Коммерциялық банктердің пассивтерін басқару


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Кәсіпорынның пассивтерін басқарудың теориялық негіздері ... ... .6

1.1 Пассивтер туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Кәсіпорын қызметінің экономикалық көрсеткіштерін талдау ... ... ... ...7
1.3 Банк пассивтерінің мазмұны, олардың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
1.4 Банк меншікті капиталының жеткіліктілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
1.5 Коммерциялық банктердің тартылған қаражаттары, олардың
түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

ІІ бөлім. Коммерциялық банктердің пассивтерін басқару ... ... ... ... ..36

2.1 Коммерциялық банктердің пассивтерін басқару негіздері ... ... ... 36
2.2 Қазақстан Республикасының екінші деңгейлі банктерінің пассивтерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2.3 “БТА Банк” АҚ . ның пассивтерін басқару принциптері ... ... ... ... .46

ІІІ бөлім. Коммерциялық банктердің пассивтерін басқаруды дамыту
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 51

3.1 Коммерциялық банктердің депозиттік саясатын жетілдіру ... ... ... ..51

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Экономикалық жүйені тиімді басқару мен шешім қабылдау процесіне қажетті ақпараттар қалыптастырушы бухгалтерлік есеп жүйесі болып табылады. Салалық "нұсқау- ережелер" және "жоғарыдан" келетін әдістемелер негізінде, сондай-ақ мемлекет тарапынан күштеп бақылау қою мақсатымен қалыптасқан консервативтік бағыттағы бухгалтерлік есеп бұл күндері қайта құру, реформалау және халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарына сай әрі қарай жетілдіру мақсатына түсті. Бухгалтерлік есеп, бұдан туындайтын қаржылық қорытынды есеп нарықтық қатынастардың негізі болып табылатынына кәсіпкер, бизнесмендер мен меншік иелерінің және кәсіпорындарды басқарушылардың көзі жетті.
Бухгалтерлік есепке тән негізгі принциптердің мәні мен маңызын түсінбей тұрып, кәсіпорындар қызметін басқару мен ұйымдастыру жөнінде шешім қабылдау мүмкін емес. Қаржы саясатын тиімді бағытқа салу, экономикалық модельдер құрып, салыстырмалы талдау ісін күнделікті экономикалық өмірге қосу мақсатымен әртүрлі үлгідегі модельдер жасау керектігі туындайды. Бухгалтерлік есеп өрісіндегі көрсеткіштер жүйесін қалыптастырып, бұл үрдісті дұрыс ұйымдастырудың басты мақсаты - сыртқы пайдаланушылар мен кәсіпорын басшыларын арнайы ақпараттармен қамтамасыз ету. Қаржылық есеп негізінде, акционерлер, инвесторлар, кредиторлар өндірістің табыстылығын анықтап, ақша-қаражаттарын салу тиімді ме деген сұраққа жауап іздейді. Осы ақпарат негізінде де аудиторлар мен салық қызметінің органдары есепке алынған тапсырыстардың, пайда мен шығындардың сенімділігін, салықтарды аударудың дұрыстығын бағалайды.
Акционерлер, инвесторларға кәсіпорынның қаржылық капиталы қаншалықты тиімді, әрі пайдалы қолданатынын, кәсіпорынға жаңа инвестициялар қажет пе немесе олардың көлемін азайту керек пе, фирма табысты болып қала ала ма және қандай жағдайларда екенін білу маңызды.
Тақырып өзектілігі. Коммерциялық банктер бір жағынан, шаруашылық субъектілердің уақытша бос ақшалай қаражаттарын тартатын болса, екінші жағынан, қаражаттар есебінен кәсіпорындар мен кәсіпорындардың әр түрлі қажеттерін қанағаттандыратын арнайы мекеме. Коммерциялық банктің пассивтік операциялық негізінде оның қызметінің жүзеге асырылуы үшін қажетті банк ресурстары жинақталады.
Бүгінгі таңдағы банк ресурстары нарығының құрылуында көптеген ерекшеліктер бар деуге болады. Коммерциялық банктер қызметінің тұрақтылығы үшін, ең бастысы, олардың баланстары өтімді болу керек. Ал оның қамтамасыз етілуі, банктік ресурстар мен несиелік жұмсалымдар арасындағы көлемі және мерзімі бойынша тепе – теңдіктің сақталуын қамтамасыз етеді.
Коммерциялық банктер басқа да шаруашылық субьектілері сияқты, өздерінің коммерциялық және шаруашылық қызмметтерін қамтамасыз етіп отыру үшін, белгілі бір ақшалай қаражаттары, яғни ресурстары болуға тиіс.
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, 27.12.2009 жыл, №268-ХІІ1, (өзгертулер мен толықтырулар);
2. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» заңы, 28.02.2007жыл, №234;
3. Қазақстан Республикасының Заңы. "Аудиторлық қызмет туралы" ҚР Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы // Заң газеті, 2001.15.01 (2009 жылғы өзгертулер мен толықтырулар)
4. "Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру туралы" Қазақстан Республикасының Заңы. 2008 ж. (өзгертулер мен толықтырулар енгізілген)
5. Қазақстан Республикасының Салық Кодексі.10.12.2008 ж.
6. Қазақстан Республикасының жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер туралы заңы, 22.04.1998жыл, №200-1 ҚРЗ/ «Казахстанкая правда 30.04.1998жыл;
7. Қазақстан Республикасының зейнетақы аударымдары туралы заңы, 20.06.1997жыл,№ 136-1, (24.12.2008жылға өзгертулер мен толықтырулар);
8. Қаржылық есептіліктіктің ұлттық стандарттары (Кр¥С); Ю.Қаржылық есептіліктіктің халықаралық стандарттары (ҚЕХС)
9. Әбдіманапов Ә. Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарының негізгі принциптері // Бухгалтерлік есеп және аудит. - 2001. - № 5.
10. Ержанов М.С., Ержанова А.М. Основы бухгалтерского учета и новая корреспонденция счетов (с 1 января 2003 г.). - А.: Ержанов и К, 2003.
11. Ержанов М.С., Даулетбеков Г.Б. и др. Аудит-1: Учебник. - Алматы, 2005.
12. Баймұханова С.Б. Бухгалтерлік есеп. - А.: Қазақ университеті, 2005.
13. Радостовец В.К. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. - Алматы, 2001
14. Дюсембаев К.Ш., Егембердиева С. К., Дюсембаева З.К. Аудит и анализ финансовой отчетности: Учебное пособие. - Алматы: "Қаржы-қаражат", 1998.
15. Дюсембаева К.Ш. Теория аудита / Под ред. В.К. Радостовца. Учебник. - Алматы: Экономика, 1995.
16. Назарова В.Л. Бухгалтерский учет хозяйствующих субъектов. - Алматы - 2004.
17. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятии. 3-е изд. перераб. и доп. - Алматы: Центраудит-Казахстан, 2002.
18. Радостовец В.К., Тасмаганбетов Т.А., Абленов Д.О. и др. Организация финансового учета: Уч. пос. - Алматы: Экономика, 1997.
19. Назарова В.Л. Шаруашылық жүргізуші субъектілеріндегі бухгалтерлік есеп: Оқулық. Жалпы ред. басқарған Н.Қ. Мамыров. - Алматы: Экономика, 2005.
20.Ковалев А.И. Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия. 3-е изд. перераб. и доп. - М.: Центр экономики маркетинга, 2000.
21. Дүйсембаев К.Ш., Төлегенов Е.Т., Жұмағалиева Ж.Г. "Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау". - Алматы: 2001.

22. Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа жолдауы. “Айқын” газеті. Наурыз- 2008 ж.
23. “Ақша,Несие,Банктер”,“Валюта қатынастары”.Оқу құралы Көшенова Б.А Алматы - 2006ж.
24. Коммерциялық банктердің операциялары. Мақыш С.Б. Алматы – 2004ж.
25. “Қаржы-Қаражат” ғылыми –тәжірибелік журнал. Алматы 2008ж.
26. “Ақша айналысы және несие” Оқу құралы Мақыш С.Б. Алматы-2004ж
27. ҚР-ғы “Банктер және банктік қызмет туралы” ҚР заңы. Егеменді Қазақстан - 06.09.2008ж.
28. “Банковское дело”. Сейткасымов Г.С. Алматы – 1998ж.
29. “Банковское дело” О.И. Лаврушин И.О Москва – 1992.
30. Корпоративные финансы; Учебник – Алматы, 2004ж.
31. “БТА Банк” АҚ-ның 2006 жылғы инструкциялық материалдары.
32. “БТА Банк” АҚ-ның 2006 жылдың жылдық есебі.
33. “БТА Банк” АҚ-ның 2007 жылдың жылдық есебі.
34. “БТА Банк” АҚ-ның 2008 жылдың жылдық есебі.
35. Қазақстан Ұлттық Банктің хабаршысы. №3, 2008 ж.
36. Деньги. Кредит. Банки. Учебник для вузов – Алматы: 2004 .
37. Ақша. Несие. Банк. Сейітқасымова Ғ.С. Экономика. Алматы – 2001ж 17. Ұлттық Банктің статистикалық бюллетені. 2006 – 2008 жж.
38. Банковское дело.Учебник для вузов. Лаврушин О.И., Мамонов И.Д., Валенцева Н.И. Москва – 2000.
39. Қазақстан Ұлттық Банктің хабаршысы. №6, 2008 ж
40. Қазақстан Ұлттық Банктің хабаршысы. №8, 2008 ж.
41. Қазақстан Ұлттық Банктің хабаршысы. №8, 2008 ж.
42. “Банк ісі”. Оқулық құралы. Мақыш С.Б. Алматы- 2007ж.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 Кәсіпорынның пассивтерін басқарудың теориялық негіздері ... ... .6

1.1 Пассивтер туралы
түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Кәсіпорын қызметінің экономикалық көрсеткіштерін
талдау ... ... ... ...7
1.3 Банк пассивтерінің мазмұны, олардың
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
1.4 Банк меншікті капиталының
жеткіліктілігі ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ...25
1.5 Коммерциялық банктердің тартылған қаражаттары, олардың

түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

ІІ бөлім. Коммерциялық банктердің пассивтерін басқару
... ... ... ... ..36

1. Коммерциялық банктердің пассивтерін басқару негіздері ... ... ... 36
2. Қазақстан Республикасының екінші деңгейлі банктерінің пассивтерін
талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
3. “БТА Банк” АҚ – ның пассивтерін басқару принциптері ... ... ... ... .46

ІІІ бөлім. Коммерциялық банктердің пассивтерін басқаруды дамыту
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

1. Коммерциялық банктердің депозиттік саясатын жетілдіру ... ... ... ..51

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ..60

Кіріспе

Экономикалық жүйені тиімді басқару мен шешім қабылдау процесіне қажетті
ақпараттар қалыптастырушы бухгалтерлік есеп жүйесі болып табылады. Салалық
"нұсқау- ережелер" және "жоғарыдан" келетін әдістемелер негізінде, сондай-
ақ мемлекет тарапынан күштеп бақылау қою мақсатымен қалыптасқан
консервативтік бағыттағы бухгалтерлік есеп бұл күндері қайта құру,
реформалау және халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарына сай әрі қарай
жетілдіру мақсатына түсті. Бухгалтерлік есеп, бұдан туындайтын қаржылық
қорытынды есеп нарықтық қатынастардың негізі болып табылатынына кәсіпкер,
бизнесмендер мен меншік иелерінің және кәсіпорындарды басқарушылардың көзі
жетті.
Бухгалтерлік есепке тән негізгі принциптердің мәні мен маңызын түсінбей
тұрып, кәсіпорындар қызметін басқару мен ұйымдастыру жөнінде шешім қабылдау
мүмкін емес. Қаржы саясатын тиімді бағытқа салу, экономикалық модельдер
құрып, салыстырмалы талдау ісін күнделікті экономикалық өмірге қосу
мақсатымен әртүрлі үлгідегі модельдер жасау керектігі туындайды.
Бухгалтерлік есеп өрісіндегі көрсеткіштер жүйесін қалыптастырып, бұл
үрдісті дұрыс ұйымдастырудың басты мақсаты - сыртқы пайдаланушылар мен
кәсіпорын басшыларын арнайы ақпараттармен қамтамасыз ету. Қаржылық есеп
негізінде, акционерлер, инвесторлар, кредиторлар өндірістің табыстылығын
анықтап, ақша-қаражаттарын салу тиімді ме деген сұраққа жауап іздейді. Осы
ақпарат негізінде де аудиторлар мен салық қызметінің органдары есепке
алынған тапсырыстардың, пайда мен шығындардың сенімділігін, салықтарды
аударудың дұрыстығын бағалайды.
Акционерлер, инвесторларға кәсіпорынның қаржылық капиталы қаншалықты
тиімді, әрі пайдалы қолданатынын, кәсіпорынға жаңа инвестициялар қажет пе
немесе олардың көлемін азайту керек пе, фирма табысты болып қала ала ма
және қандай жағдайларда екенін білу маңызды.
Тақырып өзектілігі. Коммерциялық банктер бір жағынан, шаруашылық
субъектілердің уақытша бос ақшалай қаражаттарын тартатын болса, екінші
жағынан, қаражаттар есебінен кәсіпорындар мен кәсіпорындардың әр түрлі
қажеттерін қанағаттандыратын арнайы мекеме. Коммерциялық банктің пассивтік
операциялық негізінде оның қызметінің жүзеге асырылуы үшін қажетті банк
ресурстары жинақталады.
Бүгінгі таңдағы банк ресурстары нарығының құрылуында көптеген
ерекшеліктер бар деуге болады. Коммерциялық банктер қызметінің тұрақтылығы
үшін, ең бастысы, олардың баланстары өтімді болу керек. Ал оның қамтамасыз
етілуі, банктік ресурстар мен несиелік жұмсалымдар арасындағы көлемі және
мерзімі бойынша тепе – теңдіктің сақталуын қамтамасыз етеді.
Коммерциялық банктер басқа да шаруашылық субьектілері сияқты,
өздерінің коммерциялық және шаруашылық қызмметтерін қамтамасыз етіп отыру
үшін, белгілі бір ақшалай қаражаттары, яғни ресурстары болуға тиіс.
“Қазақстан әлемдік экономиканың өскелеу турбуленттілігіне жедел үн
қатқан және алдын алу шараларын іске асыруға кіріскен әлемдегі алғашқы .
мемлекеттердің бірі болды.
Қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтау үшін біз банктерге қосымша
өтімділік бердік. Бұл шағын және орта бизнестің,ірі кәсіпорындардың
экономикалық белсенділік қамтамасыз ету үшін жасалды.
Жеке тұлғалардың салымдары бойынша кепілді өтеудің сомасы 700 мыңнан 5
миллион теңгеге дейін ұлғайтылды. Мемлекеттің сыртқы қарыз алумен және
капиталының жеткіліктілігімен байланысты банк секторының тәуеклдерін
төмендетуге көмектесті”- Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа
жолдауынан. [1;15 б]
Сонымен қатар, банктер қызметтерінің ауқымы, яғни, активтік
операцияларменен анықталатын обьектілері, банктердің ресурстарының жалпы
көлеміне, соның ішінде тартылған қаражаттар көздеріне тікелей байланысты.
Міне осындай жағдай, банктердің ресурстар тарту барысында өзара
бәсекелестікке баруына жол береді.
Бүгіңгі таңда несиелік ресурстар нарығымен бірге бағалы қағаздар
нарығы да дамып келеді. Ол нарықта екінші деңгейлі банктер мемлекеттік және
корпоративтік бағалы қағаздарды сатушы немесе сатып алушылар ретінде қызмет
көрсетеді. Сондай-ақ, банктермен қатар сақтандыру, қаржы және басқа да
несиелік мекемелердің қатар дамуы, уақытша бос қаражат тартудағы мәселені
одан әрі күрделендіре түсері сөзсіз. Міне осы жоғарыда айтылған
мәселелердің болуы бұл диплом жұмысының тақырыбын таңдауға себеп болды.
Ертедегі Грек философы Аристотель (384-322ж.ж.б.э.б) былай деген:
игілік қай жерде болсын, келесідей екі шарттың орындалуына тікелей
байланысты, біріншісі- мақсатты дұрыс анықтау, екіншісі- оған жетуде тиісті
құралдарды іздестіру.
Ендеше, жоғарыдағы мәселелерді зерттеуге бағытталған дипломдық жұмыс
алдында келесідей мақсаты мен міндеттері болады.
Дипломдық жұмыстың басты мақсаты екінші деңгейлі банктердегі
пассивтерді басқарудың дұрыс тәсілдерін анықтай отырып, ондағы орын алар
мәселелерді талдау болып табылады.
Осы мақсатқа жетуде келесідей міндеттерді шешу қажет:
1. Банк пассивтеріне анықтама беру.
2. Банк ресурстарының құралу көздерін қарастыру.
3. Екінші деңгейлі банктердегі пассивтерінің дамуына талдау жасау.
4. Банктің пассивтерін дамыту жолдарын қарастыру.
Диплом жұмысының зерттеу обьектісіне “БТА Банк” АҚ-ның пассивтері
алынады.
Диплом жұмысының әдістемелік және теориялық негізі. Банктің
пассивтерінің мәнін, түрлерін зерттеу, пассивтер дамуына талдау жасау,
дамыту жолдарын қарастыру. Ол үшін жалпы әдістемелік принциптерді ұстана
отырып, осы бағытта өздерінің еңбектерін жазған шетелдік экономист
ғалымдардың еңбектері: М.Х Лаврушин, В.И. Колесников, О.И. Марков, В.М.
Усоскин, М.Х. Лапидус және т.б. , отандық экономист ғалымдардың Ғ.С.
Сейтқасымов, Н.Н. Мажитов және т.б. шығармашылық еңбектері пайдаланылады.
Диплом жұмысының құқықтық негізіне Қазақстан Республикасының “Банк
және банк қызметі туралы” заңы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің
нормативтік құжаттары мен актілері, сол сияқты әр түрлі әдістемелік
нұсқамалар мен ережелер пайдаланылады.

1 Кәсіпорынның пассивтерін басқарудың теориялық негіздері

1.1 Пассивтер туралы түсінік

Кәсіпорын өз қызметін жүзеге асыруы үшін сұраныстағы өнімді өндіруге
мүмкіндік беретін экономикалық ресурстардың нақты көлеміне ие болуы қажет.
Бұл ресурстардың бір бөлігін кәсіпорынның меншік иелері ұсынады. Осы
салынған материалдық және материалдық емес құралдарының, ақша
қаражаттарының жалпы сомасы меншік капиталы деп аталады. Ресурстардың басқа
бөлігін меншік иесі болып табылмайтын тұлғалардың салуы немесе кәсіпорынмен
корреспонденттік байланысқа түскен (кредиторлар, жеткізушілер), заңды
немесе жеке тұлғалардан тартылған қаражаттар арқылы алуы мүмкін. Тартылған
капитал ретінде кәсіпорынның заңды немесе жеке тұлғалар алдындағы
пассивтері танылады, яғни қарыз берушілерден алынған экономикалық
ресурстардың немесе оның ақшалай баламасын (келісім шартқа сәйкес), сонымен
қатар сыйақыларын (келісім-шартта қаралған жағдайда) келісілген мерзімде
қайтару туралы міндеттеме саналады. Осыған сәйкес, Активтер = Меншікті
капитал + Пассивтер.
Пассивтер деп - мақсатты шараларды қаржыландыру үшін заңды және жеке
тұлғалардан, ірі компаниялардан алынған қарыздарды осы кәсіпорынның кіріске
алып, түптің түбінде қайтарып беру жөніндегі алған міндеттемесін айтады.
Алынған пассивтердің барлығы да осы күнгі ағымдағы бағамен кіріске алынады.
Пассивтер алу нәтижесінде кәсіпорындардың активті қаражаттары көбейеді.
Яғни ол - міндеттеме алушы жақ , міндеттеме беруші жаққа ақша мен
мүліктерді қандай сомада қайтаратындығы жөніндегі операциялар. Міндеттемеге
алынған негізгі сомаларға қосымша пассивтер үшін төленетін пайыздық сомалар
қосылады. Мұның нәтижесінде міндеттеме алушы жақтардың табыс көлемі
азайтылады. Нарықтық қатынастар жағдайында берешек қарыз сомалар осы
кәсіпорын қабылдаған пассивтерінің орындалмауының нәтижесінде туындап
отырады. Бұлар қысқа және ұзақ мерзімді болып бөлінеді.
Дипломдық жұмыстың мақсатына сай ағымдағы пассивтерді қарастырайық.
Ағымдағы пассивтерге кәсіпорынның қалыпты операциялық қатынастар
жағдайында есептің жылдың балансы жасалғаннан кейін 12 айдың ішінде
төленетін (қайтарылатын) қысқа мерзімді міндеттемлере жатады. Ағымдағы
пассивтердің келесідей түрлері бар:
1. Қысқа мерзімді қаржылық пассивтер – бір жылға дейінгі уақытқа алынған
банктердің зайымдары, банктік емес кәсіпорындардан алынған зайымдар,
акцияларға есептелген және төленетін дивиденттік сомалар және жарғылық
капиталда үлесі бар заңды тұлғаларға есептелген табыстар, ұзақ мерзімді
қаржылық міндеттелердің ағымдағы бөлігі мысалға, қаржылық жалдау, зайымдар,
сондай-ақ осы топтағы топтарға енгізілмеген басқалай қысқа мерзімді
қаржылық пассивтердің есебі жүргізіледі.
2. Салықтар бойынша пассивтер – төленетін корпоративтік табыс салығы,
есептелген және төленетін жеке тұлғалардың табыс салығы, есептелген және
төленетін қосымша құн салығы, акциздер, әлеуметтік салық және жер салығы,
көлік құралдарының салығы, мүліктерге салынатын салық, басқалацй
салықтардың есебі жүргізіледі.
3. Міндетті және ерікті төленетін төлемдер бойынша басқалай пассивтер –
ҚР-сы заңнамаларына сәйкес әлеуметтік сақтандыру жөнінде есептелген және
төленетін сомалар, зейнетақы қорына есептелген және төленетін сомалар,
есептелінген басқалай міндетті төлемдер мысалға, жинақталған салықтық
жиылымдар, мемлекеттік баж, төлеулер, сондай-ақ басқалай еркін төленетін
пассивтердің есебі жүргізіледі.
4. Кредиторлардың қысқа мерзімді қарыздары – өтеу мерзімі бір жылға
дейінгі аралықта қоюшылар мен тапсырыс берушілердің, еншілес,
қауымдастырылған және бірлескен кәсіпорындардың, кәсіпорындар мен
құрылымдық бөлімшелердің, еңбеккерлердің, жалға берушілердің, сондай-ақ
алынған зайымдарға, вексельдерге, эмитенттелген құн.ды қағаздарға және
басқаруды сеніп тапсыруға есептелген сыйақылар бойынша алашақтардың қысқа
мерзімді қарыздарының есебі жүргізіледі.
5. Бағалаудағы қысқа мерзімді пассивтер – бір жылға дейінгі аралықта
сатылған өнімдер мен көрсетілген қызметтерге тән кепілді пассивтер, сот
талабының орындалуына, еңбеккерлерге сыйақы есептеуге, сондай-ақ басқалай
бағаланатын кепілді пассивтер қалыптастыру жөніндегі резервтер құру
операцияларының есебі жүргізіледі.
6. Қысқа мерзімді басқалай пассивтер – мына төмендегі операциялардың:
- қойылатын тауарлар, материалдар, көрсетілген қызметтер, сондай-ақ
тапсырыс берушілердің тапсырысын бөлшектеп орындауға алынған қысқа мерзімді
аванстар және алынған басқалай қысқа мерзімді аванстар;
- ағымдағы айда алынып, келесі есепті айдың есебіне жатқызылатын алдағы
кезеңдердің табысы;
- сатуға арналған топтардың (материалды және материалды емесе
активтердің) есептен шығарылуына арналған қысқа мерзімді пассивтердің есебі
жүргізіледі.
Жоғарыда аталған ағымдағы пассивтердің есебі келесі бөлімде толық
қарастырылатын болады.

1.2 Кәсіпорын қызметінің экономикалық көрсеткіштерін талдау

Кәсіпорынның жеке балансы болады. Кәсіпорын өз қызметін ұйымдастыру және
жүргізу үшін заңнамада белгіленген тәртіппен банкілерде ағымдық шоттарын
ашады.Кәсіпорынның өз атауы, тауарлық белгісі және Қоғамның атауы бар мөрі,
мөртаңбасы және бланкілері болады. Кәсіпорынның қызмет мерзімі
шектелмеген.
Қоғам қызметінің мәні:
1) Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен бағдарлама бойынша
магистральдық темір жол желісінің құрылысын, күтіп ұсталуын және
жаңғыртылуын жүзеге асыру;
2) тасымалдау процессін басқару;
3) магистральдық темір жол желісіне қызметтер көрсету;
4) теміржол көлігімен жүктердің, оның ішінде қауіпті жуктердің
тасымалдауын жүзеге асыру;
5) Теміржолдың жылжымалы құрамын, оның ішінде қауіпті жүктерді
тасымалдау үшін қолданылатын арнайы контейнерлерді жөндеу;
6) жүк жіберушілердің, алушылардың тасымалдауға деген сұраныс
қанағаттандыру, тасымалданатын жүктердің сақталуын және олардың белгіленген
пунктеріне дер кезінде жеткізілуін қамтамассыз ету;
7) маркетингтік қызмет;
8) әртүрлі көлік түрлерінің қатысуымен, тікелей және аралас
қатынастар жүйесин ұйымдастыру;
9) Қазақстан Республикасының тасымалдау әлуетін барынша толық
пайдалану жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыру;

10) Қазақстан Республикасының көлік және коммуникациалар
министрлігінің келісімі бойынша темір жолдың транзиттік-кепілдік
коридорларын қалыптастыру жөніндегі іс-шараларға қатысу;

11) сыртқы экономикалық қызмет және шетелдік кәсіпорындарымен
экономикалық ынтымақтастықты дамыту;
12) өнімдерді, қызметтерді экспорттау (импорттау)
13) ақпаратты өңдеудің қорғалған техникалық құралдарын, ақпаратты
қорғаудың техникалық құралдарын әзірлеуді, жасауды, құрастыруды, ретке
келтіруді, пайдалануды, сақтауды, сервистік қызмет көрсетуді және жөндеуді
қоса алғанда, Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларын техникалық
қорғау жөніндегі қызмет;
14) қоғамның қызметі туралы материалдарды әзірлеу және қорытындылау,
Қоғамның жарнамалық қызметін жүзеге асыру үшін кітаптар, альбомдар,
журналдар, буклеттер, анықтамалар, фотоальбомдар, бейнефильмдер
шығару;
15) темір жол көлігі саласы бойынша ақпараттық қызметтер көрсету;
16) Қазақстан Республикасының заңнамасымен тыйым салынбаған өзгеде
де қызмет болып табылады.
Кәсіпорын теңгерімінде болып есептелетін белгі беру, орталықтандыру және
бұғаттау, сымдық, оптикалық және радиобайланыс құрылғыларының, қызып кеткен
букстарды анықтау аспаптарын үзіліссіз жұмысын қымтамассыз ету мақсатында
құрылды.
Кәсіпорын қызметінің мәні:
1) Кәсіпорынның теңгерімінде болып есептелетін белгі беру орталықтандыру
және бұғаттау, сымдық және радиобайланыс құрылғыларын қызып кеткен
букстарды анықтау аспаптарына техникалыққызмет көрсетуді ұйымдастыру
2) қызмет көрсету құрылғыларының қызметін арттыру бойынша шараларды
әзірлеу және жүзеге асыру;
3) қызмет көрсетілетін құрылғыларды жөндеумен жаңғыртуды жүзеге асыру;
4) қоршаған ортаны ластанудан және басқа да зиянды әсерлерден қорғау
болып табылады.
Кәсіпорынды жалпы басқаруды Қоғам жүзеге асырады және оның құзыретіне:
1) Кәсіпорын туралы Ережені бекіту, оған өзгертулер мен
толықтырулар енгізу;
2) Кәсіпорын қызметінің негізгі бақыттарын белгілеу, олардың
орвндалғаны туралы жоспарлар мен есептерді бекіту;
3) Кәсіпорын директорымен, оның орынбасарымен, кәсіпорынның
инженерімен және бас бухгалтерімен жеке еңбек шарттарын жасауды енгізу
және бұзу;
4) кәсіпорынның штаттық кестесін бекіту және құрылымын белгілеу;
5) тағайындалуы Қоғамның келісімі бойынша жүргізілетін кәсіпорынның
лауазымдар номенклатурасын бекіту;
6) Кәсіпорынның өндірістік – қаржылық қызметінің жоспарын бекіту;
7) Кәсіпорын қызметінің нәтижелері бойынша жылдық есептерді
аудитордың есептері мен қорытындыларын бекіту. Кәсіпорынның пайданы
бөлу тәртібі мен шығынды жабу тәртібін белгілеу;
8) Кәсіпорынның материалдық қаражаттарының көлемін, нысаның сондай-
ақ оларды үлестіріп берудің тәртібін белгілеу;
9) Қазақстан Республикасының заңнамасы мен Қоғамның Жарғысында
көзделген өзге іс-әрекеттер жатады.
Кәсіпорынның қызметін тікелей басқаруды директор жүзеге асырады.
Кәсіпорынның директоры Кәсіпорынның жұмысын кәсіпорындастырады және
Қоғам берген сенімхат негізінде оны басқарады, Кәсіпорынға жүктелген
міндеттерді орындау, орындаушылық және еңбек тәртібінің жағдайы және осы
Ережемен белгіленген қызмет түрлерін Кәсіпорынның жүзеге асыруы үшін
жауапты болады.
Кәсіпорынның директоры:
1) Қоғам берген сенімхат бойынша Қоғам белгілеген өкілеттіктер
шенінде әрекет етеді;
2) Қоғам бекіткен жоспарларға сәйкес Кәсіпорынның қызметіне
басшылықты жүзеге асырады;
3) Кәсіпорынға бекітіліп берілген қаражатқа өзіне берілген құқықтар
шеніне иелік етеді;
4) Кәсіпорынның барлық қызметкерлері үшін орындалуы міндетті болып
табылатын бұйрықтар мен өкімдер шығарады;
5) банктерде Кәсіпорынның ағымдық шоттарын ашады;
6) лауазымдар номенклатурасына сәйкес Кәсіпорын қызметкерлерімен
жеке еңбек шарттарын жасасады, өзгертеді және бұзады, Кәсіпорын
қызметкерлерінің лауазымдық нұсқаулықкәртәшкілерін бекітеді, Қазақстан
Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес оларға көтермелеу шараларын
және жазаларды қолданады;
7) белгіленген тәртіппен өзге де құқықтарға ие болуы мүмкін.
Тағайындалуы Қоғамның бойынша жүргізілетін Кәсіпорынның
қызметкерлерімен жеке еңбек шартын бұзу туралы Кәсіпорынның директорына
орындалуы міндетті болып табылатын нұсқаулар беруге Қоғамның құқығы бар
Кәсіпорынның директоры мен оның орынбасары өз құзірет шенінде шығыс хат-
хабарларға қол қояды.
Кәсіпорынның мемлекеттік кәсіпорындармен және өзгеде мекемелермен
Кәсіпорынның қызмет мәселелері бойынша хат-хабар алмасуына тек жетекшілік
ететін құрылымдық бөлімшенің немесе Қоғам басшылығының келісімі арқылы
рұқсат етіледі.
Кәсіпорын оған Қоғам бекітіп берген мөрлікке сондай-ақ Қоғамның жалпы
теңгеріміне кіретін шаруашылық қызметтің барысында алынған ақшалай
қаражаттан, материалдық құралдардан, құнды қағаздарымен материалдық емес
активтерден тұратын мүлікке ие болады.
Кәсіпорын теңгерімінде есепке алынатын мүлік Қоғамның меншігі болып
табылады.
Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметін тексеруді Қоғамның уәкілеттік
берілген бөлімшелері, қажет болған жағдайда Қоғам тағайындайтын немесе
тартатын аудиторлық қызметтер жүзеге асырады.
Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметіне бақылау жасау аудитор немесе
аудиторлық кәсіпорындар олармен жасалған шарттар негізінде жүзеге асырылуы
мүмкін
Аудиторлар және аудиторлық кәсіпорындар өздеріне қажетті барлық
материалдарды, бухгалтерлік немесе өзге құжаттарды және жеке
түсініктемелерді Кәсіпорын қызметкерлерінен талап етуге құқылы.
Аудиторлар және аудиторлық кәсіпорындар өздері жүргізген тексерулердің
нәтежиелерін Қоғамның Басқармасына және Қоғамның Директорлар кеңесіне
(талап етуі бойынша) жібереді.
Жоғарыда аталып өткендей, зерттеліп отырылған басқарманың бухгалтерлік
есебінің жүргізілуіне, сонымен қатар бухгалтерлік есебінің
кәсіпорындастырылуына және шынайы әрі толық бухгалтерлік есептілікті
уахтылы дайындауды бас бухгалтер жүзеге асырады.
Бухгалтердің міндетіне келесілер жатады:
– Бухгалтерлік есепті Мемлекеттік мекемедегі бухгалтерлік есепті
жүргізу бойынша нұсқаулық ережелеріне сәйкес жүргізу.
– Бюджет бойынша қаражаттарды үнемді және дұрыс ұсталуын қадағалау.
– Мүліктік материалдық құндылықтардың түгендеуін жүргізу.
– Сметаны орындау барысында қажет болатын мекемелермен, жеке
тұлғалармен және кәсіпорындармен есептесуді уақытылы жүргізу.
– Ақша қаражатының сақтығын қамтамасыз ету.
– Негізгі құралдар, материалдар, ақша қаражаттары және баланстың
басқада статьяларының сақтығын және дұрыс орындалуын қамтамасыз
ету.
– Материалды жауапты тұлғаларға, олардың жауапкершілігіндегі
құндылықтардың есебі мен сақтығы туралы нұсқаулық өткізу.
– Құжаттардың дұрыс әзірленуін және заңды түрде жасалғанын тексеру.
– Бухгалтерлік есептілікті белгіленген уақытында әзірлеп,
құрастырып тапсыру.
– Шығындар бойынша сметаларды мекеме басшысымен құрастырып
келісімдеу.
– Бухгалтерлік құжаттардың есеп регистрларының шығындар
сметаларының және олар бойынша есептіліктің және тағы басқа
құжаттардың сақтығын қамтамасыз ету.
Мекеменің бас бухгалтері бухгалтерия аппараты (егер ондай болған
жағдайда) қызметкерлеріне олардың қызметтік міндеттерінің аясын бекітеді.
Басқармадағы бухгалтерлік есеп журнал–ордерлік жүйе бойынша
компьютерленген есеп тәсілін қолдану арқылы жүргізіледі.
1.С. 7.7. бухгалтерия типтік конфигурациялар Қазақстан
Республикасының ағымдағы заңнамасына сәйкес бас мекеменің есебінен
қаржыландырылатын мекемелерге арналған стандартты методологияны жүзеге
асырады.
Конфигурация өзіне келесілерді қосады:
– Шоттар жоспары (бұл жоспар өзінде аналитикалық, валюталық және
сандық есептердің типтік құрлымын құрайды);
– Валюталар анықтамасы (валюталық есепті жүргізген кезде);
– Алғашқы құжаттарды құрастыруға арналған анықтамалар жинағы;
– Бухгалтерлік проводкаларды автоматты түрде құрастыруға арналған
және алғашқы құжаттарды еңгізуге, сақтауға және басып шығаруға
арналған құжаттар жинағы;
– Нақты бір мекемеде есеп жүргізудің жалпы параметрлеріне келдіру
үшін қолданатын константалар жиыны;
– Бухгалтерлік есеп бойынша, кез келген шот бойынша әр түрлі
разрезда және аналитикалық кез келген объект бойынша мәлімет
алуға мүмкіндік беретін, стандарттық есептілік жинағы;
– Бухгалтерлік есептің нақты бөлімдері бойынша маманданған
есептілік;
– Регламенттелген есептілік жиыны;
– Бухгалтерлік есепті автоматтандаратын құжаттар жиыны;
Құжаттардың бұл жиыны есептің маңызды бөлімдерін жүргізуге есептелген.
Олар:
– Касса бойынша операциялар есебі;
– Банк бойынша операциялар есебі;
– Тіркелген активтер есебі;
– Материалдар есебі;
– Өндіріске кеткен шығындар есебі;
– Өнімді шығару есебі;
– Жабдықтаушылармен, сатыпалушылармен өзара есепайырысу есебі;
– Келісімдер есебі;
– Кадрлік есеп және жалақы төлеу есебі;
– Есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу есебі;
Типтік конфигурацияның шоттар жоспары бюджеттік мекемелерге арналған
қаржыландыру жоспарын орындаудың бухгалтерлік есебінің шоттар жоспарына
сәйкес келеді. Шоттар жоспарында барлық қажетті шоттар мен қосымша шоттар
бар. 1.С. 7.7. типтік конфигурациясында бір шоттар жоспары бар. Ол –
Қазақстан Республикасындағы шаруа есептілік мекемелерінде қабылданған
негізгі шоттар жоспары.
1.С. 7.7. бағдарламасы бірегейленген–ІВМ персоналды компьютерлерде жұмыс
істеуге арналған. Осы бағдарламаны құрып, оның дұрыс жұмыс істеуі үшін
компьютерге деген минималды талап келесідей болуы керек:
– Компьютердің операциондық жүйесі Microsoft Windows 98; Microsoft
Windows XP 2000
– Процессор Pentium III және IV немесе одан жаңа процессор түрі.
– Жедел жадысының көлемі 128 мегабайт
– Қатты диск
– CD дисктардағы жинақтаушы
– Басып шығару құрылғылары
– VGA дисплей
Бұл бағдарлама Қазақстан Республикасының мемлекеттік мекемелеріндегі
бухгалтерлік есепті жүргізуге арналған.
Бұл бағдарламаның көмегімен аналитикалық және синтетикалық бухгалтерлік
есептің жүргізілуі, тоқсандық және жылдық есептіліктің, алғашқы
бухгалтерлік құжаттың және тағы басқа экономикалық маңызы бар құжаттардың
құрастырылуы, толтырылуы, сақталуы және басылып шығарылуын
автоматтандырады. 1.С. 7.7. бағдарламасы сонымен қатар есеп беруші тұлғалар
туралы, жеткізушілермен есеп айырысу туралы және мекеменің қаржылық жағдайы
туралы ақпаратты оперативті түрде алуға мүмкіншілік береді, сонымен қатар
бағдарламада жалақыны есептеу, негізгі құралдар бойынша, материалды қорлар
мен тауарлар бойынша есеп жүргізуге болады.
Осы заманғы нарықтық экономика жағдайында шаруашылық операцияларының
түрлері әр түрлі ықпалдастық жағдайда болады. Елімізде көптеген типтегі
кәсіпорындардың әр қайсысы әр түрлі экономикалық факторларға тап болады. Әр
түрлі типтегі кәсіпорындар саны аса көп. Осыған байланысты әр бір кәсіпорын
өзінің алға қойған мақсат мүддесіне жету үшін өз қызметтеріне тән: өнім
өндірудің технологиялық ерекшеліктері, басқарудың кәсіпорындық құрылымы,
қызмет көлемінің түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу, клиенттермен жұмыс
істеудің тәртібі, ақпараттарды өңдеу және тағы басқа да ерекшеліктерін
зерделеуі керек. Мұның барлығы да шаруашылық жүргізу ерекшелігіне
байланысты кәсіпорындарда есеп саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын
ашып көрсетудің негізін қалайды.
Кәсіпорындар өздерінің есеп саясатын қалыптастыру барысында тәжірибедегі
есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы ережелердің ішіндегі ең
тиімділерін таңдап алуына құқылы. Таңдалып қабылданған ережелер мен
әдістерді өз мәнінде қолдану арқылы есеп мәліметтерін жинақтаудың тәртібін,
мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық процесінің ерекшеліктері
жөніндегі ақпараттарды зерделеу және кәсіпорындар қызметіндегі өзгерістер
мен жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды.
Сонымен, есеп саясаты деп – кәсіпорындар шаруашылық қызметі өрісінің іс-
тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен
жүргізілетін бухгалтерлік есеп жүйесіне тән ішкі ережелер жиынтығын
айтамыз. Есеп саясатының мазмұны кәсіпорындардың шаруашылық жүргізу қызметі
талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп әдістерін жақсы және
тиімді қолданудың жолдарын көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қортынды есеп
жасауда кәсіпорындардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ережелер,
сондай ақ кәсіпорындардың шаруашылық қызметі мазмұнын тәжірибеде ашып
көрсету үшін қабылданған ережелер жиындығынан құралады.
Немесе, Қазақстан Республикасының Бухгалтерлік есеп және қаржылық
есептілік туралы заңында берілген анықтамаға сәйкес, есеп саясаты
дегеніміз ол — жеке кәсіпкердің немесе мекемелердің атқаратын қызметтеріне
байланысты қажеттіліктері мен ерекшеліктеріне қарай бухгалтерлік есепті
жүргізу мен қаржылық есептілікті Қазақстан Республикасының Бухгалтерлік
есеп және қаржылық есептілік заңнамасына немесе ұлттық стандарттарға,
сонымен қатар бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспарына сәйкес
жүргізілген нақты принциптер, нақты негіздер, нақты ережелер және
практиканың жиынтығын құрайды.
Кәсіпорынның есеп саясатын екі топқа жіктейді:
Біріншісі – кәсіпорындардың ішкі есеп саясаты.
Екіншісі – мемлекеттік және қоғамдық кәсіпорындардың белгіленген есеп
саясаты болып ажыратылады;
Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарты және оларға әдістемелік
ұсыныстар;
Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы ҚР-ның заңы, №234-
III, 28.02.2007 ж.
Қаржылық есептілікті беру 30 Бухгалтерлік есеп стандарты, №14 ҚР-ның
қаржылық министрінің бұйрығы, 17.01.2003 ж.
ҚР-ның Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім) №409-1, 13-бөлім Меншік құқығын
алу, 1999 ж.
Бюджетке төленетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдер ҚР-ның 2008
жылғы Кодексі
Есеп саясаты Уәкілетті органдар шешімімен келісіліп тағайындалады. Бұл
есеп саясатымен есеп жүргізудің негізгі ережелері мен бухгалтерлік есепті
жүргізудің тәсілдері анықталады. Есеп саясатын құрудың негізіне сенімділік,
дәйектілік, салыстырымдылық және аяқтаушылық қағидалары жатады.
Қазақстан Республикасындағы мекемелердің қаржы-шаруашылық қызметін
реттейтін басқа да заңдар, нормативтік актілер, нұсқаулықтар және
әдістемелік ұсыныстар.
Кәсіпорында 1 қаңтар 2009 жылдан бастап салықтық төлемдер мен есеп
айырысулар Қазақстан Республикасы Президентінің 10 желтоқсан 2008 жылғы
Заңды күші бар Бюджетке төленетін салықтар және басқа да міндетті төлемдер
туралы Жарлығына және Бюджетке салықтар және басқа да міндетті төлемдер
туралы Қазақстан Республикасының Салық Кодексіне сәйкес жүргізіледі.
Мекеменің бухгалтерлік есебі келесі қағидаларға сәйкес жүргізіледі:
табыс болып – ол алынғанда, ал шығыс болып – шығысталғанда есептелінеді.
Қаржылық есептілікті жасау кезеңі болып күнтізбелік жыл саналады.
Алдыңғы жылдардың қаржылық есептілігін құрған кезде кеткен қателердің
аңғарылған жағдайында, қателерді түзету сомасы келесі кезеңде таза табыс
немесе шығынды есептегенде ескеріледі (балама тәсіл қолданылады). Мекеметің
қаржылық есептілігінің негізгі сапалық сипаттамасы болып түсініктілік,
орындылық, мәнділік, нақтылық және салыстырмалылық табылады.
Қаржылық есептілік ҚЕХС концепциясына сәйкес жасалады және оның құрамына
төмендегілер кіреді:
– бухгалтерлік баланс;
– пайда және зиян туралы есеп;
– ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп;
– меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп;
– түсініктеме хат.
Қаржылық есептілік, оған аудиторлық және тексеруші комиссияның
қорытындысы берілгеннен кейін мекеменің қатысушысына ұсынылады.
Бухгалтерлік құжаттама бухгалтерлік есеп жүйесіндегі барлық жазулар
жұмыс шоттар жоспарының классификациясына сәйкес болуы керек.
Қаржы-шаруашылық операцияларын құрудың бастапқы құжаттары болып
Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің талаптарына және жақтардың
келісіміне сәйкес рәсімделетін шарттар, келісімдер, бұйрықтар және т.б.
табылады. Кәсіпорын басшысы бухгалтерлік құжаттарға қол қоюға құқығы бар
тұлғаларды анықтайды және тұлғалардың қызметіне, әрекет ету айналымына және
операцияның мәніне байланысты қол қою құқығының сатылы лауазымын бекітеді.
Бухгалтерлік есептегі қаржылық – шаруашылық операцияның дұрыстығы және
толықтығы, салық базасының қалыптасуына әсер ететін әсіресе:
- өнім өткізілімі туралы ақпаратты шоттар бойынша ортақтастыру үшін,
шығындардың, қаржылық қызметтің нәтижесін пайдалану және қалыптастыру;
- салық төлеушінің меншігіндегі теңге және шетел валютасы түріндегі ақша
қаражатының қозғалысы; тауарға (жұмыс, қызмет) қолданатын бағаның
дұрыстығы, өзара байланысты тұлғалардың арасындағы келісімшарт бойынша
салық мақсаты үшін тауар айырбас операциялар бойынша, сыртқы сауда
келісімін жасау кезінде байқалуы;
- негізінде жіберілетін бағаның ауытқу шегі, бірыңғай тауар немесе
қызметтер бойынша салық төлеушінің қолданатын бағасының деңгейінен келісім
бойынша;
- Заңнамамен қарастырылған салықтық ставканы қолдану негізділігі,
жәрдемақы, төлеуге жатқызылған салық сомасының аудару дұрыстығы.
Салық есебінің толыққанды мәліметтері салықтың заңнама және мекеменің
өндірістік қызметін есепке алғанда аудитордың салықтық талдау жүргізуі үшін
қызмет етеді. Сонымен қатар зерттелетін кезең үшін жинақтар мен салық
сомасының динамикасы анықталады. Әрбір позиция бойынша төлемдердің базистік
өсу реті есептелінеді. Динамикасында маңызды өзгерістер болған салықтар
көрсетіледі.
Алдын-ала оның пайда болу себептері анықталады. Әр жыл сайын зерттелетін
кезең үшін жинақтар мен салықтардың құрылымы есептелінеді. Тексерілетін
кезең ішінде болған өзгерістерге осыған себеп болған және салықтың үлкен
мөлшері қатынасында сипаттама беріледі. Жинақпен салықтың құрылымы және
динамикасындағы болған маңызды өзгерістердің факторлары көрсетіледі.
Тексеріс кезінде аудитор үшін ерекше маңызды салыққа қатысты оның
көлемін ғана емес, сонымен қатар шаруашылық субьектісінің салық жүйесіне
әсерін тигізетін сапалық сипаттамасын анықтауға мүмкіндік беретін зерттеу
болып табылады.
Салықтар мен жинақтар төлем көзі және обьекттің белгілері бойынша
бөлінетін болғандықтан аудиторға барлық төлемдерді салық төлеу көзінің
критерийі бойынша топтауы қажет.
Сонымен қатар мекеме қызметінің бөлек көрсеткіштеріне аналитикалық
коэффициенттерді мақсатты есептеу қажет.
1.Айналымнан түскен түсімге кіретіндігі:
- салық пен алымнан барлық сомаға қатынасы айналымнан түскен түсім
тікелей салық алымның барлық сомаға қатынасы айналымнан түскен түсім салық
сомасының кәсіпорынның пайдасына қатынасы реализацияның түскен түсім, салық
сомасының мүлікке кәсіпорынның мүлкіне қатынасы айналымнан түскен түсім;
2.Кәсіпорынның пайдасына салықтың пайдадағы салықтың баланстық пайдадағы
мүлікке қатынасы;
Салық және алым сомасының өндірілген қаржылық нәтижеге қатынасы
балантағы пайдадағы салық және алым сомасының,өндірілген таза пайдаға
қатынасы, баланстағы пайдаға.
3.Кәсіпорының шығындық көлемі:салық және алым сомасының өз бағасына
қатынасы.

Кесте-1. Негізгі сатылар және кәсіпорында салық талдауының
бағдарламасы.

Саты Салық талдауының мазмұны мен негізгі бағыттары.
1.Кәсіпорындағы 1.1. Зерттеу кезеңіндегі уақытта салық және
абсолютті салық алымының талдауы.
жүктемелерін талдау. 1.2.Зерттеу кезеңінде кәсіпорын төлемінің салық
және алымын талдауы.
1.3. Салық төлемінің динамикасы мен құрылымының
факторларының талдауы.
2. Кәсіпорындағы салық 2.1. Кәсіпорындағы жалпы салық жүктемелерінің
есебіне қатысты талдау.талдауы.
2.2.Салық жүктемелерінің жалпы аналитикалық
коэфицентінің талдауы.
2.2. Салық жүктемелерінің жеке аналитикалық
3.Кәсіпорынның салығы коэфицентінің талдауы ерекшеленген нақты
және алымдары бойынша экономикалық талдауы үшін.
қарыздарын талдау. 3.1.Кәсіпорынның салығы және алымы бойынша
қарыздардың динамикасын талдау.
3.2. Кәсіпорынның салығы және алымы бойынша
қарыздарының құрамын талдау.
3.3. Кәсіпорынның қарыздарының сомасы ,салық және
алымдар сомасының арақатынасы.
3.4. Кәсіпорынның қарыздары пайда болған
факторларын талдау.

Бюджетке төленетін міндетті және міндетті емес төлемдер көрсеткіштерін
талдауда анықталған барлық аналитикалық коэфиценттеріне көптеген
сипаттамаларға ие, олар жыл сайын кестеге тіркеліп және талданады. Олардың
динамикасы қорытынды беталыстарды шығару мүмкіндік береді, кәсіпорынның
салық салу жүйесінде пайда болған және ресурс кезіндегі тексеру
обьектісінің іс - әрекеттерінің деңгейінен пайда болған қорытынды
беталыстарды шығаруға мүмкіндік береді.
Ең негізгі маңызды сәт – кәсіпорының бюджетке және бюджеттен емес
қорға және осы құрылымдық қарыздарын талдау.
Міндетті түрде жыл сайынғы ішкі тексеру кезінде кәсіпорын қарыз
сомаларын жалпы салық есебінің сомасы және міндетті төлемдер бойынша,
сонымен қатар мынадай түрдегі төлемдерден, әсіресе өте көп мөлшерде
қарыздарының көбейуінен (ҚҚС пайдаға төленетін салық, акциздер және т.б.)
есептеу керек. Жеке салық және алым бойынша динамикада және қарыз
құрылымында көрсетілген беталыстар төлем сомаларының қатынасындағы
аудиторға мүмкіндік береді:
Талдай келе салықты анықтауға, осыған орай көптеген қарызынан пайда
болған; жылдық тексеру кезеңінде бюджеттен ішкі және бюджеттік емес
міндетті төлемдер бойынша есеп айырыса алмағанның ерекшелеу керек.
Міндетті төлемдердің ішіндегі салық төлем төлеушілерге түсеті ауыр
салмақтың түрін ерекшелуі керек.
Бюджетке төленетін төлемдерді Қазақстан Темір Жолы компаниясының ішкі
аудиторлық бөлімі жоспарлы тексеруден өткізе отырып, кәсіпорын қызметін
талдай келе салық және алым бойынша қарыздарының пайда болған себебімен
факторларын анықтау міндетті. Осылай талдау барысында кәсіпорынның қаржылық
жағдайындағы міндетті төлемдердің алатын орнын, көлемін және көлемін азайту
жолдарын қарастырып табысты көбейту мүмкіншіліктерін анықтау қажет.
Бюджетке төленетін кәсіпорынның төлемдеріне негізгі болып салықтар деп
танып отырғандықтан, онда біз байқайтынымз қазіргі жағдайдағы
республикамыздағы салық төлеушілер үшін салықтық ауырпалық әлі де жоғары,
олардың ішінде көбісінің тиімділігі де төмен екендігі. Экономиканың кез-
келген тұрғысынан дамыған елдерде салық салудың ауыртпалығы, салық салу
деңгейін көрсетуші сипаты болып табылатындығы баршаға мәлім. Алайда,
салықтық ауыртпалық пен салықтар деңгейінің ауырсалмағын анықтайтын, жалпы
қабылданған, бекітілген әдістемесі жоқ. Салықтық ауырпалықтың ауырлығы
туралы жанама түрде түсінік бере алатын жекелеген көрсеткіштер бар.
Сонымен, жоғарыда айтылғандарға негізделіп салықтық бақылау
Қазақстанда салықтық заңдылықтың тұрақтылығын төмендегі қағидаларға алып
келгенде тиімді болатындығын белгілеген болады:
– Еңбек пен кәсіпкерлік қызметті ынталандыру;
– Өнім шығарудың көлемін көбейтуге, еңбек өнімділігін арттыруға
мүмкіндік туғызу;
– Салық салынатын табысты көбейту нәтижесінде тұтынуды көбейтуге
мүмкіндік туғызу;
– Мемлекеттік бюджетті тиімдірек пайдалануға, экономиканың жағымды
секторларға мемлекеттік кірістің шектеуге мүмкіндік туғызу;
– Бағалар мен инфляцияның деңгейін тұрақтандыру;
– Ресми және көлеңкелі экономиканың ара қатынасын тиімді ету;
– Бюджетке төленетін төлемдердің бухгалтерлік есептілікте қысқартылған
түрлерін қалыптастыру
Бюджетке төленетін төлемдерді бақылаудың жұмысының тиімділігі
экономиканың нақты жағдайын талдау жолымен анықталады, сондықтан оның
негізіне елдің территориясында әрекетте болған салық салу жүйесінің ғылыми
негізделген бағалау салынуы тиіс. Жалпы салықтық саясаттың келісу процессі
жасалатын салықтың бақылауға сәйкес таңдалған бағыт нарықтық экономиканың
Қазақстандық моделі ерекшеліктерінің есебімен құрылады.
1.3 Банк пассивтерінің мазмұны, олардың қызметі

Коммерциялық банктер бір жағынан, шаруашылық субъектілердің уақытша
бос ақшалай қаражаттарын тартатын, екінші жағынан, бұл қаражаттар есебінен
кәсіпорындар мен кәсіпорындардың әр түрлі қажеттерін қанағаттандыратын
қызметінің жүзеге асырылуы үшін қажетті бнк ресурстары жинақталады.
" Банк ресурстары " термині " несиелік ресурсы" терминіне қарағанда
кең ұғымды білдіреді. Банк ресурстары тек несиелеуге ғана емес, сол сияқты
басқа да активтік немесе комиссиондық операцияларды қаржыландыру үшін
пайдаланылады.
Жоспарлы экономиканы әкімшіл және әміршіл басқару жүйесі жағдайында
банк ісінің кәсіпорындастырылуына мемлекеттік монополия көрінісі байқалады.
Барлық кәсіпорындар, кәсіпорындар және мекемелер заңды түрде мемлекеттік
банк мекемелерінде өздерінің ресурстарын міндетті түрде сақтауға тиіс
болды. Банкке кәсіпорындар мен мекемелердің ресурстары іс жүзінде ақысыз
тартылды. Тек кооперативтік кәсіпорындарға ғана жартылай мөлшерде төленді.
Осындай жағдайларда жалпы мемлекеттік қор деген экономикалық түсінік
қалыптасты. Жалпы мемлекеттік қарыз қор халық шаруашылығын несиелеу үшін
банк жүйесі арқылы мемлекеттің ықпалымен жинақталған қаражаттар жиынтығын
білдіреді. Демек, олар банк ресурстары болып саналады. Ссудалық қорды
орталықтан бөлу сипаты банк ресурстарының құрылымдарына тікелей әсер етті.
Ол уақыттары да банк ресурстары меншікті және тартылған қаражаттарға
бөлінген. Мұндағы меншікті қаражаттарға: жарғылық, резервтік, негізгі
құралдар, аммортизациялық және банк ісін дамыту қорлары, ал, тартылған
қаражаттарға: мемлекеттік бюджет кәсіпорындардың , кәсіпорындарың есеп
айырысу және ағымдық шоттағы қаражаттары және халықтың ақшалай жинақтары
жатты. Осындай жағдайларда банк ресурстары нарығы қалыптасып, мемлекеттің
қарыз қоры осы нарықтың бір бөлігін құрады.
Бүгінгі таңдағы банк ресурстары нарығының құрылуында көптеген
ерекшеліктері бар деуге болады. Коммерциялық банктердің қызметінің
тұрақтылығы үшін, ең бастысы, олардың баланстары өтімді болу керек, ал оның
қамтамасыз етілуі, банктік ресурстар мен несиелік жұмсалымдар арасындағы
мерзімі бойынша тепе – теңдіктің сақталуын талап етеді.
Банк ресурстары нарығының пайда болуымен қатар бағалы қағаздар нарығы
қалыптасады. Сөйтіп, банктер жаңа қызмет түрлері ретінде бағалы
қағаздармен, факторинг, лизинг және басқа операциялармен тікелей жұмыс
істей бастады. Бұл, банктің ресурстық құрамына тек қана ақшалай қаражаттар
емес, сол сияқты тауарлы - материалдық құндылықтар және бағалы қағаздар
кіреді дегенді білдіреді.
Ұлттық (Орталық) Банкіміз "банктердің банкі" болып табылатындықтан,
коммерциялық банктердің ресурстарының бір бөлігі сол банктен алған
ресурстардан да құралады.
Демек, коммерциялық банктер ерекше бір кәсіпорын ретінде делдалдық
қызметке байланысты, банктік ресурстар нарығында ақшалай ресурстарды сатып
ала отырып, оны қажет ететін кәсіпорынға, кәсіпорынға және халыққа сатып
отырады.
Банк ресурстары – бұл банктің пассивтік операциялары негізінде
қалыптасқан және барлық активтік операциялар бойынша банк өтімділігін
қамтамасыз ету және пайда табу мақсатында орналастыруға бағытталатын
банктің меншікті және тартылған қаражаттарының жиынтығы.
Нарықтық қатынастарға өту барысында банктік ресурстарының құрылымында
біршама өзгерістер болды. Меншікті қаражаттар қатарына, біріншіден,
коммерциялық банктің акционерлік капиталы, резервтік қоры, сол сияқты
қосымша қорлар кіреді. Тартылған қаражаттардың жаңа түріне: Ұлттық Банктен
және басқа да несиелік мекемелерден алатын несиелер, басқа банктердің
корреспонденттік щоттағы, депозиттік шоттардағы қаражаттары, облигацияларды
сатудан түскен қаражаттар, лизингтік операцияларды жүзеге асырғаны үшін
алынған тауарлы – материалды құндылықтар жатады.
Коммерциялық банктердің ресурстарының құрылымы, олардың мамандануы,
әмбебаптығы және қызметінің ерекшеліктеріне қарай бөлінеді.
Банк ресурстарының құрылымына мыналар жатады:
1. Банктің меншік капиталы
2. Банктің заемдық және тартылған қаражаттары.
Банк ресурстарының құрамындағы меншікті капитал үлесі тартылған
қаражаттарға қарағанда өте төмен болғандықтан барлық қаражаттарға деген
қажеттілігінің 10 % - ға жуық бөлігі өтелсе, ал қалған бөлігі тартылған
қаражаттарының үлесіне тиеді. [ 2; 68 б]
Пассивтік операциялардың негізінде банктің ресурстары жинақталады.
Сондықтан да, пассивтік операциялардың коммерциялық банктер қызметіндегі
рөлі жоғары.
Банк ресурстары пассивтік операциялар нәтижесінде құрылғандықтан,
оған анықтама берген дұрыс. Қаржы және несие сөздігінде " пассивтік
операциялар бұл несиелік және активтік операцияларды жүзеге асыруға
арналған банктің өз ресурсын құру операциялары" – делінеді.
Ал соңғы оқулықтарға сүйенсек, пассивтік операциялар – бұл
нәтижесінде пассивтік шоттағы немесе активтік – пассивтік шоттағы
қаражаттардың өсуін , яғни пассив пен активтің арту формасын білдіретін
операцияларды сипаттайды.
Бұл анықтамалар бірін бірі толықтырады десе болады, себебі біріншісі
пассивтік операцияның толық түсінігін бере алмайды. [ 1; 159 б]
Пассивтік операциялар көмегімен банктер нарықтан несиелік ресурстарды
сатып алады.
Пассивтік операциялардың төмендегідей формалары болады:
• Коммерциялық банктердің бағалы қағаздарды алғашқы эмиссиялау;
• Банк пайдасынан капиталдарды немесе қорларды ұлғайту және құру;
• Басқа да заңды тұлғалардан несиелер алу;
• Депозиттік операция.
Пассивтік операциялар айналыстағы қаражаттарды банктерге тартуға
мүмкіндік береді. Алғашқы пассивтік операцияларды екі формасы негізінде
банктік ресурстардың бірінші ірі тобы, яғни меншікті ресурстары құралады.
Келесі екінші ірі топ – заемдық немесе тарытлған ресурстар құрылады.
Банктің меншікті қаражаттары қатарына меншікті капиталы мен оған сай
келетін баптар кіреді. Коммерциялық банктердің меншікті капиталының рөлі
мен шамасы, басқа қызметпен айналысатын кәсіпорындар және кәсіпорындарға
қарағанда, өзіндік ерекшеліктерге ие. Банктің меншікті капиталы арқылы,
оның барлық қаражаттарға деген қажеттілігінің 10% - ы өтеледі. Шын
мәнісінде меншікті және тартылған қаражаттардың арасында шекті ең төменгі
мөлшерде шекарасы болады.
Банктің меншікті қаражаттарының банктің үнемі тұрақтылығын ұстап
тұруда маңызы бар. Банктің бастапқы құрылуы барысында осы меншікті
қаражаттары алғашқы шығындарды, яғни жерге, ғимаратқа, жабдықтауға,
жалақыға жұмсалатын шығындарды жабады. Себебі, меншікті қаражатсыз банктің
қызметін бастау мүмкін емес. Осы меншікті қаражаттар есебінен банкте
қажетті резервтер құрылды. Ең соңында, банктің меншікті қаражаты – бұл ұзақ
мерзімді активтерге жұмсалымдардың басты көзі болып табылады.
Банктің меншікті қаражаттары - банктің экономикалық дербестігін және
қызмет ету тұрақтылыығын қамтамасыз ететін әр түрлі қорлар ( капиталдар)
мен бөлінбеген пайда жиынтығы.
Банктердің балансына жасалған талдауға байланысты банктердің
қаражаттарының ішінде келесідей ресурстарды бөліп қарауға болады:
- меншікті капитал;
- депозиттер;
- банкаралық міндеттемелер.
Бүгінгі күні көптеген банктеріміз үшін міндеттемелер портфелін
ықшамдау міндеті маңызды болуда. Бұл банк ресурстарының базасының толығымен
өзгеруіне, әр ресурс түрінің құнындағы өзгерістерге және банктер арасында
бәсекелестіктің артуына байланысты.
Қазақстандағы екінші деңгейлі банктердің міндеттемелеріндегі
сәйкессіздік себептеріне:
- банк аралық ресурстарының жоғарғы деңгейде болуы;
- жұмыс жасайтын активтердің деңгейінің төмендігі;
- сырттан тартылған депозиттерінің деңгейінің төмендігі;
Қазақстандық банктердің меншікті капиталы өте аз. Оның себебі,
кезіндегі Кеңес үкіметі тұсында банктің меншікті капиталының ешқандай рөлі
болмады.
Сондай – ақ, ол уақыттарда банктердің банкротқа ұшырауы мүмкін емес
болады. Сондықтан да болар бүгінгі тәуелсіз банктік жүйедегі екінші
деңгейлі банктердің меншікті капиталының барлық мөлшері әлемдегі бір ірі
банктің капиталынан бірнеше есе төмен екендігін көрсетеді.
Банктің меншікті қаражаттарының құрылымы бірдей емес, олар әр түрлі
әсер ететін факторлардың оның ішінде активтердің сапасына, меншікті
пайдасының пайдалануына капиталдың бағасын нығайту мақсатына байланысты
банк саясатына қатысты жыл бойына өзгеріп отырады.[ 2; 70 б]
Сонымен, банктің меншікті қаражаттарын келесідей топтар құрайды:
жарғылық қор ( капитал), резервтік қор, қосымша қорлар, банк операциялары
бойынша тәуекелдерді төмендету мақсатында құрылған қорлар ( резервтер)
бөлінбеген банк пайдасы.
Банктің жарғылық қоры ( капитал) банктің заңды тұлға ретіндегі
міндетті түрде құрылуын және оның өмір сүруінің экономикалық негізін
құрайды. Жарғылық капиталдың төменгі мөлшері Қазақстан Ұлттық банктердің
пруденциалдық нормативтерімен реттеліп отырады. Банктің жарғылық капиталы
оның құрылтайшыларының қосқан жарналары немесе пайларының сомасынан тұрады.
Бағалы қағаз ( акция) шығару есебінен құрылған банктің жарғылық
капиталын банктің акционерлік капиталы деп атайды. Акционерлік капитал
көлемі акцияны ұстаушылар – акционерлер қосқан жарналардан құралады.
" ҚР – ғы банктер және банктік қызмет туралы" Қазақстан
Республикасының заңына сәйкес, банктер акционерлік қоғам формасында құрыла
алады. Бұл дегеніміз, олардың акцияларын ашық түрде салатындығын білдіреді.
Олардың ашық түрдегі қоғам түріне өтүіне Қазақстан Ұлттық банкінен рұқсат
қағазын алған күннен бастап, бір жыл ішінде пруденциалдық нормативтерімен
басқадай міндетті нормалармен лимиттерді бұзбай, сол сияқты зиянсыз жұмыс
жасаған жағдайда ғана рұқсат беріледі.
Пай қосу арқылы құрылған банктің жарғылық қоры құрылтайшылық қоры
қоұрылтайцшылық құжатта мөлшері анықталған пайшыларының жарнасынан құралып,
олар қосқан жарналары көлемінде жауапты болып саналады. Мұндай банктердің
жарғылық капиталын ұлғайту, тек қана пай қосущылардың қосымша қосқан
жарналары және пай қосушылардың санының өсуі есебінен жүзеге асырылады.
Алайда, акционерлік банктер өздерінің жарғылық капиталын ұлғайту үшін
қосымша акцияларын эмиссиялайды, сол сияқты бұрыңғы шығарылған акцияларының
бағасын өсіреді.
Банктің акционерлік капиталына: банктің жай акциялары, артықшылығы бар
акциялар, басы артық капитал ( акциялардың курстық бағасының соммасымен
және олардың номиналдық құны арасындағы айырма) және бөлінбеген пайдасы
жатады.
Акционерлік банктің акциясы – банктің жарғылық капиталына үлес
қосқандығын куәландыратын және дивиденд алуға және банкті басқару ісіне
араласуға құқық беретін бағалы қағазды білдіреді. Ашық типтегі банктің
акциясы қатаң түрде белгіленген тізім бойынша немесе құрылтайшылардың
арасында бөлінеді.
Банктің жай акциясын иеленушілер банктің таза табысынан дивиденд алып
отыруға, оның жойылуы барысында тиісті мүлкіне ие болуға және оның жойылуы
барысында бірінші кезекте өзіне тиісті мүлкін алуға құқылы.
Сонымен қатар, банктер сырттан қаражаттар тарту мақсатында
облигацияларды да шығара алады. [ 2; 72 б]
Жалпы, банктің акционерлік капиталының құралкы келесідей кезеңдерден
тұрады:
1. Бағалы қағаздардың проспект эмиссиясын дайындау және оны
экспертизадан өткізу;
2. Бағалы қағаздардың эмиссиялауын тіркеу;
3. Банк эмитенттің бағалы қағаздарын тіркеу;
4. Шығарылатын және орналастырылатын бағалы қағаздардың нәтижелерін
тіркеу.
Акционерлік банктер акцияларды келесідей жағдайларды шығарады:
- банкті акционерлік формада құруда;
- банктік жарғылық қорын ұлғайту үшін қосымша акциялар шығаруда;
- облигациялар шығару арқылы сырттан қаражаттар тартуда.
Банктің меншікті қаражатының түріне резервтік қоры ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Коммерциялық банктердің басқару құрылымы
Коммерциялық банктің активтері мен пассивтерін басқару
Коммерциялық банктердің несиелік портфелін басқару
Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелдерін басқару
Коммерциялық банктердің пассивтік операцияларын басқару
Коммерциялық түрдегі банктердің несиелік портфелін басқару
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердің ресурстарын басқару әдістері
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердің дамуындағы стратегиялық басқару
Коммерциялық банктердің қызыметі
Коммерциялық банктердің қызметін талдау
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь