Жеткіншек шақта өзіндік бағалау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 Жеткіншек шақта өзіндік бағалаудың психологиялық мәселелері
1.1 Өзіндік бағалаудың теориялық мазмұны
1.2 Жеке тұлға дамуына өзіндік бағаның маңыздылығы ... ...
1.3 Жеткіншек шақта өзіндік бағалаудың қалыптасу ерекшелігі ... ... ... ... ..


2 Жеткіншек шақта өзіндік бағалауды қалыптастырудың
алғышарттарын эксперимент арқылы зерттеу.
2.1 Жеткіншек шақта өзіндік бағаның қалыптасу деңгейін
анықтау ... ... ...
2.2 Жеткіншектердің өзіндік бағалауын жетілдіру жолдары
2.2 Зерттеу нәтижесін жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Әдебиеттер тізімі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ӨЗ күшіңе сенудің өзі күш береді Л.Воверанг
Бүгінгі таңда қоғамымыздың даму бағыты жан-жақты дамыған, саналы азамат қалыптастыру мәселесін жүктеп отыр. Білім беру жүйесінде болып жатқан елеулі өзгерістер осы мәселеден туындайды. Қазіргі заман талабына сәйкес білім дегеніміз – жеке тұлғаның әлеуметтік жетілуі мен өз деңгейінің өсуіне қол жеткізуге болатын мүмкіндіктері мен тәртібін жетілдіру процесі және нәтижесі болып саналады. Әрбір балаға жеке тұлға ретінде қарап, оның өзіне тән санасы, еркі, өзіндік әрекет жасай алатын ортасы бар екенін ескеру. Қазақстан өз дамуында жаңа серпіліс жасау қарсаңында Елбасының Қазақстан халқына Жолдауында «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақты қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі. Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет» деп ерекше атап өтті.
Адамның сыртқы дүниемен қарым-қатынас жасау процесінде қажеттілік туындап отырады. Адамға алдына мақсат қойып, оны шешуге ұмтылдыратын оның қажеттіліктері мен іс - әрекетінің бағалануы. Кез-келген адамның бойында ішкі түрткі, қызығу нсезімдері болады. Бұл “ Мен - концепциясы” негізінде орындалады. Өзін - өзі бағалау тұлғаның өзіндік дамуы мен жетілуінің маңызды факторларының бірі. Тұлғаның өзін - өзі бағалауы оның дұрыс, үйлесімді қалыптасуы негізінде болады. Өзін - өзі бағалау – адамның өзінің психологиялық сапалары мен қылықтарын, жетістіктері мен сәтсіздіктерін, кемшіліктері мен артықшылықтарын бағалауы.
Өзіндік бағалау - тұлғаның адамдар арасындағы орны, өзіндік мүмкіндігі және қарым – қатынас сапасы. Өзіндік баға тұлға қалыптасуының барлық кезеңдеріне және іс - әрекетінің нәтижелілігіне ықпалын тигізеді. Сондықтан адамның өзіне деген қатынасы оның тұлғалық дамуындағы ең маңызды қасиеттерінің бірі болып саналады. К.Левин тұлғаның қажеттіліктері, оларды қызықтырушылар деңгейінің өзіне баға беруі оның топтағы мәртебесіне тәуелді екендігін көрсетсе, әлеуметтік орта тұлғаның бейімделуіне, ішкі талаптары мен сыртқы психологиялық жағдайлары үйлесімінің ықпалының өзіне баға берудегі маңыздылығын американ психологы К.Роджерс еңбектерінде айтылған.Ал, К.Хорни тұлға бойындағы қиын ішкі дағдарыстардың өзінің «Мен» қасиеттеріне ықпал болатындығын тұжырымдаған.
1. Алдамұратов Ә. Ж. «Жалпы психология»- Алматы. Білім;.1996.
2. Аймауытов Ж. Психология. Алматы – Рауан., 1995
3. Бердібаева С. Творчестволық іс - әрекеттің этнопсихологиясы. А-2006.
4. Битянова М.Р, Азарова Т.В, Е.И. Афанасьев, Н.Л. Васильева. Работа психолога в начальной школе. Москва Совершенство, 1998.
5. Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга.- Питер, 2002 г.
6. Гоноболин Ф.Н. «Психология». 1973
7. Головин С.Ю. Словарь психолога-практика-Минск ;2001
8. Джакупов С.М. Психологическая структура процесса обучения.
-Алматы, 2004.
9. Дружинин В.Н. Психология – Питер; 2002.
10. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности.-Алма-ата,
КазГУ. -1982 г.
11. Дубровина И.В. Рабочая книга школьного психолога.
М.: Просвещение,1991г.
12. Дружинин В.Н. Экспериментальная психология – М, 1997
13. Жұмабаев М. Пидагогика. Алматы – Рауан. 1996.
14. Жарықбаев Қ.Б. Жантану негіздері Алматы 2002.
15. Изен Н.В., Пахомов Ю.В. Психотренинг игры и упражнения. - П., 2000
16. Кулагина И.Ю. Возрастная психология. Москва., 1997.
17. Кон И.С. Психология ранней юности. Москва – Просвещение, 1989.
18. Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық
қызметті ұйымдастыру. – А.-2002.
19. Коралева З. Психологиическая тесты для всех – Пресс.; 2002
20. Куликова Т.А. Семейная педагогика и домашняе воспитание –
Академия, 1989 г.
21. Леонтьев А.Н «Общее понятие о деятельностей» - В сб. Основы
теории речевой деятельности. Под.ред. А.А.Леонтьева М., 1974
22. Люблинская А.А. Мұғалімдерге бастауыш мектеп оқушысының психологиясы жөнінде. Алматы, Мектеп., 1991.
23. Лесли Рай. Развитие навыков тренинга.- Питер, 2001 г.
24. Мергалиева М.А., В.Т. Тихомирова. Когнитивный тренинг: психологический практикум для подростков. Алматы, 1998.
25. Мұқанов А. Жас және педагогикалық психология-Алматы;1981.
26. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» Астана, 2007 жыл 28 ақпан.
27. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Қазақстанның әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы»
Астана, 2006 жыл 1 наурыз.
28. Немов Р.С. «Психология». М., 1-ІІ-ІІІ том. 1998,
29. Намазбаева Ж. Санғылбаев О. Психологиялық сөздік. А.2005 ж.
30. Наурызбаева С.А. Семейная педагогика и домашнее воспитание –
Академия, 1999 г.
31. Овчарова В.Практическая психология образования.-М.,2003
32. Оллпорт У. “Личность в психологии” М. 2005ж
33. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы- Алматы; 1987.
34. Павлов И.П. Полн. Собр. Соч. М-Л., Изд-во АН СССР, 1991, 3 том,
35. Прутченков А.С. Социально-психологический тренинг в школе.- эксимо-пресс, 2001 г.
36. Рубинштейн Р.П. «Основы общей психологий», Москва 1989 ж. 2 том.
37. Роббер И.Р. «Психологический словарь» Москва 2000 ж. 1 том
38. Рогов И.С. . Настольная книга практического психолога. Москва-Владос, 2000
39. Рубинштейн Л.С. . Основы общей психологии. Санкт-Петербург-Питер., 2000.
40. Роббер М.А., Тильман Ф. Психология индивида и группы – М.:Прогресс, 1988.
41. Сеченов И.М. Ибр. произв. І-1, М., Издательство АН СССР, 1992,
42. Спиваковская А.С. Психотерапия: семья, ребенок, -М., 1999
43. Тәжібаев Т . Жалпы психология. Алматы – Қазақ университеті, 2003.
44. Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная книга тренера.- Питер, 2001 г.
45. Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу және оқыту жөніндегі таңдамалы пікірлері., 1996.
46. Ухтомский А.А. Сбор. Соч. 1 том, Изд-во ЛГУ, 1985.
47. Франкл А. Человек в поисках смысла М.:Прогресс,1990.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..........................................
1 Жеткіншек шақта өзіндік бағалаудың психологиялық мәселелері
1.1 Өзіндік бағалаудың теориялық мазмұны
1.2 Жеке ... ... ... ... маңыздылығы.......
1.3 Жеткіншек шақта өзіндік бағалаудың ... ... ... өзіндік бағалауды қалыптастырудың
алғышарттарын эксперимент арқылы зерттеу.
2.1 Жеткіншек шақта өзіндік бағаның ... ... ... Жеткіншектердің өзіндік бағалауын ... ... ... нәтижесін
жинақтау.................................................................
Қорытынды
............................................................................
.......................
Әдебиеттер тізімі.
............................................................................
..............
Қосымша.....................................................................
....................................
ӨЗ күшіңе сенудің өзі күш береді Л.Воверанг
Кіріспе
Зерттеу өзектілігі:
Бүгінгі таңда қоғамымыздың даму ... ... ... саналы
азамат қалыптастыру мәселесін жүктеп отыр. Білім беру ... ... ... ... осы мәселеден туындайды. Қазіргі заман талабына
сәйкес білім дегеніміз – жеке ... ... ... мен ... өсуіне қол жеткізуге болатын мүмкіндіктері мен тәртібін
жетілдіру процесі және нәтижесі ... ... ... ... жеке ... ... оның өзіне тән санасы, еркі, өзіндік ... ... ... бар ... ... ... өз ... жаңа серпіліс жасау
қарсаңында Елбасының Қазақстан халқына Жолдауында ... беру ... ... бәсекеге нақты қабілеттілігін қамтамасыз етуге ... аса ... ... бірі. Бізге экономикалық және қоғамдық
жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру ... ... ... атап өтті.
Адамның сыртқы дүниемен қарым-қатынас жасау процесінде қажеттілік
туындап отырады. Адамға алдына мақсат қойып, оны ... ... ... мен іс - ... ... ... ... бойында
ішкі түрткі, қызығу нсезімдері болады. Бұл “ Мен - концепциясы” негізінде
орындалады. Өзін - өзі ... ... ... дамуы мен жетілуінің
маңызды факторларының ... ... өзін - өзі ... оның ... ... ... болады. Өзін - өзі бағалау – адамның өзінің
психологиялық ... мен ... ... мен ... мен артықшылықтарын бағалауы.
Өзіндік бағалау - тұлғаның адамдар арасындағы орны, ... және ...... ... ... баға тұлға қалыптасуының
барлық кезеңдеріне және іс - әрекетінің нәтижелілігіне ықпалын тигізеді.
Сондықтан ... ... ... ... оның ... ... ... қасиеттерінің бірі ... ... ... тұлғаның
қажеттіліктері, оларды қызықтырушылар деңгейінің өзіне баға ... ... ... ... ... көрсетсе, әлеуметтік орта тұлғаның
бейімделуіне, ішкі ... мен ... ... ... ... ... баға ... маңыздылығын американ психологы
К.Роджерс еңбектерінде айтылған.Ал, К.Хорни тұлға бойындағы қиын ... ... ... ... ... ... тұжырымдаған.
Оқушылардың өзіндік бағалауы мектеп психологының жеке балалардың ... ... жас ... мене ... ... ... даму
өрісінің құнды көрсеткіші. Осыған қоса, өзіндік ... ... ... ... ...... және жеке оқушылардың
психологиялық мәселелерін анықтауға көмектеседі. Жеткіншек жас ... ... ... ... ... ... және тб. ... көреміз.
Л.И.Божович жеткіншек шақтағы дағдарысты, өзіндік сананың жаңа
деңгейінің пайда болуы, оның өзін ... ... ... және ... ... алу ... бар ... тұжырымдаған. Мұндай
қасиеттер баланың өзіндік реттелуге, құнды деп ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеуге көмектесетінін ерекше атаған. Жеткіншек шақта
өзіндік бағалаудың жағымсыз жиынтығы оның сыныппен ұжымдық қарым – ... оқу ... ... ... ... осы ... өзара статустың
сай келмеуі.
Барлық жағдайларда адамдар анықталынған қызметтерді орындайды және
нақты ... ... ... Жеткіншектің
әлеуметтік белсенділігі; ол белгілі бір ... мен ... ... , ... ... ... бағытталады. Балалардың
күнделікті дамуы мен қоршаған ортаны тануында өзара тілдесіп қарым-қатынас
жасаудың ... әсер ... жете ... болады. Қазіргі таңда
жеткіншек шақта өзіндік бағалауы оның болашақ жемісті іс - әрекеті. ... ... ... ... ... ... оның болашаққа деген
қорқынышы мен сенімсіздігінен екендігін көрсетеді. Сондықтан осы ... аша ... біз ... ... тақырыбын «Жеткіншек
шақта өзіндік бағалауды қалыптастырудың алғышарттары» деп алдық.
Зерттеу мақсаты – ... ... ... бағалаудың
психологиялық ерекшеліктерін теориялық негізде ... ... ... ... ...... ... бағалау ерекшеліктері.
Зерттеу пәні - жеткіншек шақта өзіндік ... ... оны ... ... ...... ... өзіндік бағаның қалыптасу
алғышарттарын психодиагностика жасау арқылы анықтап, ... ... ... нәтижеге қол жеткізуге болады, егер де:
1) жеке тұлғалық құндылықтар сақталынып, сәйкестендірілсе;
2) мінез-құлық ерекшелігі, іс - ... мен ... ... қолданылатын әдістемелер оның қызығушылығына әсер етсе.
Зерттеу міндеттері:
1. Психологиялық әдебиеттерге талдау жасау
1. ... ... ... ... ... ... бағаның
қалыптасуын саралау және әрекеттік ... ... ... ... ... ... деңгейін жетілдірудің тиімді
жолдарын тәжірибеде қолдану.
Зерттеудің әдіснамалық негізі - тұлғаның өзіндік ... ... ... К.Хорни, В.С.Мерлин, И.В.Дубровина,
Б.Г.Ананьев, С.Л.Рубинштейн, ... Г. У. ... ... және ... ... ... бағалаудың маңыздылығын
А.Г.Ковалев, В.Штерн, Э.Шпрангер, Р.Бенедикттің зерттеулеріндегі теориялық
тұжырымдамалары мен тәжірибелік еңбектері.
Зерттеу нәтижесінің дәйектілігі мен ...... ... ... мақсатты түрде қолдану мен теориялық тұрғыда
негіздеу арқылы жүзеге асырылды. Тәжірибе ... ... ... ... және сапалық жағынан талданып өңделді, ... ... ... ... мәселесі бойынша әдебиеттерге теориялық талдау.
2. Эксперименттер – анықтау, қалыпқа келтіру, бақылау.
3. Психокоррекциялық жаттығулар.
4. Тест.
Зерттеудің ... мәні – ... ... әдіс ... ... ... өзіндік бағауды қалыптастыру алғышарттарының
психологиялық маңыздылығын жетілдіру.
Зерттеу базасы - №44 ... ... ... орта ... «ә», «г» ... ... жұмыстың көлемі және құрылымы:
Дипломдық жұмыс кіріспе, екі тарау, қорытынды, ... ... , ... және ... тұрады.
Зерттеу кезеңдері:
Зерттеудің бірінші кезеңінде мәселенің зерттеу заты мен
нысаны анықталынып, болжам жасалды, мақсаты, міндеттері, ... ... ... қатар жұмыстың мазмұны мен негізгі бағыттары
анықталынды. ... ... ... ... ... ... бағалау деңгейі
анықталынып, түзету – дамыту жұмыстары ұйымдастырылды.
Зерттеудің үшінші кезеңінде зерттеу жұмысымызға теориялық ... ... ... ... ... ... ... деңгейін арттыру мақсатында ұсыныстар енгізілді.
1 Жеткіншектік шақта өзіндік бағалаудың психологиялық
мазмұны
1. ... ... ... ... баға ... ... беру мен оның өзіндік дамуының күрделі
негізі. Мұнда адамның басқалардан өзі ... ... ... ... неге бағытталғанын және жеке тұлғалық сапаларын ... ... ... ... дамуында өзіндік бағалау ерекше орын
алады.
Әрбір адам өзіндік тәрбие, ... ... ... ... ... ... өзін - өзі таниды. Адам өзінің сыртқы ... ғана ... ... – ақ сол ... ... ... ... Адам обьективті
шындықты бейнелендіре отырып, сол ... ғана ... ... ... алатын және ойлай білетін тіршілік иесі ретінде өзін - өзі, өзінің
мұрат – мүдделерін, адамгершілік бет – ... де ... ... түсінуге
шақырады. Өзін - өзі бағалау тұлғаның өзіндік дамуы мен жетілуінің маңызды
факторларының бірі болып табылады. Тұлғаның ... өзін - өзі ... ... ... қалыптасу негізінде жатыр. Өзін - өзі бағалау адамның
мінез – құлқы ғана емес, оның ... ... да әсер ... ... ... ... ... тек ол өскен орта ғана емес ... ... ... бере ... да ... және оның ... ... тұлғаның
қажеттіліктері, оларды қызықтырушылар деңгейі зерттеу нәтижесінде алынған
деректер бойынша өзіне баға беру ... ... ... ... ... ... ... мәртебесіне тәуелді екендігі
көрсетіледі.
Жеке тұлға ... ... ... ... Ол ... ... ... айналысатын, азды-көпті тәжірибесі, білімі мен дағдысы, икемі,
белгілі ... ... ... мен талғам-мұраты, бағыт-бағдары ... бір ... ... ... ... іс-әрекетін тізгіндей
алатын кісі. Әрбір адам өзіндік тәрбие, өзіндік бағалау, өзіндік ... өзін - өзі ... Өмір ... ... ... ... ... қоймай,
сондай – ақ өзін де танып білуді талап етеді.
Өзіндік ... ... ... ... ... ... оның ішкі талаптары мен сыртқы психологиялық жағдайларының
үйлесіміне әсер етеді және ... баға ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Тұлғаның дамуы ... мен ... баға ... ... ... ... К.Роджерс
еңбектерінде айтылған. Ол тұлға құрылымында өзін өзі тану мен өзін бағалау
маңызды екенін зерттеген. Бірақ Роджерс ... ... ... өзара
қатынастарымен қатты байланыстырып жіберген, осы қатынастарды нақты «Мен»
және идеалды «Мен» арасындағы ... ... ... ... ... ... ... тапқан өзін өзі бағалау тек сол тұлғаға ... және сол ... дара ... ... ішкі ... ... өзін - өзі бағалауды зерттеп білуге, оқып – ... ... ... іс ... өзіне берген бағасы көрініп тұрады. Баланың ... ... ... керек емеспін, еш нәрсемен ісім жоқ деген
ойлар болады. И.Куперсмит ... өзі ... ... ... ... ... өзі ... психологиялық сипатын көрсетті. Куперсмиттің ойынша өзіне
баға беру – жеке тұлғаның өз бағасын білу сезімінде, ал ... ... ... білінеді.
Розенбург өзіне өзі баға беруді зерттеп, жеке тұлғаның идеалы мен
нақты жетістіктерінің ... ... ... мәне ... табылатындығын
айтқан. Бұл пікір У.Джемстің зерттеуімен қатарлас келеді. Өзіне өзі ... ... тура ... жеке ... ... ... ... жетістіктеріне кері пропорционал. К.Гроув баланың ... ... үш ... ... әсер ... ... ... Олар: жазалау,
қадағалау және психологиялық қолдау. Оның ... өзін - өзі ... ... ... , ... іс - әрекетіне қатысты. Ата – аналардың мінез
– құлқы қыз балаға қарағанда ұл ... ... ... ететіндігінде. Бұл
зерттеуге анна баланың өзіне баға ... ... ... бар ... Анна ... қамқор болып, қолдау көрсетіп отырса және ... ... ... баланың бойында өзіне - өзі ... ... Егер бала ... ... ... ол ... де ... баға
береді.
К.Хорнидің тұлғаның бойындағы қиын ішкі дағдарыстар өзіне артық
баға беруден, ... ... ... ... ... ... «Мен» қақтығысы болатындығын тұжырымдаған. Г.Салливен
өзіне баға беру адамның мінезіне бақылау жасайды деп көрсетеді.
Өзіне баға ... ... ... ... ішкі ... Өзін ... қоршаған ортаға ыңғайлану, қоршаған ортамен қатынасқа
түсу арқылы біржақты баға ... ... ... ... өзін өзі ... ... ... қатынастарынан, оның
әлеуметтік ортаға бейімделуі, оның сыртқы талаптарының сыртқы жағдаймен
үйлесуі екендігін көреміз.
Кеңестік ... ... ... ... ... ... оның қалыптасуының өмірдегі іс ... ... ... ... баға берудің қоғамдық сипаты бар және ... ... ... қалыптасатындығын Б.Г.Божович,
Л.И.Ананьев, С.Л.Рубинштейн еңбектерінен көреміз. Өзін өзі ... ...... қиын ... мінезді үйлестіру және қоршаған
ортаға қатынас әрекетінен туындайды.
Өзіңді басқалармен ... ... ... баға ... алғы ... ... Адам өз ... өзін өзгелермен салыстырып,
басқалардан байқаған қылықтарды өз бойынан іздеп, кемшілігін ... ... ... тану ... ... бұрын қалыптасады және
оның негізі мен ... ... ... тән ... ... өзіне алуға тырысады.
Осындай көзқарастардың ішінде Б.Г. Ананьев адамның өзі туралы ... ... ... ... мен ... ... баға беру ... орын алатындығын айтқан.
Өзін өзі бағалауды В.С.Мерлиннің пайымдауынша, өз әрекетіңді бағалауда
ұжымның берген ... ... ... ... ... ие
болатындығын ерекше атаған. Әлеуметтік баға толық және жан – жақты болған
сайын, бала оны ... ... және бұл ... ... ... әсерін
береді.
Адамды адамның тану ерекшеліктерін А.А.Бодалев жас және жеке ... бөле ... ... жасы үлкейген сайын олардың қабілеті,
танымы мен сенімі ... ... ... ... ... ... адамның еркі мен өзіне тән ерекшеліктерді жақсы ажыратады.
Адамның өзіндік ... ... – оның ... ... ... игіліктерді өндіретіндегі, дыбысты анық сөйлеу тілі арқылы
тәжірибе ... ... ... обьектіге түрлі мақсатты ... ... Өмір ... ... ... ... ... әсер етуінен
қалыптасып отырады. Бұл жеке тұлға сөзімен “Мен ... деп ... ... ... жеке ... сыртқы обьектілерді өзінің ішкі
әлемінде қабылдайды.
Жеке адам қоғамдық ... ... ... өзге ... ... ... жасайды. Осындай әрекеттеріне сәйкес жеке адамның ... ... ... , ... ... ... ... кісілік қасиеттері мен даралық ерекшеліктері оның іс-әрекеттегі
белсенділігінің өрістеуіне ықпал ... ... ... ... жеке
тұлға бірнеше Мен-концепциясын иемденуі мүмкін дейді, олардың біреуі –
жақсы, екіншілері - ... ... ... ... шағы,
төртіншілері - болашақ мүмкін болатын «Мен» концепциясы. Іс - әрекеттің
белсенді болуы жағдайында ... ... ... психологияда әр алуан
көзқарастар мен ... бар. ... бірі – ... ... ... Ол адам ... ... әрекеттің табиғи әрі биологиялық
құбылыс екенін дәлелдеді. А.Кординер, Е.Фромм, К.Хорни т.б. ... ... өзін өзі ... ... жан – ... ... Өзін - өзі қалыптастыру адамның тұлғасын жан – жақты тәрбиелеу мен
дамытуға ықпал ... Өзін - өзі ... ... төмендегі мінез-құлық
пен жеке қасиеттерге:
• асқан сабырлылық;
• сөзбен іс - ... ... іс - ... жан – жақты ойластыру;
• батылдық;
• санасыз уақыт өткізбеу;
• өзі жөнінде қажетсіз бір сөз айтпау;
• әуестік пен құмарлыққа емес, қажеттілік және ... ... ... өз істері туралы есеп беру;
• жалаң сөз емес, іс - әрекет нәтижесін көрсету;
• болғанды, болатынды ... ... ... мен ... ... әр ... іс – қимылы нәтижесінде олардың
автоматталған әрекеті – дағдылары, іс - ... ... ... мен ... ... қажетті әдеттері қалыптасып, адамның
анатомиялық, физиологиялық және ... ... ... ... әсер
етеді. Оның рухани өмірінің мазмұнын байытады. ... ... іс ... ... ... ... ... мүмкіндік алады. Өзін өзі
бағалау арқылы іс -әрекетінің нәтижесін ... ... ... ... адамның өзіндік бағалауының алғы шарттары. Жеке адам ... ... ... ... Оның ... анық ... еңбектену әрекеті қоғамдық
жағдайда, бір – бірімен қарым – қатынаста қарастырылады. Іс - әрекеттің
жеке ... ... ... ... ... ... ... ойын – адамның дамып жетілуіндегі және қажеттіліктерін өтеудегі
негізгі ... ... Сол ... жас ... сай ... ... іс -әрекетті бағалаудың нәтижесі. Өзін өзі ... ... ... ... мен міндетіне байланысты.
Адамының іс - әрекетін тиімді ұйымдастыру оның өз ... ... ... ... ... Адам өмір сүру ... өз ... түрлі
жолмен жарыққа шығарады. Мектеп жасына дейінгі бала өз психологиясын ... ... ... ... оқу ... ... бағалаланды. Ал
ересек адам өзіне тән ерекшеліктерін еңбек процесінің сан алуан салаларында
көрсетеді. Осындай мәселенің ... ... оның ... ... табу
әлеуметтік өмірде адамның жеке басының қалыпты дамуын қамтамасыз ете алмай,
оған зиянды әсер етері даусыз. ... ... іс - ... ... ... да ... ... туындауына ықпал
етуі мүмкін. Іс - әрекетті баланың дамуы мен оның қалыптасуына жағымды ... ... ... ... өмір ... бейімделуі организм тіршілігі
үшін су мен ауа, күн шұғыласы ... ... ... ... Бұл
мәселенің өзектілігі қазіргі кездегі адамдардың іс-әрекетінің ұжымдық
ерекшелігінің ... ... ... талаптарымен байланысты және
адамдарды ұйымдастырудың, басқарудың тиімділігінің өзекті мәселелерімен,
олардың араларындағы ... ... ... ... ... ... қолдану мәселеріне байланысты. Сондықтан, баланың
іс - әрекетін ұйымдастыру арқылы оның неге ... ... ... болашақта жағымды жетістікке жетуге мүмкіндік туғызады. Ол ... ... ... ата-ана, педагог немесе үлкендердің ықпалымен іске асады.
Біріккен іс-әрекеттің тиімділігі, көбіне жеке тұлғалық және ... ... ... ... байланысты болады. Топтағы қолайлы іс
-әрекет тек оның нәтижелерінің өнімділігіне ғана әсер етпейді, ... ... ... ... оның жаңа мүмкіндіктеріне жол ... ... ... әркеттесудің стилін үйлесімді ету қажеттілігі
туындайды. Топтық іс-әрекетті орындау ... жеке ... мен ... қасиеттері қалыптасады.
Өзін өзі бағалаудың психологиялық сипаты төмендегі деңгейде болады:
- Өзіндік бағалаудың дамуы – жағдайға байланысты іс - ... Бұл ... ... ... мен ... ... арасында байланыс тудырмайды. Ол
өзіндік «менді» іс - әрекеттің ... ... ... ... ... бұл ... адам мүмкіндіктеріне сәйкес байланысты болуы
қажет. Сыртқы жағдайлардың бірден болуы өзіндік ... ... ... ... ... сапалы бағалау. Бұл деңгейде адам өз қылықтары мен
әрекетіне есеп береді. Тұлғаның қадір ... ... ... ...... мен дара ... арасында байланыс туындайды. Адам өзінің
бойындағы жақсы қасиеттерін саралап, өзін өзі ... ... Өзін өзі ... ... ... өзін - өзі ... ... қарасытрылады.
- Сапалы консервантты деп аталады. Мұнда тұлғаның қылықтары мен қасиеттері
арасындағы тура байланыс бұзылады. ... ... ... ... оның танымына обьективті шындық түрде бейнеленеді. ... іс ... ... ... ... ... ... тұлғаның ішік таным
дүниесі оның іс әрекетінен бөлінеді. Өзін - өзі ... ... емес ... ... арқылы жетістікке жету. Өзін - өзі қалыптастыру деген сенімі
азаяды. Өзін - өзі тәрбиелеп дамытуға күш салмайды.
- Сапалы ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Ішкі дүниенің қылықтан алшақтығы кедергіні жояды.
Өзін - өзі бағалау обьективті ... ішік ... ... ... ... ... өсу деңгейінде. Өзіндік бағалау өзін - ... ... ... - өзі тану мен өзін - өзі ... ... ... тұлғаның
белсенді әрекетіне, қоғам мен ... өзін ... ... Өзін - өзі тану ... іс - ... танудың бір бөлігі
ғана. Тану мен ... ... ... ... ... тұлға
қоғамдық әрекет нәтижесінде, ішкі мүмкіндіктерін сезіну нәтижесінде болады.
Өзіндік бағалау іс -әрекет нәтижесі мен жетістіктеріне, кемшіліктеріне баға
беру.
У.Джеймс өзін - өзі ... ... ... ... ... Адам өзін ... түсетініне себеп – оның жетістіктерінің көп
болуына байланысты. Өзін - өзі ... мен өзін -өзі ... жеке ... тән психологиялық сипаттама үлкен ... ... ... ... мен ... ... пен ... бір – бірімен
тәуелді байланыста. Талап көбейген ... ... те ... Әдетте
адамның талабы оның жеткен жетістіктерінің нәтижесімен тексеріледі, ал
өзін өзі ... ... пен ... ... ... өзіндік бағалауының қалыптасуына отбасының да орны ерекше.
Ата – ана мен бала қарым – ... ... ... ... ... әсер ... Ол өзін ... мүшесі ретінде сезініп, өз ойын
ортаға салуға, ата – ... ... әр іс ... ... ... үйренеді.
Сондықтан отбасында баланы жан-жақты дамытуда өзін өзі ... ... ... ... сүю, құрметтеу, табиғи қабілетін ескеру;
• балалаға әсер ететін құрғақ сөз емес, оның ... ... ... ... мәнді;
• баламен қарым-қатынаста оның жас ерекшелігімен, шамасымен шар
болуы қажет. ... ғана ... мен ... ... ... ... баланың пікірін соңына дейін тыңдау, не ... ... ... ... ... алдын алу;
• жазалауды баланың дамуына әсер етпейтіндей етіп ... ... ... оның ... ... ... ... үйрететінді ең бірініші ата-ананың өзі толық меңгеруі
қажет;
Өзін- өзі бағалау – адамға өз басын жетілдіру ... ... ... еңбек жоспарларына сәйкес өз іс-әрекетін жолға қойып ... ... өзі ... адам ... ... жол ... ӨЗін
жетілдірумен айналыса бастаған адам ... ... ғана ... ... субьектісіне де айналады, яғни оны тек қоғам ғана ... ол өзі күш ... та ... Осы ... ... балаға
ықпалы маңызды орында. Отбасының балаларға тигізер әсері олардың өмірінің
әр ... ... ... ... ... ... орай, ересек адамдардың
барлығы бірдей (әсіресе жас ата-аналар) жас ... ... ... ... онша аңғара бермейді. Ал бұл әсер өзінің маңыздылығы
жағынан таңғажайып. ... ... ... ... және ... жасқа дейінгі балалардың әсіресе жанұя әсеріне, ең алдымен ана әсеріне
берілгіштігін дәлелдеген. Эмоциялық жақтан ... ... ... ... ... өмірге деген бастапқы сенімділік немесе
сенімсіздік негіздері, атап айтқанда, бала өмірінің ... ... ... қаланады.
2. Жеке тұлғаны қалыптастыруда өзіндік бағаның
маңыздылығы
Бүгінгі таңда тұлға – психологиядағы ең өзекті ... ... ... ... қоғамымыздың қарқынды әлеуметтік дамуы белсенді,
жасампаз тұлғаны қалыптастыруға жоғары талап ... ... ... ... тұлғасы өзінің енген қарым-қатынастарының кешенді әсерінің
нәтижесінде дамиды. Тұлға – бұл ...... ... ... Тұлғаның
қалыптасуы әлеуметтік және биологиялық факторларға байланысты.
Өз ... мен ... ... ... адам өзіне баға береді.
Өзін жанама тану іс-әрекетінің нәтижелерін ... ... ... ... бір саладағы жетістіктерін талдай және бағалай ... ... ... пен күшті есептей отырып, өз қабілеттерінің деңгейін
анықтауға болады. Қоғамдағы өз мінез-құлқын ... ... адам өз ... және ... ... ... біледі. Жанама танымда
өзін-өзі зерттеп жүрген жеке адамға ... өзі ... ... да маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... танып білуімізге
көмектеседі.
Өз басының қасиеттеріне берген бағасы мен ... ... ... да маңызды. Ол өз танымының өзгелердің ойымен шығу – шықпауын,
өзін-өзі не артық, не кем ... ... ... ... ... Осы
арқылы басқа дамадармен неғұрлым кең қарым-қатынаста болу өз басыңның
жағымды және ... ... ... ... оны ... ... ... белгілі бір қоғам мүшесі, ол қандай ... бір ... оның ... тән ... ... Осы айтылғандардың
жиынтығы оны “жеке тұлға”етеді. Жеке тұлғаның өзіндік ... ... ... талғам-мұратынан, бағытынан қабілет қызығуынан ... ... ... ... ... Жеке ... тарихи-әлеуметтік
жағдайдң жемісі.
Гордон Уиллард Оллпорт (1897-1967) жеке ... ... ... ғалымдардың бірі. Ол жеке тұлғаның өзін-өзі игеру, өзін-өзі
бағалау, өзін-өзі басқару сияқты даму ... ... ... ... ... үнемі дамып отыратын динамикалық жүйе ”деді.
“Жеке тұлға” және “өзін - өзі ... ... көп ... ... ... Г. У. ... осы ... бөліп қарастырды.
Ол мінез- құлық жеке тұлға іс-әрекетін бағалау үшін қолданылатын этикалық
түсінік ... ... ол ... ... ... “Мінез-құлық бағаланған
жеке тұлға, ал жеке тұлға бағаланбаса мінез-құлық”. Г. У. ... ... ... ... жеке тұлғаның қайталанбас
ерекшелігі. Бұл ... ... жеке ... өзіне ғана тән тұрақты
ерекшеліктер.
Тікелей өзін-өзі тану, ... ... ... көрінеді. Қабылдау,
елестету, ойлау үрдістерінде адам белгілі бір сәтке зейінін психикалық іс-
әрекет ... жеке ... ... аударады және оны бағалайды.
Өзін-өзі бақылау осыған негізделген. ... ... ... ... қалыпты жағдай неғұрлым қолайлы болады. ПСихикалық ... ... оның ... тыс ... атуы ... ... ... болуының мүмкіндігін кемітеді. Көп ретте, ... ... ... бойынша өзіне-өзі есеп беруді, есте сақталған іздерді немесе есте
қалған бейнелерді талдауды жатқызады. Адам есінде ... ... ... ... ... өз ... ... қаз қалпында
елестетуге тырысады.
Әрбір жеке ... ... бір ... ... жататындығы белгілі.
Жеке тұлғаны дамытушы қоғамдық факторлардың жеке тұлға өмірінде ... ... ... ... зерттейді. Бұл пікірімізді Б. Г. ... жек ... өзін өзі ... бағалау арқылы қалыптасуына
сипаттама бере отырып “Жеке тұлғаның қоғамдық даму ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өмірдің жалпы
көрінісі” – деп ... ... ... ... ... ... ... қатысты
көптеген еңбектер жарияланған. Мәселен, белгілі философ, антрополог Б. Ф.
Поршневтің “Адамның қалыптасу тарихы”, “Әлеуметтік ... ... осы ... кеңінен талқыланған.
Қандай да болмасын бір нәрсеге қабілеті жоқ адам ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Тәжірибе мен ... ... ... тең емес ... ... ... дамуы адамда тиісті білім жүйесінің, икемділік пен дағдының
болуына ... ... ... қабілеттілігі білімі мен икемділігі,
дағдыларды тез меңшеруге ... ... өзін - өзі ... ... ... ... дұрыс байқай алып, онымен
санасып отырудың қажеттілігіне оны тәрбиелеуші орта - ... ... зер ... ... ... ... талабы, саннан сапаға көшу, жеке тұлға өз бетінше тез
шешімге келу, өз стратегиялық қалыптасуын ... білу ... ... Тек ақыл – ой қабілетін арттыру арқылы ғана, адам ойды
өзіне бағыттай отырып, өзіндік ... ... ... ... ... ой ... алады. А.Н. Леонтьев тұлға теориясына мынадай
сипаттама берген: «...бұл қоғамдық қатынастар жүйесінде ... ... өз ... нақты саналы реттей білетін адам...».
А.Н.Леонтьев өзінің «Іс-әрекет. Сана. Тұлға» ... ... ... ... ... тұлғаның қалыптасуында
өзінің іс-әрекеттік көзқарасының бастапқы бағыттарын нұсқай ... ... баға ... ... өзімен-өзі күресуінсіз қажетті мінез-
құлықты қамтамасыз ететін жақтарын меңгеруі қажеттігін ерекше атап ... ... ... ... ... ... ... зерттеп білуде өзіне маңызды басты 3 мәселені құрайды:
• Адам өмірден нені қалайды, оған не нәрсе ... ... ... ... Оның ... не ... ... Мұның өзі кім, ол қандай адам?
Жеке адамның тұлғалық сипаттарында ерекше байқалатын өзіндік
бағаның екі ... ... бар. Оның бірі - ... ... ... мен
жеке басындағы даралық сипаттар. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... – сол типтерден туындайтын және жеке
басқа бағынышты азаматтық ... Бұл ... осы ... ... ... биология мен әлеуметтік факторларға негізделе
отырып қарастырылады. Биологиялық фактор – адамға туа беріліп,
Табиғи анатомиялық және физиологиялық ... ал ... ... ... ... ... ... ортасының, қоғамның, тәлім - тәрбие
істерінің әсері. Осы екі фактор адамның ... ... ... ... ... ... сипатын зерттеуде өзін - өзі
бағалауда ерекше орын алатын ... түрі – оның ... ... оның ...... ... ... Іс-әрекеттің белсенді болуы жайында психологияда әр алуан
көзқарастар мен ... бар. ... бірі ... ... ... ... ... белсенділігі инстнктті әрекеттеріне, соның ішінде ... мен ... ... ... ... дейді. Белсенділік
әрекет адамның ... ... оны ... өтеу ... ... ...... негізгі себебі және іс-әрекетке итермелеуші күш. Қажеттілік
қоғамдық тәлім-тәрбие ықпалымен қалыптасып, адамның ... ... ... ... бала ... ... ... үш негізгі жағын бөліп шығаруға
болады:
• оқыту процесінде білім мен ... ... ... ... тәсілдерді қолданудың психологиялық механизмдерінің дамуы;
• жеке адамның жалпы қасиеттерінің (бағыттылығы, ... сана ... ... құрылымы) дамуы.
Тұлғаның қалптасуын Л.И.Божович жеке адамның ерікке ие ... оны өз ... ... ... ... ... «Бала
тұлғасының қалыптасуының жолы – оның тікелей ықпал етуші ортадан ақырындап
бостандыққа шығуынан және оның осы ... да, ... жеке ... ... түрлендіре алатын адамға айналуынан тұрады». ... ... ... ... талаптардың бар екендігінің ұстанымдық
маңызы зор. Баланың мотивациялық қажеттілік сферасындағы армандарының, өзін-
өзі бағалауының, ... ... орны мен ... ... ... ... мәселелерінің қарастырылуы тұлға
психологиясындағы өте ... ... ... ... ... ... ... психикалық дамудың ерекше сапалы кезеңі болып табылады және ... осы ... оны жеке ... ... ... ... көптеген өзгерістермен сипатталады. Л.С.Выготский жас шағы
дамудың белгілі бір дәуірі немесе сатысы, дамудың белгілі, ... ... деп ... оның маңызы дамудың жалпы алатын орнымен және дамудың
жалпы заңдарының одан әр кең ... ... ... ... Бір ... ... өтуде бұрынғы кезеңдерде болмаған жаңа құрылымдар
пайда болады және даму барысында қайта құрылып, өзгеріп отырады.
Жас ... ... ... ... анықталады.
Бұл - әрі балаға оның өмірінің осы кезенде ... ... ... әрі
айналасындағылармен қарым-қатынастарының мәнісі, әрі ол игеретін білім мен
іс-әрекеттер типі.
Адамның сыртқы дүниемен қарым-қатынас жасау ... ... ... Адамға алдына мақсат қойып, оны шешуге ұмтылдыратын оның
қажеттіліктері. ... ... ... ішкі ... қызығу сезімдері
болады. Соның негізінде өзіндік ... ... ... Бұл “ ... ... ... ... әлеуметтік байланыс
салдары. Оның құрамына:
• физикалық Мен –дене тізбегі;
• шынайы Мен – дәл ... ... ... ... ... Мен – субьектінің болашақта өзгеруі;
• әлеуметтік Мен - әлеуметтік интеграция сферасымен байланыс;
• экзистенциялды Мен - өмір мен ... ... ... Мен – ... өз пікірі бойынша қалай болуы, не істеуі
керек, әлеуметтік нормаларды бейнелеу;
• қиялдық Мен- ... егер ... ... ... ... кезеңде жаңа қоғам адамын тәрбиелеудегі басты нысана-адамның
адами тұлғалық қасиетін сақтап қалу. Ол ең ... адам ... іс ... ... ... ... жаңа ... тәрбиелеуде, ең алдымен,
әрбір жеке адамның дамуы үшін оның өзіндік табиғи табиғатын ... ... ... ... ... ... дамыту негізгі қағида
болуы тиіс. Қазіргі еліміздің өркениетті нарыққа бет алған кезеңіндегі
туындағын ... ... ... ... ... ... ... салаутты өмір сүру ережелерінің бұзылуына өз әсерін
тигізуде. Мұндай жағдайда тұлғаның қалыпты өмірін қамтамасыз ... ... ... ... қасиеттердің құндылықтарын бағалаудың қоғамдық-
мәдени ортаның ролі ерекше.
Адамның тұлғалық қалыптасуы әлеуметтік жағдайларға ... ... Бұл ... Л.С.Выготский өзінің зерттеулерінде
ерекше мән берген. Ол адам әлеуметтік ортаның негізгі құрамды бөлігі ... Өз ... орта ... ... ... ... Ешнәрсе әсер
етпейтін дүние емес, ол ... ... ойлы ... ... ... ... ... келгенде адам үшін әлеуметтік орта болып есептеледі
де, адамға ... ... мен ... ... ... деген пікірді
ұсынады. Л.С.Выготский әлеуметтік ортаны ... ... ... ... жиынтығы деп есептей келе, әлеуметтік ортаның ерекше өзгермелі
жаңа мазмұны, түрлері тәрбиенің өте икемді, ... ... бола ... ... ... сипаттарында ерекше байқалатын екі түрлі
ерекшелік бар. Оның ... ... ... мен жеке ... ... Бұл ... ... мақсаттарымен байланысты теориялық мәселе.
Екіншісі-сол типтерден туындайтын және жеке ... ... ... Бұл мәселе осы заманғы психологиядағы айрықша маңызды деп
саналатын биологиялық және ... ... ... ... ... туа берілетін табиғи анатомиялық және
физиологиялық ... ал ... ... ... ... ... қоғамның, тәлім-тәрбие істерінің әсері. Осы екі фактор
адамның психикалық дамуында бірін-бірі толықтырып отырады. Адамның өзіндік
психологиялық ... ... ... орын ... іс-әрекет түрі-оның
белсенділігі. Белсенділік ... оның ... ... ... ... ... Іс-әрекеттің белсенді болуы жайында
психологияда әр ... ... мен ... бар. ... ... ... пікірі. Ол адамның белсенділігі инстинкті ерекшелгіне,
соның ішінде жыныстың еліктеуі мен өзін-өзі ... ... ... Адам ... инстинктерге шек қойып, оларды тежейді, өз бойындағы ... ... оны ... ... мәдениқажеттіліктерін өтеуге
жұмсайды.
Тұлғаның саналы жетілуі қоғамның ... мен ... ... ... ... тәуелді болады. Іс-әрекет
жағдайында ең кең тараған түрі – бұл төрт ... ... ... Бұл
модельде ең басты орында қабілеттілік, мінез ұстамдылық және өзін ... ... ... – бұл ең ... ... ... ... идеалдар мен өз
қалауларынан және тұлғаның ең басты ... ... ...... индивидуалды психологиялық қасиеті.
Қабілеттілік бұл әрбір басты істің сәтті аяқ алуына әкеліп соғады.
Мінез ... ... ... ... жауапкершілігі және
қарапйымдылығымен ерекшеленеді. Мінез – бұл ... ... ... ... ... мен ...... өзінің іс-әрекетін тексеріп
бақылауы. Бұл тармақ басқа да тұлға қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... өте ... байланысты.
Адамның іс-әрекетін бағыттаушы әрі оны ... ... ... ... ... ... жеке ... бағыт бағдары
деп аталады. Бағыт-бағдар құрамына өзара байланысты, деңгейі ... ... ... ... кіреді; құмарлық, ниет, ұмтылыс,
қызығу, бейімділік, наным, көзқарас тб. ... ... ... ... ... - бағыт-бағдардың ең қарапайым биологиялық формасы;
• Ниет - саналы қажетсіну, толық белгілі ... ... ...... еріктік күш қосылғанда пайда болады;
• Қызығу – бағыт-бағдардың қандай да затқа ауысуындағы танымдық форма;
• Көзқарас – ... ... ... ... ... ... және басқа ғылымдар жүйесінде тану;
• Наным – адамды өз танымы, ... ... орай ... мотивтер жүйесі, бағыт-бағдардың ең жоғарғы формасы.
И.Кант «Сезім ... ... ... бірге адами өз іс-
әрекетінің белсенділік деңгейі арасындағы ... ... ... ... Адам ... ... ... саналы мотивтер туындайды.
Қажетсінулер мен мотивтер адам бағыт-бағдарының беогілі бір ... ... оның ... ... ... ғана ... Осы іргетас негізінде
адамның өмірлік мақсаты қаланады. ... кез ... ... үш ... үш ... болады: орындау, қадағалау және ... ...... ... ... Жеке тұлғаның ... ... ... ... ... дара ... ... Адамның жеке динамикалық бітістері оның сырттай
әрекет-қылығында, қозғалысында ғана емес, ... ... ... мен ... ... көрінеді. Темпераментіне қарай адамдар
соңғы нәтиже емес, сол ... жету ... ... ... тума ... тәжірибе, әлеуметтік ортаға және өз басын
билей алуға байланысты ... ... ... береді.
Ф.М.Грановская «Жағдайға орай жауап-әрекет, бір ... ... ... ... ... ... мен ... тәжірибеге тәуелді» деген.
Жеке тұлғаның дара қасиеттерінің жиынтығын айқындайтын ... бұл ... ... неміс анатомы Гейне мен орыс педагогі
П.Ф.Лесгафттың ... атап ... жөн. ... ... ... жүйке жүйесінің тонусына байланысты»-десе, орыстың антрополог ғалымы
Зеланд темпераменттің әртүрлілігі ми қабықшасындағы жүйнің ... мен ... ... Ал ... қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланыстылығын
айтқан.
Жеке тұлғаның өзіне тән ... тіл ... ... дара ... ... мінез. Мінез нақты, тұлғаның
шыншыл, ... ... орай ... ... сапалар-әр түрлі
жағдайларда көрініс беретін жеке тұлға қасиеттері. ... ... ... ... және оның ... ... айырмашылығын
сипаттайтын сапалы өзгешелік.
И.П.Павлов адамның мінез бітістерін жоғары нерв ... ... өмір сүру ... ... ... нерв ... «құйындысы» деп түсіндіреді. Бұл жөнінде ол былай деп жазды «...
адамның мінез-құлқының бейнесі нерв жүйесінің туа біткен ... ... ... қоймайды, сонымен бірге организмнің жеке өмір ... ... ... да ... үнемі тәрбиелеу немесе үйрету
жұмыстарына да байланысты болады».
Адам мінезіне тән ... бірі ... ... ... ... ауқымды күйреткіш немесе әлсіз болып келеді. ... ... ... білуге құмартып тұрады. Жалпы, адам баласына тән құмарлық,
білмегенді білуге, табиғи жасырын сырдың ... ... ... ынталылық
адам физиологиясының ішкі сырына тән қасиет. ... ... ... ... ... ... кілт ... Ол білмегенді білуге талпыныс жасауға, іс-әрекетке итермелейтін
ішкі фактор. Әр адамға өзіндік жасырын сырға толы жұмбақ ... деп ... ... ... ... ... ... ішкі
сырын білуге деген құмарлық та, әр тұлғада әр ... ... ... ... ... ... ... естіп сезсе-ақ соны тәптіштеп сұрап білуге
құмартады. Ал екінші ... өзі ... оған ... ... назар
аудармайды.
Адамның өмір сүруінің құндылығы неде дегенге келсек, ол өмірде
өзінің құмарлығын ... місе ... өзі өмір ... ... ... өтіп, өзінің мүмкіндіктерінен арғы нәрселерді де ... жан ... Адам ... өмір сүру ... одан ... ... ... үш түрлі жолмен талпыныс жасайды.
Біріншіден – ол өзінің өмірде бар ... , осы ... ... ... ... мақсат етеді. Адамның өмірді өзін-өзі
нығайтуының, өз ... іске ... ... ... ... ол ... ... немесе өрме тоқудан, таңертеңгілік жаттығудан басталып, спорт
пен көркемөнердің, саясат пен ғылымның алуан ... ... ... атқару арқылы іске араласады.
Сөйтіп адам өмірде өзінің бойындағы ... іске ... ... ... ... ерекшеленуге тырысып бағады. Мысалы, шебер
ұсталар соққан пышақты немесе ... ... ... ... қарап отырып оның кімдікі екенін бірден айтуға болады. Адам
өрімде де ... ... ... ... ... ... де өз ... даралануға тырысып бағады. ... ... өз ... қабілеті мен талантын танытуды, ерекшеленуі
дейміз.
Екіншіден – адамдар өзінің бұл ... бар ... ... ... басқалармен қарым-қатынас жасау арқылы іске асырады. ... ... түрі ... және «сен» деп бөлуден басталады да, әр ... ... ... ... ... ... Ал басқа адам
сол сияқты қарым-қатынасты өзінің бойындағы қасиеті мен іскерлігін танытуға
тырысып бағады. Сөйтіп әр адамның ... ... мен ... ... ... ... ... бола бастайды.
Үшіншіден - адам баласының өзі өмір сүріп отырған ортадан ары ... ... ... ... ... ... өмірге қатыстыру арқылы
іске асыру.
Адам өз бойындағы мүмкіндігі мен қабілеті басқалармен қарым-
қатынас ... іске ... ... , ол бұл ... ... ... тұтатын, үлгі-
өнеге алатын озық ойлы қайраткерлерді пір тұтып , бас иеді. Ол ... ... ... ... ... асыл ойдың иесі-кемеңгер
ғалымдарға табыну, ұйымдастыру қабілетімен,ерекше іскерлігімен көзге
түскен, ... ... ... ... ... халыққа асқан
өнерімен танымал болған артистерге табыну, соларды идеал тұту ... ... ... мектепте оқып жүргенде атақты батырлардың ... ... ... өнерін көгілдір экраннан көріп, олар
жайында кітаптарды оқып, сондай болуды армандауы осы ... ... ... ... ... ... ... ұлыларға табыну, соларға
ұқсап бағу,солардың жолын ... ... да адам ... тән ... Бұны ... ... ... өмірге деген ынта,ықыласының саналы
түрде іске асуы деп қарайды. Әр адам ... ... ... ... ... арқылы оны (өмірді) өз үйіме айналдырам деп есептейді.
Адам өмірі материалдық және рухани болып екіге бөлінеді. Рухани өмірдің
қажеттерін өтеудегі адамзат ... ең ... ... ... еңбек пен бақыт, қайғы мен қуаныш сезімдерінің
бірлігінен тұрады. Осылардың нәтижесінде қол жеткен ... біз ... ... ... пен ... өзін өзі ... алатын орын ерекше.
Адам баласының жер бетінде өмір сүруіндегі аса зор жоғары құндылық
қунышты немесе ... ... ... ... ... ... адамның өмірге деген құштарлығынан туындайды. Яғни , ол ... ... ... ... ... ... өмірге деген
құштарлықты туғызады. Адам материя мен рухтың бөлігінен тұратын,жер мен
көктің,жаратушы мен ... ... өмір ... ... ... ... арқылы адам жан мен тәнді біріктіріп, жеке ... ... ... мақсат етеді. Сондықтан да ол ... ... да ... жан ... ... қиын, ең қымбат құндылық - бостандық. Бостандықты аңсамайтын
адам жоқ. ... ... не? Адам ... қандай бостандықты аңсайды?
Барлық адам бірдей бостандық алуға құқылы ма ... ... ол ... жер бетіндегі адам өмірінен іздестіруге тура келеді. Философ
Н.А.Бердяевтің пікірінше адам баласы әрі ... күш ... әрі ... ... ... құл, ... ... қожа, олеркін өмір сүруге тиіс. Еркіндік
дегеніміз әр тірі ... ... ... ... ... әсіресе жеке тұлғаның өсуіне қажетті шарт. Адам еркін болғандықтан, ол
сонымен бірге жауаптылықты да ... ... ... ... өзі ... іс-
әрекетті еркімен істегендіктен ешкімге жауапкершілікті арта алмайды.
Еркіндікте адам ... ... ... ... Ал ... ... адам
өзгелерсіз тіршілік ете алмайды. Сондықтан ол біреулерге бағынып, енді
біреулерді өзі ... ... ... Адамның өмірде біреуге
бағынышты болуы, еріксіз бостандықты аңсауын туғызады. Әрине, әр адам ... ... ... ... іс-әрекет жасайды. Сонымен бірге ол ... өмір ... ... Әр ... мән беру оған тән ... ... адам өмір жолын таңдауға, өзіне қолайлы жағдайды іздестіруге, соған
сай іс-әрекет жасауда еріктілікті ... ... үш ... ... ... болады:
• Қабілет- бір адамды екіншісінен ажырататын дара ... ... ... тұлғаға тән болған ортақ сапа емес, кей адамға ғана
дарыған қандай да бір не ... ... ... орындауға
жарайтын өзара ептілік.
• Қабілет- нақты адамда топталған білім, ептілік және дағдылардан оқшау,
қажет әрекетті игеру ... ғана ... өмір сүру ... ... тамашалау, достарымен
қуанышты өмір ... ... ... алу. Ол осы ... сол ... ... ... дәл осы минутта сезім құшағына
бөленіп ләззәт ... ... ... өмір ... сол ... ... ... болғандықтан ол тез өшіп, оның өткені, қәзіргісі,
болашағы бір ... ... адам ... тұра бермейді. Ләззәт сезімді
адам үнемі қуа берсе, ол депрессияға ұшырап, күйінішке, тіпті қайғыға ... ... ... адам ... ... ... орын ... Оның негізіне адамның қоғам алдындағы міндеті өтеуі ... ... ... оны ... ... сезім (ләззәт) алмаса ... ие ... ... ... мүшелерінің бәріне ортақ жоғарғы
этикалық заңдарды ... ... ... ... деп санайды.
Әрқандай іс-әрекетке байланысты адам қандай да қызметті орындауы қажет және
сол істің тиімді нәтижесін қамтамасыз ... ... ... ... ... тиіс. Мұндай дара психологиялық ерекшеліктер міндетті түрде, бір
жағынан, өзіндік психикалық ... ие ... ... ... ... көрінісінен жеке адам қабілеті деп аталады.
С.Д.Смирновтың ... ... ... күштер мен шарттардың
талдауы осы күштер мен ... ... ... ... ... ... жеке және ... дамудың негізгі туа біткен елігу
немесе инстинктер болып табылады, онда психикалық энергияның жалғыз
көзі – ... ... ғана ... ... бойынша, «дараландыру» - бірлестіктен жіктеліп бөлініп шығу.
Дараланудың түпкі мақсаты – «өзім» ... ең ... ... ... ... ... ... және толық бірлігі;
• А.Адлер бойынша, адамға туғаннан ... ... ... ... ... тән, ол сезім әдетте адамға өмірінің бірінші эылдары
өзін ... ... ... ... ... ... ... түрткі
болады;
• К.Хорни бойынша, тұлғаның дамуы үшін ... ... көзі ... ... және ... туған өзін-өзі қауіпсіздендіру.
3. Жеткіншектік шақта өзіндік бағалаудың психологиялық
ерекшелігі
Бала жеткіншек ... дене және ... ... ... ұшырайды. Жеткіншек жастағыларды психологиялық, педагогикалық
әдебиеттерде ... ... ... кезеңі», «өтпелі кезең», т.б. ... ... ... кезеңі жеткіншектің жасына орай ... ... ... ... ... ... ... Жеткіншек
үлкендерден өзінің есейгенімен, өзбеттілігімен санасуын әр сала бойынша
талап етеді. Әдетте, ... ... ... ... жас ... Солай деп бағалайтыны, біріншіден, бұрынғы кездегі психикасы,
мінез-құлық өзгеріп, соның негізінде жаңа қасиеттер ... ... ... ... аз уақыттың ішінде болуы мүмкін. Екіншіден, осындай
психиканың жаңа сапасының ... ... бала ... қиналысқа ұшырайды,
уайым шегеді.
Неміс философы және психологы Э.Шпрангер жеткіншек жастың мәдени-
психологиялық концепциясын ... Ол ... ... мәдениетке өсу
жасы деп түсіндірді. Э.Шпрангер осы ... ... үш ... ... ... ... ... дамуы дағдарысты, қарқынды, өткір жақтарымен
сипатталады. Жеткіншек өзін ... рет ... ... ... жаңа ... ... болады. Дамудың екінші типіне – ... ... өсуі ... ... ... өмірге өзінің
тұлғалық қозғалысында ешбір терең және маңызсыз жақтарымен соқтығысады.
Үшінші типінде ... ... ... ... жеткіншек өзінің ішкі
дағдарысын мен қобалжуын ерік-жігері арқылы жеңе отырып, өзін белсенді және
саналы түрде тәрбиелейді және ... Бұл өзін ... ... ... адамдарда көрінеді. Э.Шпрангер жеткіншек жаста өзіндік сана
мен өзіндік бағалаудың алғашқы ... ... ... және бастау
берді.
Тұлғалық дамудың барлық жақтары жеткіншектік шақта ішкі қарама-
қайшылықпен, әрі ... ... ... ... аяғы ... сыныптың басында баланың өзін-өзі бағалауындағы өзгерістер оның
сандық және сапалық ... ... ... Тек осы жастың аяғы ғана
баланың тұлға ретінде қалыптасуына, өзін-өзі бағалауын ... ... ... ... ... ... жас
ерекшелігінің өзгеруіне байланысты әрекеттердің барлық түрлерінде өзін-өзі
жоғары бағалау саны азайып, өзін төмен бағалау саны ... бұл ... - өзі сын ... ... ... дәлелдейді.
В.Штерн жеткіншек жасты тұлғаның қалыптасуының бірден бір ... ... ... концепциясында жеткіншек жас, кез келген жаңа
кезең төмендегі жіктеулерден көрінеді:
• Қайтадан ересектермен ... ... ... ... тыңдамау, жетістіктерге бейсал қарау, мектептен кету
және тб.
• Балалар ұжымы (құрбы іздеу, мұнда өзін түсінетін дос ... Бала ... ... ... ... ... ... алғашқы
қарама-қарсы жыныстағы құрбысына деген балалақ махаббаты және ... ... ... ... ... жазады. Күделік арқылы
өзінің әрекетін сралайды.
Бірақ бала неғұрлым өскен сайын оның мінез – ... ... ... - өзі ... соғырлым бағдар алады. Алайда өз қасиеттерін, әсіресе
батылдық, ерлік немесе принципшілдік ... ... ... ... ... ... өзінде-ақ эмоциялық бағалау мен
әлеуметтік салыстыру сәттері ... Ол өз ... ... ... ... ... ғана ... Баланың өз мінез-құлқын басқара
алу, саналы түрде мақсат қою. Қиыншылықтар мен ... ... ... ... мен ... ... іскерлігімен көрінеді. В.С.Мухина
бойынша, тұлға дамуының механизмдері сәйкестендіру, оқшаулану және олардың
өзара әрекеттесуі болып ... ... мен ... үшін ... ... болып адамның өзіндік сана-сезімінің құрылымы ... оны ... ... ... және т.б., өзін белгілі бір жыныстың өкілі ретінде
ұсынуы, өзін ... ... өзін ... пен ... ... «Мен» деген қасиеті өзінің кім ... ... ... өз мүмкіншілігін дұрыс бағалауға пайдасын тигізеді. Мұны, әдетте
өзін-өзі ... ... ... ... тән ... деп ... өзінің мүмкіншілігін дұрыс бағалап, өзіне дербес азамат ... тек ... ... ... ... соларды жақсы білуінен пайда
болады. Кіші сынып оқушысы өзін тікелей жақсы білмейді. Ол тек үлкендердің
оның ... ... ... ... Ал ... ... ... не бұрын келген шешіміне талдау жасайды, әрекетінің қолайлы ... ... ... ... жақтарын ажырата бастайды. Өзін-өзі
білгісі келген жеткіншектік кезде қажеттіліктің бір түрі. Қажеттіліктің бұл
түрінің ... ... ... не ... жеткіншекке қоятын талабы
дұрыс па, бұрыс па, соны білуге арналады. Сонымен қатар жеткіншектің ... бір ... ... не ... білуге ұмтылады. Өзінің
мүмкіншілігі келетін іс-әрекетті орындауға ғана жауапкершілік алады.
Әрбір қоғам мүшесінің әлеуметтік ролін көрсететін ... ... ... мен ... ... ... мен білімгер, мұғалім
мен оқушы, тәрбиеші мен бала, сатушы мен алушылар және т.б. ... ... ... ... ... өмір ... ... қарым-
қатынастардағы әр-бір адамның өзіндік даралық және ... ... және ... дамып, «Мен» бейнесі қалыптасады. Атақты ғалым
Л.С.Выготскийдің пікірінше, әлеуметтік әлем мен қоршаған үлкендер ... ... ... ... ... ... процестердің
дамуы үлкендермен қарым-қатынастағы ролі алғашқы сатыда тұр. Оның ойынша
үлкендер бала мен ... ... ... ... ... ... мен ... абстрактылы тасушы, бірақ жанды нақты адам емес.
Балалық ... ... өту осы ... ... ... әлеуметтік дамудың барлық жақтарының негізгі мазмұны ... тән ... ... табылады. Жеткіншектік кезеңнің ... ... ... ... болатын, өмірдің бір дәуірінен екіншісіне
өтумен байланысты даму процестерінің күрделілігі мен ... ... ... ... жаңа ... ... ... сана-
сезімнің, үлкендермен және жолдастарымен қарым-қатынастың, ... ... ... ... мүдделердің, танымдық және оқу-іс
әрекетінің, мінез құлыққа, ... пен ... ... болатын
моральдық-этикалық ноормалар мазмұнының қайта құрылуы нәтижесінде ересектік
элементтері пайда болады.
Жеткіншек өзін-өзі бағалап, мүмкіншілігін сезіне ... оның ... ... ... ... тигізеді. Жеткіншек азамат қатрына
көшуді талап еткендіктен, осы мақсатқа жету үшін, ... не ... ... ... күресіп, қолайлы жақтарын онан әрі дамытып,
өзгелердің алдында жақсы көрінгісі келеді. Жеткіншектің ... ... ... не ... ... оның өзінің кемшілік жақтарын сезе
білуінен байқауға болады. ... ... ... ... оған ... обьективтік түрде талдау жасау әрбір ... ... ... ... Оның ... іс-әрекетін, әсіресе қателерін талдау үшін
біраз уақыт жібереледі. ... ... үшін ... ... де
ықтимал. Жеткіншекке өз қатесіне талдау жасап, оны ... ... оның ... жоралары және үлкендер арасында жақсы көрініп және
өзіне ұнайтын, сырлас табу.
Жеткіншектің жеке басы ... аса ... ... – оның өзінің
ауқымды әлеуметтік белсенділігі; ол белгілі бір ... мен ... ... және ... ... ... қанағаттанарлық
қарым-қатынас орнатуға (өзінің жеке басы мен өзінің болашағын және ... мен ... ... ... ... ... бағытталады. Осы
жаста оқушылардың даму дәрежесінде де ... екі ... ... ... болады:
• ересектіктің дамуын тежейтін жағдайлар: балалардың ... ... және ... міндеттер болмай, тек оқумен ғана шұғылдануға;
көптеген ата-аналардың балаларды тұрмыстығы еңбектен, қиыншылықтар мен
қынжылстардан қорғаштауға, түгелдей қамқорлыққа ... ... ... жайлар: мазмұны жөнінен сан алуан информацияның
орасан зор тасқыны; көптеген ата-аналардың бос ... ... ... ... ... ... балалардың дербестікке ерте жетуі,
жолдастарымен қарым-қатынастың жедел ... дене күші ... ... толысудың акселерациясы.
Жеткіншектердің идеалына, ұнайтын бейнелері көркем әдебиет кейіпкерлер,
атақты әншілер мен ... ... ... ... киіну, өзін
салыстыру, әрекетін қайталау және тб. Ал ... өзін ... ... ... түрліше келеді. Өзінің мүмкіншілігін обьективті түрде
бағалай алмайтындар мақтаншақ ... ... бұл ... ... ... өзін ... түрде бағалауға үйренеді. Оған негізгі түрткінің
бірі – ... ... ... ... түрі ... қолайсыз екені туралы пікір алысуы. Кейіннен ... ... ... ... ... ... дамуында әлеуметтік жүйеде жеке ... ... ... ... ... ... орында тұр. Себебі қарым-
қатынас-бұл әр бір ... ... ... ... ... ... жеткіншектік шақ жеке тұлғаның қалыптасуының маңызды кезеңі.
Адам өмір сүруі мен ... ... ... ... ... ... ... меңгереді. Оны әрине басқа адамдармен
қарым-қатынаста өзінің іс-әрекетін салыстыру арқылы жүзеге асырады.
Антрополог ... ... ... ... екі типін бөліп
көрсетті: 1. үздіксіз, 2. баланың балалық шағында оқып ... ... ... ... ... үшін ... іс-әрекет тәсілдері мен
түмініктер арасында үзілістер болатын типі. Антропологтар ... ... зор. Бала ... ... ... ... кезеңнің ұзақтығына;
• дағдарыстың, талас тартыстың, қиыншылықтардың болуына;
• балалаықтан ересектікке өтудің өзінің сипатына қарай анықталатыны
дәлелденді.
Олар жеткішектік шақта бала ... ... ... ... жолда
болатын, оның ерексектердің қоғамдық өміріне өтуі жүзеге асатын кезең деп
қарады. ... ... ... ... ... құлық
нормалары ерекшеленеді, адамдардың қоғамға қатынастары ... ... ... ... болады. Қарым-қатынас іс-әрекеттің
барлық түрінде балалардың тұлғалық және психологиялық жаңа ... ... Осы ... ... екі ... сипатта
қарастырып, анықтама беруге болады. Бірінші, ... ... ... жеке ... ... қарым-қатынас заты басқа адам-құрдас, ал
мазмұны-онымен қатынас құру және қолдау жасау. ... Д.Б., ... ... ... ... ... түрі және ... бар, оның үлкендермен, құрбыларымен өзара ... ... ... ... Д.И.). ... ... ... адамның индивидуалдылығына үнемі субьект, тұлға ретінде
бағытталуы. Ол өзара белсенділікті болжайды және бір біріне қатысушылардың
әрекеттесуі. ... ... ... екі ... ... ... ... мақсатқа, бағдарлмаға,
қабылданған шешімге, ерекше қозғалыстарды орындауға және оларды бақылауға,
жалпы өзінің серіктесінің іс-әрекетіне ықпал ... ... ... адам етіп сезіндіретін, оны кемсітуге, ... ... ... ... ... өршіген сезім пайда болады. Алайда оларда
ересектер статусының элеметтерімен қатар оның ... ... ... ... ... әлі ... Материалдық жағынан олар
ата-аналар қарауында. ... үйде бір ... сен ... ... ... жағынан тіл алуды талап етеді.
Жыныстық толысуға байланысты өз организмі мен сырт ... ... ... ... ... ... болғанымен, ересекте
емес), өмірлік әрекеттің күрделенуі, өз мінез-құлқын үйлестіруге ұмтылу-
осының барлығы жеткішек ... өз ... ... жаңа ... ... ... ... Жеткішек әлеуметтенуі мен тұлғалық дамуында,
оның жақын достары мен құрбыларының қатынасы ерекше мәнге ие. Жыл ... ... ... ... ... қажетті. Ол сыныптас
құрбыларымен өзара достық қатынас жасауға ... ... ... талпынады. Сол арқылы құрбылары арасында беделі көтеріледі, бірін-
бірі сыйлау қасиеті артады. Осыдан жас өспірімнің жеке тұлға ... ... ... ... мүмкін емес. Ол үшін достары,
құрбылары-тіршілік әрекетіне қажетті қоршаған орта. Жолдастарының ... ... ... ... ... ... ... сыншы
болады.
Жеткішек өзін көрсетуге ұмтылу, ... ... ... ... ол өзін ... ... үлкендер, ата-аналар толық түсінсе дейді.
Өзінің ішкі жан ... ... аша ... ... ... ... кезінде өзіне сенімсіздік ... ... Міне ... ... ... оның жеке бас ... өте
маңызды. Соның нәтижесінде, олар дене және рухани теңдікті ұғынады, өзін
және ... ... ... ... ... қызығушылықтың
өсуіне, өзіндік білім алуға, белсенділікке итермелейді.
Жеткішек құрбыларымен қарым-қатынас қажеттілігін ата-аналарыда
алмастыра алмайды. ... ... ... ... ... сананың дамуына үлкен кедергі болады. Еркін қарым-қатынас дамып
келе жатқан жеке тұлғаның өзін көрсетуі, жаңа ... ... ... ... ... ... ... жасағанда жеткіншектерде ерегісу,
қарсы тұру, дөрекілік қасиеттер пайда болады. Олар ... ... ... ... емес тек ... ғана айта алады.
Осы кезеңде жас өспірім үшін ең қиын ... өз ... ... ... бала ... тыс мазасызданады, абыржиды және
мінезінде тұйықтық қасиет пайда ... ... егер ... ... ... болса, олар өздерін бақытты сезінеді. Жеткішектердің
түрлі іс-әрекеттердегі қарым-қатынасы жаңа ... және ... ... негіз болады. Сонымен, қарым-қатынас адамзат үшін
әр ... ... әр ... кезеңде қалыптастыруды қажет ететін құбылыс.
Бұл көрсеткіштердің бір тұтастығы ... ... ... ... және ... ... ... қажеттілігін қамтамасыз етуге
бағытталған. ... ... ... ... ... (зат,
қажеттілік, мотив, ...) ... ... және ... ... ... Тек қана ... қарым-қатынас
арқылы адам «басқа көзбен» өзін өзі таниды және ... ... ... өзінің және басқа адамдардың ... ... ... әсері арқылы индивид өзін ... және ... Осы ... арасынан баланың үлкендерге еліктеуі мен ... ... ... баға ... ... танымдық, мұнда ... ... жаңа әсер ... және ... ... ... мұнда үлкендер біріккен практикалық іс-әрекеттің серігі,
қозғалыстың көмекшісі және үлгісі;
• жеке ... ... ... ... ... ... ... оның
тобының ерекше өкілі.
Барлық жағдайларда адамдар анықталынған ... ... ... ... ... қанағаттандырады. Балалардың күнделікті
дамуы мен қоршаған ортаны тануында өзара ... ... ... әсер ... жете түсінуге болады. Ата-аналар балаларымен
тілдесіп, оларға жеткізетін мағлұматтарды доғаратын болса балалардың ... ... ... ... ... өз мұқтаждықтарын
қанағаттандыра алмай, әр қилы өзгеріске ұшырар еді. Қарым-қатынас ... әр ... ... әр ... ... қалыптастыруды қажет ететін
құбылыс. Жеке адам ... ... ... ... ... ... ... арқылы қоғамдық және жеке сананы, эмоцияны, сезімді, мінез
құлық нормаларын көрсетудің ... ... ... ... ... - тұлғаның адамдар арасындағы орны, өзіндік
мүмкіндігі және қарым – ... ... ... баға ... ... ... және іс - ... нәтижелілігіне ықпалын тигізеді.
Сондықтан адамның өзінің өзіне қатынасы оның тұлғалық дамуындағы ең маңызды
қасиеттерінің бірі ... ... ... білімінің мақсаты – біліктілік пен білімді игеру ғана емес,
сонымен бірге жеке ... ... оның ... ... ... ... ... білетін;
• Белгісіз жағдайлар ортасында өздігінен шешім қабылдай білетін;
• Орындалып жатқан жұмысқа жауапкершілікпен қарайтын;
... ... ... ... өз ... және ... ... білетін;
• өзін-өзі жетілдіруге тұрақты түрде талпынатын (өзін-өзі таниды,
қадағалайды, дамытады);
Оқушылардың өзіндік бағалауы мектеп психологының жеке балалардың ... ... жас ... мене ... ... ... ... құнды көрсеткіші
2 Жеткіншектік шақтағы өзіндік бағалауды қалыптастырудың алғышарттарын
зерттеу.
2.1 Жеткіншектік шақта өзіндік бағаның ... ... ... №44 ... атындағы қазақ орта мектебінің 7
«ә» ж»не «б» ... ... ... ... ... ... тобына 18
бала, оның 10 қыз бала болса, 8 ер балалар екен. Эксперименттік сынақта
психодиагностикалық ... ... ... ... ... Бұл ... ... асыру үшін жеткіншек жас балаларына анықтау
іс-шараларын жүргіздік. Жеткіншектермен жүргізілген ... ... ... төмендегідей мақсатта ұйымдастырылды:
-
-
-
Жеткіншектерде ақыл-ой ... ... ... ... ... өзіндік бағалау деңгейін анықтауда көптеген шектеулер
ескерілуі қажет. ... ... - әлі ... бала ... ... ... балалық, жартылай ересектік белгілерді ескеретін, ерекше
қарым-қатынасты қажет етеді.
Психодиагностиканың міндеті балалардың өзіндік бағаларының деңгейі
туралы нақты мәліметтер алу . ... ... ... ... даму
деңгейін «Өзіндік баға» әдістемесі арқылы тексерілді. Бұл әдістемеде
оқушылар «иә» (+) немесе «жоқ» (-) деп жауап беру ұсынылды. Сұрақтар
төмендегідей:
1. Сіз ... ... ... ... ... ... ... аласыз ба?
2. Бағынудан көрі өзіңіз жетекшілік етіп бұйрық беруді қалайсыз ба?
3. Басқа адамдармен салыстырғанда сіз ... ... және ... ... ... Сіз ... ... тапсырмаңызды өзіңіз қанағаттанатындай толық
орындай аласыз ба?
5. Сіз әрқашан бірінші болуға ұмтыласыз ба?
6. Егер сіз болашақта ғылыммен айналыссаңыз профессор ... ... Сіз ... ... сіз ... ... жете ... сіз бе?
8. Сіз тілегіңіз орындалмайтын болса да жоқ деп айту қиын ... ма ... ... ... сіз көп іс - ... ... ... ба?
10. Егер сізге қайтадан жаңа өмірден бастау керек болса, істелінбей
қалған көп нәрселерді қайта орындап, жоғары жетістікке жетер ме
едіңіз?
Нәтижені өңдеу: «+» саны ...... ... «+» ... ... ... – «+» адекватты орташа бағалау деңгейі (дұрыс).
2-1 –«-» төмен бағалау деңгейі.
Жеткіншектердің өзіндік бағалау көрсеткіштері: - ... ... ... - ... ... / оқушы/, - ... ... / ... ... барлық сынып оқушылары алынды. Нәтижесі ... ... ... 1).
Анықтау экспериментінен кейін 7 «г» сынып оқушыларымен психологиялық
түзету-дамыту жұмысын жүргізуді жоспарладық.
2. Жеткіншектердің өзіндік бағалауын қалыптастыру
жолдары
Психологиялық түзету ... ...... ішкі ... ... әсер ету, ... ... қасиеттерін аша білу, қарым
–қатынас үйлесімділігін орнату, сөйлеу мәнерін қалыптастыру, ... ... ... қажетті іс-әрекетке итермелеу арқылы ... ... ... ... ... ... жеке
тұлғаның жас ерекшелігін ... ... ... коррекциялық жаттығулар,
әдістемелерді іріктеп, ұйымдастырдық. Қалыпқа келтіру экспериментіне 19
оқушыны алдық. ... ... ... ... ... сабақтың соңында, тәрбие сағаттарында және қажетті жағдайда
кейбір оқушылармен жеке жүргізілді.
Ең алғашқы түзету шараларын біз жоспарлы ... ... ... бір ... ... ... ... «Менің сүйікті есімім» атты ... ... ... тартылды. Олар өздерінің қысқартылған,
еркелеткен есімдерін жазып қояды. Соның ішінде біреу ... Егер ... ол ... ... Егер ол оқушы үшін жаңа есім ... ол ... ала ... ... қандай мағына береді:
А) барлығы үшін – мысалы, аудармасы, осі есіммен ... ... ... ... ата – ... үшін – неге ... атады, кімнің құрметіне, отбасының
басқа мүшелері қалай қарады....
В) өзіңіз үшін - өз ... ... ... оны не үшін жақсы
көресіз, ол сіздің мінезіңізге сәйкес келе ме?
Өзіңіз жасаған тізімнен өзіне ұнайтын ... ... ... ... ... қолайлы немесе қолайсыз жағдайларда
өзіңізді осы есіммен атаңыз – бұл сізге ... ... және ... ... сабақ арасында, азанда тұрғанда сергіту, бастаған істі
аяқта және жалпы өзіне деген ... ... ... ... ... ... ... Барлығы айнаға қарап «мен
сені жақсы ... деп ... Сол ... ... ... ... ... өздеріне қайта айтады.
Келесі жаттығу жауырын астымен, иықты қатты – қатты құшақтап ... ... ... ... ... сөздерді айтқызады. Қолды түсіріп,
қайтадан бірнеше рет қайталанды. Содан кейін менің қай жерім ... ... ... ... ... ... тб сөздер арқылы ... ... Осы ... ... барысында, азанда тұрғанда, сабаққа
келгенде қайта – қайта ... ... ... ... ең ... ... кейін олар әдетке айналдырды.
«Мейірім»
Жақсы сөз жаныңды жадырататады. Қуаныш сезімі ... ... де ... ... ... ... ... отырған құрбың туралы
қандай жақсы сөздер айтар едің? ... ... өз ... қысқа және
нұсқа болуы үшін, әсіресе қандай қасиетін бағалайтыныңызды айту ... ... ... Қиын ... ... кейін топтағы қысымды шығару;
ортада жаттығуды ... ... ... ... ... жүргізу.
Ортада жаттығуды орындауда аса назар аудартқан қатысушыны сиқырлы
орындыққа отырғыздық. Орындықтың сиқырлығы ... ... ... еш кемшілігі жоқ. Тек мінезінде жағымды қасиеттері бар.
Барлық топ мүшелеріне ... ... осы адам ... ...... ... айту ұсынылады. Егер жаттығу баяу, нашар
жүрген жағдайда, жүргізушінің өзі белсенділік көрсету керек.
Содан ... ... ... ... ... адам
басқалар ойларын айтқан кезеңде өзі не сезгені жайлы айтып ... ... Егер өз ... ... ... бар ... жаттығуды
жалғастыруға болады. Соңында ол адамға да қалай әсер ... ... ... Осы ... жүргізгенде жас өспірімдер өте ... ... ... ... әр ... бұл жаттығу не үшін жүргізілгені
сұралды.
«Өзіңді ғана ... ... де ... ... ... ... және жағымды қасиеттерді сөз арқылы
сипаттай беру. Оқушыларға ұлылыардың (жазушы, ғалым, педагог, ақын т.б.)
суреттері бар ... ... ... ... бойынша топтарға
бөлініп, ол кісі туралы білгендерін жазып, біреуі шығып оны ... ... 5-7 ... ... ... ... ... ала мақсат қоя білуге машықтандыру. ... қол ... ... ... мақсаттарды топтастырды.
- Болашақта сізді не күтіп түр?
- Сіздің жаныңыз неге ... ... ... өте маңызды жұмыс күтіп тұрған шығар?
- Сонымен, ... ... және анық ... ... ... ... мақсаттарым: |
|1. | ... | ... | ... | ... ... ... неге қабілетті екендігі толық аңғарады. Соңында
бекіту сұрақтары қойылды.
- Ал енді ең ...... ... осы ... ... ... нақты қадамдар жасау қажет?
- Нені тек сіз ғана жасай аласыз?
- Көмекке ... ... ... ... 10 ... ... Жай ... мысал арқылы қатысушыларға
мақсат пен оған жетудің айырмашылықтары ашып түсіндірілді.
«Өтініш» жаттығуы.
Мақсаты: Оқушылардың өзінің өмір баянын еске ... ... ... ... ... барысында қатысушылардан өтініш жазуды сұранады.
Өтінішке өзінің өмір баянын және ... ... ... ... соң ... шеңбер құрады. Әрбір топ ... ... ... ... құрауға 5 минут уақыт беріледі).
Ал қалған қатысушылар оның негізгі қасиеттерін, іскерлігін, есімін
есте сақтау үшін ... ... ... ... ... ... ... қатысушы өз тренингтік есімін қояды. Есім таңдау ... Ол анық ... ... ... «Болашақ» топ мүшелері тек
осы ... ... ... ... ала қағаз (өтінішке, есімге
арналған), қалам, қыстырғыштар дайындайды. Егер ... ... ... ... онда ... ... ... есімдер ұсынады.
Психологиялық түсіндірме: бала өзінің өміріне қысқаша талдау ... ... ... оны ... және ... жұмыс күтіп тұр. Қатысушылар
жаттығудың емес, тренингте іскерлік қасиеттерді қажет екендігін сезінулері
тиіс.
Жаттығу «Мен қандаймын»
Бұл жаттығу өзі ... және өз іс ... ... Сурет
тақырыбын беру арқылы сурет салдыру: «Мен басқаның көз қарасымен», «мен
осындаймын, қалай ... ... «мен ... ... сызып
көрсету керек. Бұл жаттығудың сапасы нашар және бала жұмыстан бас тартады.
Балаға нұсқау беру: ... ... ... көз ... ... өзінің
суретінді солай бейнелеп сал». Осыдан кейін балаға ... ... қою ... Ал бала ... ... ғана айту ұсынылды. Осыдан
кейін екінші суретке ... «Сен өзің ... ... ... ... ... ... Бала өзі айта білсін, егер ол осындай болса, не болады, ... не ... ... ... ... қарым-қатынасы оған
әсер етеді, қандайы әсер етпейді: қандай жағдайда оған оңайлау ... ... ... – қиын ... ... ... «Сен өзін ... сол
түрінде бейнелей біл».
Сурет салу барысындпғы сұрақтар
Бірінші суретке қатысты («Мен басқаның көз қарасымен»).
• Сурет салғанда сен өзіңе кімнің көз ... ... Бұл ... ... пайда болады? (Неше жылдан бері саған осы көз қараспен
қарайды?)
• Әртүрлі адамдардың көз қарасымен мұның қандай өзгешелігі ... Бұл ... сен не ... келеді?
Екінші сурет туралы («Мен сондаймын, қалай жаратылдым, ... ... болу үшін ... не көмектеседі?
• Не нәрсе кедергі болады?
• Сен солай болғанда, саған кім сенеді?
• Ал кім саған қарым-қатынасын өзгертпейді?
Үшінші сурет ... ... ... Басқа адамдардан сенің қандай айырмашылығың бар?
• Бұл суреттен адам не сезеді?
• Адамға жақсы болу үшін ... ... ... ... ... адам ... болып көріну үшін, онда бірінші немесе екінші
суретті өзгерту керек. Сурет аяқталғаннан ... ... ... ... және ... ... ... берулерін сұрандық.
- Қандай суреттер бір-біріне ұқсас, ал қайсысы ұқсас емес?
- Адам бір нәрсені қатты керек етеді, бірақ сол ... ... ... Бұл ... ... 1,2,3 – ші ... адам нен керек етеді? Олардың жалпы тілектері
не?
Осы тапсырманы орындағаннан кейін қиын ... ... бала ... ... ... ... ... көңіл бөлу керек – салған
суреттің киімнің элеметтеріне жыныстық айқын белгілерін ... ... ... жасаланады.
Суретті оқи білуге үйрену:
- өзін суреттен анықтай білу ... және ... ... ... – бала ... бұйымдарды пайдаланып бейнелейтініне көңіл
аудары;
- қоршаған ортаның табысын анықтау (бірінші және екінші суреттерді
салыстырып: сәйкестігін, ... не ... ... Мен - ... ... ... ... талдауы). Үшінші сурет
бірінші суретке ұқсас па не екінші суретке ұқсас па ?
«Туған күн». Тиімді қарым-қатынас ... ... ... ... ... тілек айту ауызша (вербальды) түрде, ал сыйлықтар мимика, жест,
жұмбақ түрінде ... ... ... ... ... ... бір-біріне тәуелділігі анықталды. Олардың бір біріне
деген сенімдері күшейді.
Әр бір жаттығу ... ... ... ... өзін сыйлауға,
өз бағасын жоғарлатуға арналды. Берліген ... ... ... ... ... ... ... айтуға, аяқтауға көңіл
бөлуге. Ойын нақты толық жеткізуге, ойын ... ... ... орындап
шығуға мүмкіндік туғыздық. Оқушылардың өзіне деген сенімділік деңгейі
бізді қанағаттандырды, ... ... ... Тапсырманың құрылымына
байланысты оқушылар өз іс - ... баға бере ... ... ... ... ... ... жинақтау
Жеткіншектердің күнделікті дамуы мен қоршаған ортаны ... ... ... ... ... әсер ... жете түсінуге
болады. Ата-аналар, тәрбиеші-мұғалімдер, психологтар балалармен тілдесіп,
оларға жеткізетін мағлұматтарды доғаратын ... ... өсіп ... ... толыққанды дамуына өз мұқтаждықтарын қанағаттандыра алмай,
әр қилы өзгеріске ... ... ... ... үшін әр ... деңгейде, әр түрлі ... ... ... ... Жеке адам өзін - өзі ... ұқсау, мысал, өнеге алу, үйрену, еліктеу ... ... ... сананы, эмоцияны, сезімді, мінез ... ... ... меңгереді.
Жүргізілген эксперименттердің нәтижесінің тиімділігін тексеру мақсаты
қалыптастыру шараларының өнімділігін анықтау ... ... ... ... ... қайталап жүргізу ұсынылады.
Бақылау эксперименті: жас өсіпірмдік шақтағы өзідік бағаның дамуының
психологиялық ерекшеліктерін анықтаудан кейін түрлі ... ... ... ... ... ... және ... топтарында
жүргізілген тексеру жұмыстарының нәтижесі дамыту шараларының сыналушы топқа
жағымды әсер еткенін байқадық. ... ... ... ... ... әр – бір ... ... өзін бағалауға, қорытынды жасай
білуге белсенділіктерінің ... ... ... орнығып, бір біріне
қамқорлық, өзіне және құрбысына ... ... ... жоғарылағанына
көз жеткізді.
.....
- Қыздар мен ер балалардың тұлға қасиетін бағалауда ... бар. ... ... ... ... ер ... бірі бірін
топ арасындағы беделі, мареиалдық мүмікндігі жағынан қарайды. Оны бір
жағынан қазіргі заман талабынан деуге де болады.
Жеткіншектердің өзіндік ... ... ... қарағанда біршама өзгерістерді ... ..... ... /.... ... , .... - ... деңгей /.... оқушы/, .... - төмен
деңгей /.... ... . ... ... ... ... өздері
туралы мағлұматтарын білуге итермеледі, өздерінің іс - ... ... ... Оны ... ... көрсеткен көрсеткіштердің
деңгейінің жоғарлағаны. (Қосымша 1).
Қорытынды
Әрбір тірі табиғат иесі жолындағы кедергілерді ... ... Адам ... да ... ... ... ... жетуге
талаптанады. Табыс дегеніміздің өзі адамның ... ... ... ... ... ... жалғыз жолын табуы тиіс. Нақты өмірде біз не көріп
тұрмыз. Көптеген ... ... ... болуға сенімін жоғалтып,
күресуді тоқтатады. Сонда бұл құбылыстың пайда болуы неден? Өзіндік бағасы
төмен адам тек ... ... ... ... ... Керісінше
өзіндік бағасы жоғары жағымдыны қабылдайды, жағымсызды қабылдамайды.
Әр балаға жеке тұлға ретінде қарап, өзіне тән санасы, еркі, ... ... ... ... бар ... ескере отырып, оқушының білімге,
ғылымға деген ынтасын ... ... ... ... ... ... мақсат-мүддесін айқындауға, жеке басының қасиеттерін
дамытып, оны қоғам талабына сай іске асыруға ... ... ... ... ғана ... болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер
1. Алдамұратов Ә. Ж. «Жалпы ... ... ... ... Ж. ... ...... 1995
3. Бердібаева С. Творчестволық іс - әрекеттің этнопсихологиясы. А-
2006.
4. ... М.Р, ... Т.В, Е.И. ... Н.Л. ... Работа
психолога в начальной школе. Москва Совершенство, ... ... Р., ... Д. ... и ... ... Питер, 2002 г.
6. Гоноболин Ф.Н. «Психология». 1973
7. Головин С.Ю. Словарь ... ... ... С.М. Психологическая структура процесса обучения.
-Алматы, 2004.
9. Дружинин В.Н. Психология – ... ... ... С.М. ... ... ... -1982 г.
11. Дубровина И.В. Рабочая книга школьного психолога.
М.: Просвещение,1991г.
12. Дружинин В.Н. ... ... – М, ... ... М. Пидагогика. Алматы – Рауан. 1996.
14. Жарықбаев Қ.Б. ... ... ... 2002.
15. Изен Н.В., Пахомов Ю.В. Психотренинг игры и упражнения. - П., 2000
16. Кулагина И.Ю. Возрастная психология. ... ... Кон И.С. ... ... ... ...... 1989.
18. Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық
қызметті ұйымдастыру. – А.-2002.
19. Коралева З. Психологиическая ... для всех – ... ... ... Т.А. ... ... и ... воспитание –
Академия, 1989 г.
21. Леонтьев А.Н «Общее понятие о деятельностей» - В сб. ... ... ... ... ... М.,
1974
22. Люблинская А.А. ... ... ... ... ... Алматы, Мектеп., 1991.
23. Лесли Рай. Развитие навыков ... ... 2001 ... ... М.А., В.Т. ... Когнитивный тренинг:
психологический практикум для подростков. Алматы, 1998.
25. Мұқанов А. Жас және ... ... ... Н.Ә. ... ... жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» ... 2007 жыл 28 ... ... Н.Ә. ... ... жолдауы «Қазақстанның әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы»
Астана, 2006 жыл 1 наурыз.
28. Немов Р.С. ... М., ... том. ... ... Ж. Санғылбаев О. Психологиялық сөздік. А.2005 ж.
30. ... С.А. ... ... и ... ...
Академия, 1999 г.
31. Овчарова В.Практическая психология образования.-М.,2003
32. ... У. ... в ... М. 2005ж
33. Петровский А.В. ... және жас ... ... ... ... И.П. ... Собр. Соч. М-Л., Изд-во АН СССР, 1991, 3 ... ... А.С. ... ... в школе.- эксимо-
пресс, 2001 г.
36. Рубинштейн Р.П. ... ... ... ... 1989 ж. 2 ... ... И.Р. ... словарь» Москва 2000 ж. ... ... И.С. . ... ... практического психолога. Москва-
Владос, 2000
39. Рубинштейн Л.С. . ... ... ... ... Роббер М.А., Тильман Ф. Психология индивида и ...... ... И.М. Ибр. ... І-1, М., ... АН ... 1992,
42. Спиваковская А.С. Психотерапия: семья, ребенок, -М., 1999
43. ... Т . ... ... Алматы – Қазақ университеті, 2003.
44. Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная книга тренера.- Питер, 2001 ... ... К.Д. ... тәрбиелеу және оқыту жөніндегі таңдамалы
пікірлері., 1996.
46. Ухтомский А.А. ... Соч. 1 том, ... ЛГУ, ... ... А. Человек в поисках смысла М.:Прогресс,1990.
Өзін-өзі бағалау ... : жеке ... ... ... ... бағасының шынайылық
деңгейін анықтау.
Қосымша : жеке тұлғаның өзіндік бағалауын жат көзбен берілетін бағамен
салыстыру , ұжымда алатын ... ... ... 20 ... ішінен өзіңізге тән , бойыңызда бар
қасиеттерді белгілеп шығыңыз.
Идеалды адамға тән қасиеттер :
• Адалдық
... ... ... ... ... Лидерлік
• Инабаттылық
• Тұрақтылық
• Шыдамдылық
• Тіл табысушылық
• Сенімділік
• Ақылдылық
• Ұстамдылық
• Мейірімділік
... ... ... ... ... ... ... кейін , қасиеттер тізімін зерттелінуші
жақсы білетін адамға береміз.
Нұсқау : сіз ...... ) осы ... ... тән қасиеттерді
белгілеңіз. Жауабыңыз өте шынайы болуы қажет.
Соңында зерттелінушінің белгілеген қасиеттерін бөлек, оның ... ... ... бойынша бөлек есептейміз.
U-жалпы қасиеттер саны /20 қасиет/
Х-зерттелінушінің өзі белгілеген қасиеттері
Өзіндік баға =X/U*100%
U-жалпы ... саны /20 ... ... ... көздік баға =X/U*100%
Бағалау критерийлері
100%- өте жоғары (мүмкін емес)
80-90% - ... ... - ... ... деңгей
40-60% - орта деңгей
20-40% - ... ... % - ... ... -өте ... ... ... өзіндік баға мен шет көздің бағасы салыстырылады.
Өзіндік бағаның деңгейін анықтауға арналған тест
1. « Бұны айтпауым, ... ... ... еді » деген сияқты ойлар сізді
жиі мазалайды ма?
а) жиі-1ұпай
б) кейде-3ұпай
2. Егерөте ақылды , ... ... ... ... ... өзіңіздің ақылдылығыңызды көрсетіп , сөз сайысында жеңуге тырысасыз-
5ұпай
б) жарысудан бет бұрып ,шыға саласыз-1ұпай
3. Өзіңізге жақын пікірді таңдаңыз
а) адамның ... ... ... ... ... ... жетістіктер –жағдайдың сәтті өтуіне байланысты -1ұпай
4. Сізге біреу пародия көрсетсе сіз:
а) күлесіз, сіздің бойыңызда ... ... ... ... ... ... да күлкілі қасиеттерді табуға тырысасыз-4ұпай
в) өкпелейсіз,бірақ ешкімге білдіртпейсіз-1ұпай
5. Сіз әрқашан асығыссыз, сізге үнемі уақыт жетпейді немесе бір ... ... ... ала ... ия-1ұпай
б) жоқ-5ұпай
в) білмеймін-3ұпай
6.Құрбыңызға иіс су таңдап жатырсыз.Сіз ....аласыз.
а) өзіңізге ұнайтын иіс суды-5ұпай
б) сізге ұнамайтын , бірақ құрбыңызға ... ... ... иіс суды ... ... көрсетілген иіс суды-1ұпай
7.Түрлі жағдайларды ойлап тауып ,өзіңізді өмірдегідей емес , басқаша
қылықтар жасағаныңыз ... ... ... көресіз бе?
а) ия-1
б) жоқ-5
в) білмеймін-3
Әріптестеріңіз / әсіресе сізден ... / ... ... жетіп жатса,
сіз ашуланасыз ба?
а) ия-1
б)жоқ-5
в)кейде-3
9.Басқаға қарсылық көрсету сізге ұнайды ма?
а) ия-1
б) жоқ-1
в) білмеймін-3
Көзіңізді жұмып ... бір ... ... көкшіл-1
б) сары-3
в) қызыл-5
Қорытынды нәтижелер :
50-38 ұпай
Сіз өзіңізге ризасыз және сенімдісіз. Сіздің адамдарға ... ... ... , ... мен ... көрсеткенді жақсы
көресіз. Сіз туралы біреулер сын айтса , мән бермейсіз, бірақ басқаларға
сын айтқанды ... ... саны ... ... ... « сіз ... жақсы көресіз, бірақ
басқаларды ұнатпайсыз» анықтамасы дәл келеді.
Сіздің кемшілігіңіз : өзіңізге байсалдылықпен қарайсыз, ешқандай сыни
ақпараттарды қабылдамайсыз.
37-24 ұпай
Өз-өзіңізбен үйлесімділікте өмір ... Сіз ... ... білесіз және
сене аласыз.Адамдармен қатынаста , жеке бас мәселерінде қиын жағдайлардан
шығудың жолын әрдайым таба білесіз. Сіздің ... ... :
« ... риза , ... да ... ... дұрыс бағалайсыз және өз-
өзіңізге көмек беріп тірек бола аласыз.
23-10 ұпай
Сәізге ... ... ... , ... , жасыңыз
, тіпті жынысыңыз да ұнамайды.Сіз өзіңізге риза емессіз.Тоқтатаыңыз! Өз-
өзіңізді сүюге болмайды деп сізге кім айтқан? ... ... адам бол ... ... , ... сіз өзіңізді сол қалыпта қабылдап , өзіңізді сыйлап,
әрқашанда өзіңізге көмектесуіңіз ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың тақырыбы: «« »
Дипломдық жұмыс жеткіншектік шақтағы өзіндік бағаның психологиялық
ерекшеліктерін анықтауға бағытталған. ... ... ... ... «сенімділік» ұғымдарына талдау жасалынып, өзіндік бағалауды
дамыту мүмкіндіктері, оны қалыптастыру ... ... мен ... ... ... мектеп базасында өңделген тәжірибелік –
экспериментальды материал берілген.
Аннотация
На дипломную работу на тему: « »
Дипломная ... ... на ... ... ... в ... возрасте. В теоретической части исследования дан
анализ таким понятиям как «самооценка», «уверенность», рассмотрены условия
развития самооценки, ... ... и ... ее ... В ... ... ... материал, апробированный на
базе школы.
The ... degree job on a theme: " ... features of a ... ... ... "
The degree job is directed on study of psychological features of ... in teenage age. In a ... part of research ... to such concepts as ... ... is given, the
conditions of development of a ... way, forms and methods ... ... are ... In ... section the skilled -
experimental material, is ... on the basis of school.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып жасындағылардың ерекшеліктері мен дамуы6 бет
Жеткіншектердің өз-өзіне сенімсіздігінің психологиялык ерекшеліктері58 бет
Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеу үрдісін зейін қасиеттерін дамыту64 бет
Ерте психикалық жас3 бет
Ерте психикалық жас жайлы3 бет
Ерте сәбилік шақтың сипаттамасы3 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың таным үрдісінің дамуы30 бет
Мектеп жасына дейінгі баланың іс - әрекетінің негізгі түрлері10 бет
Мектепке дейінгі балалық шақтағы баланың дамуының психологиялық ерекшеліктері5 бет
Мектепке дейінгі психикалық жас4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь