядросында ... ДНК мен ... ... ...... анық көрінетін, қанығып боялатын бөлігі.
Хромосомалар – клетка ядросындағы нуклеопротеидтік жіпшелерден тұратын
құрылым.
Хромоцентрлер – телофаза кезінде деспиральданбайтын соған ... ... ... ... сақтайтын хромосоманың
гетерохроматинді бөлігі.
Центромера – хромосоманың ұршық тәрізді (ахроматин) жіпшелер бекінетін
жері.
Цистрон – ... ... ... ... ... ... бар
бөлігі.
Цитокинез – клетка цитоплазмасының бөлінуі
Цитоплазмалық аталық стерильдік (ЦАС( - ... ... мен ... ... ... бақылайтын аталық жыныс клеткасының
ұрықтандыру қабілетінің болмауы.
Цитоплазмалық тұқым қуалау – ... ... ... ... т.б.) ... гендер арқылы анықталатын тұқым
қуалаушылық.
Чаргаф ережесі – америка оқымыстысы Чаргаф негізін салған молекулалық
генетикадағы іргелі мәселенің ... ... кез ... ДНК ... ... ... ... негіздерінің жиынтығына тең болып келеді:
Экзондар – құрылымдық гендердегі кодтар ...... ... көрініс деңгейімен сипатталатын
ген әсерінің күші. Бұл құбылыс сол геннің сыртқы ... ... ... ... болады.
Эллиптоцитоз – эритроциттердің пішіні өзгеріп сопақша, яғни ... ... ... ... ауыр формасы байқалады.
Эпистаз – аллельді емес гендердің өзара әрекеттесу түрі. Мұнда ... ген ... ... ... генді басып тастайды (А В).
Кайде э истаз рецессивті ген арқылы да болуы мүмкін (аа В ... аа ... ... ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Генетика. Генетиканың пайда болуы және негізгі даму кезеңдері16 бет
Генетиканың даму тарихы5 бет
Генетиканың негізгі түсініктері2 бет
"Гетерогенді және өзгермелі ортадағы сұрыптау"4 бет
Гендік инженерия6 бет
Генетика және оның жаратылыстану ғылымдары жүйесіндегі орны7 бет
Генетика және селекция негіздері лекциялар60 бет
Генетика туралы9 бет
Жастарды отбасылық өмірге дайындаудың физиологиялық және генетикалық негіздері.48 бет
Клайнфельтер және Шершиневский-Тернер синдромдары,Томас Морган8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь