Қалалардың қалыптасуы

VI ғ. . IV ғ. Бірінші жартысындағы қалалар
Оңт. Қазақстан мен Жетісу . қала мәдениеті қалыптасқан екі аудан
Қалалардың сауда.қолөнер орталығы ретінде дамуы.
IX ғ. екінші жартысы мен XII ғ. қалалар
Қалалардың көбеюі және қала мәдениетінің дамуы.
Қолөнердің, сауда мен ауыл шаруашылығының дамуы.
Жібек жолы және сауда.
Ақша айналымы
Сәулет өнері және жалпы өнер
Тіл және жазу, әдебиет, дін
Діннің таралуы
Оңт. Қазақстан мен Жетісу – қала мәдениеті қалыптасқан екі аудан. Бұл екі ауданның мәдениеті, негізінен, Орта Азия мәдениетіне ұқсас болды. VII – VIII ғасырлардағы қалалардың басты міндеті әкімшілік орталығы болу еді, ал сауда, қолөнер қызметі екінші орында тұрды. Бұл жөнінде біз жазба деректерден білеміз. Деректер әр қаланың тәуелсіз өмір сүргенін, әрқайсысының дербес өз билеушісі болғандығын мәлімдейді. Мысалы, VIII ғасырдың басында Сырдарияның бойындағы Отырартөбеде орналасқан Фараб аймағының жеке өз «патшасы» болған.
Жетісудың оңтүстік-батысында Керминкет қаласының билеушісі кутегин-лабан атағын алған; Барысханды манап немесе барысхан тебіні атанған басқарушы биледі; Науакет билеушісі яланшах атағын иеленсе, Семекна әкімі инал-тегін деп марапатталған. Әрбір қала билеушісінің өз қарулы әскері болды. Қала әкімдерінің өз теңгесін шығаруы олардың тәуелсіздіктері мен дербестіетерін білдірді.
Оңтүстік-батыс Жетісуда қала құрылымының басқаша түрлері байқалады. Мұнда Қазақстанның оңтүстігіндей дамыған отырықшылық және егіншілік дәстүрлері болған жоқ. Бұл арадан Ұлы Жібек Жолының өтуі қалалық және отырықшы-егіншілік мәдениеттің дамуында маңызды рөл атқарды. Алайда бұл жерлерде қалалар орнауының басты сауда болғанымен, ол қалалардың әкімшілік, қолөнер және ауыл шаруашылық қызметтерінің өркендеуіне кедергі болған жоқ.

Қалалардың сауда-қолөнер орталығы ретінде дамуы.
Бұл ауыл шаруашылығынан қолөнер кәсібі бөлініп шығып, өз бетінше дами бастауының нәтижесі еді. Оңт. Қазақстан мен Жетісуаймағының ерте ортағасырлық қалаларында қолөнердің дамуы туралы мәліметтер әзірге аз. Ол бізге тек археологиялық қазба кезінде табылған дайын бұйымдар түрінде ғана белгілі. Тоқымашылық, теріден, жүннен, киізден бұйымдар жасау өнері жайлы жазба деректер де бар. Қазба кезінде түркілердің темір балқыта білгенін дәлелдейтін түрлі пышақтар, орақ т.б. темір бұйымдар табылды. Қола айылбас пен тоғалардың көп табылуына қарағанда, мыс қорыту өнеркәсібі болған деп те айта аламыз. Ерте орта ғасыр зергерлерінің өнері бізге сырға, білезік, алқа, жүзік секілді әшекейлер түріне жеті. Сүйектен жасалған бұйымдар – садақ бекітпелпрі, жануарлар сүйегінен тесіп жасап, мойынға тағып жүретін тұмарлар табылды. Тас қашаушылар тастан қолдиірмен, үккіштер жасаған.
        
        VI ғ. – IV ғ. Бірінші жартысындағы қалалар
Оңт. Қазақстан мен Жетісу – қала мәдениеті ... екі ... екі ... ... ... Орта Азия ... ұқсас болды.
VII – VIII ғасырлардағы қалалардың басты міндеті әкімшілік ... ... ал ... қолөнер қызметі екінші орында тұрды. Бұл жөнінде біз жазба
деректерден білеміз. Деректер әр ... ... өмір ... ... өз билеушісі болғандығын мәлімдейді. Мысалы, VIII
ғасырдың басында ... ... ... ... ... жеке өз ... ... оңтүстік-батысында Керминкет қаласының билеушісі кутегин-
лабан атағын алған; Барысханды манап немесе барысхан ... ... ... ... ... ... атағын иеленсе, Семекна әкімі
инал-тегін деп ... ... қала ... өз ... ... Қала ... өз ... шығаруы олардың тәуелсіздіктері мен
дербестіетерін білдірді.
Оңтүстік-батыс Жетісуда қала құрылымының басқаша түрлері байқалады.
Мұнда ... ... ... ... және ... болған жоқ. Бұл арадан Ұлы Жібек ... өтуі ... ... мәдениеттің дамуында маңызды рөл атқарды. Алайда бұл
жерлерде ... ... ... ... болғанымен, ол қалалардың әкімшілік,
қолөнер және ауыл шаруашылық қызметтерінің өркендеуіне кедергі болған жоқ.
Қалалардың сауда-қолөнер орталығы ретінде дамуы.
Бұл ауыл ... ... ... ... ... өз ... ... нәтижесі еді. Оңт. Қазақстан мен Жетісуаймағының ... ... ... ... ... мәліметтер әзірге аз. Ол
бізге тек археологиялық қазба кезінде табылған дайын бұйымдар түрінде ғана
белгілі. ... ... ... ... ... ... өнері жайлы
жазба деректер де бар. Қазба кезінде түркілердің темір ... ... ... ... орақ т.б. ... ... табылды. Қола айылбас
пен тоғалардың көп табылуына қарағанда, мыс қорыту өнеркәсібі болған деп ... ... Ерте орта ... ... өнері бізге сырға, білезік,
алқа, ... ... ... ... жеті. Сүйектен жасалған бұйымдар –
садақ бекітпелпрі, жануарлар сүйегінен тесіп жасап, мойынға тағып ... ... Тас ... ... қолдиірмен, үккіштер жасаған.
Сауда қала дамуындағы негізгі факторлардың бірі болды. Қола өндіріп
қана қойған жоқ, сонымен қатар, сол ... ... де ... ... сол кез ... үшін ең ... іс болып есептелді. Қалаларда
мемлекетаралық, қала мен оның төңірегі арасындағы, қала мен ... ... үш ... ... айналымы тоғысып жатты.
IX ғ. екінші жартысы мен XII ғ. ... ... және қала ... ... ғасырлардағы ірі қалаларда мыңдаған халық өмір ... – 40 мың, ... – 16 мың, ... – 10 мың, ...... Қаялықта – 10 мың адам тұрды. Дегенмен, халқы 1-1,5 мыңнан 3 ... ... ... ... ... ... бұл ... солтүстікке қарай, Орталық Қазақстанға,
Нұра, Кеңгір, Сарысу аңғарлары, ... ... ... ... ... қазбаларға қарап қалада қолөнердің дамуы, негізінен
қыш-құмыра жасау, шыны үрлеу, ұсталық ... ... ... ... жасалған көркемөнер туындылары болғаны жайлы қорытынды ... ... ... ... және ... ... ... Қала мен даланың арасында сауда қызу жүрді. Испиджаб, Отырар, Йассы,
Тараз және ... ... ... ... ... істеді. Орта Азия
және Таяу Орта Шығыспен байланыс күшейе әрі кеңейе ... Қала ... ... діні ... ... Ірі ... ... мәдениет
үлгілері бір-бірімен жақындасып, тәжірибе алмасу жүзеге асады. Қорасаннан
Жетісуға дейінгі аралықта ортақ мәдениет пайда болды.
Оңт. Қазақстан мен ... ... ... ... ... алғашқы және кейінгі кезеңге ... ... өмір ... ... өсумен ерекшеленеді. Көшпелілердің отырықшылануы
арқасында Орта Азияға қарағанда қалалар жылдам өсе бастады. Мұны ... ... ... Деректер Оңт. Қазақстан мен Жетісу қалаларының
тұрғындары қарлұқтар, оғыздар, қимақтар,қыпшақтар т.б. болғандығын айтады.
Тараз IX ғ. ... қол ... ... Xғ. Олар ... Сүткентте билік
жүргізген, автор Худут әл-Әлемнің баяндауынша Құлан, ... ... ... ... да ... болды. Қарлұқтар мен жикилей
тайпалары аралығында (Солт.-Шығыс Жетісу) Талхиз бен Тон қалалары ... ... ... ... ... Сырдариның орта және төменгі ағыстарындағы қалалар
оғыздар иелігінде болды.
Әл-Идрисы Алакөл және ... ... ... ... жазды.
XII – XIII ғғ. Қазақстанның оңтүстігіндегі Жент, Сығанақ,
Баршынкент, Талас ... ... ... ... ... ғ. ... ... алған отырықшылыққа, қала тұрмысына ұмтылкшылық
Ж. Баласағұнның «Құтты білік» («Құдадғу біліг») атты еңбегінде егіншілікті,
қолөнершілер мен ... ... анық ... IX – X ғғ. Солт.-
Шығыс Жетісуда12 қала ... XI – XII ғғ. 70-ке ... бұл ... ... және ... мәдениеттің қаншалықты өркендегенін көрсетеді.
Отырықшы ... саны XI – XII ғғ. ... ... адамнан 35-45 мың
адамға өсті, яғни 20-30 есе көбейді. Осы мысалдың өзі бұл ... ... және ... өмір ... қаншалықты зор қарқынмен жүргенін
көрсетеді.
Қолөнердің, сауда мен ауыл шаруашылығының дамуы.
Қалалар санының өсуі, олаодың жер ... ... ... ... мен ... одан әрі дамуына алып ... ... ... құрамы да өзгерді. Бұрын тек бай саудагерлер мен ... ... ... болса, енді қолөнер саудасымен саудасымен айналысатын халық
негізгі ... ... Осы ... ... ... орын ала
бастады. Мысалы, құмыра жасаушылар цехтық ұйымдарға бірікті.
Қазақстан қала жұртының X ғ. қабатынан шыны бұйымдар көп ... ... XIII ғ. ... ... шыны ... түрлері мен жиынтығы
өте аз өзгерген. Ыдыстан басқа шынышылар кішірек көлемді әйнектер ... ... ... қалалық кәсіп болды. Ұсталар әдетте тұтас
махаллаларға (квартал) жайғасатын.
Темір кені қазып алынған ... ... ... сол ... Ұста ... темір илеуге дайын күйіндежәне темір немесе
шойын сынықтары түрінде ... жолы және ... – XII ғғ. ... ... жолының маңызы басым болды. Жібек жолының
қазақ жеріндегі бөлігі Газгиоден ... ... ... ... Баласағұн қалалары және Бедел, Ақсу асулары арқылы өтіп, Шығыс
Түркістанға ... ... және ... ... арқылы өтіп Ферғана аңғарына, ал
Адахкес және Дех-Нуджикес қалаларын басып өтіп қимақтарға дейін жеткен.
Осы ... ... ... ... хакастарға әр 3 ... ... ... ... өтіп ... шыққан керуендер Усбаникент, Кедер, Сығанақ арқылы
Янгикентке, одан әрі Қызылқұм, ... ... ... Еділ бойына,
Кавказға, Еуропаға барып жеткен. Усбаникент, Кедер, Сығанақтан Қаратаудың
Солтүстік беткейіндегі Баладжу және ... ... одан ... ... ... апаратын жолдар болған. Ұлытау бөктеріндегі
Сарысуға және Есіл бойымен Ертіс аңғарындағы қимақтарға жеткізетін белгілі
жолдар ... ... ... ... ғ. Қордай, Қастек, Санташ асулары арқылы Кегенге жетіп, одан әрі
Шығыс Түркістанға асты. Енді бір тармағы ... ... ... одан ... ... айналымы
Отырар теңгелері.
Ерте орта ғасырларда (VII – VIII ғғ.) ... ... ... ... оған өз ... ... Таңба
дегеніміз – ру атының өзіндік идеограммысы, оған қарап оның иесінің қай
әулеттен ... ... сол ру ... ... ... болады. VII –
VIII ғғ. Оңт. Қазақстанжағы сауда жолында ... ең ірі ... ... бірі – ... ... ... Отырар мен оның
айналасындағы өмір салты шеткері аймақтарға да өз әсерін тигізіп отырды.
О. ... ... ... слт. және оңт. ... орта ... көптеген қалалар базарларында сатылды.
Түркеш теңгелері.
Түркеш қағандығының теңгелері VIII ғ-ң ... ... ... алғ. түрі ... ... ... еткен 716-766 жж.
Шығарылған. Бұл т-ң оң бетінде түрк-ң таңбасы – ... ... ... ... «түркеш – қаған-ақша» деп оқылатын түсініктемесі бар.
Белгілі ағылшын түркологы Дж. Клоусонның болжамы бойынша алғ. ... ... ... ... қағанаттарының астанасы Ақбешімде (Суяб)
соғылған.
748 ж. Суябты қытайлар талқандағаннан кейін Жетісудың ... ... ... ... ... ... ... қаласында түркеш
билеушілері теңге ... ... ... ... теңгелері алғ. Ақбешім
теңгелеріне ұқсас болды.
Қарлұқ заманында да (VIII – Х ғғ.) ... ... ... айналамда болды.
Саманилер мен Қарахандықтар теңгелері.
Саманилер мемлекетінде алтын динарлар мен мыс фельстермен қатар
«исмаили» деп аталған жоғарғы ... ... ... ... ... ... ол негізінде тауар ретінде сыртқа шығарылды. Ішкі саудада ІХ – ХІ ғғ.
Бұхархудат теңгелері (мусейяби, мухаммеди, ... ... ... ... т.б. ... ... ... Олардың ішінде
мусейяби дирхемдері ең жоғары сапалы болды, мухаммеди дирхемдері ең төменгі
сапалы ... ... ... мысы ... жәй ... ... ... және жалпы өнер
Сарайлар сәулет өнері.
Түріктер, түркештер, қарлұқтар, қархандықтар дәуірінде қалалар мен
далаларда түрлі сәулет өнері ... ... мен ... бой
көтерді, қолданбалы және бейнелеу өнері, мүсін жасау өркендеді.
Археологиялық қазбалар нәтижесінде Кедер Жамукет ... ... ... мен Көкмардандағы тұрғын үйлер, Суяб пен Науакеттегі
будда храмдары мен монастрлар ... ... ... ... белгілі
болды. Құрылыс шикі кірпіш пен пахсоты блоктан өріліп ... ... ... ... немесе шатыр тәріздес етіп жабылды. Соңғысында
ағаш кеңінен қолданылған. Есік ойықтары ... ... ағаш ... ... ... өнері.
ХІ – ХІІ ғғ. Салынған Айша бибі кесенесі өте көрнекті ескерткіш
болып ... ... 1 ... ... ... м), төбесі күмбезделе
жабылған құрылыс. Бұрышына үлкен тіреу-бағаналар қойылған. Әрбір қасбетінің
орта тұсында терезе тәріздес ... ойық ... ... ... Есігі шығыс қабырғасында. Кесене ортасында шағын құлыптас тұр.
Қабырғалары және тіреу бағаналардың ... ... және ... тектес
өрнектері бар күйдірілген саздан ... ... ... ... ... өрнектері ерте кездегі қышшылар мен қолданбалы өнердің
тамырынан нәр алғандығы байқалады.
Қарахандықтар ... ... ... бірі Тараз қаласындағы
салтанатты күмбезді ... ... ХХ ғ. ... өңдеу-жөндеу
жұмыстарынан кейін кесене қабырғалары өзіне тән үлгісін жоғалтып, сәлеттік-
сәндік бейнесінен түгел дерлік айрылды.
Х – ХІІ ғ. ... ... ... ... сәулет
формалары, әшекей түрлері зерттеушілерге ... дала ... ... байланысты слт. түркістандық сәулет өнеріне жатқызуға
олады.
Тіл және жазу, әдебиет, дін
Ежелгі түрік жазуы туралы деректер.
Мемлекет күшейіп, ... ... ерте ... ... өнерінің маңызы арта түседі.
Түріктер өзге мемлекеттермен елшілік қатынастарда ресми қағаздарды
кеңінен қолданды. Түріктердің жазу ... алғ. ... ... ... ... ... І Юстиннің түрік елшісі Манахты қабылдауын
суреттей отырып, Менандр ... ... ... хат ... ... жазудың болғандығы жайлы қытай деректері ашық айтады.
Олар «Түрік жазуы ху (соғды) жазуына ... ... Бұл ... ... Екінші жартысында-ақ түріктердің өз жазуы болған.
Әдебиет және ғылым. VІ – VІІІ ғғ. ... ... ... ... ерте ... ... үлгерген жанрлық дәстүр ... ... ... VІІ – Х ғғ. ... Оңт. ... ... бірыңғай әдеби
тіл таралғанын көрсетеді. Жазу пайда болғаннан кейін әдеби жанрлар дами
бастаған. Монғолия мен Енисейден ... ... ... тарихи құжат қана
емес, әдеби көркем шығарма да болып ... ... ... мен ... ... ... ... өнерді және батырлық істерді майын
тамызып баяндайтын ауызекі әңгіме ... ... ... ... ... деуге болады.
Діннің таралуы
Будда діні Қытайға Орта Азия ... ... деп ... ... ... І ғ.-дың ортасында басталған Шығыс Түркістан мен
Қытайда будда дінін таратуда ортаазиялық дін ... мен ... ... ... ... маңызды рөл атқарды.
Ерте орта ғасырларда ... ... ... ... ... ... Орта Азияда будда дінін таратқан да нақ солар. Соғды
тіліндегі «бодисатва» сөзіпарсы, ұйғыр, ... ... ... Жапонияның
астанасы болған Нара қаласындағы Кареджи ... ... ... ... ... Жібек жолымен Батыстан Шығысқа қара ... V ... ... ... Рим ... дін қызметкері Несторидің жолын
қуушылар «шерік қатушылық» сектасын құрды. Нестори Мария ... ... ... ... ... тек құдайдың жердегі өкілі, қасиетті рух иесі
ғана деп уағыздады. Несторидің пікірінше, ... ... ... емес,
Христостың анасы деген дұрыс, Мария құдайды ... ... атты адам ... әкелген. Бұл тұжырым көпшілік арасында толқу туғызды. Ол 325 ... ... ... ... адам мен ... ... жиынтық
бейнесі деп еептелетін діни нанымжы жоққа шығарды. Несторидің ілімі 431 ... ... ... ... ... оны ...
несториандықтарды қатаң жазалау басталды.
Манхейлік және ... ... жолы ... тағы бір дін – ... таралды. ІІІ ғ.-да Иранда
пайда болған дін өзінің ... ... ... тез ... ... ... ... Ол негізінен зароастризм мен христиандықтың
қосындысынан тұрады. ... ... ол ... ... ...... пен ... жарық пен түнектің күресі
идеясын ... ... ... ... тағы да ... ... ғ. басында Самарқанда манихейлік басшының ... ... дін Ота ... ұзақ ... өмір ... будда дінінің манихейлік
ескерткіштерге, сөз қолданыстарына, тіпті тұжырымдарына да ... ... мен Оңт. ... ... ... арасында
манихейлікті жақтаушылар көп болды. Тұран жазирасынан табылған «Екі
негіздің қасиетті ... атты ... ... ... ... ... «Арғу-Талас қаласында (Алтын-Арғу Таласы-улуш, Талас-улуш)» , «Он
оқ елінде діни сенімді ... ушін ... ... ... ... ... ... жетісулық Баласағұн, Шігілбалық
қалаларында болғандығы да белгілі.
Манихейлік жәдігердің қатарында ... ... ... ... ай ... ай) суреті салынған қола медальонды жатқызуға
болады,, ай манихейлік жұлдыз сәулелі ... ... ... ... ... ... ... арасында б.з.-дан
бұрынғы VII – VI ... ... Иран ... ... келген тағы бір
дүниежүзілік дін – ... ... ... де ... ... діні ... төрт ... қасиет тұтады, олар – су, от, жер, аспан. Бұл ... от ... ... мұнара тектес құрылыстар, Қостөбе ... қала ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан аймағындағы тарихи қалалардың қалыптасуы мен дамуының экономикалық-географиялық ерекшеліктері64 бет
Қазақстанда қалалардың қалыптасуы мен олардың орналасу ерекшеліктері95 бет
11-15ғғ. франция, англия, германия, италия23 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
Аббасидтер кезиндегі араб мәдениеті13 бет
Адам әрекетінен кейін табиғаттың өзгеруі 6 бет
Азаматтық қорғаныс жүйесінің құрылымы мен ролі6 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама беру13 бет
Алексей Иванович Тевкелев Петербург елшісі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь