Бәсеке және монополия туралы


Кіріспе
Бәсеке және монополия.
1.1.Бәсеке және оның түрлері .
1.2.Бәсеке және монополия.
2.Өнеркәсіптік маркетинг .
2.1.Фирманың бағалық саясаты және өнім саясаты .
2.2.Өнеркәсіптік тауарларды сату және өткізу проблемалары.
2.3. Өнімді әсемдеу , жарнама және ақпарат жүйесі .
3 . Отандық тауар өндірушілердің бәсекеге қабілеттілік мәселелері .
3.1.Қазақстандағы өдірістің қазіргі жағдайы.
3.2.Отандық тауар өндірушілердің бәсеке қабілеттігі және әлемдік нарыққа шығу жолдары.
Қорытынды
Бүгінгі экономика өзінің негізгі үш субъектісінің өндірушінің , тұтұнушының және өкіметтің өзара іс-қимылымен сипатталады . Қандай да болсын кәіпорын өзінің серіктестерімен нарықтық қарым – қатынаста іс-әрекет етеді . Ал бұл жағдайда тек заманға сай , бәсекелестік қабілеті жоғары өнім шығаратын кәсіпорын ғана жетістікке жете алады .
Нарық жағдайында шаруашылық субъектілерінің табысты жұмыс істеуі үшін осы заманғы ғылыми теория мен практиканың әдіс-амалдарын қолдана білудің маңызы зор,сондықтан нарықтық экономиканың ішінде маркетинг елеулі орын алады .
Маркетинг ( ағылшынша - market + нарық , өткіз ) капиталистік кәсіпорындардың өндірістік өткізу және сауда істерін басқаруды ұйымдастыру әдісі ретінде қолданылды.
Х1Х-ХX ғасырлар аралығында пайда болып , алғашқыда маркетингті өткізуді ұйымдастыру әдісі деп қарады. Дегенмен, маркетинг тек қана тауарларды алумен шектелмейді. Маркетинг өзінің даму барысында бүтін ғылымға , бизнестің өзегіне айналды. Қазіргі таңда маркетинг бәсекенің стратегиясы мен тактикасын, сатып алушыларды өзіне тарту тәсілін , нарықты билеу әдістерін жасайтын , көзделген пайда деңгейін қамтамасыз ететін , нарық және бағаларға белсенді бақылау орнататын жан-жақты ғылым және іс-әрекет саласы болып табылады . Сонымен бірге , оның маңызды міндеті - өндірісті дұрыс бағдарлау үшін нарықты терең зеріттеу .
Тарихи қысқа мерзім ішінде республика күрделі өтпелі кезеңді өткізіп , нарықтық қатынастарын қалыптастырды . Қоғамның барлық күшін біріктіру жетістігінің басты мақсаты – ел халықының әл - ауқатының өсуі .
Президент Қазақстан халқына өзінің Жолдауында еліміздің және оның экономикасын , халқымыздың бәсекеге қабілетті ету жөнінде өте жауапты міндет қойды . Мемлекетіміздің Президенті биылғы
Жолдауын « Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін , бәсекге қабілетті экономика үшін , бәсекеге қабілетті халық үшін » деп атады . Бұл өте маңызды мәселе . Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан бері халықаралық нарыққа мұнай , газ және қара түсті , сирек , бағалы металдар мен уран өнімдерін шығаратын ел ретінде белгілі бола түсуде . Екінші жағынан біз өзіміз де сырттан көптеген тауарлар аламыз , яғни Қазақстанда ашық экономика қалыптасты .
Мен курстық жұмысымда С. Әкімбековтың « Экономикалық теория » , Я. Әубәкіровтың « Экономикалық теория негіздері » , Р. Дорбнуш , С. Фишердың « Макроэкономика » , Б. Жүнісов , У. Мамбетов , Ү. Байжомартовтардың « Нарықтық экономика негіздері » , « Қазақстан Республикасының бәсекеге қабілеті: жағдайы , мәселелері және артықшылығы » Халықаралық ғылыми – тәжірибелік конференцияның материалдары және тағы басқа әдебиеттер мен газет-журналдар қолдандым . Осы әдебиеттерде нарықтық бәсеке туралы толық мағлұматар алуға болады . Мысалы , « Қазақстан Республикасының бәсекеге қабілеті: жағдайы , мәселе- лері және артықшылығы » атты Хадықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдарында аты айтып тұрғандай Қазақстан- ның бәсекеге қабілеті туралы қазақстанның және шетелдердегі жоғары оқу орындарының аға оқытушыларының ғылыми шығарма- лары қолданылған . Бұл шығармаларда Қазақстандағы нарықтық бәсекені шетелдердегі бәсекемен салыстыра отырып , дамытуға бағытталған материалдар көрсетілген .
Менің курыстық жұмысымның мақсаты – қазіргі Қазақстанның нарықтық эконмикадағы қызыметін , яғни бәсеке , жетілген бәсеке , жетілмеген бәсеке нарығының түрлерін және өнеркәсіптік маркетинг саласындағы нарықтық сипаттамаларын сату , өткізу , ақпарат және бақылау жүйелерін қарастыру. Сонымен бірге республикадағы отандық тауар өндірушілердің де жай - күйі туралы мағұлматтар қамтылған.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Кіріспе

Бүгінгі экономика өзінің негізгі үш субъектісінің өндірушінің ,
тұтұнушының және өкіметтің өзара іс-қимылымен сипатталады . Қандай да
болсын кәіпорын өзінің серіктестерімен нарықтық қарым – қатынаста іс-
әрекет етеді . Ал бұл жағдайда тек заманға сай , бәсекелестік қабілеті
жоғары өнім шығаратын кәсіпорын ғана жетістікке жете алады .
Нарық жағдайында шаруашылық субъектілерінің табысты жұмыс істеуі үшін
осы заманғы ғылыми теория мен практиканың әдіс-амалдарын қолдана
білудің маңызы зор,сондықтан нарықтық экономиканың ішінде маркетинг елеулі
орын алады .
Маркетинг ( ағылшынша - market + нарық , өткіз ) капиталистік
кәсіпорындардың өндірістік өткізу және сауда істерін басқаруды ұйымдастыру
әдісі ретінде қолданылды.
Х1Х-ХX ғасырлар аралығында пайда болып , алғашқыда маркетингті
өткізуді ұйымдастыру әдісі деп қарады. Дегенмен, маркетинг тек қана
тауарларды алумен шектелмейді. Маркетинг өзінің даму барысында бүтін
ғылымға , бизнестің өзегіне айналды. Қазіргі таңда маркетинг бәсекенің
стратегиясы мен тактикасын, сатып алушыларды өзіне тарту тәсілін , нарықты
билеу әдістерін жасайтын , көзделген пайда деңгейін қамтамасыз ететін ,
нарық және бағаларға белсенді бақылау орнататын жан-жақты ғылым және іс-
әрекет саласы болып табылады . Сонымен бірге , оның маңызды міндеті -
өндірісті дұрыс бағдарлау үшін нарықты терең зеріттеу .
Тарихи қысқа мерзім ішінде республика күрделі өтпелі кезеңді өткізіп
, нарықтық қатынастарын қалыптастырды . Қоғамның барлық күшін біріктіру
жетістігінің басты мақсаты – ел халықының әл - ауқатының өсуі .
Президент Қазақстан халқына өзінің Жолдауында еліміздің және оның
экономикасын , халқымыздың бәсекеге қабілетті ету жөнінде өте жауапты
міндет қойды . Мемлекетіміздің Президенті биылғы
Жолдауын Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін , бәсекге қабілетті экономика
үшін , бәсекеге қабілетті халық үшін деп атады . Бұл өте маңызды мәселе
. Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан бері халықаралық нарыққа мұнай , газ
және қара түсті , сирек , бағалы металдар мен уран өнімдерін шығаратын ел
ретінде белгілі бола түсуде . Екінші жағынан біз өзіміз де сырттан көптеген
тауарлар аламыз , яғни Қазақстанда ашық экономика қалыптасты .
Мен курстық жұмысымда С. Әкімбековтың Экономикалық теория , Я.
Әубәкіровтың Экономикалық теория негіздері ,
Р. Дорбнуш , С. Фишердың Макроэкономика , Б. Жүнісов ,
У. Мамбетов , Ү. Байжомартовтардың Нарықтық экономика негіздері ,
Қазақстан Республикасының бәсекеге қабілеті: жағдайы , мәселелері және
артықшылығы Халықаралық ғылыми – тәжірибелік конференцияның материалдары
және тағы басқа әдебиеттер мен газет-журналдар қолдандым . Осы
әдебиеттерде нарықтық бәсеке туралы толық мағлұматар алуға болады . Мысалы
, Қазақстан Республикасының бәсекеге қабілеті: жағдайы , мәселе- лері
және артықшылығы атты Хадықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның
материалдарында аты айтып тұрғандай Қазақстан- ның бәсекеге қабілеті туралы
қазақстанның және шетелдердегі жоғары оқу орындарының аға оқытушыларының
ғылыми шығарма- лары қолданылған . Бұл шығармаларда Қазақстандағы нарықтық
бәсекені шетелдердегі бәсекемен салыстыра отырып , дамытуға бағытталған
материалдар көрсетілген .
Менің курыстық жұмысымның мақсаты – қазіргі Қазақстанның нарықтық
эконмикадағы қызыметін , яғни бәсеке , жетілген бәсеке , жетілмеген бәсеке
нарығының түрлерін және өнеркәсіптік маркетинг саласындағы нарықтық
сипаттамаларын сату , өткізу , ақпарат және бақылау жүйелерін қарастыру.
Сонымен бірге республикадағы отандық тауар өндірушілердің де жай - күйі
туралы мағұлматтар қамтылған.

Бәсеке және монополия.

1.1.Бәсеке және оның түрлері .

Рыноктық экономиканың негізгі ерекшелігі болып еркін таңдау : өндіруші
үшін өндірілетін өнімді таңдау еркі , тұтынушыға тауарды алуда , жұмысшыға
жұмыс орнын таңдау еркі айтылады . Бірақ еркін таңдау экономикалық табысты
өзінен өзі қамтамасыз ете алмайды. Ал , оны бәсекелестік күресте ғана
жеңіп алады .
Бәсеке лат.concuzzea- қақтығысу –бұл рыноктық экономиканың
қатысушыларының арасындағы тауарларды сатып алу және сату
барысында,өндірістегі ең жақсы жағдайлары үшін бақталастық.
Бәсеке – рыноктық қатынастардың негізгі категориясы , әр түрлі формада
болады және әртүрлі жолдармен іске асырылады . Ол сала ішіндегі біртектес
тауарлар арасында және сала аралық әр түрлі салалар тауарлары арасында
бола алады . Ол бағалық және бағалық емес бола алады . Бағалық бәсеке
тауарлар мен қызметтерді бәсекелестіктің бағасына қарағанда төмен бағамен
сатуға негізделген . Баға төмендету шығынды азайту немесе пайданы азайту
арқылы ғана мүмкін.Оны тек ірі фирмалар ғана істей алады .
Бағалық емес бәсеке техникалық артықшылықтардың арқасында жететін
тауарлардың жоғарғы сапасымен және сенімділігімен негізделген.
Рыноктық қатынастардың қатысушыларының өзара қалай бәсекелесуіне
байланысты жетілген еркін және жетілмеген бәсек рыногі деп бөлінеді .
Жеке фирмалардың өнім бағасына базар нарықына әсер етуші неғұрлым аз
болса , солғұрлым рынок бәсекелік деп саналады. Жетілген ( бәсеке
еркін бәсеке рыногі ) дегеніміз рынокта бір-біріне тәуелсіз көптеген
сатушылар мен сатып алушылар қызмет ететін және тең мүмкіндіктері мен
құқтары бар бәсекенің идеалды бейнесін айтады .
Жетілген бәсекенің негізгі белгісі: әрбір фирманың үлесі жалпы
өнімге шаққанда аз болғандықтан , ешқайсысының бөлшек бағаға әсері өте
төмен болады . Ұсыныс бағалары төменгі шекте теңеледі. Қай кәсіпорын
болмасын молырақ пайда таппақ болады .Сондықтан олардың арасында бәсеке
болмай қоймайды. Бәсекенің екі түрі бар : бірі - өндіріс саласы ішіндегі
бәсекеде , екіншісі - өндіріс салалары арасындағы бәсеке .
Сала ішінде бәсеке шамамен біртектес өнімдер немесе қызыметтер
көрсететін кәсіпорындар арасында болады. Олардың жұмыс жағдайлары әртүрлі
болады: көлемі жағынан да , өндірістің технологиясы мен ұйымдастыру
жағынан да бір-біріне ұқсамайды . Осыған орай кәсіпорындардың өндіретін
біртектес тауарларының жеке құны әр мөлшерде болады . Дегенмен олардың
тауарлары нарықта жеке құнымен емес , қоғамдық құнымен өтеді.
Тауардың құны нарық бағасымен белгіленгендіктен , техникалық жабдықтауы
, соған орай капиталдың өзекті құрылымы жоғары кәспорындар басқаларға
қарағанда артық пайда алады . Дегенмен олардың артықшылықтары ұзаққа
созылмайды . Жоғары пайданы кәсіпкерлердің бәрі алғысы келеді . Сондықтан
олар да кәсіп- орындарын жаңа техникамен жабдықтайды , жаңа технология
қолдану және өндірісті ұйымдастыру дәрежесін көтереді . Соның нәтижесінде
кәсіпорындардың көпшілігі тауарарының құнын алдыңғы қатардағы
кәсіпорындардан асырмауға тырысады . Сөйтіп , артық пайда алып келген
кәсіпорындардың пайдасы жұрт қатарлы болып қалады .
Дегенмен , мұнымен бәсеке бітпейді . Техника мен технологияны
бұрынғыдан да жетілдіру мен өндірісті тиімді ұйымдастырудың арқасында
кәсіпорындардың қайсы бірі артық пайда алмай қоймайды. Демек , мұндай
бәсеке өндіріс саласы бойынша еңбек өнімділігін арттыра беруге , соның
арқасында өнімдердің қоғамдық құнын төмендетуге жағдай жасайды.Сондықтан
сала ішіндегі бәсекені қоғамдық өндірістің қозғаушы күшінің бірі деуге
болады.
Өкінішке орай , әміршіл-әкімшіл экономикада мұндай бәсекеге жол
берілмей келді. Кәсіпорындардың өндіріс көлемі мен өндіріс шығындары ,
сондай-ақ өнімдерінің бағасы сала басқармасында жоспарланды , ал жоспардан
артық пайда алса , кәсіпорынның өзіне қалдырмай , қайта бөліске салды.
Сөйтіп , кәсіпорындардың ынталылығын су сепкендей басып отырды.
Салааралық бәсеке өндірістің әр саласындағы кәсіпорындар арасында
болады. Бәсекенің бұл түрі өндірістің барлық саласындағы пайда шамаларын
теңестіруге әкеліп соғады . Оның ұраны: тең капиталдарға – тең пайда .
Нарық бәсекеге негізделеді . Сала ішіндегі бәсеке жеке бір
кәсіпорындардың үстемдік етуіне жол бермесе , сала аралық бәсеке қоғамдық
өндірісті реттеп отырады. Бәсеке нарыққа қатысушылар -дың іс әрекетін
жасырын бақылаушы және реттеуші күш болып табылады .
Бәсеке қоғамдық өндірісті босаң, икемсіз және қабілетсіз кәсіпкерлерден
тазартып , пысықтар мен тапқырларға жол береді . Соның нәтижесінде халық
шаруашылығының тұрақтылығы қалыптастырады .
Сонымен қатар нарықтық бәсекенің артықшылықтары мен кемшіліктеріде бар
.

Артықшылықтары:
• қоғамға қажет тауарларды өндіруде ресурстарды тиімді пайдалануға
мүмкіндіктің болуы ;
• тез өзгеріп отыратын өндіріс жағдайларына икемді болып , оларға тез
үйлесуге көмектесе алатындығы ;
• тауардың жаңа түрлерін жасау саласына жаңатехника мен технология
енгізуге , өндірісті ұйымдастырып басқарудың жетілген әдістерін
қолдануға , ғылыми – техникалық жетістік- терді ұнамды пайдалануға
жағдайлар тудыратындығы ;
• өндірушілерді көптүрлі қажеттіктерді қанағаттандыруға , тауарлар мен
қызметтердің сапасын жоғарлатуға мақсаттандыру .
Кемшіліктері:
• ұдайы өндірілмейтін ресурстарды ( ормандар , табиғи жануарлар , жер ,
теңіз , мұхит қоймалары ) сақтауға көмектеспейді ;
• қоршаған ортаны қорғауда негативтік бағытта болады ;
• ұжымдық пайдалануға бағытталған тауалар мен қызметтер (
дамбалар , жолдар , қоғамдық көлік ) өндірісінің дамуын қамтамасыз
етпейді ;
• фундаменталдық ғлымның , жалпы білім беру жүйесінің , қалалық
шаруашылықтың көп элементтерінің дамуына жағдай жасамайды ;
• еңбек , табыс , демалу құқықтарына кепілдік бермейді ;
• әлеуметтік әділетсіздік пен қоғамның байлар мен кедейлерге бөлінуіне
бөгет жасайтын механизмдері жоқ .

1.2.Бәсеке және монополия.

Нарықтық қатынас кезіндегі еркін бәсеке кәсіпорындарға табиғи сұрыптау
жасау арқылы әлсіздерін күйзелтіп , күштілерін одан да нығайта береді .
Сөйтіп , бәсеке қоғам мүшелері арасындағы эконо- микалық қатынастардың
неғұрлым толық бейнесіне айналады .
Капиталистік бәсеке өндірістің шоғырлануына және орталықтануына әкеліп
соғады. Өндіріс жүздеген тіпті мыңдаған жұмыскерлері бар ірі
кәсіпорындарға жинақталады. Бұл оның шоғырлануы болса, орталықтану бірнеше
жеке капиталдың неғұрлым ірі кәсіпорынға бірлесуін көрсетеді.Орталықтану
екі жолмен іске асады. Бірі-келісім бойынша ерікті түрде бірлесу мысалы.
Акционерлік қоғам құру . Екінші- бәсеке кезінде ірі және күшті капиталдар
ұсақ немесе әлсіз кәсіпорындарды күшпен өздеріне қосып алу жолы .
Өндірістің мұндай шоғырлануы мен орталықтануы монополияны тудырады .
Бәсекелік күрес кезінде іріленген кәсіпорындар табан тіресіп , бірін-бірі
жеңе алмай өндіріс салалары мен нарықты бөлісу және біріңғай баға белгілеу
туралы өзара келісімдерге келеді . Монополия дегеніміз , ол белгілі бір
тауардың едәуір бөлігін өндірудің немесе сатуды өз қолдарына жинақтаған
кәсіп- орындардың келісімі немесе бірлестігі . Монополияның мақсаты -
басқаларға қарағанда неғұрлым молырақ пайда түсіру болып табылады . Ондай
пайданы монополистік пайда деп атайды .
Нарық жағдайында кәсіпкерлік түрлі жағдайда өтеді . Нарықта
үстемдікететін жеке бір кәсіпорын , тауардың бір түрін өндіретін көптеген
кәсіпорындар , тұтұнушларға қарсы саясатжүргізетін моно- полистер де болуы
мүмкін . Сондықтан нарықты экономиканың таза бәсеке , таза монополия ,
монополистік бәсеке және олигополия деген кейіптері болады .
Таза бәсекеге негізделген өндіріс саласында көптеген тәуелсіз
кәсіпорындар бір сарындағы өнімдер өндірумен немесе қызмет көрсетумен
болады. Бәсекелес фирмалардың өнімдеріне сұраныс икемді болғандықтан ,
олардың бірде - бірі нарықтың бағасына әсер ете алмайды . Таза бәсекенің
нәтижесінде фирмалар тұтынушыларға қажетті өнімдерді төмен бағамен
ұсынады да , тұтұнушылардың сұранысын толық қанағаттандырады. Бәсеке
жағдайында жұмыс істеу фирмаларды тиімді технология қолдануға , соның
арқасында өнімдерінің бағасын түсіруге итермелейді. Осының салдарынан
мұндай өндіріс саласында ғылыми-техникалық прогресс қарқындай түседі.
Таза манаполияға белгілі бір тұтыну заттарын немесе қызыметтерді және
олардың орнына жүретін өнімдерді өзінен басқалар өндірмейтін фирмалар
жатады . Мұндай жағдайға ие болу үшін фирманың өндіретін өнім мөлшері
айтарлықтай немесе қажетті шикізат не өзінің қолында , не бақылауында болу
керек . Сондай-ақ таза манополияға табиғаттық манополия да жатады . Табиғи
манополияға өндіретін өнімі климаттық және тағы басқа жағдайларға
байланысты басқа аймақтарда өндірмейтін немесе кездеспейтін фирмалар
жатады . Таза манополияның ерекшелігі –оның орнын ауыстырушылардың болмауы
. Бұл жағдайда тұтынушы манополияның өнімін сатып алуы керек немесе ондай
өнімді пайдаланбауы керек . Өндіретін өнімін , не көрсететін қызыметін
жарнамалаумен манополия айналысуы да ,айналыспауы да мүмкін.Мысалы,асыл
тастар сататын таза манополист өз өнімдерін өткізу үшін жарнамалау
жұмыстарын жүргізуі мүмкін ,ал коммуналдық қызымет көрсететін таза
манополия өз қызыметін жарнамалап ақша шығармайды . Себебі , манополист
газға , суға , электр энергиясына зәру тұрғындар бұл ең керекті
қызыметтерді кімнен сатып алатынын біледі және сатып алуға мәжбүр.
Таза бәсеке жағдайында қызымет ететін жеке фирма бағамен келісетін
болса , таза манополистбағаға үстемдік жүргізеді . Таза манополияға қолы
жеткен икемді сұраныс жағдайында жоғары баға орнына барынша жоғары баға
белгілеу арқылы молырақ жиынтық пайда табуға тырысады . Ал егер сұраныс
икемді болмаған жағдайда манополист мұндай тауар өндірудің мөлшерін
азайтады да өнімге жоғары баға белгілейді . Тауарларына жоғары баға
белгілеуімен қатар , манополист өздеріне шикізат сатып алғанда төмен баға
береді . Бұл жолы бермеуге амалы жоқ өндірушілер тағы да таза манополистің
қармағына ілінеді .
Таза манополиядан манополистік бәсекенің айырмашылығы мол . Оның
бастапқы айырмашылығы – белгілі бір салада фирмалардың саны көп болуына
байланысты бағамен тарифтерді бақылауға алуға , сондай-ақ құпия
келісімдерге келуге мүмкіндіктері шектеледі. Екіншіден , фирмалардың
өнімдері нақтылы және алдамшы өзгеше- ліктерімен біріне-бірі ұқсаспайды .
Үшіншіден , экономикалық жағ- дай фирмаларды бағалық және басқа түрдегі
бәсекеге ( жарнама , өнім үлгісі мен сапасы , т.б. ) мәжбүр қылады .
Манополистік бәсеке жағдайында фирмалар пайдаларын кемітпеу мақсатымен
өнімдерінің түрін өзгертіп отырады , сондай-ақ әр сала- ның өнімін шығаруға
дайындық жасайды . Өнімнің жаңа үлгісін немесе жаңа түрін меңгеру , сондай-
ақ оларды тұтынушыларға кең жариялау фирма тауарларына сұранысты молайтады
. Манополистік бәсеке тұтынушылар үшін де пайдалы , өйткені тауарлардың
жаңа түрлері молайып , сапалары жақсарады және бағалары төмендейді .
Сұранысты молайту арқасында кәсіпкерлер де кем қалмайды , олар да барынша
молырақ пайдаға ие болады .
Енді олигополиялық салаға келсек , ол бірнеше фирмамен шектеледі де ,
әрқайсының нарықтағы үлесі күрделі болады . Олар өндіретін өнім біркелкі
немесе аздап қана өзгертілген үлгіде болуы мүмкін . Мұндай жағдайда
фирмалар біріне-бірі тәуелді болады : біреуінің өзгеше әрекеті
қалғандарының жағдайына әсер етпей қоймайды . Олигополияның пайда болуына
әртүрлі себептер әсер етеді . Біріншіден , көлем әсері: мол көлемде
шығарылған тауардың әрбір санына өндіріс шығындары кем болады . Екіншіден ,
бұл салаға басқа фирмалардың өтуіне кедергілер мол болады . Мысалы ,
негізгі шикізат пен патентке ие болу , жарнамаға көп қаржы жұмсау т.б.
Үшіншіден , бірігудің артықшылықтары: екі немесе бірнеше бәсекелес
фирмалардың бірігуі олардың мүмкіншіліктері мен нарықтағы үлес салмағын
молайтады .
Олигополия жағдайында баға құрылуының белгісіздігі құпия келісімдер
жасауға мүмкіндік береді . Мұндайда олигополистер таза манополистерге
ұқсайды: бағаны көтеру немесе түсіру арқылы манополистік пайда алуды
көздейді . Құпия келісімдерінің бірнеше түрі бар . Олардың ең қарапайым
түрі картель . Оған қатысушылар өнімдерінің үлгісі , көлемі және бағасы
туралы келісімге келеді . Картель мүшелері өнімдерін келісілген бағамен
өткізу мақсатымен нарықты да өзара бөліседі . Мысалға мұнай сататын
елдердің ұйымы – ОПЕК атты халықаралық картельді алуға болады .
Олигаполияға қарама - қайшы құбылыс болып олигапсония табылады . Ол
рынокта бірнеше сатушы емес , сатып алушылардың қызымет етуін қарастырады ,
яғни тұтынушылар рыногі манопо -лиясы белең алады .
Таза манополия рынокта ешқандайсыз бәсекелестерсіз бір ғана сатушы
болған кезде болса , кейбір жағдайда рынокта тек бір ғана сатып алушы
болады . Ол монопсония деп аталады жағыз сатып аламын . Монополияның ролі
экономикада екі жақты . Оның жақсы жағы монополиялық компаниялардың
өнімдері жоғары сапасымен ерекшеленеді,ал ірі масштабы өндіріс шығындарды
азайту мен ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді .
Жаман жағы монополия рынокта үстемдік етеді және монопольды жоғары
баға арқасында жоғары пайда ала отырып , өнімді шығаруды шектейді . Сонымен
қатар , бәсеке жоқ жағдайда , монополия техникалық прогресс есебінен
тиімділікті жоғарылату ынтасын жоғалтады .
Осыны ескере келе,мемлекет бәсекені қолдай отырып , монополизмге қарсы
тұруға ұмтылады . Бұл үшін маңызды құрал болып антимонополиялық заңдар
қолданады,яғни бәсеке мен монополияның арасындағы тепе-теңдікті
мемілекеттік қолдау құралы болып табылатын заңдар пакеті қабылданады.
Антимонополиялық заңдар 1880 ж . АҚШ-та қабылданған . Қазіргі
антимонополиялық заңдар екі бағытта жұмыс істейді: бағаны бақылау және
компаниялардың қосылуын бақылайды .

2.Өнеркәсіптік маркетинг .

2.1.Фирманың бағалық саясаты және өнім саясаты .

Бағалық саясатты айқындауда тауардың өміршеңдік циклі маңызды рөл
атқарады . Бұйымның циклдің келесі кезеңдеріне өтуі өндіру мен өткізудің
жағдайларын өзгертуіне соқтырады , ал бұл бағалық саясатта ескерілуі жөн.
Бұдан басқа нарықтық коньюнтура , бәсекелестер , табыстырушылар , делдалдар
, алушылар және т.б. әсер етеді .
Мақсатты баға , оның деңгейі және өзгеру ізі өнімнің өміршеңдік
циклінің кезеңдерімен және түрлерімен байланысты қалай анықталады?. Бұл
сұраққа жауап беру үшін өмір цикліне аздап бөлшектеу кіргізген тиімді ,
бірақ мұны іске асырмай тұрып , екі маңызды түсінік кіргізген жөн .
Өнімнің дүниеге келуі мен кетуінің аралығы өміршеңдік циклінің ұзақтығы
қысқа немесе ұзын болады . Мысалы , мұнай шамға құятын жанармай есебінде 19
- ғасырдың 70 жылдарынан , 20 – ға- сырдың 20 жылдарына дейін
пайдаланылған .
Тауарға сұранымның оның бағасына байланысты өзгергіштігі эластичность
тауардың бағасы өзгеруіне сәйкес сұраным қалай , қанша өзгертетінін
көрсетеді және мұны сұраным икемдігі деп атайды . Осыған сәйкес тауарды да
икемділі және икемсіз топқа бөледі .
Аталған түсініктерді қолдана отырып , тауарлардың төр тобын анықтай
аламыз .
1. Икемді қысқа циклді:
2. Икемді ұзын циклді:
3. Икемсіз қысқа циклді:
4. Икемсіз ұзын циклді .
Қолдағы тауардың қандай топқа жатуына байланысты бағалық стратегияның
басты екі түрінің бірін қолданады: шапқыншыл және бейімделгіш 7.1-кесте.
Тауардың әр түрлі цикліндегі және әр түрлі өзгерістеріндегі бағалық
стратегиялар

Тауардың цикл
өзгерімділігі
Қысқа ұзын
өзгермелі икемді бейімделгіш бейімделгіш
өзгермейтін икемсіз шапқыншыл Бейімделгіш –
шапқыншыл

Шапқыншыл саясатқа бетсіз баға тағайындау тән.
Баға пайданың мүмкін деген ең жоғары мөлшеріне жеткізетін деңгейде
тағайындалады және нарықтың таңдамалы сегментінің сатып алушылық қабілеті
мен мүмкіндігімен ғана шектеледі . Мұндай баға тағайындау сирек
кездеседі және әдетте өте сәнді қожайынның мәртебесін көрсете алатындай
тауарларға қойылады.
Бейімделгіш саясат тауарлардың негізгі топтарына қолданылады және
клиенттерді бірте-бірте тұтынуға үйрете отырып , рыноктың сыйымдылығын
кеңейтуге бағытталды .
Дегенмен кейбір жағдайларда , мысалы , бәсекелестерді ығыстыру немесе
өзінің сату үлесін сақтау керек болған жағдайларда,түйдек тұтынылатын
өнімдер рыногында да шапқыншыл баға тағайындау қолайлы болуы мүмкін . Бұл
жағдайда шапқыншылық , сәнді мәрте- белі тауарлар рыногындағы саясатпен
салыстырғанда , бағаның күрт жоғарылауы емес , төмендеуімен айқындалады .
Мұндай уақи- ғалар жиі кездеспейді , ал фирмалар нарықты жасанды түрде сег-
менттеу және өзінің нарықтық қуысын іздеу арқылы оларды жанап өтуге
тырысады .
Бейімделгіш баға тағайындау принципі сыртқы факторларды ескерумен және
маркетингтің толық кешенін іске асырумен тұжырымдалады . Бағалық стратегия
жасауда қандай сыртқы фак- торларға назар аудару қажет ?.
Тұтынушылардың параметрлері.
1. сатып алушылық қабілеті:
2. бағаның өзгеруіне жауап-қимылы:
Мінсіз жағдайда бұған қандай да болса маркетинг маманы талпынуы қажет
нарықтың берілген сегментіндегі отбасылық кірістің шағымды бөлінісінің
құрылымы және әр түрлі тауарларды алу үшін әр түрлі табысты топтардың
жұмсайтын отбасылық бюджетінің үлестері белгілі болуы қажет . Бұған
қосымша бағаның өзгеруін не тұтынушылардың жауап қимылын білген
болсақ,сатудың көлемін мақсатты өзгертуді және түсімді және пайданы
көбейтуді көздей отырып,бағаны не көтеруге не түсіруге болады .
Бәсекенің шиеленістік деңгейі :
1. бәсекелестердің бағалық деңгейі :
2. бәсекелестердің өндірістік және өткізушілік қызыметі .
Мінсіз маркетинг алдын ала соққылауларды немесе жанап өту қимылдарын
көздейді . Бәсекелестердің ұсынған бұымының бағасы мен сапасы артық тар
тиымдылық көрсетпеуі керек .
Құқық жүйесі:
1. үстемдік пен бәсекелестікке заңды шектеулер :
2. бағаның өзгеруін әкімшілік жағынан ережелеу реттеу
3. бәсекелестермен келіссөздерде бағаны талқылаудың орын алған тәртібі .
Өз саясатының мақсаттарынан аттай отыра , фирма өзінің өнім- деріне
тауарына бәсекеге төтеп беру , бәсекені бәсендету немесе бәсекенің
деңгейін көтеруді көздеп, баға тағайындайды .
Бағаны бәсеке деңгейінде тағайындау . Көптеген фирмалар бағаны нарық
бағасының деңгейінде тағайындайды . Әдетте бұл өнімнің бәсекелестердің
өнімінен айырмашылығы жоқтың қасы және сатып алушы нарық бағасынан хабардар
болғанда орын алады. Тағы бір маңызды шарт сатушы нарық бағасына ешқандай
бақылау жасай алмауы .
Баға бәсекелес бағадан төмен . Кейбір фирмалар сатып алушы- лардың
құптауына ие болу үшін бағаны бәсекеге қабілеттілік деңгейінен төмен
тағайындайды . АҚШ-та кең тараған дискаунт наудес кемітпе бағалы дүкендер
бағаны универмагтардағы бағадан төмен тағайындайды . Көптеген басыбайлы
жанармай құю станция- лары бензиннің бағасы үлкен мұнай компанияларына
Шеврон , Шеля типтес қарасты станциялардың бағасынан төмен тағайындайды
және т. б . Пенетрейшн прайсинг термині нарыққа сіңу мақсатында баға
тағайындау нарыққа жаңа тауарға енгізуге немесе игерілген тауардың
нарығын кеңейітуге бағытталған баға тағайындау тәжірибесін білдіреді .
Баға бәсекелес бағадан жоғары . Егер де фирма жеке - дара , мәртебелі
және басқалардан өзгеше өнім шығарған болса , онда оны нарықтық бәсекеге
қабілетті бағадан артық бағамен сата алады . Мұндай бағалық саясатты
фирмалық ресторандар , көз тартатын киімдер шығарушы фирмалар , аты
әйгілі қонақ үйлері жиі қолдана алады .
Өнеркәсіп ортасында өнім ең сезімтал элемент болып келеді . Және
шындығына жүгінсек , көп жағдайларда кәсіпорынның аш- ылуына тауар өнім
негіз болады . Нақтылап айтсақ, өнім арқасында , өніммен бірге кәсіпорын
тіршілік етеді , ал кейде жұмысын тоқтатады , бұл саттатын жақсы тауардың
өнім қолда болуы , жеткіліксіз , ол қажеттікке сәйкес болуы тиіс екенін
мысалы , бағасы бойынша , оған қоса оны өз ортасында жарнамалау керектігін
байқамаған жағдайларда болады.
Классикалық , яғни өнеркәсіпте ескірген құлық-әрекет пен марке- тинг
арқылы анықталатын құлық-әрекеттің арасындағы айырмашылық дәл осында, бұл
жаңа нарықтық жағдайлардан туған .
Сонымен , кәсіпорын өзінің өнімдеріне сыни көзқарас тудырып , оларды
қысқа , орта және ұзақ мерзімдерде тиімді басқару мүм- кіндігіне ие болу
үшін , үзбей талдауға салып оыруы қажет .
Демек , тауар өнім – нарық атты парды , жаңа өнімдерді енгізу
үрдісін , өнімнің өміршең циклін және т.б. зерртеп білу қажет. Тауар -
нарық пары . Өнім , егер ол ешкімге керек болмаса , сөздің эко- номикалық
мәнінде түкке тұрмайды . Сондықтан сол қажеттілікке сай келуі керек .
Потенциалды тұтынушылар өнімнің тауардың дүниеде бар екенінен хабардар
болуы және оны қолға түсіру мүмкіндігін тудыру керек. Осындай барлық
жағдай-сәттердің қосылуы тауар-нарық парында көрініс табады .Бұл әрбір
өнім, тіпті өнімнің нұсқасы бірақ дәл сол өнім емес тұтынушылардың нақты
сегментінің талап-тілегіне сәйкес келгенін көрсетеді.
Нөлдік кезең – зерттеулер . Әлі прототипті шығармай тұрып, қандай да
болсын өнімге қажеттік бар екенін анықтау , оның осы қажеттікті
қанағаттандырушы сипаттамаларын белгілеп - бекіту керек . Ұқсас
операцияларды ата-типтік әр түрлі нұсқаларымен өткізу жөн . Кәсіпорын ,
өнімге рынок бар екеніне көзі жетпей тұрып , ақша , уақыт шығындайды .
Бірақ таза техникалық зерттеулермен шектеліп қалу жөнсіз , өнімді
жетілдіруге және көмескілікті кемітуге итермелейтін нарықты ,
бәсекелестікті , зәрулік түрткілерді зерттеу қажет.
Бірінші кезең-енгізу.
Жасалған өнім рынокқа енгізіледі және өте қымбат болады . Осы тұста нөлдік
кезеңнің мәселелерін шешу жалғаса береді,нарықта сынау түрлендірудің
қажеттігін айқындайды , ал олар болса өнімді өзі атқаруға тиіс функцияларға
бейімдейді . Өндіріске капитал салу керек . Алғашқы серияны өткізу ,
ынталандыру және жарнамалау қымбатқа түседі . Барлық шығындар жетістікке
кепілді бере алмайды , бұл кезеңде өнім өмірін жалғастырады немесе өшеді.
Екінші кезең - өсу және даму . Егер өнім бірінші кезеңнен аман өтсе ,
бұл , әрине , жақсы нышан , енді ол жеткіншек кезеңіне кірді , мұны
өнеркәсіптік игеру деп те атайды , себебі тауарды мол сериялы шығарып ,
өсіп келе жатқан сұранысқа жауап қатуы , егер осы сәтке дейін іске
асырылмаған болса , өндіріс құралдарына қаржы салу керек.
Бұл кезеңде бәсеке жандана түседі,себебі өнім сұранысқа ие , мұның
нәтижесі-бағаның төмендейтін беталысы және өнімнің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бәсеке және монополия
Монополия. Монополиялық билік пен бәсеке
Монополия туралы
Монополия
Жетiлген бәсеке мен монополия – нарықтық экономиканың қарсы түрлерi
Монополиялық бәсеке туралы түсінік
Монополиялық бәсеке туралы
Монополия және монополиялық билік
Монополия мен табиғи монополия
Бәсеке
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь