Мінез және оны тәрбиелеу

КІРІСПЕ
1. МІНЕЗ ЖӘНЕ ОНЫ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ҒЫЛЫМИ . ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Мінез, мінез құрлымы
1.2 Мінездің қалыптасу заңдылықтары
2. МІНЕЗ ЖӘНЕ ОНЫ ДИАГНОСТИКАЛАУ, ТӘРБИЕЛЕУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Мінез акцентуациясын диагностикалау
2.2 Өзін.өзі тәрбиелеу . мінезді тәрбиелеудің басты құралы
Зерттеудің өзектілігі. Халқымыздың болашағын анықтайтын «Қазақстан -2030» жолдауында Президентіміз ел белгісі барысты сипаттай келе «Ол жаңа асулар мен шыңдарды бағындыруда мақсатына жетелейтін елеусіз, бірақ сенімді соқпатарды іздестіруде табанды да бірбеткей болуы тиіс» деген екен [1, 6 б.] Осындай бір елеусіз, бірақ сенімді соқтықпақтың бірі: жас ұрпақты болашаққа жетелейтін білім мен тәрбие жолы екендігі даусыз.
Еліміздің болашағы – бүгінгі шәкірт. Ал олардың қандай азамат болып шығуын қадағалау мұғалімге жауапты жұмыс. Педагог, психологтар қауымының алдында үлкен міндет, ауыр жүк тұр. Бүгінгі таңда мектептің негізгі міндеті – баланың бастапқы тұлғалық қалыптасуын қамтамасыз ету, оның қабілеттерін айқындау және дамыту [2, 8 б.]
Нарықтық қатынас кезінде адамзатқа ортақ құндылықтар мен тәрбие теорияларына, озат тәжірибеге сүйеніп, Қазақстанның ұлттық және әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерін ескере отырып, мінезінде олқылығы бар оқушыларды қоғам алдындағы өзінің дербестігі мен жауапкершілігін сезінетін, ұлттық сана сезімі оянған, биік парасаты, ар-ожданы мол азамат етіп тәрбиелеу өмір талабы болып отыр. Бірақ, қазіргі көп мәдениетті қоғамда балаға сырттан әсер етуші жағдайлар оның жаңа қалыптасып келе жатқан тұлғасына әсерін тигізеді. С.Т.Холлдың айтуынша, «бала толыққанды дамуы үшін» өз халқының сезімдері мен көзқарастарын басынан өткеруі қажет [3, 10 б.]
Әр жас кезеңінің адамның тұлғалық қалыптасуында алатын өзіндік орны және соған байланысты мектептегі кезеңнің өзіндік маңызы бар. Бұл баланың «мен» бейнесін қайта құрып, айналасындағыларға сыни көзқарас қалыптастырады. Жас кезеңдерінде физиологиялық өзгертулермен қатынастар психологиялық өзгертулер де болатындығы баршаға мәлім. Осы психологиялық зерттеулер дағдарыс туғызады. Әрбір жас кезеңіне сай дағдарыс түрлі өмірге келу дағдарысы, үш жастағы дағдарыс, жеті жастағы дағдарыс, жасөспірімдік кезеңдердегі дағдарыс және сұрақтар дағдарасы сияқты кезеңдерге жіктеледі.
Балалық шақтан есею кезеңіне өту кезіндегі дағдарыс жасөспірімнің қоршаған ортаға деген қатынасын білдіріп, қажеттілік және тілектерінің өзгеруіне, ішкі дүниесінің қайта құрылулар әкеледі. Сондықтан да ерекшеленуге өз мінезін көрсетуге тырысады. Осы уақыттан бастап оқушылардың мінезінің және оның тәртіптерінің түрлері байқала бастайды. Сол уақытта бала өз беттілікке ұмтылу әсерінен отбасы ықпалынан құтылуға, олқылық істерді жасауға, өзін ерекше етіп көрсетуге әкеледі. Одан келіп әлеуметке қарсы қалыпсыз мінез және тәртібі пайда болады. Қалыпсыз мінез девиантты тәртіп немесе девиантты мінез деп атайды.
1. Назарбаев Н.А. «Қазақстан 2030» бағдарламасы. Қазақстан халқына жолдауы., Егеменді Қазақстан. 1997. №2. -4-6бет
2. Обухова Л.Ф. Возратная психология: теории, факты, проблемы. М., 2001. -63с
3. Қайырова Ж. Ауытқушылық мінез-құлықтың шығу себептері мен факторлары. // Мектептегі психология. 2006. №5. -18-21бет
4. Ағманова С. Мінез ерекшеліктері. // Тәрбие құралы. 2004. №3. -17-19бет
5. Педагогикалық-психологиялық түсіндірме сөздігі. Алматы. 2002. – 112бет
6. Рувинский Л.И., Хохлов С.И. Ерік пен мінезді қалай тәрбиелеу керек. Алматы. 1989. 20-21бет
7. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. Алматы. 2004. -279-287бет
8. Рогов Е.И. Общая психология. М., 1995. -57с
9. Макаренко.А.С., О воспитании в семье. М.,1990. 320с.
10. Матейчек З. Родители и дети. М.: Просвещение, 1992. 300с
11. Леонгард К. Акцентуированные личности. Ростов- на –Дону. 2000-544с.
12. Райгородский Д.Я. Хрестоматия по психологии и типологии характеров. Самара. 1997. 71с
13. Фридман. Л.Н., Психология воспитания. Москва., 2000 89 с
14. С.К.Нартова-Бочевер, А.В. Потапова. Введение в психологию развития., М. 2005 216 стр
15. Капенова А.А. Қазақ отбасындағы мектеп жасына дейінгі баланың отбасындағы қарым-қатынас мәдениеті., Педагогика ғылымдырының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған кандидаттық дисс. авторефераты. Алматы 2004., 30бет
16. Абилханова Э. Девиантты мінез-құлық және оның пайда болу себептері. // Педагогика. 2006. №4. -15-16бет
17. Левитов Н.Д. Психология характера. М., 1970. 31с
18. Ананьев Б.Г. Строение характера. // Психология индивидуальных различий: тексты. М., 1982. 172-178с
19. Мудрик А.В. Социальная педагогика: Учеб. для студ. пед. вузов/ Под. ред. В.А.Сластенина, 2002, 291 с.
20. Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. М., 1998. С.47
21. Әбеуова И., Абдрахманова Д. Мінез-құлқында қиындығы бар оқушыларды анықтау жолдары. Алматы. 2003. 41б
22. Құдышева Н. Мінез-құлық қиындығының кейбір себептері.// Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту. 2001. №6. Б.2-3
23. Рогов Е.И Практикум по психологий 1т. С. 50-53
24. Қожгелдиева Г. Оқушылардың мінез-құлық белгілерін қалыптастыру.// Бастауыш мектеп. 2003. №11. Б.17-18
25. Оспанқұлова Д. Мінез акцентуациялары. // Ұлағат. 2001. №2. Б.3-7
26. Шерьязданова Х.Т., Мельникова Е.Н. Развитие воображения и творческих способностей детей младшего школьного возраста. Алматы. 2006. 139с
27. Шерьязданова Х.Т., Учите детей общению. Алматы, Рауан. 1992. 112с.
28. Имжарова Ш. Өзін-өзі тәрбиелеу – тұлғаның саналы әрекеті.// Ұлт тағлымы. 2006. №5. Б.37-41
29. Сәбет Бап-Баба Жантану негіздері. Алматы. 2000. 286бет
30. Әбділдинова Ж., Басыбекова К. Құндылықты бағдарлар – адамның мінез-құлық психологиялық реттеушісі. // Ұлағат. 2004. №5. Б.31-32
31. Газман О.С. Педагогика свободы. Педагогика необходимости. // Учит. газета. 1997. 13 май
32. Немов Р.С. Психология. М., 2003. -430с
33. Нәбиев Ж. Әдептілік ережелері. // Өзіндік таным. 2006. №5-6.,43бет
34. Кречмер Э. Строение тела и характер. //Психология индивидуальных различий: тексты. М., 1982. С.219-247
35. Сәрсенова Ж. Мінез-құлық этикасы мен эстетикасы. // Ұлағат. 2000. №5-6. –Б.46-47
36. Спиваковская А.С. Популярная книга для родителей. СПб 1998.,304с 37.Розенфельев Г. Развитие черт характера.//Психологические основы формирования личности в педагогическом процессе. М., 1981. С.155-181
38. Мухина В.С. Ворастная психология. М., 1998. С.85
39. Личко А.Е. О динамике акцентуаций характера. Психология индивидуальных различий: тексты. М., 1982. -315с
40. Ганнушкин П.Б. О так называемом нормальном характере. Психология индивидуальных различий: тексты. М., 1982. С.267-270
41. Ермаханбетқызы К. Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлығындағы қиындығының пайда болу себептері. // Ұлағат. 2004. №3. Б.24
42. Харламова И. Формирование личностных качеств в процессе воспитания.,
// Педагогика. 2003. №3. С.52-59
43. Левитов Н.Д. Проблема характера в современной психологии.// Вопросы психологии. 1970. №5. С.69-72
44. Сүйенова Г. Мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау. // Қазақстан мектебі. 2007. №7-8. Б.42-44
45. Ковалев А.Г., Мясищев В.Н. Темперамент и характер. // Психология индивидуальных различий: тексты. М., 1982. С.167-172
46. Ижанов Т. Жақсы мінез – бесігінен. // Семья және балабақша. 1991. №9. Б.8
47. Әбиев Ж., Бабаев С., Құдиярова А. Педагогика. Алматы.; Рауан, 2004., 330б.
48. Джумажанова Г. Өзін-өзі тәрбиелеудің тұлғалық дамуға ықпалы. // Ұлт тағлымы. 2007. №3. Б.27-30
49. Күнсләмова Т.К. Жеткіншектердегі өзіндік бағалау, өзіндік реттелу және «эго» күйдің белсендірілуі мен агрессиялық өзара байланысын психологиялық-педагогикалық тренинг негізінде зерттеу. Автореферат. Алматы. 2005. Б.7-8
50. Наубаева Қ. Өзара қарым – қатынас және мінез – құлық// Қазақстан мектебі, 2000.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Халқымыздың болашағын анықтайтын «Қазақстан
-2030» ... ... ел ... ... ... келе «Ол ... мен шыңдарды бағындыруда мақсатына жетелейтін елеусіз, бірақ сенімді
соқпатарды іздестіруде табанды да бірбеткей болуы тиіс» ... екен [1, ... ... бір ... бірақ сенімді соқтықпақтың бірі: жас ұрпақты
болашаққа жетелейтін білім мен тәрбие жолы екендігі даусыз.
Еліміздің болашағы – ... ... Ал ... ... азамат болып
шығуын қадағалау мұғалімге жауапты ... ... ... ... үлкен міндет, ауыр жүк тұр. Бүгінгі таңда мектептің негізгі міндеті
... ... ... ... қамтамасыз ету, оның қабілеттерін
айқындау және дамыту [2, 8 ... ... ... ... ... ... мен ... озат тәжірибеге сүйеніп, Қазақстанның ұлттық және әлеуметтік-
экономикалық ерекшеліктерін ... ... ... ... бар
оқушыларды қоғам алдындағы өзінің дербестігі мен жауапкершілігін сезінетін,
ұлттық сана сезімі оянған, биік ... ... мол ... ... өмір ... ... ... Бірақ, қазіргі көп мәдениетті қоғамда
балаға сырттан әсер етуші ... оның жаңа ... келе ... ... ... ... ... «бала толыққанды дамуы
үшін» өз халқының сезімдері мен көзқарастарын басынан өткеруі ... [3, ... жас ... ... ... ... алатын өзіндік орны
және соған байланысты ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... құрып, ... сыни ... Жас ... ... ... қатынастар
психологиялық өзгертулер де болатындығы баршаға мәлім. Осы психологиялық
зерттеулер дағдарыс туғызады. Әрбір жас ... сай ... ... ... ... үш ... дағдарыс, жеті жастағы дағдарыс, жасөспірімдік
кезеңдердегі дағдарыс және ... ... ... ... жіктеледі.
Балалық шақтан есею кезеңіне өту кезіндегі дағдарыс жасөспірімнің
қоршаған ортаға деген ... ... ... және ... ішкі дүниесінің қайта құрылулар әкеледі. Сондықтан ... өз ... ... ... Осы ... ... ... және оның тәртіптерінің түрлері байқала бастайды. Сол ... өз ... ... ... отбасы ықпалынан құтылуға, олқылық
істерді жасауға, өзін ерекше етіп ... ... Одан ... ... ... ... және тәртібі пайда болады. Қалыпсыз мінез ... ... ... ... деп атайды.
Психологиялық-педагогикалық зерттеулерде бала мінез-құлқының ауытқу
мәселесі түбегейлі зерттеліп ... ... ... ... ... ... ... туындау себептері ғылымда өз деңгейде
зерттелінбеуде.
Балалар бастауыш ... ... ... ... ... аса ... ... білімдерді игеріп, оларды саналы түрде
орындауға әдеттенуге тиіс. Әдептілік пен ... ... ... таныстыру өте қиын. Сондықтан да оқушыларға мінез-құлық және адам
тәртіптілігінің ережелерін үйретумен бірге ереже ... сай ... ... жаңа жағдай кезінде бұрыннан мәлім ережелер негізінде, әрекеттің дұрыс
жолын таба ... ... ... Бұл өте күрделі міндеттердің бірі ... ... ... және ... ... ... ... қоғамдық
орындарда орындауға баулу ... ... да ... ... ... ... және оны тәрбиелеу жолдары» деп алуымызға
негіз болды.
Зерттеудің мақсаты: Бастауыш ... ... ... ерекшеліктері
және оны тәрбиелеу жолдары
Зерттеудің нысаны:бастауыш сынып оқушылары
Зерттеудің ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру үрдісі
Зерттеудің міндеттері:
1. Мінез және оны тәрбиелеудің ғылыми-теориялық негізі;
2. Мінездің қалыптасу ... ... ... ... ... бала ... қалыптастырудың жолдарын
анықтау.
Зерттеудің болжамы: ата-аналар мен мектеп ұстаздары баланың мінез-құлық
ерекшеліктері туралы барынша ақпараттанған болып, оны оқу-тәрбие үрдісінде
тиімді ... ... бала ... ... ... пен ... белгілері
алдын алуға мүмкіндік артқан болар еді.
Зерттеудің базасы: №18 Бақтыбай Жолбарысұлы атындағы орта ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ... ...... ... Мінез, мінез құрлымы
Балалар мен жасөспірімдерге қоршаған адамдардың немқұрайлылығы, зейін
қоймауы негізінде дамитын ... ... қалу ... ... рөл мен ... ие. ... жалғыздық, қараусыз
қалғандық, қажетсіздік, қорғансыздық сезімдері пайда болады. Үлкендерге
деген ... ... жек көру ... ... ... қызығушылықтары мен икемділіктерінің өз бетінше ұйымға,
кооперацияға, өзін-өзі ұйымдастыруға ұмтылуына алып ... ... ... ... өмірге көзқарасының,
құндылықтар жүйесінің, әдет қалыптары мен эстетикалық ... және ... ... өз ... ... ... ... жұмсауын таңдауға ықпал етеді, ... ... ... ... ... бейнесінен көрініс
береді. Бұл үдерістегі ауқымды рөл балаларға кезінде педагогикалық,
психологиялық, ... және ... ... көрсетілуінде жатыр.
Қазіргі кездегі балалардың жүрген ортасы қолайлы емес. Ол қандай да
бір ... ... ... ... ... ... бара
жатқанда да, ауылда, қоғамдық орындарда, тіпті үйде де және мектепте де
көреді. Мораль мен ... ... ... ... қолайлы
жағдайларды жасырып, бейнесіз өзара қатынас сипатымен, еркіндігінің
көптігімен, кері әсер ... ... ... және ... кең ... бар қалалық орта құрайды. Дәстүрлі ұлттық
құндылықтар нормасының босауы, ата-ананың, әсіресе, ... ... ... мінездің тұрақты үлгілері мен морлаьдық шекаралардың
жоқтығы, әлеуметтік бақылаудың босаңсуы баланың ... ... ... ... ... өсуіне әкеледі [4, 14 б.]
Адам өмірге пәк, ештеңеден хабары жоқ, ақ қағаздай таза болып келеді.
Өсе ... ... ... ... арқылы бір-бірінен
ерекшеленеді. Біз белгілі бір ... ... ... оған баға беру үшін,
ең алдымен оның мнезін айтамыз. Соның ішінде ол ... өзін ... ... ... қарым-қатынасы, оның орны жайлы айтылады.
Мінез – ... ... өмір ... іс-әрекеттері мен қылықтарына, өзін-өзі
тәрбиелеуіне байланысты қалыптасып, дамып отыратын өзіндік психологиялық
қасиеттер мен ... ... [4, 18 ... ... қиын ... қарама-қайшылықтарды жеңіп іс тындырса,
содан өзіне рақат табады және осындай жағдайды өздері ұнатады, ал ... оңай ... ... Мұндай адамдарға өзіне тапсырылған істі
қандай нәтижемен аяқтады және басқа адамдарға ... әсер ... ... ... ... тек істі өзгелерден қалмай орындағандары маңызды [5, 4
б.]
Мінез дегеніміз – грек тілінен аударғанда із ... ... ... ... ... ... ... білдіретін, оның бір сындырып
тұрақты және тұрлаулы жеке дара қасиеті. Мінезді адамның сан ... ... ... әр ... көрсететін, тіршілік бағытының өрнегі деуге болады.
Мінез – кең мағыналы ұғым, онда ... ... ... мен саналары
тоғысып жатады. Мінез – жеке ... ... ... қылығын
бейнелейтін тұрақты және мәнді психикалық ... ... ... ... ... мен ... ... Олардың өзгеруіне байланысты
мінез де өзгереді. Мінез темпераментпен де байланысты. Оның 2 сипаты бар:
1) ... ... ... ... және оны ... ... ... 2) өз әрекетін тәртіпке келтіре алатын өзіндік еріктері. Адам
ғұмырының барлық жасында ... ... ... зор. Оның ... ... өзін-өзі тәрбиелеу кіреді. Ал мінез-құлық ... ... ... ... ... өмір ... ... және
солардың ықпалымен байқалып отыратын тұрақты ... ... Адам ... мінез-құлқына бақылау жасау арқылы, мінездегі мінін
түзетуге, жағымсыз әрекеті, дөрекі мінездерден өзін тыйып ұстауға ... ... ... ... ... ... ... ісіне
қалай қарайтынынан байқалады. Ол оның бүкіл тәртібіне әсер ... ...... мен адамдарға ортақ, оргникалық ... ... ... ... ... ... ... білдіретін ұғым.
Мінез-құлықтың қозғаушы көзі – қажетті үдеу. ... ... кең, ... ... ... деңгейде көрініп отырады, адам мінез-
құлықының бастапқы көрінісі – қылық. ... ... ... ... – сенімі көрініс береді [6, 12 б.]
Мінез – белгілі бір ... тән ... ... ... жұмысқа т.б. деген қарым-қатынасымен сипатталатын жеке адамның
қалыптасқан ерекшіліктері.
Қайсы бір адам ... ... ... ... үшін ... ... «ақкөңіл», «тұрақсыз», «ұяң мінезді», «кішіпейіл»,
«мақтаншақ», «өтірікші» адам т.б. ... ... ... өте көп, сол ... ... тізіп жатудың мәнісі жоқ, тіпті ол
мүмкін емес. Тек мінездің неғұрлым ... ... ... ... мықтылығы. Мұндай мінезді адам қойылған ... ... ... ... өз ... дәлелдейді, іске қызу кірісіп,
батылдық көрсете алады.
Мінездің ұяңдылығы жасықтықпен, ... ... ... көнгіштікпен, қорқақтықпен байқалады.
Мінездің өзіндігі адамның басқалардан тым ерекшеленіп тұратын жеке
басының өзгешілігінен байқалады. Мысалы, аса сезімталдық, тым ... ... ... адамның өмірдің сан қилы жақтарымен тіл
табысуынан байқалады. Іс пен ... ... ... ... ... озық ойлы ... бойындағы ажырамас сапа болып табылады.
Мінездің тұрақтылығы ... жету ... ... өз көзқарасындағы тұра алушылықты білдіреді [7, 9 ... ... – ол ... ... ... ... ... туындайтын және де әр адамның өз бойына тән қалыптасқан тәлім-
тәрбиенің жиынтығы.
Кейбір жағдайда мінез және ... ... және ... нәтижесінде де анықталады. Адамның қимылдау сферасына қарай
оған «жинақы», «тиянақты» және т.с.с. баға ... ... ... ... көңіл», «тұйық», «сенімсіз» деген баға беруге болады.
Жеке тұлға немесе мінез жайында ... ... ... ... ... Мысалы, адамды тұлға түрінде сипаттағанда
«жоғары», «атақты», «шығармашылық», «қылмыстық»деген сөздер айталды, ... ... ... ... ... ... ... «жұмсақ
мінеді», «алтын адам» деген сөздер лайық келеді. Сондықтанда адамға
мінездеме, ... ... ... ... сөздерді дұрыс қолданған жөн.
Өйткені кейбір жағдайда адамға баға ... ... ... ... бір-
біріне мағынасы жағынан қарама-қайшы келетіні өкінішті жағдай.
«Мінез» деген психикалық ... ... ... ... мағынасы бар адамға байланысты ұғым. Адам мінезінің ... ... ... ... ... рет ... ... ертедегі
грек философы Теофраст (б.з.д. IV-III ғ) ... ол ... ... ... тән ... ... Лабрюйер де Теофрасттың ... ... ... осы ... қолданған. Алғашында мінез адамның
әлеуметтік адамгершілік ерекшеліктерін білдірген. Бұл ... ... ... ... темперамент- адамда туа пайда ... ... ... ... орай ... адамның туа пайда болатын
фенотипті ерекшелігі. ХІХ ғасырда француз ғалымы ... ... ... ... дара адамның ақыл-ойы мен сезімінің және ... ... деп ... Т. Рибо мінезді сезім мен ерік
ерекшеліктері десе, ал орыс медигі, әрі ... П. ... ерік ... ... [8, 10 ... атақты адамдардың тұлғалық қасиеттерін еске алайық. Осы тұста
тарихтағы ұлы адамдардың мінезі жаман бола ма деген сұрақ ... ... ... ... бар. ... ... өте ауыр мінезімен
ерекшеленген, ал ... ... ... деп ... ... бұл
адамдардың мінезі ерекше болғанымен, олардың атақты болуына еш ... жоқ. ... және жеке ... ... ... бір деуге болмайды.
Мінез – адамның іс-әрекетін көрсетсе, жеке тұлғаның ерекшеліктері не ... ... ... Мінез темпераментпен көбінесе байланысты
болады. ... ... ... қызу ... ... ал
флегматиктер орнықты, дұрыс ойлауымен байқалады [9, 12 б.]
Характерологияның ұзақ тарихы бар. Характерологияның басты мәселесі –
мінез ... ... ... ... ... ... өзгеріп отыратындығын болжау. Ертеректе адамның мінезін
анықтау үшін оның туған күнін пайдаланған. Адамның ... ... ... болжам айту үшін әртүрлі тәсілдер пайдаланған деп атаған. Сондай-ақ
мінезді болжауды адамның есімімен байланыстырады.
Характерологияның ... әсер ...... ... ... – адамның сырт келбетіне байланысты психологиялық мінездемесін
анықтап, оның қандай тұлғалық типке жататынын анықтайтын ... ... ... ... сырт ... ... ... таба отырып, олар
адамның мінезін анықтаған. Аристотельдің айтуы бойынша, егер адамның мұрны
бұқанікі сияқты жалпақ, үлкен болса, онда ол адам ... егер ... кең ... онда ол адам ... егер мұрны арыстандікіндей
жоғары дәрежелі деп есептеген. Егер шашы ... ... ... ... ... онда ол адам ... ал егер шашы қатты болса, онда ол
адам қайратты, ержүрек адам ... ... ... ... ... бас сүйегінің құрылысы, конфигурациясына,
мимикасына қарап мінездеме берген. Сондай-ақ, мінезді анықтауға ... ... ... да көп ... ... ... ... жапқан
кездегі еріндерінің қысыуларына қарап мінездеме береді [10, 13]. Еріндерін
тең біркелкі жапқандар – қатты мінезді, еріндері ... бос ...... ... деп есептеген. Адамның мінезін анықтау үшін басты орынды
адамның көзі алады. ... ... ... ...... ... шығыңқы көздер – ақымақтықтың белгісі дейді. Л.Н.Толстой жазғандай:
«Кейбір ... ... ... ... ... ... қу және
эгоисттер болады. Ал кейбіреулері аузымен күлгенімен, көздері ... ... - ... ... ... қабылдай алмайтын адамдар» дейді.
Қазіргі уақытта американдық Дж. Плайв және ... ... ... ... Олар ... ... тәжірибе қорытындылары адамның
мінезін анықтауда олардың көздерінің ... ... орын ... ... түсі қою ... ... – табанды, бірақ көңілшек болып
келеді. Олар тез ... және ... ... ... сұр ... адамдар
айтқанынан қайтпайтын, қандай қиындық болса да өз ... істі ... Сол ... мінезді анықтауда олардың дене бітімі, жүрісі,
отырысы, сондай – ақ ұйықтағандағы жатысы да үлкен орын ... екен [14, ... - өте ерте ... ... ... ... XVI-XVIII ғ хиромантия астрологиямен тығыз байланысты,
себебі қолдың негізгі белгілері үшін ... 7 ... ... ... Олар күнмен және планеталар: Шолпан, Юпитер, Сатурн, Меркурий,
Марс, Ай аттарымен аталады. Кейінгі ... ... ... теріс көзқарас болған. Соған қарамастан саусақ ... ... өзі ... ... болуына қарай білімнің
жаңа бөлігі, яғни – дермотологлифика дамыды. ... ... ... 3-
4 ... кезінде алақанының дамуы мидың дамуы сияқты ата – ... ... ... дамитыны дәлелденген. Сондықтан
хиромантияны ... ... ... ... ... ... және ол характерологияның конституциялық, бағыттарының қатарына
жатады дейді. Э.Кречмер ... туа ... және оған ... әсері көп деп санаған. Бірақ қазіргі ... ... ... да, психология да адамның мінезінің, оның дене бітісінен, көз
бітімінен, көздің түсінен және тағы да ... ... ... ... дәлелдер таба алмай отыр. Жазушылар өздерінің әдеби
шығармаларында, ... ... ... ... өз ... суреттері арқылы бейнелеп оқырманға, көрерменге жеткізуге тырысады.
Бірақ та ғылыми психология адамның сырт пішіні оның мінезін ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, А.В. Петровскийдің айтуынша
адамның сәл ашылған аузы оның ақымақтығын көрсетеді деген ойға қарсы пікір
айтады [9]. Оның ... ол адам не ... ... ... ... ... ... мінезін, мінез-құқлы туралы оның ... ... – бұл ... жазуы арқылы оның психологиялық қабілетін
анықтауға болатынын зерттейтін ғылым. Бұл ілім ... ... мен ... тығыз байланысты дейді [15, 20 б.]
Сонымен қатар, 19 ғасырда мінезге ... ... ... ... Бэн, ... ... Фулье, Рибо, Полан, Малапер, неместің В.
Штерн, Кречмер, Гофман, Эвальд, Клягес сияқты ғалымдардың ... ... Дж. Ст. ... ... ... ... ... этологияны жеке ғылым ретінде бөліп қарауды ұсынады. Мінез
мәселелері тек психологтардың ғана ... ... ... ... ... ... Вовенарг сияқты моралистердің де көңілін
аудартқан. Мінез мәселлері сонымен қатар кеңестік психологтардың да, ... ... К.Д. ... ... А. ... ... де ... орынға ие болған.
40-50 жылдардан бастап кеңестік психологияда мінез мәселелеріне
қызығушылықтың лезде өсуі ... Оған ... ... ... ... ... диссертация қорғалған. Олар:И.В.Страхованың ... ... ... в ... с ... характерологей» (1940),
Н.Д.Левитованың «Проблема характера в психологии» (1942), В.С. ... о ... и его ... в ... ... ... А.Г.Ковалева «Типические особенности характера старшего школьника»
(1953) [10].
1960 жылы ... ... ... в ... ... үлкен мақаласы шықты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сарапталған қорытындысы жайында
жазылған.
1957 жылы «Перспективы теории личности» атты кітап дүниеге келді. Бұл
кітапты ... ... АҚШ, ... ... ... Италия,
Швейцария, Голландия елдерінің психологтарының еңбектері жазылған. ... ... ... ... ... мәселелеріне байланысты қызығушылық
әлдеқайда төмен, бұл яғни Батыс Евразиядағы ... ... ... термині өте аз ... ... ... осы елдің
психологтарының яғни, Кэттел, Мэрфи, Мюррей, Дреджер, Казарусжеке тұлға
психологиясына ... ... ... ... және ... мінез
мәселелері жайлы сөз қозғалғандығы байқалды [16, 12 б.]
Психологтар жеке тұлға мен мінез ұғымдарының ... деп ... ... мінезді жеке тұлғадағы бөлуді керек деп естемейді. Мінезді
көбінесе «жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... басқа да анықтамаларда, мысалы, А.А.Смиронов немесе
А.Г.Ковалев ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жүйесі көрсетіледі, бірақ мінез құрылымының
ашылуында ең ... мән ... ... ... мінезде көбінесе ерік-
жігер бітістері – жеке тұлғаның компоненті ... ... ... ... бітістерінің тәуелділігінен түрленеді. Сондықтан олар біртұтас
мінез ретінде қаралу ... сана ... ... даму ... ... Л.С.Выготскийдің ... [17, 15 б.]. ... ... психологиясында өзіндік бағалау
жайлы сұрақтар теориялық- эмпирикалық деңгейде көп зерттелген. (В.В.Столин,
И.И.Чеснокова, А.В.Захарова, ... ... ... және т.б). Соңғы жылдардағы эксперименттік зерттеулер ... өз ... жеке ... ... ... ... ... қарастырды (З.В.Кузьмина, ... ... ... және т.б.). ... өзіндік сана
құрлымымен байланысты дамуы да зерттелді [18, 21 ... ... ... ... кейбіреулер бір істе тез, бірақ
тиянақсыз орындаса, ал ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіз тез орындайды. Туындаған жағдайға
байланысты адамның мінезі өзгеруі ... ... ... ... өзі
кейбір жағдайларда дөрекі мінез көрсетуі мүмкін. Мінез белгілеріне ойлау,
түсіну қабілеттері де кіреді. Мінездің қалыптасуына ... ... орын ... ... ... құрылысы ось бойынша орналасады. Мысалы,
күш - әлсіздік, қатыгездік - әулесақтық т.с.с. ... ... ... ... ... оны ... ... ұмтылғаны, ал
кейбіреулердің қорқытып, шешім қабылдауға батылы ... ... ... ... орындай аламауы анықтайды. Мұндай адамдар қатты мінезді,
айтқанын орндайтын, және жұмсақ ... ... ... ... ... ақылы жоғары болады. Бірақ олардың мұндай
қабілеттерін көрсете білулері оның мінез-құлық ... ... ... ... ... негізгі, басқарушы және қосымша деген
топқа ... ... ... ... ... ... ... анықталады [19, 15 б.]
Адам мінезінің құрылымы әрқилы қасиеттер жиынтығынан тұрады. Кейбір
мінез ... ... ... ... байланысты болып келеді.Міне,
мінездегі осындай әртүрлі қасиеттерден құралған біртұтас бірлікті ... ... Ал ... ... ... ... қасиеттердің
жүйесі симптомкомплекс немесе оларды факторлар деп атайды. Психология
ғылымында мінез топтастырылып, оның ... ... ... ... қасиеттер адамның әр алуан нәрселерге қатынас ерекшелігін көрсетеді:
1. Мінездің еңбекке байланысты қасиеттері: еңбексүйгіштік, адалдық, ... ... ... ... ... қатысты қасиеттер: ер көкіректік, тәкаппарлық,
өзімшілдік, мақтаншақтық.
3. Өзіне-өзінің қатынасы: ... ... ... ... ... ... құрылымының қасиеттеріне мынадай ерекшеліктер жатады:
1. Мінездің тереңдігі – бұл қасиет адамның қоғам талаптарына орай ұжымға,
көпшілікке, еңбекке деген ... ... ... жеке басының ерекшелігі, белсенділігі – бұл қасиет мінездің күші
осыған орай жақсы, мықты, тұрақты және нашар мінезді ... ... ... ... ... 3 ... бар.
Адамгершілік тәрбиесіндегі сабақтастықтың педагогикалық негізі ... ... ... дейінгі кезеңде пайда болған ... ... және ... ... ... моральдық
білімі, қарым-қатынасы және сезімі бастауыш сыныптарда дамуға тиісті жаңа
формалардың негізі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... ғана тиімді болады. Бұл жүйелік балалардың бойында
мінез-құлық, ... ... ... жинақтауды, адамгершілік
мағлұматтарды сіңіруді қамтамасыз етеді [20, 18 б.]
«Жақсы мінез-құлық пен ақыл күші болып, екеуі біріккенде бұлар ... ... ... ... ... пен ақыл күш ... ... біз өз бойымыздан және өз әрекетімізден абзалдық пен жетілгендікті
табамыз және осы ... ... біз игі, ... және қайырымды, ал
мінез-құлқымыз мақтаулы болады» - деп жазған Әл – Фараби.
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... бір ... ... ... ... тәртіпсіздігі, дөрекі
сөйлеу және тағы да басқа жағымсыз жақтармен ... ... ... жүргізуі қажет [21, 16 б.]
Девиантты тәртіп деп қоғамда қалыптасқан нормаларға сәйкес емес мінез –
құлықты айтамыз. Белгілі ... ... ... ... ... ... ... немесе мораль қалыптарының жалпы
қабылданған қалыптардан ауытқыған іс-әрекет ... ... ... 30 б.] ... ... ... ... кез келген
ауытқушылық бейімделудің бұзылуына алып келеді. Девиантты мінез-құлық 2
категорияға бөлінеді: біріншіден, бұл анық ... ... ... білдіртетін психикалық денсаулық қалыптарынан ауытқыған мінез-
құлық. Екіншіден, бұл әлеуметтік, мәдени және әсіресе ... ... ... мінез-құлық. Мұндай әрекеттер аз болса, олар құқық
бұзушылық, ал салмақты болса, әрі жазаланса – ... деп ... ... ... ... ... былайша жіктеген [23, 12
б.]:
1. Пайдакүнемдік бағытта – құқық бұзушылық, ... ... ... ... бағытта: адамға қарсы бағытталған әрекеттер, яғни
балағаттау, ... ... ... енжар тип: белсенді өмір сүруден қашуға азаматтың борыштарын
өтеуден қашуға жеке және әлеуметтік мәселелерді ... ... ... ... мен ... ... сай ... адам тәртібін
ассоциалды деп атайды. Бұл тәртіп ... ... яғни ... бар ... ... ... тәртіп әлеуметтік орта
микроортаның ... ... ... ... ... ... қателіктерменанықталады. Бала дүниеге қиын болып келмейді. Ал
қиын бала ...... ... қараусыз қалған балалар.
Л.С.Выготский баланың өмір, ол жердегі адамдардың қоғамдық бейнесі ... ... ... қате ... бала қиын ... ... ... бірбеткей, қыңыр, агрессивті, тіл алмайтын
балалар ... ... ... адамдардың қажеттіліктер мен
қызығушылықтарын есепке алып, өз ...... ... ... ... ... Бірбеткейлікті жоюдың бірден бір жолы бала ... ... ... ... ... яғни ... адамгершілік байлықты бағалау
барысында байқалады. ... – бала ... ... ... ... ... зиян ... әрекеті.
Оқушылардың девианттық мінез-құлықының себептері мен факторлары:
а). Тәрбиеленбегендігінің себебінен қажетті білімдердің, ... ... ... ... ... бұзылғандығынан, мінезінің
жағымсыз таптаурындардың қалыптасқандығынан ... ... ... Жайсыз жанұялық қарым-қатынастардан, баланы тәрбиелеуде ұлттық салт-
санада қалыптасқан этнофункционалдық ... ... ... ... ... ... оқудағы жүйелі сәтсіздіктерден,
сынып ұжымындағы құрбыларымен өзара қарым-қатынастың орнамағандығынан, ата-
аналарының, ... ... ... және т.б. ... емес
қатынастарынан туындайтын терең психологиялық жайсыздықтардан;
б). Психикалық және ... ... мен даму ... жас ... дағдарыстарымен, мінез акцентуациясымен
және басқа да ... және ... ... Ішкі және сыртқы белсенділігінің саналы ... ... ... ... ... пайдалы түрлерімен
айналасыпағандығымен, жағымды және маңызды әлеуметтік және жеке ... мен ... ... Қараусыз қалумен, қоршаған ортаның кері ықпал етуімен және ... ... ...... ... ... құндылықтарының жағымсыз түрге ауысыумен [24, 19 б.].
1.2 Мінездің қалыптасу заңдылықтары
Мінез ... ... ... ... ... ... мінездің тұқымға байланысты болады деген көзқарасқа
қарама-қайшы пікірлер де бар. Ғалымдар егіздерді екі ... ... ... ... тәрбиелеп, бақылау жүргізген. Нәтижесінде бір-бірінен
сырт бейнелері тұқымдары бір болғанына ... ... ... ... ... ... ... туа бітпейді, адамның өміріне ... ... Адам ... ... ... ... ... болып
тумайды [25, 18 б.]
Мінездің пайда болуының негізгі ... ... ... ... жеке ... ... ... болады жеке тұлғаның қарым-
қатынасының өзі қоғамдық қарым-қатынасымен анықталады. Осындай себептердің
негізінде егіздердің өздері екі түрлі ортада, ... ... ... ... де әртүрлі болып қалыптасқан. Материалдың,
мұқтаждың немесе керісінше, мұқтаждық көрмей өсу, ... ... ... ... ... күйзелу, молшылық пен көңілді өмір сүру – ... ... ... ... көп ... ... факторлардың
бірі. Қоғамдық қарым-қатынастан ... ... ... болады
(жанұяда, жұмыс орнында, қоғамдық орындарда). Бұндай қарым-қатынастар жақсы
жағынан, яғни ... ... ... ... немесе керісінше
қастандық, көре алмаушылық, қатыгездік түрінде ... Бір ... ... немесе көп балалы отбасында, ... жас ... да, ... татулық немесе ұрыс-керістер де балалардың
мінездерінің ... әсер ... Адам бір оқу ... ... ... ... ... орнын ауыстырса да мінездері сол ортаға қарай өзгеруі
мүмкін. Бала неғұрлым жас болса, оны тәрбиелеу ... ... және ... жағымсыз жақтарын түзетуге болады. Егер ... және ... ... ... ... оның ... көзқарасына, сеніміне сәйкес
емес, онда ол әрбір қиын жақтарда туындайды. Кеңес ... ... және ... ... ... және Ұлы Отан соғыстары
кездерінде бүкіл әлемді таң ... Бұл - ... ... ... еді [16, 12 б.]. ... ... ... ерекшеліктерінің
ішінде темперамент әсері ерекше үлкен орын ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: шапшаң немесе баяу,
жеңіл немесе қиын. Мысалы, сангвиниктер ашық-жарқын ... ... ... ... ... ... әңгімені бірінші болып өздері
бастайды, ал флегматиктер ... ... ... ... сөзге тартса ғана
әңгімеге араласады, өздерінің ... ... ... ... ... тез ... алайда ескі таныстырады тез аарада ... ... ... ... түсуі де, оны ұмытуы да қиын ... ... ... ... ... деп ... түрлерінің орын және басқаша да айтылады. Мінездің белгілі бір
жүйенің дамуына темпераменттің әсерлері жағымды ... ... ... ... ... Мысалы, жағымсыз жағдайларда меланхоликтер
холекриктерден қарағанда қорқақ болуы ... ... Ал ... ... ... қарағанда батыр, ержүрек болулары оңай.
Дамудың және тәрбиенің әлеуметтік жағдайы және олардың психиканың
тұқымдық ... мен ... ... мінездің ерекшеліктерін
іс-әрекет арқылы анықталды. Адамдардың бірдей әлеуметтік ... ... ... ерекшеліктеріне қарамастан, әртүрлі әсерлердің
нәтижесінде олардың мінездері әртүрлі ... ... ... ерекшеліктер
әсірсе гомозиготтік ... ... ... ... ... егер олар ... ... тәрбиеленгеннен көрі,
туған отбасында тәрбиеленсе көп айрымашылығы болады екен. Себебі, ... ... ... ... ... ... ... қабыл алып, мінездері әртүрлі қалыптасады. Ал бөлек отбасында
тәрбиеленгендер ... ... ... ... ... сыныптың,
отбасының, достарының және басқа да ... ... адам ... ... әсер ... Яғни ... ... адамның белсенді іс-
әрекетінің нәтижесінде болады. Баланың белсенді ... оның ... ... ... ... ... ... мінездерінің
қалыптасуына әртүрлі ойындар үлкен орын ... ... ... ... ... тәрбиесіне оларды еңбекке баулу, дидактикалық сабақтар
жүргізу ... ... ... ... қалыптасуына сабақ, оқудан
басқа олардың мектеп ішіндегі еңбекке баулулары, мектеп шеберханаларындағы
жұмыстарын, ... көп әсер ... ... ересек адамдардың
мінездері одан ары ... ... ... орны ... ... Іс - ... ... – яғни кез-келген ... ... адам ... ... қабылдайды. Мысалға, суға
кеткен адамды құтқару үшін еш ойланбастан суға секіреді.
Адамның еңбексүйгіштік мінезі оның жұмысқа деген ... ... ... ... таза ... да, тазалыққа деген әдетінен туады. Әдеттің
өзі бір істің бірнеше мәрте ... яғни ... ... ... ... бір ... тапсырып, бала жұмысты орындай
аламаса да, ... етіп ... ... ... ... ... әдеті дами
бастады. Егер баланың жұмысқа деген ынтасы болмаса, оны ... ... ... ол баланы күштеп еңбекке баулуға болмайды және оның еңбек
етуге ... ... де ... ... мінезін бастауыш сыныптан
тәрбиелеу керек. Ал бастауыш ... ... ... ... ... шарттары мен міндеттері бар[17, 18 б.]
Балалар бастауыш мектепте мәдени мінездің негізгі ережелері жөнінде
аса ... ... ... теріп, оларды саналы түрде орындауға
әдеттенуге ... ... пен ... ... ... өте ... олардың бәрімен таныстыру өте қиын. Өмірде балалар бірінші рет
кездесіп отырған жағдайлар жиі ұшырасып ... ... ... үйретумен бірге, ереже рухына сай әрекет етуге, яғни жаңа ... ... ... ... ережелер негізінде, әрекеттің дұрыс жолын таба
білуге баулу ... Бұл - ... ... ... ... ережелерін
мектепте, көшеде, қоғамдық орындарда орындауға баулу керек.
Мінез-құлық мәдениеті көп ретте адамгершілік ... ... ... ілтипаттылықтың, әдептіліктің, дәлдіктің көптеген
нақты ережелерінің негізінде қоғамымыздың адамгершілік, ұжымдық, ... ... ... мен ... үшін ... ... ... жатыр. Бала біртіндеп нақты ережелерді адамгершілік
көзқарас тұрғысынан орындау қажет екендігін түсініп, бағалай бастайды. ... ... ... ... ... ие болуға, жеке бастың белгілі
бір қасиеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Әрқашанда сыпайы, міндетті, дәл
болу ... ... ... ... қасиеттерді
игергендік деген сөз. Баланың өз ... ... ... ... ... келе ... қоғамдық пікірінің әсерімен
біртіндеп жүзеге асатын болады.
Баланы тәрбиелеу, оның жеке ... ... ... ... ... ... Оқушының күнделікті өмірі мен ісінің әр түрлі,
мазмұнды ... ... ... ... ... өте ... ... мен сәтсіздіктері сөзсіз болмай қоймайтын соны
білімдер алу, дүниені тану процесінің өзі ... ... ... үшін
қуаныш процесіне айналуы тиіс. Жолдастарымен қарым-қатынас жасау, жаңа
достар табу, ұжымдық жұмыстар мен ойындар, ... ... ... ... еш нәрсемен салыстыруға келмейтін қуаныш сыйлайды.
Бала мектепке түскеннен кейін жүйелі қоғамдық мәні бар қызметпен,
оқумен ... рет ... ... ... ... мүшесіне айналады.
Мұнда баланың ... ... ... ... ... жаңа ... ие ... тәрбиедегі сабақтастықтың педагогикалық негізі мынада:
баланың мектеп жасына дейінгі кезде пайда ... ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынасы және сезімі бастауыш сыныптарда дамуға тиісті жаңа
формалардың негізі болып табылады.
Оқушылардың тәртібіне бірыңғай талаптар қою, мінез-құлық ... ... бір жүйе ... ... ғана ... ... ... балалардың бойында міне-құлық, пайдалы әдет-дағдылардың
тәжірибесін жинақтауды, адамгершілік ... ... ... Мінезді тәрбиелеу жөніндегі жұмысты белгілі бір бағдарлама бойынша
құру керек. Ал, ... ... ... ... ... ... сияқты әдеби шығармаларды пайдалану.
Бізге дейінгі бастауыш жасындағы балалардың мінез-құлық ерекшеліктері,
мінез-құлық мәдениеті бойынша жүргізілген ғылыми теориялық ... ... ... В.С.Мухина, Ж.Қайырова, З.Қуанышбаева) баланың
мінез-құлық мәдениетінің негізгі компоненттерін көрсетуге тырыстық ... (№1 ... ... Баланың мінез-құлық мәдениетінің негізгі компоненттері
Балалардың мінез-құлқына айналсындағылардың ықпалы күшті. Балалар
мінез ерекшеліктерінің ... Егер бала ... ... ... араласса, бұл жақсы нәтиже береді.Балалардың тәртіп ... ... бір ... ... ... ... ... [18, 25
б.] Қазіргі қоғамда жас ұрпақ бойында кездесетін «мінездерді» атап айтсақ:
а) ақпарат құралдары мен теледидар тасқыны шапшаң ... ... ... ... ... ... ... зорлық-зомбылық, тонау, зорлау
сияқты жексұрындық ... ... ... осы ... қайталап, небір қылмыс түрлерін жасауда (ақша бермегені үшін ... ... ... ... баруда);
ә) компьютерлік «қатігездік» ойындар балалар мен жасөспірімдер
психологиясына үлкен әсер ... ... қала ... ... арақ ... өте көп. ... ... уланған әлсіз, жігерсіз, жасық, дәрменсіз, арсыз, даңғой, мақтаншақ
жастар қатары көбеюде.
В) өз тіліне менсінбей қарап, өзге тілде шүлдірлеген ... ... ... ағымына сай азамат пен азаматшамыз деп сезінуде.
Осындай жастардан өз ... ... ... халқының қамын ойлайтын
азаматтар қайдан шықсын.
Қазіргі таңда қылмыскерлердің басым көпшілігі ... Оған ... ... ... ... ... кімде-кім жаман болса, оның замандастарының
бәрі кінәлі» деген ұлы Абай [7, 10 б.]. Олай ... ... ... әсер ... факторлар:
1. Әлеуметтік – экнонмикалық жағдай (жұмыссыздық)
2. Қоғамдағы орта;
3. Отбасындағы психологиялық ахуал [4, 18 б.].
Мінезді тәрбиелейтін үлкендердің өз ... ... және ... ... үлгі болуға тиіс. Мектептегі мұғалімдер оқушыларға
қойылатын талаптарға біркелкі қарамайды. Сол сияқты жанұяда да үлкендер ... ... ... ... ... ... Мәселен, талаптардың
сипаты, олардың кезектесуі және мөлшері әке мен шешедеғ әке мен ... ... ... ... ... келеді. Сол себепті де ... ... ... ... ... әртүрлі талаптарына
ыңғайлана салады. Осыдан келіп баланың үйде сыпайы, мектепте ... ... ... ... ... ... мен ... өзара тығыз байланыста болса, балалардың мінезіне
бірдей талап қойылып отырса, мінез ... ... ... ... ... ... мен дағдыларын тәрбиелеу жөніндегі ... ... ... ... ... басталады. Бастауыш сыныптарда
мұқияттылық пен жинақылықтың, ... ... ... ... ... өзін ... үйде, көшеде және қоғамдық орындарда мәдениетті
мінездің қарапайым нормалары балаларға өте жас ... ... ... оның ... ... үшін әлдеқайда күрделі дағдыларға ... ... ... ... ... Оқушылардың бойында бұл саладағы ең
қарапайым ... әдет ... ... ... мінездің әдептілік,
сыпайылылық, еркіндік, қимыл әсемдігі сияқты нәзік те күрделі көріністерін
тәрбиелеуді мейлінше қиынға ... 21 ... ... мен ... кері ... тигізетін сыртқы факторларға
мыналарды жатқызуға болады:
І. Қоғамдағы өтіп жатқан үрдістер:
- қоғамдық құндылықтар иреархиясын өзгертуге ... ... ... ... ... заңдардың және құқық қорғаушы орындардың жетілмегендігі, қылмыстардың
жазаланбауы;
- жұмыссыздық (нақты және жасырын);
- экономикалық тұрмысы төмен ... ... ... ... ... қолданудың жоқтығы;
- өскелең ұрпақтың әлеуметтенуінің дәстүрлі институттарының күйреуі мен
дағдарысқа ұшырауы;
- ұлттық құндылықтарға мән ... ... ... ... ... зорлық-зомбылық және қатігездікті
насихаттау;
- балалардың денелік және психикалық ... ... дер ... ... ... ... көрсетудің және квалификациялық
диспансеризацияның болмауы;
- сапалы тегін қосымша білімге балалардың қолының жетпеуі;
- темекіге, ... ... ... ... ... Жанұяның жағдайы, оның атмосферасы:
- толық емес отбасы;
- отбасының материалдық жағдайы (кедейлік, байлық);
- ата-аналардың төмен әлеуметтік-мәдени деңгейі;
- отбасындағы тәрбие ... ... ... ... қойылмауы, ата-
аналардың қатыгездігі, олардың жазасыздығы және баланың құқысыздығы);
- баланың өзіндік құндылығын жоққа ... ... ... ... ... ... қанағаттаныдырылуы;
- ата-аналардың ішімдікті, нашақорлық заттарды теріс пайдалануы;
- ата-аналардың балалардың психоактивті қолдануына жол беруі.
ІІІ. Мектепішілік өмірдің жеткіліксіз ұйымдастырылуы:
- оқу және ... ... ... ... ... ... мектептің материалдық қамтамасыз етілуінің нашарлығы;
- қоғам ... ... ... ... ... ... және ... оқушылар отбасыларымен жүйелі байланысының
жоқтығы;
- пәндік мұғалімдердің жетіспеушілігі;
- сабақтардың жиі болмай қалуы;
- сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдердің бала және жас ерекшелік психологиясын білмейтіндігінен
көрінетін кәсіптік деңгейінің төмендігі;
- ... ... ... қарым-қатынастардың авторитарлық немесе
бетімен кетушілік стильде болуы;
- оқушылардың білімін ... ... ... ... ... мұғалімдердің оқушы тұлғасын басуы
- жетілмеген жаңа оқу бағдарламаларын енгізу, құндылықтар бағдарларының
өзгеруі және ... ... ... және ... ... ... туындауы;
- мектепке келген оқушылардың дамуының және оқу түрткілерінің төмендігі.
Аталып өткен тәуекел факторлары сыртқы, объективтік сипат ... ... ... да, ... ... ... ішкі тәуекел факторлары
да әсер етеді. Оларға: өзің ... ... ... бағысының
төмендігі, өзіне-өзі және ... ... ... мен ... ... жатады.
Балалардың тұлғасындағы және мінез-құлқындағы ауытқушылықтардың алдын
алу, оларды психологиялық иммунизациялауды қажет етеді, ... ... адам ... ... үшін ... ... ... таңдау жасай алу біліктерін үйрету. Бұл ... үшін ... ... ... ... ... және ... жағдайларды құруға бағытталған мектеп саясатын
шығару қажет. Оған мынандай бағыттарды енгізуге болады:
1. ... ... ... ... мен ... ... оларға
әсер етуші факторларды анықтау, сонымен қоса оқушылардың және ... ... ... ... ... ... зерттеудің нәтижелерін талдау және
соның негізінде анықталған ерекшелікті ... ... ... ... ... ауытқушалықтардың алдын алу және ... ... ... ... және ... ... ауытқушылықтардың алдын
алу мен түзету әдістерін, балаларда эффективті ... ... ... қалыптастыруға, жауапты шешім қабылдауға, қақтығыстарды шеше
алуға, ... жеңе білу және ... ... «Мен – концепцияны»
дамытуға, ... өмір ... ... психотехникалық тәсілдерді
педагогикалық кадарларды дайындау;
4. Мектепте сыртқы тәуекел факторларынан азат, ... ... ... ... ... шешілетін оқушылардың
ата-анасымен тиімді өзара қарым-қатынасты дамыту, қосымша білім беруді ... ... ... ... мен мінездегі ауытқушылықтардың алдын алу жұмыстары
тек мыналардың негізігде жүзеге аса ғана тіиімді болады:
1. Оқу іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынас
жүйелері (құрбыларымен, мұғаліммен, ата-аналарымен);
3. Психологиялық ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғалумен байланысты. Оған
мыналар ... ... ... құқықтары мен міндеттерін білуі;
2. оларды мұғалімдер мен оқу және тәрбие үдерістегі басқа субъктілердің
бұлжытпай орындауы;
3. оқушылардың ... да бір ... ... ... ... ... психологиялық және әлеуметтік теңдік.
4. оқушылардың жеке дара ерекшелікті мен өзін-өзі анықтау құқығын ... 11 ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ... ... Мінез акцентуациясын диагностикалау
Балалар бастауыш мектепте мінез-құлықтың негізгі ... ... ... ... ... ... оларды саналы түрде орындауға әдеттенуге
тиіс. Әдептілік пен мінез-құлықтың нақты ... өте көп, ... ... ... ... қиын. Өмірде балалар бірінші рет кездесіп
отырған жағдайлар жиі ... ... ... ... ... бірге, ереже рухына сай әрекет етуге, яғни жаңа жағдай ... ... ... ... ... әрекеттің дұрыс жолын таба білуге
баулу керек. Бұл күрделі міндет, оны табысты орындау үшін ... ... ... ... ... ... олардың мінез-құлық ережелерін
өмірде жиі кездесуі мүмкін. Мысалы, әртүрлі жағдайлар кезінде: мектепте,
көшеде, қоғамның орындарда. ... ... ... ... міндетті түрде
қайталанып отырады. Мұның өзі ... бір ... ... ... үйренуі үшін қажет. Төменгі сынып оқушысы үшін біл білетінің
бірнеше жағдайда пайдалану оңай емес ... есте ... ... ... ... мұғаліммен ғана емес, үлкендердің бәрімен амандасу керек
екенін біледі. Тіпті, бірінші ... ... өзі – ақ бұл ... ... ... ... ол ... мұғалімдермен, ата-аналармен күнделікті
амандасып жүреді. Ал сол баланың ... тыс ... ... бұл ... ... Ол көшеде, дүкенде, кинода таныс адамды кездестіргенде
олармен ... ... ... ... ... біле ... ... көп ретте адамгершілік нормаларымен тығыз
байланысты. Мәселен, сыпайгершілік, ілтипаттылықтың, дәлдіктің ... ... ... қоғамымыздың адамгершілік, ұжымшылдық, достық,
жолдастық, өзінің мінезі мен қылықтары үшін жауапкершілік сияқты морлаьдық
принципі жатыр. Оқушы біртіндеп ... ... ... көзқарас
тұрғысынан орындау қажет екендігін түсініп, ... ... Әдет ... ... тұрақты мінезе ие болуға, жеке бастың белгілі бір
қасиеттерін қалыптастыруға ... ... өз ... ... ... ұжымның қалыптасып келе ... ... ... ... жүзеге асатын болады. Мінезін тәрбиелеу
жөніндегі ... ... ... бір ... ... құру керек.
Балалар әр сыныпта-ақ мінез-құлық мәдениетінің ... ... ... ... ... әдептілік, дәлдік, міндеттілік, сөйлеу
мәдениеті тағы басқалары) үйренеді. Олардың келесі ... ... ... ... ... оқушылар біртіндеп бұрынғыдан да күрделі
және нәзік ережелермен танысады. ... ... ... ... бөлімі
бойынша бір-бірден, ал жыл ... ... ... ... Күні ... ... ... жүргізілетін арнайы жұмыспен, ұйымдастырылған
сабақтармен іс бітпейді, ... ... ... ... ... жұмыс атқарып отырады.
Мұғалім оқушылармен белгілі бір уақытта өткізіп жүрген ... тыс ... ... бұзушылықтарды да назардан тыс
қалдырмайды. Оқушылардың кей ережелерді кейін өтетін ... ... ... ... мұндайда мұғалім көмекке келіп, оқушының мұндай
жағдайда не істеу керек екенін түсіндіріп отырады.
Мінезді тәрбиелеу ісіне ... ... ... ... ... ... ... Сыныптағы бұл жұмысты бір ғана ... ... ал үйде ... ... ... ... жұмыстарын жүргізу
керек.
Бастауыш мектеп кезеңі баланың жеке басының ары қарай қалыптасуы үшін
аса маңызды рөл атқарады. Оның өмірде ... ... ... ... ... ... ... пайда болады, дамудың әлеуметтік
жағдайы түп-тамырмен өзгереді, бала үшін жетекші орын алатын оқу ... ... жеке ... ... дұрыс дамып кетуі
үшін педагогтік ... ... ... ... ... және осы ... ... мектеп пен отбасы арасындағы
тығыз ... ... ... қажет.
Мысалы, бұл тұрғыда Әл-Фарабидің айтқан пікірі бар. Баланың жасы өскен
сайын, оның ақылы да, яғни тәнімен бірге жаны да өсіп ... ... ... ... ... туындайды. Мәселен, балада ең ... ... ... ... Бұл оның өмірінде рөл атқарады. Ана құрсағында – ақ тән
түйсігі, біртіндеп дәм, иіс ... ... ... ... түсін, пішінін
түйсіне алу қабілеті қалыптасады. Жан қуаттары өмір барысында оқу – ... ... Бұл үшін ... өз ... ... ... ерекше маңызды. Адамның адамгершілік, имандылық қасиеттері де
оның өмірден алатын тәжірибесінен, үлкендердің жақсы өнегесінен туындайды.
Адам дүниеге ... не ... ... не ақ ниетті болып келмейді, мұның
бәрі де жүре пайда болады [19, 25 б.].
Бастауыш ... ... ... жеке басына тән қасиеттерді тек
«мен» деген ... ... ғана ... ... ... ... қалайша
бағынады, мінезі, ерік – жігері қандай, ашуланғыш, не ... келе ... ... ... және ... ... қандай – осы
жөніненде алып қарауға болады. Бала ... ... ... ... ... өсуі қажет. Сонда балада жағымды «мен» бейнесі
қалыптасады, өзіне деген ... ... ... ... ... «мен»
бейнесі кез-келген баланың жақсы жағдайға, нәтижеге ... ... ... ... тәртібіне бірыңғай талаптар қою мінезін тәрбиелеу
жұмысының басты шарты ... ... бір ... ... жерде, бұл коллектив
бірыңғай жұмыс жоспарына, ... ... ... ... бірыңғай дәл
талапқа ие болмаған жерде ешқандай да тәрбие процесі болмақ емес» - ... ... ... [9, 15 б.]. ... ... бастауыш
сынып мұғалімдерінің ... ... ... ... мазмұны мен әдістерін, бұл жұмысты барлық бастауыш сыныптарда
жүргізудің міндеттілігін анықтап алу ... ... ... ... ... ... бір жүйе ... жүргізілсе ғана тиімді болады. Бұл
жүйелілік балалардың бойында жағымды ... ... ... ... ... жинақтауды, адамгершілік мағлұматтарды сіңіруді
қамтамасыз етеді. Бүгінгі таңда бастауыш мектептің негізгі міндеті баланың
бастапқы тұлғалық ... ... ету, оның ... ... ... ... отыр [20, 14 б.].
Өсіп дамып келе жатқан бала бойында алуан ... ... ... бір көп ... ... ... ... жақтарымен қатар елеусіз
мінез көріністері де бала бойында ... ... ... ... шынайы адалдық, жақсы – жаманды айыра ... ... ... ұмтылушылық жатса, ал нашар мінез көріністеріне тұрақсыздық, өтірік
айтушылық, өзімшілдік, тағы сол сияқты қасиеттер ... Бала ... ... ... сын көзбен қарап, мінездегі кемшіліктерді
сезіну, әділетті, әділетсіздікті аңғару, ойлаған мақсатын орындап шығу үшін
шыдамы мен іскерлігі ... Егер бала ... ... ... ... ... балада қайырымды, байсалды, бір сөзді, батыл
мінез қалыптасады. Бала өскен сайын көп есейіп, білуге ұмтылады. Өз ... ... ... ... ... мінез қалыптасады. Баланың
дамып, нықталып келе жатқан мінезін дұрыс жолға сала білудің ... ... ... тәрбиелеудің сан қырлы жолдары бар. ... ... ... ... ... негізгі екі арнадан
тұратынын көреміз. Біріншісі – бала көзін жеткізу, екіншісі – ... ... ... Осы екі ... ... бір-бірінен ажыратпай
байланыстыра жүргізсе, бала мінезі саналылық жолға бағытталады.
Мінез тұлғаның басқа да ахуалының, оның даму ... ... ... деп қарастыра отырып, біз ... ... ... индивид психикасында жүріп жатқан әртүрлі үрдістерден хабар
беруі мүмкін екенін естен ... ... да, ... ... да бір ... ... ауытқушылық
деп жіктемес бұрын, психолог оның ... ... ... ... тұлғалық ерекшеліктерді, мінезді, оқушының жасын
және т.б. ... ... Тек ... кейін ғана қандай да бір пікір айтуға
немесе ықпал ету іс-шараларын тағайындауға болады.
Кейде оқушы өзінің мінезі туралы ... ... ... ... ... айдар тағылып, оның қоршаған адамдармен өзара қарым-қатынас
сипаты және ол туралы ... ... айту ... қалыптасады. Күрделі
зардаптарға алып келетін дөрекі педагогикалық ... ... ... жағымпаздылығын немесе ыңғайлылығын (қызметтілік,
сыншыл емес, назарының мұғалімде болуы, күткен түрде әрекет ету және ... ... деп ... оны ... ал оқушы болса сынып
алдында еліктеудің үлгісі ретінде тартылады.
Балалар мен ... ... ... ... ... адамгершілік және әлеуметтік дамуы жағынан дара ерекшеліктер мен
тұлғалық ... ... ... мен өмір ... және ... ... әртүрлі болуы мүмкін. Оларды мынандай топтарға топтауға
болады: итермелеуші ... ... ... ... ... реакцияларға және жағымсыз өмір ... ... ... ... да бір тип ... дамитын мінезіндегі
ауытқушылықтың тұрақты нысандары.
Мінездің реакция бір рет немесе жүйелі ... әсер ... ... ... және ... ... ... жағдайда нақ осы
немесе басқа ахуалға алып келетін ... ... ... ... ... бірден шарт кетеді. Бұған мысал ретінде тойтарыс беруді,
қарсы шығады, кетіп қалуда, агрессияны ... ... Бұл ... ... өте көп ... ... Олар ... қандай да бір
психологиялық ахуалға жауап ретінде туындайды да, оның жойылуымен қоса бұл
да жоғалады. ... егер ... жиі ... ... ... ... ... онда реакциялар беки түседі де, осындай немесе ... ... ... алып ... ... ... ... мінездің типологиясы болады. Мінез-құлықтың типологиясы
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... және еңбек, оқу әрекеттерінде, өмірдегі нақты жағдайларда, адамдармен
қарым-қатынасқа түсу ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері» деген ұғымдармен қоса ... ... ұғым ... жүреді. «Акцентуация» ұғымын ең ... ... ... психиатры және психологы Карл Кеонгард енгізген.
К. Леонгард жеке тұлғаның акцентуация типтерінің классификациясын ... Ал ... ... ... ... ... ... болған. Бірақ, екі ғалымның ұсынған анықтамаларында акцентуация
мәні сақталған [11, 17 б.].
Психология және психиатрия аумағында мінез-құлықты қызықты және ... ... ... ... ... Белгілі клиницистер К.Юнг,
Э.Кречмер, П.Б.Ганнушкин, К.Леонгард, А.Е.Личко адамдармен көп ... ... ... тәртібіне, мінез-құлықтарына, тағдырларына
және қиыншылық жағдайларда оған көмек көрсету үшін тәжірибелер жасады ... б.]. Юнг ... ... екі ... ... ... ... тұлғаның өзін қоршаған ортаға деген көзқарасы, қызығушылығы. Мінездің
бұл түріне импульстік, интенциативтік, мінездің ... ... ... мінезділік тән келеді. Интроверттілік – бұл жеке тұлғаның өзінің ішкі
жан ... ... ... ... өзіне-өзі баға беруге
құштарлығы, ортаға үйренуінің қиын болуы сияқты құбылыстары. Кречмер де
мінездің 2 ... ... және ... түрі ... ... ... болса
мінездің 7 түрі, Леонгард – 10 түрі, Личко – 11 түрлері болады ... ... бір түзу ... және оның ... 3 ... белгілеңіз
біріншісі- «жақсы» мінезділер, екіншісі – «акцентуациялық» (өте күшті)
мінезділер, үшіншісі – мінездің өте ... ... ... ... ... дұрыс мінезге жатады, ал үшінші зона – ол ... ... ... ауытқыған немесе психопаттік деп атауға болады, егер де ... ... көп ... ... ... ... белгісі, егер
психопаттар (немесе ауытқыған мінезділер) үйде де, жұмыста да, ... да, ... ... ... ... ... да ... болады.
Ал егер адамдар үйде басқа мінезді, басқа жерлерде басқа мінез көрсетсе,
олар психопатқа ... [11, 22 б.]. Енді ... ... ... ... ... ... Яғни мұндай адамдардың өздері, немесе оны
қоршаған басқа адамдармен, кейбір жағдайларда ... де ... ... жиі ұшырайды. Енді мінедің кейбір ... ... ... термині – авторитарлық мінез-құлық дегені ол адамның кейде ... ... ... ... жасағысы келсе, кейде өзі ... ... ... ... ... – ол адамның тез ... тез ... ... ... ... ... ол ... біржұмыстарды тындырып, еңбек жолында өсуі, алдыға қарай ұмтылуы,
өмірге деген құштарлығының артуы, біреулерге ... ... ... ... – яғни адам ылғи да ... ... ... яғни
қоршаған ортаға жатсынбай араласып, бөтен адамдармен қарым-қатынасты тез
орната алады. Мұндай адамдарға ... ... ... өмір ... ... ... Дистимдік мінез – адамның көңіл-күйі жоқ, ... ... ... ... оқиғалармен, әлсіздікпен өмір сүруі.
Истероидтік мінез – адам өзін ... ... көп ... ... ... ... ... мінез – бөтен адамдардың пікірінен, айтқан
сөздерінен аса алмау, ... ... ... ... айта ... мінез – жағдайға байланысты тез арада өзгере салуы. ...... ... ... ... ... ... деген
қызығушылық, өмірдің мәнін келтіру. Тұрақсыз мінез – бөтен адамның ... ... ... ... еру арқылы жақсы жағдайларды бұзып алу. Паранойялық
мінез – көп күдікке берілу, ... ... ... ... ... ойын,
пікірін тыңдамау, жиі-жиі ашуға бой беру. Психо-астеникалық ... ... ... жиі-жиі күдіктену, сенімсіздік, жиі – ... ... ... ... бой беру. Сенситивтік мінез –
қорқақтың, өзін-өзі кемсіту. ... ... Э. ... ... ... ... лайық, себебі олардың қайғылары да, өмір ... да ... ... ... ...... шапщаңдық кезеңінің тез
арада төменгі дәрежеге дейін ... яғни ... ... ... ... ... – яғни ... белгілері тұйықтық, қарым-
қатынастың төменгі. Біреудің қайғысы ... ... оның ... ... ... ... ішкі жан дүниелері біреу үшін үнемі жабық, оның
жан дүниелері өзінің қиялы мен қызығушылығына толы ... ... ... ... тапсыруға болмайды, себебі олар жаңа ортада ортақ тіл табысып,
істі жақсы орындай алмайды. Олар тез ашуланшақ болып келеді. ... ... ... ... ... жуық [23,
25 б.]
Дипломдық жұмысымыздың алдыңғы ... ... ... құрылымын,
мінездің қалыптастыру заңдылықтарын, мінез мәселесімен айналысқан шетел
және ... ... ... мен ... ... ... сынып оқушыларының мінезіндегі әлеуметтік ауытқушылықтарын,
себептері мен факторларын қарастырдық.
Біз ... ... ... ... ... ... мінез-
құлқын психологиялық тұрғыдан анықтау мақсатында Талдықорған қаласындағы
№18 Бақтыбай Жолбарысұлы атындағы орта мектеп-лицейінің 4 «а» ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп, онда мақсат
етіп қойылған мәселенің жайлары іздестірілді. ... ... ... ... ... біз ... ... сыныптардағы
оқушылардың сабақтарына қатысып, олардың бір-бірімен, мұғалімдермен қарым-
қатынастарын ... ... ... ... Олар үнемі мұғалімнің айтқан
сөзін, берген ... ... ... Алайда, сыныпта тапсырмаларды
орындамайтын оқушылар да байқалды. 4 «а» сыныбының кейбір балалары ... ... да, ... орыс ... ... ... ... сәйкес 4 «а» сынып оқушыларымен ... ... ... ... ... өзі ... ... қарым-қатынастары жайында ойларын анықтайтын «Автопортрет»
әдістемесін жүргіздік. Берілген бұл тест жеке ... өзі ... ... және ішкі ... ... ... ортаға қарым-қатынасын
анықтайтын тест.
Нұсқасы. Балаға қарындаш және ақ бет ... Оған ... ... ... Салынған суретті келесі комментарии бойынша анализдеңіз:
Эстетикалық бейне. Баланың сурет салу қабілетінің бар болуы. Бұл ... ... ... ... ... алатын тест. Бұндай суреттерде
сызықтардың жеңілдігі ... ... ... ... Егер ... ... ... салса, онда мұндай
бейне тұлғаның интеллектілік бағыттылығын бар екенін көрсетеді.
Реалистикалық бейне. Мұндай ... ... ... ... көп. ... адам ... ... адам. Бұл ойшыл аналитик.
Метафорикалық бейне. Бала өзін әдебиет кейіпкері ретінде немесе ... ... ... ... ... ... бейім тұлғалар орындайды.
Бұл адамның ... ... ... ... қабілеттері бар,
қалжыңбас болып келеді.
4 «а» сыныбында 10 оқушы бұл ... ... Біз ... өздерінің
сырт көзбен қарағандағы портретін салғызып, белгілі бір анықтамаларды
қолдана отырып, балалардың суретін ... Бұл ... ... ... Н.Темірғалиев сияқты оқушылардың бойында сурет салу қабілетінің
бар ... ... ... қатар, олардың суреттері жинақы, артық
заттары жоқ болғаны ... ... ... эстетикалық суреттерге
жатады. Мұндай адамдар тік мінезге ие және ... ... өз ... ... ... ... ... салған.
Беттерін қырымен немесе схема түрінде салатын болса, ... ... ... бағыттылығын көрсетеді. Бұл сурет схематикалық ... ... ... З.Бұғыбай сияқты
оқушылардың суреті ... ... ... ... суреті мұқиятты
егжей-тегжейлікпен қаныққан. Бұл, яғни, ұсақ-түйекке бейім, педантикалық
адамды білдіреді. ... ... ... ... ... ... салғанда, өзін жақын және үлкен қылдырып
салған, суретінің белгілі бір жеріне, яғни ... «Joni» деп ... атын ... Бұл адамдарда өзімшілдіктің белгісі болады және өзін
әрқашан лидер санайды.
Б.Мақұлбекова, М.Райдолдина өздерін ... ... ... ... ... боямаған. Мұндай адамдар өз-өзіне сенімсіз екенін көрсетеді.
Сонымен қатар, оқушылармен «Портрет құра» атты әдістеме жүргіздік. Бұл
әдістеме жеке тұлғаның ең ... ... ... ... ... ... қиялында белгілі бір бейне – ... ... ... ... Өз ... неге ... анықтайды. Бұл тест 9
жас және одан үлкен балаларға жүргізіледі.
Бұл тестте ... ... ... ... ... Оның ... ... белгілі бір сезім көрсетілген.
Балаға осы элементтерден «ең жақсы» және «ең жаман» адамды ... Одан ... ... ... эмоциялық сезім портреті
құрылды. Баладан ... ... ... ... ... ... бала ... тұлғалық мінездеме элементтерін
сәйкестірдік. «Жақсы » ... ... ... ... ... меңгергісі
келген қасиеттерді көрсетеді. «Жаман» соған ... бала ... ... ... ... ... ... беруі, берілген эмоционалды
көріністер бойынша еріндердің бейнесінің нөмірленуі.
1- таң қалу 4- ... ... ... 5- ... ... 6- ... ... ... көрініс беруі, берілген эмоционалды көріністер
бойынша көздердің бейнесінің нөмірленуі.
1- таң қалу 4- ... ... ... 5- ашуланшақтық
3- қуаныш 6- ... ... ...... ... ... нөмірленуі.
1- өз-өзіне сенімді;
2- көңілінің қалуы, өзінің теріс қатынасын жасыру ниеті;
3- адамдардың қорғану ... ... ... ... ... ... ... агрессиялылық, дайын болу, шабуылдау;
6- адам ренжулі және өз-өзін қолға алуға тырысуда;
7- ашықтық.
Бұл тестті жүргізіп, балалардың ... ... ... ... А.Сейітханова, А.Жұмаділбаеваның ойынша пазитивті эталон – қыз
балалар деп түсінсе, ал негативті эталонға ұл балаларды салған.
Д.Қалымбекова, А.Жұмағазиналар үшін ... ... – ол ... ... болып саналады, ал негативтіге керісінше, табиғатты
ластайтын, құртатын адамдар суретін салған. Яғни, бұл оқушы ... ... ... ... ... ... ... Сол сияқты олардың
ойынша «жақсы» адам әрқашан қуанышты ... жүру ... ... ал ... бойында қатыгездік пен мұң болады деп суреттерін сипаттап берді.
Б.Мақұлбекова, Т.Мырзалы, Ж.Сағынтай «жаман» адам ... ... ... адам ... ... және ... адамның бойында
қулық қасиеті басым деп түсіндірді. Ал ... адам жүзі ... ... мол болу керек деп сипаттады.
А.Жұмаділбаева салған суретін сипаттағанда, оның ... адам ... ерте ... күн ... ... дейді, ал «жаман» адам ретінде ол ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан Айдананың ойынша
жақсы қасиет – жауапкершілік деп түсінсе, ... ...... ... ... ... адам ретінде – білімді, ұқыпты ... ... ... ... – ұсқынсыз, шашы өскен, киімі жыртылған,
салақ адамның суретін салған. Бұл жаман қасиетті ... ... ... ... ...... ... басты құралы
Өзін-өзі тәрбиелеу – адамның өз ... ... ... ... ... ... ... түсіну, жалпы түрде,
екі негізгі жәйтті бейнелейді: біріншіден, адамның өз жеке басы ... ... ... ... ... ... бұл тұлғаның саналы да
мақсатқа бағытталған өзін өзгертуі. Ал ... ... ... әсіресе,
өзін өзгертудегі іс-әрекет үшін жеткілікті дәрежеде дамыған ерік ... өзін ... ... іске ... қажетті негізгі болып
табылады.
Л.В.Рувинский бойынша, өзін-өзі тәрбиелеудің ... ... ... сендіру, өзіне-өзі бағыну, өзіндік бұйрық, өзін-өзі
еске салу [6, 17 б.]. ... ... ... ... ... ... ... құралдарымен іске асады.
Өзін-өзі жігерлендіру – сеніммен ... үшін ... ... ... Өзіңізді - өзің жігерлендіру кезінде мына тәсілдер пайдаланылады:
- өзін-өзі жұбату;
- істің табысты болатындығына сенімін ... – шама ... ... ... өзіне деген сеніміне иландыру – қолымнан келеді;
- сүйікті қаһарманнына ұқсау – оған ... ... ... ... ... жігерлендіру өзін-өзі сынау формасын да қамтуы ... ... ... ... ... өз ... ... типтегі: неге қабақ шытып отырсың? Бос белбеу болу ... қой ... ... басқалардың, әсіресе достарың алдында өзіңді - өзін сынау
Өзіңді-өзің сендіру - ... бір ... ... ұйғарымдар мен
дәлелдерді іріктеу жолымен сендіру. Өзіңді-өзің сендіру арқылы психикалық
күйіңді, қылығыңды, өзіңді және өз ... ... ... әрі ... ... және ықпал ету жолымен де реттеуге ... Бұл ... ... ... ... ... және ... сезіміне
байланысты. Оның мәнісі өзіңмен өзің пікір ... - өзін ... ... ... тиіс ... пайдасы үшін дәлелдер мен қарсы дәлелдерді ... ... Сол ... ... ... ... ... мен жан-жақты
негізделген дәлел өзін-өзі сендіру ... ... және өзән ... дамытудың, псхикалық күйді, сондай-ақ мінезге ықпал ете
өзгертудің ... ... ... ... ... - ... бұйрық беру - өзін-өзі ұстауды және тіпті
төтенше жағдайда да өзін басқару іскерлігін қалыптастыратын ... ... ... пайдаланғанда, яғни өзіне-өзі бұйыруды орындау ... жаңа ... мен ... тапқанда өзіне-өзі бұйырудың тиімділігі
тіпті арта түседі. Өзін-өзі сендіру арқылы белгілі бір ... ... ... ... - өзі ... арқылы: «Қажет!», «Істеу керек!», «Алға!»,
«Жетеді!» т.с.с. Өзіне-өзі бұйыру мен өзін-өзі сендіру өзара байланысты.
Күнделікті тіршілікте ... ... ... ... жағдайдағы
қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Өзіне-өзі бұйыру бойынша төсектен тұруға,
күн режимін ... ... ... ... істі аяғына дейін
жеткізуге өзінің жеке сапасын кемелдендіруге, сол ... ... аз ... ... ... керекті түрін орындауға т.б. көптеген
мәселелерді шешуге болады. ... ... – жеке ... ... жою мақсатында жасайтын саналы, ... ... ... ... ... ... ... дамытатын
жағымды қасиеттерін қалыптастыру үрдісі. Өзін-өзі тәрбиелеу күрделі құбылыс
ретінде ... ... ... ... және педагогтарды
қызықтырған және қызықтырады. Өзін - өзі тәрбиелеу, ... ... ... ... ... ... ... Тәрбие сияқты өзін-өзі
тәрбиелеу – жеке ... ...... қасиеттерінің
қалыптасуының мақсаттылығы, еріктігі, сапалы үрдісі. Сондықтан өзін-өзі
тәрбиелеуді жеке адамның қоғамдық талаптағы және жеке даму ... ... ... ... ... саналы, өзімен
жасалатын жоспарланған жұмыс ретінде саипттауға болады [6, 18 б.]
Өзін-өзі тәрбиелеу – ... ... Көп ... ... дамуы мен өзін-өзі тәрбиелеудің мақсаты мен ... ... ... сәйкес және жеке басының негізгі негізгі өмірлік
бағытымен байланыста болады. Сондай-ақ өзін-өзі ... ... ... ... адамның дамуының және іс-әрекетінің әртүрлі
сфераларын қамтуы мүмкін. Ол өнегелік ... ... ... эмоционалдық-
еріктік немесе интеллектуалды және эстетикалық өзін ... ... ... мүмкін. Адам өзінде, өзінің жоспарларында, негізгі ... ... өмір ... ... ... мақсатына байланысты белгілі
қасиеттерді тәрбиелейді. Көптеген психологтар өзін-өзі ... ... ... ... етіп жан-жақты дамуды көздеген. ... ... ... дамудың нәтижесі деп қарастырған. Басында
жеке адамның дамуы сыртқы талаптар ықпалымен жүреді, сосын өзіне талап ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеу оңаша үрдіс емес, ұжымның бірлескен іс-әрекеті.
Адам, И.П.Павлов айтуынша өзін-өзі реттеуі бойынша ең ... ... ... ... [25, 10 б.]. ... жүйе ... ... өзін реттеуші,
өзін қолдаушы, қалпына келтіруші және толық жетілдірілген фактор. Өзін-өзі
реттеу – ол ... тірі ... тән ... Ол ... әрекетінің қажетті
үрдісі, өзін-өзі реттеу ағазаның өмірін және жеке дамуын қамтамасыз ететін,
сыртқы жағдайларға бейімдейтін үрдіс. ... ... ... ағза ... орта ... зат ... орын ... тәрбиелеу - өз бойындағы ұнамсыз, жағымсыз мінез-құлықты,
кемшілікті жеңуге, ұнамды, жақсы ... ... ... ... де ... ... Өзін-өзі тәрбиелеу мектеп жасынан
бастап жүретін динамикалық үрдіс. Мектеп – бала мінезінің ... ... ... ... ... ... ... Мектептік өмір балалардың
мінезінің қалыптасуында шешуші рөл атқарады. ... ... ... ...... ... ... өсмуін, мінез-құлқының
әлеуметтік мәнге ие бояу жағын кездестіру. Бұл үшін ... жас ... ... ... иманшарт принциптерін басшылыққа алып,
тәрбие жұмысының жоспарын сонда көтерілген ... ... ... ... ... ... да тамаша программасы. ... ... ... бала ... ... оны ... әдетіне айналдыру мұғалімдер мен ата-аналар үшін абыройлы іс.
«Мінез тәрбиесі ........ жан ... ... азық ... сол жан ... ... ... ... деген сөз»[25, 31 б.].
Адамның мінез бітістерінің түрлері қаншама көп ... ... ... мен ... де сан алуан.
Мінез бітістерін тәрбиелеу әдістері бірнеше топқа бөлінеді. Осындай
әдістердің біріне ... ... әсер ету, яғни ... ... ... Осы әдіс арқылы ... ... ... ... ... бұларды қалайша тәрбиелеу қажеттігі түсіндіріледі. Оқушылардың
санасына сөзбен ұғындыру арқылы оқушылардың дүниетанымы мен ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... шығармаларын, радио, кино, телевизор тағы басқаларды ретімен
пайдаланып отыру – мінез тәрбиесі үшін таптырмайтын құралдар. Бала мінезін
тәрбиелеуде ... ... ұлы ... ... ... орны да
ерекше. Сондықтан Қ. ... ... ... ұсына аламыз. Осы
әдістердің ішінен бастылары мына төмендегілер[26, 18 б.]:
1) Халқымыздың әр заманда ... ... ... перзенттерінің (Әл-
Фараби, Асан-қайғы, Қабанбай, ... ... Төле би, ... би,
амангельді) үлгі - өнегерелірне тәрбиелеу – осындай әдістердің ... ... өмір ... моральдық тұлғасы жоғары идеялықтың, батылдық пен
еріктіктің, табандылық пен ұстамдылықтың, ... ... ... ... жоқ ... ... мектеп оқушыларына ерік-
жігері аса күшті, ... ... адам ... ... ... ... ... келтіру, мазмұны үлгі-өнеге ретінде ұсынуға болады.
Жасы ... ... ... зоология, генетика, философия ... 500 ... ... ... (12 000 бет) ... ... Оның өмірі,
уақытқа деген құнттылық, барынша ұйымшылдық өз күші мен ... ... ... жоқ мысалы. Ол әр ісін сан алуан ... ... ... оны ... ... тырысқан.
2) Балалар ұжымы («Атамекен» т.б.), оқушы мінез бітістерін дамытатын
және оны ... ... ... ... ... ... жұмыс стилі бар
балалар ұжымы өзінің әрбір мүшесіне түрлі талаптар ... ... ... ... ... Келе – келе ұжымның жеке адамға қоятын талапты ... ... ... ... де айналатын болады. Ұжым адамның
алдына мақсат қоя білуді, сондай – ақ, ол мақсатты қалай орындау ... ... Ұжым ... жол ... қана ... оны ... қылықтан да
сақтандырады, түрлі қиыншылықтарды жеңуге жәрдемдеседі. ... өмір ... бір ... адамның іс-әрекетін жеңілдетіп, оны әрге бастырса,
екінші жағынан, оның өз күшіне сене білу ... де ... адам еш ... да ... ... мен кедергілерді жеңе
алмайды. Сондықтан ол өз мақсатына ... ... ... ... ... ... Оқушылардың мінез бітістерін тәрбиелеуде еңбектің алатын орны
ерекше. Еңбек үстінде адам өзіне қажетті материалдық ... ... ... ... ... де дамытып отырады. Еңбек арқылы
адамның өзіне - өзі қызмет етуіне практикалық және ... ... ... ... істегі дербестігі, ынтасы, тапқырлығы, инициативасы
қалыптасады. Адам ... ... ... ... ... ... пасық
істерге барады. Еңбек әрекетінің болмауы жалқаулыққа әкеліп соғады, ондай
адамның өмір сүруі мақсатсыз болады да, бұдан надандық, ... ... ... ... ... ... ... шығады. Тек, қажырлы
шығармашылық еңбек қана адамды осы ... ... ... ... ... ... таза болуына жағдай жасайды. Адам тек
еңбек ету арқылы ғана өзінің алдындағы ... ... ... ... ... жете ... ... мол болады.
4) Оқушыларға талап қоя білу, оның ... ... ... ... ... оның ... ... баланың мінезін тәрбиелеудегі
басты әдістердің бірі. Өйткені адамға тиісті талап қойылмаса, тапсырылған
іс ... ... ... ... тіпті, кішкентай кезінен
бастап түрлі талаптар қойып, міндеттер ... ... оны ... ... ... ... ... Талап қою, міндет жүйктеу бала
оқуға түскеннен кейін ерекше байқалатын болады. ... жеті ... ... ... ... ... оның талап-тілектерін
орындау оқушы үшін заң. Міндет алу, басқа адамның талабын мүлтіксіз орындап
шығу – үлкен ... іс. Осы ... ... баланың психикасы да күрт
өзгере бастайды. Өйткені, мектепке дейінгі тәрбиеде шын мәнісіндегі талап
қоюшылық-міндет алушылық болмайды. ... ... ... ... ... ... қарай әр жағдайда түрліше пайдаланып ... ... ... қарапайым түрі балаға өз міндеті туралы ... ... ... ... түрі ... ... бұйыру. Адамға талап қою, оны бір нәрседен
сақтандыру тыйым салу түрінде де болып ... ... ... қоя ... ... мәні ұстаздың байыптылығына да байланысты. Талап ...... ... ... ... ... қоя ... қойса да оны
орындауды аяғына дейін қадағаламайтын, тіпті оған ... ... ... ... де кездеседі. Дұрыс талап қоя алмайтын мұғалімнің сынып
ұжымын ынтымақтыққа, бір ... ... алуы да ... ... дұрыс
талап қоя білумен қатар, оның іс-әрекетін қадағалап отыру да ... ... ... ... күшейтеді, әрекетінің қоғамдық маңызын аңғара
білуге, сөз істің арасындағы ... ... ... ... береді.
Оқушыларға талап қоюмен олардың іс-әрекетіне бақылау жүргізуде мұғалім мына
төмендегілерді ескеріп отырады. ... әр ... ... ... ғана ... ... қажет. Балаға ауыр талап қою, сондай – ақ
оның шамасы келетін – ... ... ... да ... ... Сондықтан талап дәл, анық, нықтылы болып, одан ... ... ... ... Екіншіден, талап ықшам сөздермен қойылып, оның орындалу
жолын бала жақсы ... ғана ... ... ... Үшіншіден, талап
баланың ожданын сыйлау жағдайында қойылғаны жөн. Ең негізгісі ... ... ... есеп ... ... ... керек. Осы
айтылғандарды рітне қарай жүзеге асырып отыру, ... мен ... ... етеді. Мінезді тәрбиелеуде адамның қол жеткен табыстарын
уақытында көре біліп, оны ... ... ... зор. ... ең қарапайым
түрі – мұмұқалдау. Егер адамның ісі маұқалданып отырса, ол әрекет етуге
онан ... ... ... Мәселен, «бәрекелді», «дұрыс», «жақсы»,
«тамаша» т.б. осы секілді сөздер адамның жігеріне жігер қосып, ... ... ... ... оның теріс істері мен қылықтарын
кезінде көре біліп, ретіне қарай оған түрлі жаза қолданып отырған да ... ... ...... ... ... баланы қайтадан жақсы
қасиеттерге тәрбиелеу. Бұл әдістің маңызы да осында. Жазалауды да ... ... ... ... қолдану қажет. Үшінші, төртінші
сынып оқушылары өздерінің тәртіпсіз істерінен ... жапа ... ... жете ... Мұндайда кінәсі үшін әділ жазалау оны
қатты ... ... ... ... ... ... Бала тек
кінәсіна сәйкес жазалағанда ғана жоғарыда ... ...... ... Бала ... жазғырылса, бұл оның мінез тәрбиесіне кері әсер етеді.
Егер ... ... ... берсе, ол әділеттік, шындық деген ұжымға
жөнді мән ... ... ... ... ... ... дене ... мен тұрақты күндік режимнің де тигізетін пайдасы мол. Дене
шынықтыру жаттығулары адамдарды ... пен ... ... пен ... сене ... ... ... суға қарғу, жарысу, секіру, жаяу
және шаңғы ... шығу тағы ... ... ... ... ... ... меңгере алу қабілетін,
бір сөзбен айтқанда, дене күшіне түсетін барлық қиыншылықтарды жеңе білу
шеберлігін қалыптастырады, аса қиын ... да ... ... білуге машықтандырады.
Дене шынықтыру мен спорт ... ... ... ... ғана ... қажетті жақсы мінез бітістерінің қалыптасуына жәрдемін
тигізеді.
Бұл жерде де ... ұлы ... ... ... ... етіп
отыруы тиіс. Көрнекті қайраткерлер Л.Толстой, И.П.Павлов, К.А.Тимирязев,
Қ.Сәтпаев, ... т.б. жас ... ... дене ... күндік режимге ерекше көңіл бөлген [27, 18 б.].
Жоғарыда көрсетілген әдістер арқылы бала мінезін ... т.б. ... ... ісі ... ... ... мектептің, әр сыныптың, әр баланың өзіндік ерекшеліктеріне қарай
бейімдеп пайдалану қажет. Бала ... ... ... ... ... ... ... ететін, бұл жолда күнделікті жалықпай, қажымай
әрекет етпейінше, тиісті нәтиже шықпайтын өте жауапты жұмыс болып ... ... ... ... амал-тәсілдер де аз емес. Мәселе тұларды
әр адамның жеке дара ... мен ... өмір сүру ... пайдалана білуде. Осындай әдіс-тәсілдердің қатарына ата-ана мен
ұстаз атаулының жеке өнегесі, кісінің ұстаған ... сөзі мен ... мен ... ... жас өркеннің өзін-өзі тәрбиелеу, әртүрлі мінез
міндетін (жалқаулық, осалдық, жасқаншақтық, жасықтық, езбелік т.б.) бойға
ұялату – ... ... ... ... ... ... 10 б.].
Өзін-өзі тәрбиелеудің түрлері, қызметі, ұйымдастыру шарты, кезеңдері,
ережесі, құралы, амал, ... ... ... Біз ... ... ... оның ... сыртқы астарына көңіл
аудардық. Ішкі мотивтерге: жағымды өмірлік ... ... ... ... ... ... ... деген ой, өзін-өзі сынау,
бағалау, өмірлік ұстаным, материалдық қызығушылық, ... ... ... ... мотивтерге: имандылық, әдеп, моральдық талаптар, ... ... ... ... ... ... ... талабы т.б. жатады.
Тәрбие жұмысын баланың психикалық дамуының қозғаушы күші ... ... даму ... ... ... талаптарымен, оның
өзіне қатынасы арасындағы қайшылықты түсіне отырып, ұйымдастырғанда ғана
балалық шақтағы даму мен ... ... ... жүреді. Бұл қайшылық
өскелең жастардың адамгершілік қасиеттерін, ақыл-ойын, шығармашылық күшін
үйлесімді ... ... ... ... ... ...
баланың қалауына, ынта-ықыласына, қызығушылығына, танымдық белсенділігіне
тікелей байланысты». Баланың өзі қалаусыз ішкі ... ... ... ... Әрбір баланың өзіндік санасын ... ...... ... ... толық түсінуіне бірыңғай
талаптар игі әсер етеді. Оқушы ... жеке ... ... ... ... ... мінез-құлқының сәйкес, не сәйкес еместігін
сезеді. Сондықтан, біз ... жеке ... ... ... аударып, оларға
көмектесу, дұрыс бағалай білуін, құрметтеуін, сыйлауын, өзін-өзі реттеуін
қалыптастыруға мән берілгені жөн [28, 17 ... ... ... жасында баланың мінезі түрленеді, оның мінез
бітістері қалыптасады. ... ... ... болашақта баланың
тәжірибелік іс-әрекетінде адамдармен қарым-қатынасына әсер етеді. Тәжірибе
іс-әрекетінде байқалатын жағымды мінез ... ... ... ... ... ... тәжірибелік іс-әрекетте байқалатын жағымды
мінез бітістері ол – еңбекқорлық, мақсатқа жетушілік болса, ал ... ... ... ... – жайлы, жұмсақ ... ... ... ... ... ойын ойнағанда,
адамдармен қарым-қатынасқа ... үй ... ... ... оқуда
қалыптасады. Айтылған іс-әрекеттің әрқайсысы 2 аспектіге ие: ... ... ... ... әртүрлі іс-әрекеттерде дамуы мен
қалыптасуында өзара байланыс пен сабақтастық ... ... ... сферасында да ... ... ... ететін, өз бетімен кеткен балалар ... ... ... істеу барысында оның мінезіндегі кемшіліктерін
жойып, ... ... ... ... ... Жағымды мінез
бітістерін қалыптастыру үшін жай іс-әрекетте, тұлғааралық ... ... ... ... (2004) бастауыш сынып жасындағы баланың
мінезінің қалыптасуына берген негізгі ... ... ... Бала белгілі бір әрекетті таңдағанда, біртіндеп көп қызықтыратынынан
гөрі, аз қызықтыратын ... өтуі ... ... ... бұл ... ... дамуына үлкен әсерін тигізуі қажет. Сондықтан
бастапқыда, мінездің қалыптасуына бұл ... ... ... ... ояту ... және бала ... ләззат алуы тиіс. Соңғы этапта
әрекет керісінше, баланы қызықтырмау керек, бірақ бұл баланың психологиялық
дамуына өте ... ... ... ... ... ... сол сияқты өсу керек бастапқыда бұл жұмыс
100% жетістікті көрсететін оңай жұмыс болып көрінсе, соңында – қиын ... Сол ... бала ... көрсетудің арқасында бұл жұмысты орындауы
қажет. Сонда ол жетістікке ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
3. Алғашында балаға белгілі бір әрекетті орындауға ... ... ал ... ол өз ... және өзі ... әрекетті орындауға өтуі
тиіс.
Жоғарыда айтылғандағыдай сияқты, енді баланың ... ... әсер ... ... ... ... ... ойындарды ойнату немесе белгілі бір әрекетті
орындату ... ... ... бала ... ... ... іс-қимылдарына бейімделе бастайды.
2. Біртіндеп тапсырмаларды қиындату. Сонда балалар жанындағы
адамдармен қарым-қатынасқа ... сол қиын ... ... ... ... ... Ж.Нәбиевтің әдептілік ережелерін
де ұсынуға болады:
1. Өз сөзі мен ... тұра білу ... ... ... ... Бір ... ... серт берместен бұрын, оны орындай аласың ба
соны ойла.
- Серт беріп қойып, орындай алмайтыныңа көзің жетсе ол ... ... Егер өз ... ... өзіне жүктелген міндеттерді орындауға күшің
жетпесе істі кішкентайдан бастау.
- Ешқашан өз айыбыңды басқаға ... ... ... ... жұмыс істеуге және ойнауға үйрену
(бірлік, әділеттілік қасиеттерді қалыптастыру)
- Қандай да ... ...... және ... жеңіл және ауыр,
қызықты және қызықсыз болсын - әділетті, дәл және әркімнің мүмкіндігіне
қарай бөле білу. ... ... ... ... Тату ... ... ережелері.
- Жолдастармен жұмыстың жоспары және орындау мерзімі ... ... ... ... ... артынан сөз болмайтындай етіп бөлу.
- Кім не істей алады, не істегісі келетінін ескеру.
- Әркім өз ... ... және ... ... таза ... ... Өз ... ғана емес өзгенің де жұмысын қарайласу.
- Әркім өз ісіне адал болу ... ... ... ... ... ... ... назар аудару.
Кімнің жұмысы өнбесе, соған көмектесу, үйрету, ақыл беру, өзіңде өзгелердің
ақыл – ... ... ... ... ... ... (мейірімділік қасиеттерді
қалыптастыру)
- Біреуге өз ... ... ... алдымен қиындыққа душар
болғандарға, әлсіздерге, ауруларға ... ... ... ... ... дем ... бөгет жасамау;
- Әдепті, сыйлағыш болу, біреуге ... ... ... ... ... сый ... ... пікірі мен әдетін сыйлай білу, яғни, басқа адамның қылығына
төзімді болу. Бірақ, олардың кемшілігіне, теріс пікірі мен ... ... ... Жолдастық ережелері (адалдық)
- Жолдастарыңа көмектесу, бір нәрсе істей ьілсең, оны жолдасыңа да
үйрету, егер жолдасың қиналса, қолыңнан ... ... ... Бар ... жолдастырың мен бөлісу
- Жолдасың жамандық істесе, оны тоқтатуға талпыну. Достыққа адал болу,
тек шындықты айту.
- Жолдастармен ұрсыспау: ... тату ... ... және ойнауға
тырысу, болмсыз әнрсеге таласпау, егер бір істі ... ... ... ...... ... ... керек, егер жағымсыз қылық
істесең оны мойындауға, түзетуге ұялмау.
6. Адал ойын мен жарыс ережелері (әдептілік)
- Ойын мен ... ... ... ... ... ... алға ... тек қана адал күресе білу, онсыз жеңіс те қызық емес.
- Басқалар жеңіліп қалса табаламау.
- Ұтылу ... ... ... ... керек, жеңгеге, жеңілуге
себепкер болғанға ызаланбау.
7. Мәдениетті сөйлеу ережелері.
- Біреумен сөйлескенде әдепті болу, дөрекі ... әуес ... ... ... бөлмей, аяғына дейін тыңдауға тырысу.
- Көшеде, қоғамдық орындарда, үйде айқаламай, дауыс көтермей сөйлесу
- Үлкендерді тыңдай білу, ... ... ... жаққа аудармау.
- Көп алдында езеуремеу. Ретіне қарай өз пікіріңді білдіру.
- Көмек пен ... үшін ... ... ... Ойын ... дау ... ретіне қарай бейбіт түрде ... ... бір ... ... ... ... жеке ... қадір – қасиеті, өзін-өзі реттеуі
олардың өзін-өзі тәрбиелеуі арқылы жүзеге асырылады.
В.А.Караковский, ... мен ... жеке ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеу процесін басқару керектігін атап өтеді [26, 5
б.].
Тәрбие жұмысының негізгі мақсатты бағыты болып өзін-өзі ... ... ... ... Ол төмендегідец мінездемелерге ие болу
керек:
- руханилық, идеялық бағыты болу, өз-өзімен жұмыс жасау ... ... ... ... ... ... мен ... болу, олардың
өмірінің басым бағытына айналдыру;
- өзін-өзі жетілдіру ... ... ... толық
жабдықталуы;
- жеке тұлғаның өз бетінділігінің жоғары деңгейі, кез-келген жұмысқа
қосылуға дайын тұруы;
- адам іс-әрекетінің шығармашылық сипаты;
- өзін ... өз жеке ... ... ... ... ... тәртібі;
- өзін-өзі қалыптастыру жұмысының тиімділігі;
Оқушының өзін-өзі сыйлауы неғұрлым ... ... оның ... ... ... байқалады. Сол себепті, өзін-өзі тәрбиелеудің
негізі, ол адамға жоғары ... ... ... ... табылады.
Әдіс (грек method’s – зерттеу жолы, теория, білім) –бұл қандай да ... ... ... бір ... ... тәсілі: шындықты меңгерудің
тәсілдері және практикалық және теориялық операциялаудың жиынтығы.
Әлеуметтік педагогикадағы әдіс ... ... ... белгілі бір
проблемасын шешудің жолы (тәсілі).
Әдістер ... өз ... ... қатыстыруға бағытталады;
бағытталған, дамуға; ... ... ... ... білім,білік, дағдыларды қайта қалпына келтіруге және т.б.
Субъективті деңгей. Әрекет субъектісі ретінде келесілер әрекет етеді:
-маман, олардың қолданылатын ... ... ... ... реттеуге
бағытталған өзіндік жұмыс).
-маман және тұлға (топ), оған педагогикалық әсер бағытталады.
Сыртқы, ішкі және бірлескен әрекет қатынасның ... ... және т.б. ... ... әр ... ... ... деңгей -әдістің бағыттылығын негіздейді.Әдістердің
негізгі фукциясы бұл ... (ад. Топ) ... ... қол ... ... ... бір әрекетке қатыстырады.
Қамтамасыз етуші функцияналды әдіс – бұл әрекет әдісінің жүзеге асу
деңгейін эффективтілігін және ... ... ... ... ... ... ... адамның сана-сезіміне әсер етуші;
стимулдаушы әдістер; өзін-өзі сендіру, ұйымдастыру, кешіру, ... ... ... ... ... негіздейді. Әрекет етуші
әдістер тобы (практикалық әдістер) – басқару ... ... ... ... ... әдістер тобы –сендіру әдісі, мәліметтік әдістер.
Ұйымдастырушы әрекеттер тобы – ... ... ... ... ситуациялық
ортаның саналылықәдісі; стимулдаушы әдістер тобы –кешіру әдістері, жарысу
әдістері, күштеу әдісі.
Әдістеме ... және ... бір ... шешу ... ... ... ... нақты жүзеге асуы.
б) әдістеме –белгілі бір педагогикалық тех-ды ... ... ... ... ... әдістері т.б.)
в) сабақ өткізудің жеке әдістемесі.
Құралдар – бұл әдістеменің инструментарийі.
Педагогикалық үрдістің құралдарын – оқу, ... ... ... ... ... сауықтыру іс шаралары, жалпы жұмыс, тәртіп.
Тәсіл – жеке әрекет, қозғалыс, белгілі бір ... ... ... ... мен ... педагогикада – бұл белгілі бір педагогикалық
әрекеттегі қандай да бір құралды пайдаланудың түрі.
Әдістемелік тәсіл – ... әсер ... - ... ... ... ... ... – бұл маманның және және әлеуметтік
педагогтың педагогикалық әсер ету ... ... ... ...... – (лат. Classic – ... бөлім + facio – жасаймын) –
бұл адамның қандайда бір білім немесе әрекет ... ... ... ... объект) жүйесі. Олар бұл ... және ... ... ... орнатуға арналған тәсіл ... ... – бұл ... ... мен ... ескере отырып, объеттің негізгі ... ... ... ... ... беретін сапалы
сипаттамалар.
Критерилер – ... ...... ... ... да бір зат ... бағалау, анықтау немесе классификациялау жүзеге асырылатын
сапалық, сипаттық негіз.
Технологиялар ... ... ... әлеуметтік-педагогикалық проблемасын
және оның шешілу жолын анықтауға арналған ... ... ... ...... бір жеке ... пен міндеттерді шешуге
бағытталады.
Технологияларды тағайындау.
Мақсатқа бағытталған тағайындау – ... ... ... ... ... ... түзету; информациялық-
пропогандалық әрекеті; кәсіби бағыттылық жұмыстары; бос уақыттың әрекет
және т.б.
Комплексті ...... ... ... қол жеткізуді
көздейтін технологиялар.
Қолдану тәсілі.
-кәсіби деңгейі
-әлеуметтік педагогикалық мамандануы
Қолдану объектісі
- әлеуметтік – оқушы, студент, әскери қызметкер, ... ... ... жас ...... ... ... жеке -әлеуметтік ауытқу сипаты, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... тұлға, топ, ұжым, басқа да критерилер.
Қолданылу орны – білім беру мекемесі, арналған ... ... ... ... тәсілі: мақсатқа жетудің негізгі тәсілдері –басты әдіс
(ойын, психодрама, кеңес ... ... ... ... авторлық
әдістемелер (Ұжымда тәрбиелеу А.С.Макаренко. Қаңғыбастықты түзету, өзін-
өзі дамыту технологиясы ... ... ... ... ... типтегі әлеуметтік – педагогикалық технологиялар.
Мақсатты, комплексті бағытталған.
Субъективті ... ...... ... ... ... келесілер
жатқызылады:
а) әлеуметтік бағдарланған.
б) жас ерекшелік – бұл ... бір жас ... ... ... бағытталған әлеуметтік-педагогикалық жұмыс.
в) топтық – бұл топтарда қолдануға арналған технологиялар
г) индивидуалды-бағдарланған бұл дамуында белгілі бір ... ... ... ... ... ... асырылу орны мен тәсілі бойынша:
Жеке типтегі әлекметтік-педагогикалық технологиялар.
Диагностикалық, диаграммалы-болжамыдық, болжамдық, мақсаттың технологиялық
практикалық жүзеге асырылуы.
Эксперименталды-бағалау технологиясы.
Диагностикалық әлеуметтік-педагогикалық технологиялар:
-диагностика ... ... ... ... ... ... ... әдістеме.
Жүзеге асырылу орны. Арнаулы орталықтарда, кеңес беру мекемелерінде.
Диагностикалық– болжамды әлеуметтік-педагогикалық технологиялар.
Олар келесідей әрекеттерге бағытталған: клиенттің жеке ... және ... оның ... даму ... ... тәсілдері.
Қолданым орны.
Әлеуметтік-педагогикалық технологияның болжамдық бөлігі.
Оптималды технологияны таңдау.
Мақсаттың ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік педагогикалық технологиялар.
Құрылымы ( лат.structura) –қандайда бір немесе құбылыс бөлктерінің
байланысы.
Компонент (лат. ... - ... ... да бір зат немесе
құбылыстың құрам бөлігі.
Құрылымының ... үш ... бар: ... әрекет (таңдалған пед.
технологияны жүзеге асыру) нәтиже.
Әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... мазмұны)
-технологияның объектісі (ад. әлеуметтік-педагогикалық технология,
әрекет, нәтиже)
әрекетті ... ... ... ... ... ... диагностикалы-болжамдық
2- қажетті технологиялы таңдаулы кезңі
3- таңдаулы технологияны жүзеге асыру дайындық кезеңі
4- жүзеге асырушы
5- экспертментті бағалаушылық
Жалпы әлеуметтік-педагогикалық құрылымы.
Функционалды әлеуметтік-педагогикалық технологияның құрылымы.
Диагонсотикалы-болжамдық ... ... ... ... ... анализдеу, қорытынды шығару, ... ... ... ... ... мен әдістемелерді жүзеге
асыру, диагностика нәтижелерін анализдеу және диагнозды қою, болжамдау).
Оптималды әлеуметтік-педагогикалық ... ... ... ... ... қажетті алғашқы материалды
анализдеумәліметтерді анализдеу қорытындысы және мақсатты анықтау бойынша
қорытынды жасау.
-әлеуметтік-педагогикалық ... ... ... ... мен ... ... сәйкестігін анализдеу.
-шешемін қабылдау.
-жүзеге асырудың оптималды нұсқасын таңдау.
Объектті өзіндік даму және өзіндік тәрбиелеу үрдістеріне қосу.
Экспериментті-бағалаушы ... ... ... ... ... ... ... әрекеті.
Жалпы әлеуметтік-педагогикалық технологияның қорытындысы ретіндегі
сараптама-бағалаушы ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру әрекеттің белгілі
бір үрдісі болып ... (лат. ... ... ... ... ... ... –педагогикалық технологияны жүзеге асыру ұрдісі –бұл
әлеуметтік педагогтың ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір әлеуметтік-педагогикалық мақсатқа жетуді
қамтамасыз етеді.
Әлеуметтік-педагогикалық технологияның жүзеге асу үрдісінің мазмұны
оның құрылымдық ... ... Бұл ... әр ... бір ... ... атақарады.
Субъект – бұл арнайы маман (әлеуметтік педагог) немесе ата-ана.
Құрамдық тұрғыда бұл позиция берілген ... ... ... ... ... ... педагогы үшін функциялар мен
міндеттер әлеуметтік тапсырыс болып табылады. ... ... ... ... ... және ... көрініс табады.
Әлеуметтік педагогикалық үрдісті жүзеге асу технологиясын жүзеге ... ... – оның ... т.б. ... ... ... ... педагогикалық технология белгілі бір мақсатқа жетуге бағытталады.
әр бір мақсат белгілі бір міндеттерді шешуді және нақты ... ...... ... технологияны таңдау әрекетіндегі
ерекшеліктері:
Әлеуметтік-педагогикалық диагностика.
Әлеуметтік-педагогикалық болжамдау.
Мақсатты әлеуметтік-педагогикалық технологияны таңдау.
Таңдалған мақсатты технологияны жүзеге асыру.
Әлеуметтік-педагогиканың әлеуметтік-педагогикалық технологияны жүзеге
асыру әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... арналған. Мұндай
қажеттіліктерге жататындар:
Физиологиялық (ұйқы, дем алу, тамақтану және ... ... ... ... және ... ... пен сыйласымдылықты қажетсіну.
Алайда, барлық отбасылар баланың дамуы мен әлеуметтік тұрақтануына
қажетті функцияларды орындамайды. ... ... ... ... деген
ұғым байланыстырады. Отбасылардың осы категориясына жататындар:
-материалдық жағдайы төмен отбасылар
-асоциалды өмір сүретін отбасылар
-балалар мен ... ... ... отбасылар (яғни мұнда
конфликттер, зорлық, немқұрайдылық және т.б. көрініс табады).
-Балалар әлеуметтік-педагогикалық негізні объектісі.
Отбасының ... ... ... ... ... әсер етуі ... ... өмірі үшін маңызы бар қажеттіліктерді
қамтамасыз етуге ... ... ... оның ... ... ... яғни өмір сүру құқығы мен толық дамуға қажетті өмір сүру деңгейі.
Жоғарыда ... ... ... үш деңгей сәйкес келеді.
Олар: алдын алу; ... ... ... келтіру.
«Нашар» отбасылармен өткізетін технологияларын әлеуметтік педагогтар
(әлеуметтік) білім беру мекемелеріне, отбасы және балаларға көмек ... ... ... ... ... қызметте қолдана
алады.
Алдын алу деңгейі.
Алдын алу деңгейі – бұл отбасын ... ... ... және әлеуметтік-педагогикалық қолдауды ұйымдастыру арқылы
жүргізілетін іс-шаралар.
Әлеуметтік-педагогикалық әрекеті нақты мәліметті ... ... ... ... бір жолы ата-аналарға пед. білім беретін
арнайы бағдарламаларды жүзеге ... ... ... ... ... және ата-анамен абал арасындағы проблеманы болдырмауға
септігін тигізер еді.
Сонымен бұл бағдарлама келесідей бағыттарды ұсына алады.
-педагогикалық білімдерді ... ... ... ... ... эффективті шешімдерді
қабылдай алу білігін қадыптастыру, сонымен қатар пед. заңдылықтар мен
тәрбиелеу ... ... мен ... ... ... ... ... жұмысы.
Диагностикалық деңгей
Мұнда біз әлеуметтік педагог әрекетінің екі нұсқасын ұсына аламыз:
-клиенттердің жағымды қатынасы кезінде ... ... ... ... ... қатынас кезінде –отбасы жайлы мәлімет ... ... ... кері байланысты орнату.
Диагностиканы ұйымдастырудың міндетті түрде жүзеге асырылатын кезеңдері:
-мәлімет жинақтау.
-мәліметтерді анализдеу.
-әлеуметтік диагнозды қою.
Әдістемелік принциптер:
-факторларды ... ... және ... интерпретациясы.
-мәлімет көздерінің көп түрлілігі
-мәліметтердің нақтылығы.
клиентоцентризм (проблеманы клиент ... ... ... ...... құқығы.
-адамның жеке бас өмірен араласпау.
Берілген кезеңнің келесідей принциптері бар:
а) мектептік әдістемелер.
б) карточкалық әдістемелер.
в) жобалық әдістемелер ... ... ... ... ... бір түрі ... елігу, жасырын агрессия, қобалжу).
г) сөздік ассоциаларға және аяқталмаған ... ... ... ... ... экспрессивті әдістемелер (сурет салуға негізделеді: отбасының,
өзінің өсімдік және ... ... ... Олар ... ... ... үшін ... құжаттарды анализдеу.
Ж( әлеуметтік биография әдісі – адамның өмірі, оның отбасы жайлы
мәліметтер ... ... ... және ... ... бағалау.
Реабилитациялық деңге. Реабилитация – бұл ... әр ... ... ... мақсат ететін іс-шаралар жүйесі.
Реабилитациялық деңгей үш бөлімнен тұрады: индивидуалды кеңес беру,
телефон арқылы кеңес беру, «хат ... ... ... ... ... ... материалдық білім беру).
Топтық -әдістер – лекциялар, диспут, дискуссиялар, трен.
Қоғамдық –(сенбіліктер, мейрамдар, әр түрлі акциялар).
Мақсаты – эмоционалды қысымды түсіру.
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... жас ... халқының рухани қазынасымен, игі дәстүрімен тереңірек таныстырып,
солардың негізінде тәрбие мен ... ... ... ... Бұл ... ... материалдарын пайдаланудағы білім, іскерлік, дағдылардын
жиынтығын қалыптастыруына көңіл бөлінген ... ғана ... ... ... ... және арнайы ... ... ... ... ... ... ... зерттелуіне зор үлес қосқан С.А. Ұзақбаева "этнопедагогика
оқу пәні ретінде оқу ... ... жоқ ... ... ... ... ... отырып, оқу-тәрбие процесін ұйымдастыруға"
студенттер мен ... ... ... ... атап ... ... 19 желтоқсан күні Қазақстан Республикасы Білім Министрлігі
коллегиясының №16/5 қаулысы бойынша мұғалімдер даярлайтын оқу орындарында
этнопедагогика ... ашу және ... ... үшін ... ... жөнінде шешім қабылдаған болатын. 1992 жылы мамыр айында Білім
министрлігі коллегиясының "Оқу – ... ... ... ... ... атты ... ғылыми - ... ... ... қаулысында аталған мәселеге зор
назар аударылды. Онда ... ... ... ... ... ... ... жөнінде оқу жоспарларын,
бағдарлама, оқулық, оқу құралдарын әзірлеу, ... ... ... ... ... мен ... этнопсихология кафедраларын ұйымдастыру ісін әрі ... үшін ... оқу ... ... халық педагогикасы",
"Қазақтың халық психологиясы" және т.б. ... ... ... ... ... педагогикасы мен психологиясы бойынша курстық бағдарламамен
қамтамасыз ету; оларға қажетті оқу құралдары мен ... ... ... ... ... ... ... түрлі себептермен
қабылданған ресми құжат толығымен жүзеге аспай, тек бір жақты сипатқа ие
болды.
Республикалық ... ... ... ... ашылмағанымен,
"Қазақ халқының этнопедагогикасы" (Алматы шетел тілдері педагогикалық
институты, авт.: ... ... ... ... авт.: ... ... ... "Этнопедагогика
негіздері" (Талдықорған., авт.: В.П.Баженов, Т.Т.Нұржанова), "Қазақстанда
білім беру мен ... ... ... ... ... "Халық педагогикасының дәстүрлері және ... ... ... ... ... пайдалану"
(Атырау.,авт.: Қ.Б.Сейталиев), "Қазақ ... ... ... ... ... ... институты авт.: С.Қалиев),
"Қазақ халық педагогикасы ... авт.: ... ... авт. ... ... педагогикасы" (Павлодар., ... ... ... ... ... олардың
оқушыларға тәрбие берудегі маңызы" (Жезқазған ), "Болашақ мұғалімнің ... ... ... ... ... озық ... (Семей., авт. А.С.Мағауова), ... ... ... институты авт. Т.С.Сабыров), "Балалар бақшасының тәрбиелік-оқулық
үрдісінде халықтық педагогиканы пайдалану" (Атырау., авт. ... ... ... ... ... ... ... авт. Қ.Қ.Болатбаев), "Ұлттық қимыл ойындары және ... ... авт. ... ... ... берудегі қазақтың дәстүрлері" (Шымкент., авт. Ә.АҚалыбекова) ... мен ... ... ... ... ... жасалып
оқу процесіне ендірілді.
Аталған бағдарламалар мен әдістемелік нұсқаулардың мазмұнына жасалған
талдау оларда қазақ ... ... ... мәні мен ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік
ерекшеліктері, әдіс-тәсілдері, құрралдары жөнінде мағлұматтар берілгенін
көрсетеді. Алайда, ... ... ... ... ... ... қазақ этнопедагогикасының теориялық, әдіснамалық жағына
көп ... ... Олай ... ... де. Себебі мұғалімдер қауымын
егеменді ел болуға ... ... ғана ... ... қазақ
этнопедагогикасы материалдарымен таныстыру алдыңғы мақсаттардың бірі ... ... ... ... ... ... ... қажетті білім, іскерлік дағдыларменн қаруландыру жалпылама
сөз ... ... ... ... ... жоқ. Білім министрлігі
1993 жылы барлық педагогикалық институттарға "Қазақ ... ... ... атты курс ... ... ... ... нұсқаулар берілді. Ұсынылып отырған бағдарламаның
құндылығын атай отырып, толық ... ... ... ... аясы этнопедагогика пәні мен міндеттерін, әдістемелік
–тәсілдері, ... ... тууы мен ... ... ... ... ... еңбек, дене т.б.) мен ... және ... ... ... сабақтары, практикалық жұмыс ... ... ... ... шектелгендігін байқаймыз.
Осы бағыт бойынша білікті кадрлардың жоқтығы, ғылыми-теориялық
әдебиеттердің ... оқу ... ... ... ... ... "Этномәдени білім мен этнопедагогикалық
сауаттылық" ... ... ... мүмкіндік бермеді.
1990 жылы Білім министрліғі бекіткен "Қазақ мектептері мен ... ... ... ... ... ... кешенді
бағдарламасының негізгі бағыттары бойынша мектеп оқушыларына арналған
бағдарламалар жасалды: бейнелеу және сәндік-қолданбалы өнері пәні ... ... (1-4 ... Қамақов, Әмірғазин, Балкеков (1-7 сынып); ән-күй
пәні саласынан: М.Т.Балтабаев, ... ... т.б. ... ... ... Ү.Асанова), "Қазақ халқының ән және әншілік"
өнері және т.б.
Осы жылдары Х-ХІ сыныптарға арналған «Қазақтың ... ... ... ... және ... ... ... Табылдиев), педагогикалық оқу орындарына арналған ... ... ... ... ... ... пән
бағдарламалары жарық көрді.
Қ. Бөлеевтің "Қазақ халқының ... атты ... пен ... "Қазақтың тәлімдік ой-пікірлері антологиясы",
"Қазақ тәлімінің тарихы", С.А.Ұзақбаеваның "Тамыры терең тәрбие", "Қазақ
этнопедагогикасы: ... ... ... ... тарапынан
бекітілген Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру, этномәдени
білім ... ... ... ... тұжырымдамалары мектеп
мұғалімдерінің мектеп ... ... ... ... ... ... үлес қосқандығын ерекше бағалаған жөн.
1991 жылы қараша айында Әл- ... ... ... ... ... негізде ұлттық өнеге тәлімді жолға қоюды және оны
қалыптастыруды мақсат еткен ассоциацияның құрылуы да үлкен істің бастамасы
болды. ... ... ... және ... ... ... қалыптасуына едәуір септігін тигізді. ... оқу ... ... ... ... ... жетілдіру
институтының халықтық педагогиканы ... ... ... ... ... ... тәжірибелерін тарату жолдарын іздестіру
мақсатындағы семинар-кеңесі, "Халықтық педагогика дәстүрлерін педагогикалық
қоғамның ... ... ... ... ... ... ... тақырыпта Ақтөбе қаласында өткен Қазақстан педагогикалық қоғамының V
пленумы, 1991 жылы желтоқсан айында ... ... ... ... ... ... ... педагогикасы адамгершілікті -
эстетика" семинары, 1992 жылы ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесінде ... ... ... мен ... ... қаласында өткен "Халық педагогикасы негізінде ... - ... ... беру", "Халық педагогикасы дәстүрлері
негізінде білім мен тәрбие беру", "Этнопедагогика идеяларын мектептегі оқу-
тәрбие үрдісіне ... ... ... ... ... ... айдарымен өткен ғылыми-теориялық, ғылыми-практикалық, әдіснамалық
конференциялар, және т.б. әсіресе, "Қазақстандағы ... ... ... ... ... (1990), "Мұғалімдер мамандығын
көтеру жүйесін ... ... ... мен ... (1994),
"Үздіксіз педагогикалық білім берудің үрдісі мен ... ... ... конференциялардың "Этнопедагогика, этнопсихология",
"Халықтық педагогика, ... ... ... нәтижелері қазақ
этнопедагогикасы материалдарын мектеп жағдайында пайдалану бойынша ... ... ... ... материалын пайдалану бойынша
Қазақстан мектептерінің ... ... ... Оған ... мектептердің қай-қайсысы болса да өз үлестерін
қосып ... ... ... ... мектеп жағдайында пайдалануға
пән мұғалімдері мен тәрбиешілер арасында анкеталар, интервьюлер өткізілді
мектеп құжаттары (оқу-тәрбие ... пән ... ... ... тақырыптық жоспарлар), Алматы облыстық мамандар
кәсіпкерлігін дамыту институты, облыстық ... ... ... жоспарлары жинақталды.
Зерттеу барысында көпшілік мектептердегі мұғалімдер өз ... ... ... ... және тәрбие жұмысында
пайдалануға талпынатындықтарын көрсетті.
Әрбір жеткіншек өз халқының тарихы, әдет-ғұрпы, ... ... ... деңгейдегі де эстетикалық білім мен тәрбие ... ... үлес ... ... ... ... Райымбек ауданы Қарасаз
мектебінің "Алтын көмбе" орталығы (жетекшісі Ж.Өтеев) жұмыс жасады. "Алтын
көмбе" орталығындағы ... өнер ... ... ... ... ... кесте, өрім өнеріне баулыса, "Дидарғайып" өнер отауы ... ... ... атты "сыр сандық" айдарымен сезім ... ... ... ... әр ... ... өз ойларын жеткізеді.
Халықтық тәрбиенің қайнарларын жас ұрпақ бойына дарытатын ... ... ... ... ... ... ... мен ата-аналар
арасындағы тәрбие шараларын қамтиды. Бұл- Қарасаз ... ... ... ... ісі, ... ... ... жүйелі жұмыс
оқушылар мен жұртшылықтың рухани ... ... ... деген сыйластық сезімнің оянуына ... ... ... ... орта мектебінде жаңа ... ... ... ... орталығы ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан қол өнердің қасиетін
танытса, Қызылорда облысы Тереңөзек ... №35 орта ... ... ... киіз ... ... ... орнатқан, ішіне алаша, текемет,
сырмақ сырлыаяқ, сандық кебеже, бесік, бақан, келі-келсап т.б. ... ... ... ... алады. Бұл баланы ұл дәстүрін
түбегейлі меңгеруге, өнердегі әдемілікті көре білуге, ... ... ... ... ... ... ... орта мектебінде "Ата
кәсіп-еңбек тәрбие көзі", Көксу ауданындағы Ж.Егімбаев атындағы мектепте
"Этнография негізінде ... ... заң" ... ... беру ... ... №4 мектепте "Қыз өссе елдің көркі" атты тәрбие беру
салаларының негізгі ... сау, ... ... сана ... ... ... дәрежесі биік, мәдениетті, парасатты, ар ожданы мол, ... өз ... ... салт-санасын, дәстүрін білетін, жақсы
қасиеттерді бойына сіңірген тұлғаны ... ... ... ... қаласындағы №25 қазақ орта мектебінде оқушыларға сыныптан тыс
жұмыстарда ұлттық тәрбие беру мақсатында халықтық ... ... атты ... ... ... ұйымдастырылған
Ұраны: Егеменді елімнің ертеңгісі мен болашағы.
Тәрбие бағыттары: Ұлтжандылық;
Құқықтық; Көркем-эстетикалық; Табиғат қорғау; ... ... ... ... Экономикалық;
Ұлттық салт-дәстүр; Салауатты өмір салты.
Бағдарлама мазмұны әр айға бөлінген.
қыркүйеск-"Туған өлке тарихы".
қазан-"Талаптыға нұр жауар"
қараша-"Жері ... елі ... ... ... ... ... ... мейір"
наурыз-"Ата салтым кең пейіл дархандығым"
маусым-"Тәні саудың жаны сау"
мамыр-"Ел намысын ер қорғайды"
Мақсаты: Сыныптан тыс ... ... ... ... сана-
сезімін, ой-өрісін дамыта отырып: дені сау, рухани таза, ... ... өз ... ... ... ... ... өз халқының салт-
дәстүрін білетін, жақсы қасиеттерді бойына сіңірген XXI ғасырдың азаматын
тәрбиелеп шығару.
Қазақ этнопедагогикасы материалдарын ... ... ... ... ол ... өзі жүзеге асырыла салмайды. Оларды білім
мен тәрбие ... ... ... ... сұрыптау, әдіс-құралдарын
қолайлы етіп іріктеп, жүзеге асыру жолдарын іздестіру ... ... ... ... қазақ этнопедагогакасы материалдарының мазмұны
мен функцияларын анықтауға тікелей байланысты.
Этнопедагогика мартериалдарын ... ... ... ... ... арнайы мәселе ретінде көтерілмегенмен
оларды мазмұнына қарай топтастыру Г.У.Убайдуллаевтың ... ... ... ... ... білімдер мен іскерліктер.
2. Тәрбие саласындағы халық дәстүрлері.
3. Халық педагогикасының идеялары мен ... ... ... ... алған халықтық көркем шығармашылығы.
Алайда Г.У.Убайдуллаевтың топтамасымен толық келісуге болмайды.
Біріншіден ... ... ... мен ... ... ... ... денсаулығын сақтау, тілі мен ойлау қабілетін,
еңбскке үйрету" [1, 8 б.] Белгілі бір ... ... мен ... ... ... ... ... халықтық білімдері, ал
"адамгершілік, дене, эстетикалық тәрбиесіие байланысты ... ... іс ... ... [1, 9 б.] деп ... ... ... автор баланың дүниеге келуіне, оны ... ... ... салттарды және бала тәрбиесіндегі ... ... ... мен ... ... амал тәсілдерін
"Тәрбие саласындағы халық дәстүрлері" [2, 8] деп ... ... ... та ... ... ... мақсатта этнопедагогика
материалдарын атқаратын қызметіне қарай ыңғайлы етіп ... үшін ... ... ... ... ... ... айтқандай бала тәрбиесіндегі көпшілікке танымал практикалық
ұсыныстары мен ... ... ... ... белгілі бір іс-әрекет
түрінде қолданылатындықтан "залықтың педагагикалық іс-әрекет тәжірибесі" -
деп ... ... ... ... ... ... мен
түсініктерін, ұғымдары мен дәстүрлерінің бесінші көрінісі ... ... ... (2.8) ... ауыз ... шығармашылығында
сақталғандығын мысалға келтіреді. Біздің ойымызша ауыз екі шығармашылық
мұраларында тек идеялар, ... ... ғана емес ... ... ... ... т.б. дидактикалық білімдер, тәлім-тәрбиенің
әдіс-тәсілдері, амал-жолдары бейнеленген. Олай болса, ... ... ... ... ... мен ... ... өзінше
бөлек бір төбе, халықтың көркем шығармашылығы дегенін ауыз екі-поэтикалық
және оның ескермей кеткен музыкалық, ... ... ... бір төбе етіп ... ... деп ... ... шығар.
Халықтық педагогикаға, этнопедагогикаға қатысты зерттеулерге жасалған
талдау, ... ... ... ... ... ... ой жүгірту қазақ халқының ғылым салалары (халық
медицинасы, халық метереологиясы, халық ... ... ... т.б.) және ... ... баулу жөнінде ұшан-теңіз білім
қорын жинақтағандығын ... ... ... ... ... білімдер жүйесі" (3.30-34) емес бөлек жинақтаған
дұрыс себебі, біріншіден ... жүйе ... оның ... (оқу, ... ... ... ... іскелік, дағды, сондай-ақ
мақсат, мазмұн, ұйымдастыру, түрлер, формалар, әдістер, құралдар, оқу
иәтижесі т.б.) ... ... ... туындаса, екіншіден мектепте
оқылатын ғылым негіздеріне қажетті мазмұнын және түрлі ... ... ... бір кәсіпкерлікке баулитын халық білімдерін сұрыптауды жеңілдетеді.
Сөйтіп қазақ халқының өзіндік ... ... ... ... ... жас ... ... мен тәрбие берудегі мақсатын,
принциптерін, қағидаларын, әдіс-тәсілдерін, құрамдарын және тәлім-тәрбиенің
халықтық сипатын танытатын, моральдық ... ... ... ... ... талаптарын "Педагогикалық іс-әрекет тәжірибесі"-деп
топтастырған дұрыс.
Этнопедагогика материалдарына ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдардың ғылыми-педагогикалық зерттеулерін талдау
(4.159;3.30:5.3;6.І82) ... ... ... 3 ... ... етіп ... ... төмендегі жіктемені ұсынуға
мүмкіндік береді.
1. Халық шығармлшылығы (ауыз ... ... ... ... ... бала ... ... ... ... ... ... ... идеялары.
4.Халық ... ... ... этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие процесінде
пайдаланудың манызы зор. Олар ... ... ... ... ... қалыптасуына, білімге деген ... ... ... қалыптасуына қазақ
этнопедагогикасы материалдарын шығармашылықпен өзгелерге ... ... өзін ... ұжымның мүшесі, Қазақстан
Республикасы азаматы ретіңде сезіне білуіне әсерлі ықпалыі тигізеді.
Қазақ ... ... ... ... мол ... оның көп ... социология, этнография, ... ... ... ... сөз ... ... оған көпфункциональдық
тән екендігін атап ... М.С. ... ... ... в
сушности , столь же бесконечно многообразны как потребности социальной
жизни ... она ... ... - дей келе оның ... екі ... ... негэнтропиясының деңгейін үнемі
жоғарылату үшін; өзінің тоқтаусыз өздік жетілуі) ... ... ... ... ... ... ... деген түрлеріне ажыратады.
Л.Н.Дорогованың көркем мәдеиеттің ... ... ... ... ... идеологиялық, тәрбиелік, комуникативтік
функцияларына ажыратылуына, біз үшін ... ... ... танымдық функциясы қоғам дамуына қарай өмірді тануға, ұл
лен жеке ... ... ашып ... Тәрбиелік функциясын
белгілі бір ... ... ... ... сәйкес адамның ақыл
парасатына, ерік сезіміне ықпал етіп рухани жан-дүниесін қалыптастырады.
Коммуникативтік функциясы ... ... ... ... ... ... ғана емес ... де ... ... ... ... ... ... танымдық, тәрбиелік,
комуникативтік, идеологиялық функцияларына ... ... ... ... сипаттама беруде ... ... ... ... ... ... мәнін
ашатын еңбектерге оның ... ... ... (Қазақ музыка фольклорының қоғамдық жаңғыру, компенсаторлық,
танымдық-эвристикалық иландыру, эстетикалық, ... ... ... ... ... ... реттеушілік әлеуметтеңдіру), ... ... ... тәрбиелік) сияқты зерттеушілердің
ізденістерінде айтарлықтай ... ... ... 6.131).
К.Ж.Қожахметова халык білімдерінің атқаратын қызметіне талдау бере келе
олардың бірнеше ... ... ... Оның ... функциясы оқушылардың этикалық дүниетанымның қалыптастырады,
екіншісі - ... өз ... ... ... ... ... ол үшіншісі этнос субъектілерінің қарым қатынастарын ... ... ... ... және ... ... ... байланысты. (6.182) Автордың бірінші функциясы "При
определении ... ... ... ... ... өз орны ... салмақтай білуге, сол ортада өмір сүре ... ... ... ... ... ол ... ... қайталап тұрған
сияқты. Сондықтан осы соңғы екеуін халық білімдерінің әлеуметтендіру
қызметі ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерді талдау қазақ
этнопедагогикасы мектептің оқу ... ... ... ... коммуникативтік, әлеуметтік, өндірістік қызмет атқара алады
деп ... ... ... тәрбиесімен шұғылданып отырған ата-ана мен ұстаздар қауымының
адам мінезін қалыптастыруда атқарар міндеті, көтеретін жүгі, ... зор. ... ... ... ... ... ата, ... ана, жақсы
құрбы, ұстаздан болады» дегенді данышпан Абай айтқан. Ақыл, мінез ... ... жас ... ... тұлғалық қалыптасуында алатын өзіндік орны бар.
Соған байланысты кіші сынып кезеңінің өзіндік маңызы бар. ... ... ... міндеттерін орындаудың нәтижесінде мінез, мінез құрылымы,
мінездің қалыптасу ... ... ... диагностикалау туралы
жалпы мағлұмат берілді. Сондай-ақ, бастауыш сынып ... бала ... ... ... ... ашып ... өзара қарым-қатынасының адамгершілік жағын бейнелейтін
деректерді жинақтау және қорытындылау жөніндегі жұмыс ... ... ... ... сапалы, мазмұнды бола бастады,
құрбыластарының мәнді ... ... және ... ілгерілеушілік
байқалды.
Соңында «жақсы» мінез-құлықтың кедергілерін қарап ... ... бола ма және ол ... ... ... мінез болады, яғни ол
ешқандай ауытқусыз болады. Адам ... ... болу үшін ол бар ... ... ... ... ... яғни артық етінің тірлігі немесе жайбасар
болмау, өте тұйық ... өте ... ... ... ... ... ... керісінше қорқақ болмау керек. П.Б. Ганнушкин, Г.Рибо ертеректе
«жақсы» ... ... өз ... ... Олар ... ... өзі ішкі жағынан бір-біріне қарама-қайшы келеді деген. Яғни,
мінез - әрбір адамның жеке ... тән ... ... ... ... ... Ал ... болса, сол мінез-құлық арқылы белгілі-
бір жүйеге сүйену болып табылады.
Белгілі философ И. Кант адам ... ... ... ... екен ... ... оның мінезі туралы айту, яғни ол ... тек көп айту ... ол ... ... да көп айту, өзге адамдар кейде ол туралы таң
қалып немесе сыйлайтындай дәрежеде айту. Бұл жерде ең ... ... ... ... ... керісінше адам өзінің мінез-құлқын жақсы
көрсете отырып, тиімді істер тындыруы».
Зерттеу жұмысының белгіленген ... ... ... ... және оны ... ғылыми-теориялық негіздері мен ... ... ... ... ... ... ... ол
бойынша бастауыш сынып жасындағы бала мінезін қалыптастырудың жолдары
Талдықорған қаласы №18 Б. Жолбарысұлы ... ... ... ... ... ... Н.А. ... 2030» бағдарламасы. Қазақстан халқына
жолдауы., Егеменді Қазақстан. 1997. №2. -4-6бет
2. Обухова Л.Ф. Возратная ... ... ... ... М., ... ... Ж. ... мінез-құлықтың шығу себептері мен факторлары. //
Мектептегі психология. 2006. №5. -18-21бет
4. Ағманова С. Мінез ерекшеліктері. // ... ... 2004. №3. ... ... ... ... Алматы. 2002. – 112бет
6. Рувинский Л.И., Хохлов С.И. Ерік пен мінезді қалай тәрбиелеу керек.
Алматы. 1989. ... ... Қ. ... ... ... 2004. ... Рогов Е.И. Общая психология. М., 1995. -57с
9. Макаренко.А.С., О ... в ... ... ... ... З. ... и ... М.: Просвещение, 1992. 300с
11. Леонгард К. Акцентуированные личности. Ростов- на –Дону. 2000-544с.
12. Райгородский Д.Я. Хрестоматия по психологии и ... ... 1997. ... ... Л.Н., ... ... ... 2000 89 с
14. С.К.Нартова-Бочевер, А.В. Потапова. Введение в психологию развития.,
М. 2005 216 ... ... А.А. ... ... ... ... дейінгі баланың
отбасындағы қарым-қатынас мәдениеті., Педагогика ғылымдырының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... авторефераты. Алматы
2004., 30бет
16. Абилханова Э. Девиантты мінез-құлық және оның пайда болу себептері. ... 2006. №4. ... ... Н.Д. ... ... М., 1970. ... Ананьев Б.Г. Строение характера. // Психология индивидуальных различий:
тексты. М., 1982. 172-178с
19. Мудрик А.В. Социальная педагогика: Учеб. для ... пед. ... ... В.А.Сластенина, 2002, 291 с.
20. Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. М., 1998. С.47
21. ... И., ... Д. ... ... бар оқушыларды
анықтау жолдары. Алматы. 2003. 41б
22. Құдышева Н. Мінез-құлық қиындығының кейбір ... ... және ... оқыту. 2001. №6. Б.2-3
23. Рогов Е.И Практикум по психологий 1т. С. ... ... Г. ... мінез-құлық белгілерін қалыптастыру.//
Бастауыш мектеп. 2003. №11. Б.17-18
25. Оспанқұлова Д. Мінез акцентуациялары. // Ұлағат. 2001. №2. Б.3-7
26. Шерьязданова Х.Т., ... Е.Н. ... ... и ... ... ... школьного возраста. Алматы. 2006. 139с
27. Шерьязданова Х.Т., Учите детей ... ... ... 1992. 112с.
28. Имжарова Ш. Өзін-өзі тәрбиелеу – ... ... ... ... 2006. №5. ... ... Бап-Баба Жантану негіздері. Алматы. 2000. 286бет
30. Әбділдинова Ж., ... К. ... ... – адамның мінез-
құлық психологиялық реттеушісі. // Ұлағат. 2004. №5. Б.31-32
31. Газман О.С. ... ... ... ... // ... 1997. 13 ... ... Р.С. Психология. М., 2003. -430с
33. Нәбиев Ж. Әдептілік ережелері. // Өзіндік таным. 2006. №5-6.,43бет
34. Кречмер Э. ... тела и ... ... ... ... М., 1982. ... Сәрсенова Ж. Мінез-құлық этикасы мен эстетикасы. // Ұлағат. 2000. ... ... А.С. ... ... для ... СПб 1998.,304с
37.Розенфельев Г. Развитие черт характера.//Психологические ... ... в ... ... М., 1981. ... ... В.С. Ворастная психология. М., 1998. С.85
39. Личко А.Е. О динамике акцентуаций ... ... ... тексты. М., 1982. -315с
40. Ганнушкин П.Б. О так называемом ... ... ... различий: тексты. М., 1982. С.267-270
41. Ермаханбетқызы К. ... ... ... ... ... болу ... // ... 2004. №3. Б.24
42. Харламова И. Формирование личностных качеств в процессе воспитания.,
// ... 2003. №3. ... ... Н.Д. ... ... в современной психологии.// Вопросы
психологии. 1970. №5. С.69-72
44. Сүйенова Г. Мінез-құлық ... ... // ... ... №7-8. ... ... А.Г., Мясищев В.Н. Темперамент и характер. // Психология
индивидуальных различий: тексты. М., 1982. ... ... Т. ... ...... // ... және балабақша. 1991. №9.
Б.8
47. Әбиев Ж., Бабаев С., Құдиярова А. ... ... ... ... ... Г. Өзін-өзі тәрбиелеудің тұлғалық дамуға ықпалы. // Ұлт
тағлымы. 2007. №3. ... ... Т.К. ... ... бағалау, өзіндік реттелу және
«эго» күйдің белсендірілуі мен агрессиялық өзара байланысын ... ... ... ... Автореферат. Алматы. 2005. Б.7-8
50. Наубаева Қ. Өзара қарым – ... және ...... ... ... ... -«Автопортрет»
Берілген бұл тест жеке тұлғаның өзі жайлы ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынасын анықтайтын тест.
Нұсқасы. Балаға қарындаш және ақ бет беріңіз. Оған айтыңыз: «Өз
портретіңді сал». ... ... ... комментарии бойынша анализдеңіз:
Эстетикалық бейне. Баланың сурет салу қабілетінің бар ... Бұл ... ... ... ... ... алатын тест. Бұндай суреттерде
сызықтардың жеңілдігі бейненің мәнерлігімен сәйкес.
Схематикалық бейне. Егер ... ... ... ... онда мұндай
бейне тұлғаның интеллектілік бағыттылығын бар ... ... ... ... сурет мұқиятты егжей-тегжейлікпен
қаныққан, ұсақ-түйектері көп. ... адам ... ... ... Бұл ... ... бейне. Бала өзін әдебиет кейіпкері ретінде немесе зат
ретінде бейнелейді. Мұндай бейнені сурет салуға ... ... ... ... ... қиялы дамыған, шығармашылық қабілеттері бар,
қалжыңбас болып келеді.
ҚОСЫМША Ә
Тест «Портрет ... тест жеке ... ең ... ... ... ... ... адамның қиялында белгілі бір бейне – позитивті эталон (идеалды
тұлға) ... Өз ... неге ... ... Бұл тест ... және одан үлкен балаларға жүргізіледі.
Бұл тестте мимика элементтерімен көрсетілген ... ... Оның ... ... белгілі бір сезім көрсетілген.
Балаға осы элементтерден «ең жақсы» және «ең жаман» адамды құрастыруды
ұсындық. Одан таңдалған элементтердің ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріп беруін сұрадық. ... бала ... ... ... ... ... » портрет бізге баланың бойындағы ... ... ... ... ... ... ... бала қажет етпейтін
қасиеттерді көрсетеді.
Кілті. Еріндердің ... ... ... берілген эмоционалды
көріністер бойынша еріндердің бейнесінің нөмірленуі.
1- таң қалу 4- ... ... ... 5- ашуланшақтық
3- қуаныш 6- ... ... ... ... беруі, берілген эмоционалды көріністер
бойынша көздердің бейнесінің нөмірленуі.
1- таң қалу 4- ... ... ... 5- ... ... 6- ... ... орналасуы – жесттер, жесттердің бейнелерінің нөмірленуі.
1- өз-өзіне сенімді;
2- көңілінің қалуы, өзінің теріс қатынасын жасыру ниеті;
3- ... ... ... негативті жағдайы;
4- негативті ... ... ... ... дайын болу, шабуылдау;
6- адам ренжулі және өз-өзін қолға алуға тырысуда;
7- ашықтық.
-----------------------
Сыпайылық пен сөйлеу мәдениетінің ережесі
Дәлдік пен міндеттілік ережесі
Көше ... ... ... және ... ... ... ... ережелері
Баланың мінез-құлық мәдениетінің компоненттері
Жеке бастың гигиенасы, тазалық ережелері

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала мінезін тәрбиелеудің жолдары44 бет
Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық дағдыларын оқу-тәрбие процесінде тәрбиелеудің педагогикалық негіздері51 бет
Девиантты мінез – құлықты тәрбиелеудің тәжірибесі, әлеуметтік жұмыста әдістер мен технологияның жүргізілу жолдары46 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Іс-әрекет және мінез-құлық мотивациясы. сана мен зейін бірлестігі7 бет
Адамгершілік тәрбиесі6 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс туралы4 бет
Аддиктивтіліктің түрлеріне психологиялық талдау жайлы4 бет
Баланың құқықтарын қоргау80 бет
Бастауыш сынып жасындағылардың ерекшеліктері мен дамуы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь