Еңбек нарығы әлеуметтік жағдайды қалыптастыратын фактор ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН ФАКТОР РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1.1 Еңбек нарығының пайда болу теориясы ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Еңбек нарығының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ...11


2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ БОЛАШАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

2.1 Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының қалыптасуы ... ... ... ... ... 16
2.2 Қазақстан Республикасындағы енбек нарығын мемлекеттік реттеу ... ... ... 23


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Еңбек нарығы экономикасы еңбек нарығы қалай ұйымдастырылғанын, қызметiн және оның нәтижесiн зерттейтiн, жұмыс берушiлер мен жұмыс алушылар арасындағы қатынастардың әр түрлi факторлардың әсет етуiне байланысты өзгеруi, жалақы, баға, пайда және мемлекет саясатының әлеуметтiк-еңбек қатынастарына тиетiн ықпалын зерттейтiн ғылыми сала.
Бәрiмiзге белгiлi, елiмiз экономикасының егемендiк алғаннан берi жекешелендiру саясатының жаппай жүруi, яғни еңбек нарығында еңбек сұранысын мемлекеттiк салалармен қатар, рыноктың қызмет етуiнiң басты көрiнiсi болып табылатын жеке кәсiпорындар мен фирмалар қалыптастыратын болады.
Кәсiпорын пайда табу мақсатында әр түрлi өндiрiс факторларын қолданады. Солардың iшiнде еңбек - өндiрiстiң негiзгi факторы, яғни жұмысшы күшi жалпы өнiмнiң көп бөлiгiн құрайды. Еңбек, сондай-ақ адамға байланысты болғандықтан, еңбек нарығы күрделi әлеуметтiк-экономикалық рынок деп аталады. Өйткенi қазiргi заманда адмзат өзiнiң өмiр сүруi үшiн белгiлi бiр қызметтер iстейдi. Бiреулерiнiң жалақысы көп болса, бiреулерiнiкi аз. Ал кейбiреулерi мүлдем жұмыссыз.
Осындай жағдайларды реттеп, әлеуметтiк мәселелердi шешiп отыратын еңбек нарығы болып табылады. Осыған орай, бүгiнгi таңда жұмыс орындарының негiзгi бөлiгiн құрап отырған кәсiпорындар мен фирмалар болғандықтан, сондай-ақ рыноктық қатынастардың күрделене түсуiне байланысты олардың реттелiп отыруы адамның еңбек ұсынысы мен фирмалардың еңбекке деген сұранысына байланысты болып отыр. Сондықтан курстық жұмыс тақырыбы “Қазақстан Республикасында еңбек нарығының дамуы” деп алынды.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi бүгiнде елдiң халқының тұрмыс деңгейiн сипаттайтын, сол елдiң даму нәтижесiнiң көрсеткiшi болып табылатын жалақының деңгейi, яғни оның сатып алу қабiлетi болып табылады.
Бұл тақырыпты жазудағы мақсат пен мiндеттер келесiдей:
1) Еңбек және еңбек нарығының экономикалық мәнiн ашу;
2) Жалақының экономикалық мәнi мен оның теориялық негiзiн ашып көрсету;
3) Экономикадағы жалақының құрылымы мен оның түрлерiн атап өту;
4) Жалақы және жұмысбастылық және олардың өзара байланысын қарастыру, сонымен қатар елiмiздегi жұмысбастылық пен жалақы деңгейiн талдау;
5) Рыноктық экономика жағдайындағы жалақының маңыздылығын және оның әлеуметтiк-экономикалық ретеудегi орнын анықтау;
6) Еңбек одақтары және монопсонист фирмалардың жалақыға әсерiн қарастыру;
7) Жалақы, жұмысбастылық, кәсiподақтар және жұмыссыздық, олардың өзара байланыстары, мәселелерiн және шешу жолдарын ұсыну болып табылады.
1. Жұмамбаев С.К. Еңбек нарығы экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университетi, 2003 – 171 б.
2. Мамыров Н.Қ., Тiлеужанова М.Ә. - Макроэкономика: Оқулық. – Алматы: Экономика. - 2003. – 432 бет.
3. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
4. Гальперин В.М. и др. - Макроэкономика. – СПб. - 1997г. - 630 с.
5. “Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы”: Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 10 желтоқсанындағы заңы // Егемен Қазақстан, 1999 ж., 24 желтоқсан.
6. “Ең төменгi күнкөрiс деңгейi туралы” Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 16 қарашадағы заңы // Егемен Қазақстан, 1999 ж. 19 қараша.
7. “Халықты жұмыспен қамту туралы” Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтарындағы заңы // Егемен Қазақстан, 2001 ж, 30 қаңтар.
8. Журнал. Экономика и права Казахстана, 2006 г. № 5, 6, 8, 13.
9. Статистический ежегодник. Алматы. – 2008г.
10. «Обзор макроэкономической ситуации в Казахстане» // Бердибек Сапарбаев, РЦБК, №4, 2007 г.
11. «Основные социально-экономические показатели» // Банки Казахстана, №3, 2008 г,. 58 стр.
12. «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Н.Назарбаев 2008 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, Ақорда, 2008 ж. 5 ақпан.
13. «Статистикалық мәліметтер» // Экономика и права Казахстана, 2008 г. № 10. – 2-11 б.
14. Е.Б.Жатканбаев, К.С.Мухтарова. Безработица как фактор снижения уровня жизни населения \\Вестник КазГУ. Серия Экономическая,2007№1
15. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа қазақстан», 2007ж 3 наурыз.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
...........................................3
1 ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН ФАКТОР РЕТІНДЕ
............................................................................
.......................5
1. Еңбек нарығының пайда болу теориясы ......
......................................................5
1.2 Еңбек нарығының ерекшеліктері
.............................................. ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының қалыптасуы
....................16
2.2 Қазақстан Республикасындағы ... ... ... реттеу
............23
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..............................27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... ... еңбек нарығы қалай ұйымдастырылғанын,
қызметiн және оның нәтижесiн ... ... ... мен ... ... қатынастардың әр түрлi факторлардың әсет етуiне ... ... ... ... және ... саясатының әлеуметтiк-еңбек
қатынастарына тиетiн ықпалын зерттейтiн ғылыми ... ... ... ... ... ... берi
жекешелендiру саясатының жаппай жүруi, яғни еңбек нарығында еңбек сұранысын
мемлекеттiк салалармен ... ... ... ... ... ... болып
табылатын жеке кәсiпорындар мен фирмалар қалыптастыратын болады.
Кәсiпорын пайда табу ... әр ... ... факторларын
қолданады. Солардың iшiнде еңбек - өндiрiстiң негiзгi факторы, яғни ... ... ... көп ... ... Еңбек, сондай-ақ адамға байланысты
болғандықтан, еңбек нарығы күрделi әлеуметтiк-экономикалық рынок деп
аталады. ... ... ... адмзат өзiнiң өмiр сүруi үшiн белгiлi бiр
қызметтер iстейдi. Бiреулерiнiң жалақысы көп болса, ... аз. ... ... жұмыссыз.
Осындай жағдайларды реттеп, әлеуметтiк мәселелердi шешiп отыратын
еңбек нарығы болып табылады. Осыған орай, бүгiнгi ... ... ... бөлiгiн құрап отырған кәсiпорындар мен фирмалар болғандықтан,
сондай-ақ рыноктық ... ... ... ... ... ... адамның еңбек ұсынысы мен фирмалардың еңбекке деген
сұранысына ... ... ... ... ... ... ... Республикасында еңбек нарығының дамуы” деп алынды.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi бүгiнде елдiң халқының тұрмыс деңгейiн
сипаттайтын, сол ... даму ... ... болып табылатын
жалақының деңгейi, яғни оның сатып алу ... ... ... ... ... мақсат пен мiндеттер келесiдей:
1) Еңбек және еңбек нарығының экономикалық мәнiн ашу;
2) Жалақының экономикалық мәнi мен оның теориялық ... ашып ... ... ... ... мен оның ... атап ... Жалақы және жұмысбастылық және олардың өзара байланысын қарастыру,
сонымен ... ... ... пен ... ... ... ... экономика жағдайындағы жалақының маңыздылығын және оның
әлеуметтiк-экономикалық ретеудегi орнын анықтау;
6) Еңбек одақтары және ... ... ... ... ... ... ... кәсiподақтар және жұмыссыздық, олардың ... ... және шешу ... ... ... ... ... жалақы еңбек нарығының басқа да ... ... ... ... ... ... және ... көрсеткiштер инвестициялық климат пен халықтың тұрмыс деңгейiн
сипаттайды және ... ... ... ... ... ... Ал халықтың
тұрмыс жағдайы тiкелей елдегi еңбекке қабiлеттi адамдар санына, олардың
жұмыспен қамтамасыз етiлу деңгейiне, ... ... ... және ... ... еңбек одақтары мен ұйымдарына, жұмыс берушiлерге
байланысты.
Курстық жұмыстың ... екі ... ... ... тарауда жалпы
еңбек нарығы, теориясы мен ерекшелігі ... Ал ... ... ... ... калыптасуы сонымен қатар еңбек нарығын
мемлекеттік реттеуде пайда болған келеңсіздіктер туралы жалпы ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН ФАКТОР РЕТІНДЕ
1.1 Еңбек нарығының пайда болу теориясы
Еңбек - өндiрiстiң негiзгi ... яғни ... күшi ... ... бөлiгiн алады. Еңбек нарығында жұмыс күшi бiр жағынан ... ... жағы оны ... ... ... ... күшi ... ұғымға тоқталайық.
Жұмыс күшi дегенiмiз адамның физикалық және ой қабiлетi, осы ... ... және ... игiлiктердi өндiруге пайдаланады. “Жұмыс күшi”
деген ұғым тек ... ... ... ... ... ... пайдаланатын қабiлеттерi. Жұмыс күшiнiң еңбекке деген қабiлетi әр
түрлi болады, алайда ... ... оның ... ... ... ... күшiнiң нақтылы еңбекке қажет қабiлеттерi бағаланады,
белгiлi ... ... ... ... ... ... ... қажет заттарға айырбсталады. Демек, еңбек нарығы дегенiмiз
“жұмыс ... ... ... күшi ... /1, 30 ... ... пайда болуы және iске кiрiсуi үшiн ең кем дегенде оның
құрылымында мына бөлiктер болуы қажет:
1) Еңбек ... ... ... еңбеккерлер және олардың
кәсiподағы, жұмыс берушiлер, яғни ... ... және ... ;
2) ... механизмi (жұмыс күшiне деген сұраныс пен ұсыныс, оның бағасы,
бәсекелестiк) ;
3) Субъектiлер қабылдаған экономикалық ... ... мен ... ... және оған байланысты әлеуметтiк төлемдер;
5) Рынок инфрақұрылымы.
Еңбек нарығының жоғарыда аталған ... ... ... күшiне деген
сұраныс пен оның ұсынысын теңестiруге, адамдардың еңбекке және қызмет түрiн
еркiн таңдау құқығын iс жүзiнде ... ... ... ... ... бағытталады.
Еңбек нарығының екi түрiн көрсетуге болады:
1) Бiрiншiсi жұмыс күшiнiң территория жүзiнде жылжуға бейiмделген, ... ... ... ... ... ... ... Мұндай рынокты сыртқы рынок деп атайды.
2) Екiншiсi еңбеккерлердiң фирма iшiнде жылжуына бейiмделген. Бұл рынокты
кейде iшкi рынок деп ... ... ... ... сияқты сұраныс пен ұсыныс арқылы
реттеледi. Жұмыс күшiне ... ... ... Кәсiпорындағы
орындалатын жұмыстар көлемi мен сапасына қандай факторлар әсер ... орай ... ... күшiн жалдау керек екенiн анықтау өте ... ... ... жеке ... ... саны және ... ... үлесi
өскен сайын оның тиiмдiлiгi еңбек өнiмдiлiгi арқылы көтерiлген ... ... ... ... ... жеке меншiк сектор нарықтық
принциптерiне толық ауысқан. Қанша және қай ... ... ... ... тек ... ... шешедi, басқаша айтқанда, фирмаға
бұл адамдар барынша көп ... ... ала ма ... критерийдi қолданады.
Жұмыс барысында бiз ... ... ... жеке меншiк секторды
қарастырамыз. /1, 36 ... ... ... ... ... берiлген уақыт мерзiмiнде
белгiлi жалақы мөлшерi үшiн жалдайтын адамдар саны ретiнде ... ... ... сұраныс, еңбекке деген сұраныс өндiрiс факторы ретiнде
туынды сұраныс болып келедi: тауарлар өндiрерде еңбек қолдану керек, ... ... ... ... ... ... жағы қолданылатын еңбек көлемi
туралы шешiм болады.
Жалақы көтерiлсе, жұмыспен қамту деңгейi өсе ме, әлде азая ма – ... ... беру ... ... ... (i) мақсаты - өзiнiң iскерлiк
қызметiнен барынша көп пайда түсiру, ол әр ... ... оның ... ... адам ... ... Бiздiң қарапайым моделiмiзде негiзiнен
екi факторды ескеретiн боламыз – еңбек пен капитал. Пайда ... ... ... ... мен орын ... шығындар айырымы болып келедi.
Кез-келген бәсекелестiк нарықтағыдай Dm ... ... мен ... ұсынысының ара-қатынасының тепе-тендiгiн анықтайды, айта ... ... ... ... мөлшерiн 1-шi суреттен көрсек болады.
Аталған нарықта кәсiпорын SL еңбек ұсынысының горизанталды ... ... ол w* тең МЕ ... ... шығындарымен кез келген еңбек
санын жалдай алады. Егер ... ... ... ... ... ... болса, онда оған қосымша еңбек санын жалға алу тиiмдi
болады.
w Еңбек ... w ... ... ... ... 1 – ... ... мен ұсыны
Егер кәсiпорынның өзiнiң тауарын немесе қызметiн сататын өнiмнiң
нарығы ... ... ол ... ... ала ... ... ... қоғам өмiрiндегi еңбектiң ролiмен белгiленедi,
еңбек табыстың және жақсы ... ... көзi. ... ...... ... фактор. Осыған сәйкес еңбек нарығының
екi негiзгi қызметi айқындалады:
1) Әлеуметтiк функция, яғни адамдардың жалақысы мен ... ... ... және ... ... қабiлетiнiң тиiмдi дәрежеде
ұдайы өндiруiн қамтамасыз ету.
2) Экономикалық функция, оған еңбекке рационалды тарту, оны бөлу, реттеу
және пайдалану ... ... ... ... ... атқарады, олар бәсекелестiк қабiлеттiң күшеюiне, еңбекке
ынтаның өсуiне, ... ... ... беру ... /2, 186 ... ... ... еңбекке сұраныс қисығы терiс ылдилы
болады, яғни жалақының мөлшерi өскен сайын кәсiпорындардың ... ... ... ... Ал еңбек ұсынысы жалақы өсуiне тура пропорционал
болады, яғни жалақы мөлшерi өскен сайын еңбек ұсынысы да өсiп отырады.
Еңбекке ... пен ... ... әр ... факторлар әсерiнен
қалыптасады: қалыптасқан баға деңгейi, шығындар, жалақы, жұмысшылар саны,
салықтық, заңнамалық ... ... ... ... ... және т.б.
Еңбек нарығы экономикасы еңбек нарығы ... ... және оның ... ... ... ... мен жұмыс
алушылардың арасындағы қатынастардың, әр түрлi факторлардың әсер ... ... ... ... ... және мемлекет саясатының әлеуметтiк
еңбек қатынастарына тиетiн ықпалын ... ... ... ... ... ... еңбекке қабiлеттi адамдар болса, ал еңбек сұранысын нарықтық
экономикада фирмалар мен кәсiпорындар ... Осы ... етуi ... ... ... ... ... фирма
теориясы ұғымына тоқталып өтуге тура келдi.
Экономиканың рыноктық ... ... ... ... ... сұраныс
және еңбек ұсынысы арқылы еңбек нарығында тепе-теңдiк жағдай орын алады деп
есептелiнедi. Бiрақ шын өмiрде мұндай еңбек ... ... ... ... ... ... нарығының тепе-теңдiгi дегенiмiз экономикадағы
қызмет етiп отырған кәсiпорындар қанша жұмыс күшiн қажет етсе ... ... ... ынталы экономикалық активтi халықтың саны сондай
дегендi бiлдiредi.
Шындығында еңбек нарығында еңбек сұранысы еңбек ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыссыздықтың табиғи деңгейi
орын алады дегендi бiлдiредi. Егер де осы ... ... асып ... ... ... ... заңы бойынша 3%) , онда ... ... ... ... орын алады.
Бұл жағдайды келесi еңбек нарығының тепе-теңдiк графигiнен көруге
болады. Сурет-2.
Бұл суреттен көретiнiмiз ... ... ... Nd мен еңбек ұсынысы
қисығы NS қиылысында Е ... ... ... ол ... ... ... ... Осы тепе-теңдiк нүктеге сәйкес WE ... және NE ... ... ... ... ... W1 ... жоғары болатын болса, онда ... ... ... ... ... ... сұраныстан В-А мөлшерде өседi,
осының нәтижесiнде Nb- Na мөлшерде экономикада жұмыссыздық пайда ... 188 ... ... A ... NE Nb ... 2 – ... нарығындағы тепе-теңдiк
Сонымен, жұмыссыздық бұл еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс
сәйкессiздiгiнен ... ... ... ... бөлiнбес элементi. Жұмысшы
күшi болып табылатын адамдар ... ... ... ... бiрнеше
категорияға бөлiнедi.
Еңбекке қабiлеттi адамдар – ... және ... ... ... қабiлеттi адамдар. Адамдардың жекелеген категорияларға бөлiнуi
олардың экономиканың рыноктық ... ... емес ... ... ... жүргiзiледi. Яғни, рыноктық емес ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
институттар кiредi.
Жұмыссыздар болып еңбекке жарамды жастағы еңбекке ... ... орны жоқ ... ... ... бар ... және жұмыс күнi толық
емес тұлғалар жұмысбасты ... ... ... ... ... ... ... мен жұмыссыздар жатады.
Жұмысшы күшi құрамына кiрмейтiндер өзара жеке ... ... ... ... жоқ және ... iстеу талабы жоқ адамдар жатады.
Сондай-ақ жұмыс iстегiсi келетiн, бiрақ әр түрлi себептермен жұмыс iстеуден
күдер ... ... ... бұл ... ... ... жатады. /3, 209 б/
Жұмыспен қамтылу мен жұмыссыздық келесi көрсеткiштер арқылы
сипатталады:
1) ... емес ... ... iстеушiлiердiң саны;
3) Жұмыссыздар саны;
4) Жұмысшы күшiнiң құрамына кiрмейтiн адамдардың саны.
Еңбек нарығында кәсiподақтар еңбек қатынастарын және жалақы деңгейiн,
жұмыс уақытының ... ... ... ... нарығы ұйымы болып
табылады. Кәсiподақтар ... ... ... қорғайды және олардың
өкiлi ретiнде есептелiнедi. Кәсiподақ қозғалысы Англияда XVIII ... ... кеiн ... ... елдерде тарай бастады.
Ұзақ уақыттар бойы кәсiподақ қызметi негiзiнен жалақы деңгейiн сақтау,
сирек жағдайларда оны көтеру үшiн күрестермен шектелiп келдi.
Бiрiншi кәсiподақтар жергiлiктi ... сан ... ... және ... бiр-бiрiмен байланыстары әлсiз болды. Ал ... ... ... ... ... кәсiпкерлер әрекеттерi және
монополиялар пайда болуына байланысты кәсiподақтардың қызметi күшеюiне тура
келдi. Қазiр кәсiподақтар ... ... ... үшiн ... әдiстердi
пайдаланылады. Солардың iшiнен негiзгi үшеуiн атап өтуге болады:
1) Кәсiподақтар еңбектi ұсынуды шектей ... ... олар ... ... ... қою, жұмыс күнiн ... ... ... кәсiпке дайындау мерзiмiн ұлғайту, кәсiподақ жарнасын
көтеру, кәсiподаққа мүше еместедi жұмысқа қабылдамау ... ... ... көрсетiлген жалақы ставкасын көтерудi, оның
рыноктың тепе-теңдiк нүктесiнен ... ... ... ... құқықтары
бар;
3) кәсiподақтар еңбеккке сұранысқа әсер теуi ... Ол үшiн ... кез ... ... ... ... ... кәсiподақ қызметiнiң оң және терiс жақтары да
бар. Осыдан барып екi ... ... ... Бiрi ... ... ... ұжымдық пiкiрiн жеткiзетiн, еңбек
өнiмдiлiгiн көтеретiн және теңдiк принципiн бекiтетiн ... ... ... жұмысшылар еңбек өнiмдiлiгiн көтеретiн өз резервтерiн
басқаларан жақсы бiледi. Егер олар өз ... ... ... ... пайдасына қолданады деп ойласа, онда кәсiподақ
қызметi еңбек өнiмдiлiгiiнң өсуiне көп септiгiн тигiзедi.
Кәсiподақ артықшылығы – ... ... ... жүргiзерде
жақсы позицияда болуы, өйткенi ереуiлдiң әр түрiн қолдануға шын ... ... Ал ... кемшiлiгi жоғарыда атап өткендей
олар арқылы жалақының жоғары деңгейi ... ... ... ... ... ... Ал бұл өз ... ... ... керi әсерiн тигiзедi.
Жалпы экономикада кәсiпкерлердi жақтаушылар ... ... ... ... қысқарады, осыған сәйкес шығындары
төмендейдi;
2) қызмет бойынша өсу ... ... ал бұл iшкi ... ... ... ... ... жасы үлкен тәжiрибесi бар
қызметкерлер жас қызметкерлерге өз тәжiрибесiн ... ... ... ... ... ... отырады;
4) трансакциялық шығынды қысқартады;
Осы айтылғандардың барлығы еңбек өнiмдiлiгiн арттырып, өндiрiстiң
экономикалық тиiмдiлiгiн көтередi. /1, 39 ... ... ... ... келiсiм жасау жүйесi әлi де жетiле
қоймаған. Еңбек нарығында кәсiподаққа барлығы бiрдей болып кiру ... елде мұра ... ... Ең таңғаларлық жағдай Кеңес заманы кезiнде
әкiмшiлiк ... ... мүше ... ... ... ... жаңа рынок жағдайына бейiмделiп, жұмыс берушiлермен
жүргiзiлетiн келiссөздерде өз ... ... ... ... әлi де көп, ... ... әлеуметтiк еңбек қатынасын реттеудегi
ролi әлi де болса өте ... ... ... ... бар: ... ... ... қатынастарға бейiмделе алмай отыр.
Осыған қарамастан елiмiзде қызметкерлердiң ... ... ... ... ... ақысын төлеуде. Екiншiден,
Қазақстанда 1990-1997 жылдары өндiрiс күрт құлдырап, ... күшi ... ... ... ... артық болды. Осы жағдайда кәсiподақтар өз
қызметтерiн ... ... ... Ол ... ... ... ... берушiлер
ылғи да жеңiске жетiп отырды. Үшiншiден, ... ... осы ... ... экономикасы жағдайында өздерiнiң мiндетi мен ... ... ... көре ... ... ... жөнiндегi мемлекеттiк органдардың рөлi мен құрылымы
бiрнеше рет өзгердi. Еңбек нарығында саясат жүргiзудiң ... ... ... шара ... ... ... Ал батыс елдерiнде жұмыспен
қамтуда негiзгi саясат белсендi саясаттарға жүктеледi. Пассивтiк шаралар
әдетте жұмыссыздарға ... ақша ... ... Мұндай саясат экономика
құрылымын ұтымды бағытта өзгеруiн тежейдi.
1.2 Еңбек ... ... ... қатынастар арқылы дамуында еңбекке деген сұраныс
және еңбек ұсынысы арқылы еңбек нарығында тепе-теңдiк жағдай орын алады ... ... шын ... ... еңбек нарығының тепе-теңдiгiнiң орын
алуы сирек кездеседi. Еңбек нарығының тепе-теңдiгi дегенiмiз ... етiп ... ... ... ... ... қажет етсе соған сәйкес
экономикада жұмысқа ынталы экономикалық активтi халықтың саны ... ... ... ... ... ... ... жалақының өсуі кері икемді
болып табылады. Ал жалақы ... ... ... ... құны ... ... деген қажеттілік арта түседі. Яғни, еңбек нарығында еңбекке
деген сұраныс қисығын келесі суреттен көре ... 492 ... A
W2 ... N2 ... 3 – Еңбекке деген сұраныс қисығы
Суреттен көріп отырғанымыздай егер жалақылар өссе еңбекке ... ... яғни аз ... ... егер де ... ... W2-ге ... онда
еңбекке сұраныс N2 көлемге артады.
Ал енді еңбек нарығында еңбектің ... ... ... ... көре ... /6, 492 ... ... көретініміз еңбек нарығында жұмысщылардың іс-әрекетін
көре аламыз. Яғни, жалақының шынайы деңгейінің өскені сайын ... ... ... арта ... Өйткені жоғары жалақы деңгейі барлық
экономикалық активті халықты еңбек етуге ... ... ... ... ... экономиканың әр саласында әр түрлі. Мысалы,
жалақы қаржы, қызмет көрсету, ... және ... ... айтарлықтай
жоғары болса, ал мемлекеттік ... ауыл ... ... біршама деңгейде төмен болып ... ... ... ... ... ... орта ... адамдар мен
жастар жалақы жоғары болып келетін қалаларға барып ... ... ... отыр.
W
NS
W1 ... Nb ... 4 – ... ұсыныс қисығы
Жастар арасындағы жұмыссыздық, еңбек ресурстарының кәсіптік-еңбек
потенциалының төмендеуі, келешекте оларға ... ... ... ... ... ... ... еңбек нарығында- жоғары табысты, жұмысшы
күшінің лауазымды категориясын тез ... ... және ... ... ... ол ... мен қызмет көрсету саласындағы
жұмысшылар. Сондықтан жастардың көпшілігі, білімді және ... ... ... ... ... ... ... жөн көреді.
Біздің экономикадағы мұндай өзгерістер Батыс елдеріндегі болып ... тез ... ... ... жағдайлар - өндiрiс факторлары мен өнiм бағалары - сырттан
берiледi; шешiм ... ...... адам және ... ...... ... және жалдама қызметкердi қорғайтын басқа
да заңдармен шектеледi. Мысалы, Қазақстандағы еңбек туралы заң ... ... 40 ... шектейдi.
Жұмыс күшi ұсынысының көлемiн анықтауда қиындықтар кездеседi: фирма
өзiндегi қызметкерлердi нақтылы қолдана ма, әлде оған ... ... ... ете ме – бұл ... талап етедi. Институционалдық реттеуге сәйкес
фирма кей жағдайда артық қызметкерлердi жұмыстан ... ... ... ... фирма қосымша жұмыс күшiне мұқтаж болуы мүмкiн, өйткенi ... ... ... ... ... ... еңбек сұранысы еңбек ұсынысынан артық болып
отырады. Яғни, экономика заңдылығы бойынша жұмыссыздықтың табиғи деңгейi
орын алады дегендi ... Егер де осы ... ... асып ... ... ... ... заңы бойынша 3%) , онда ... ... ... ... орын ... ... бұл еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс
сәйкессiздiгiнен пайда болатын еңбек нарығының бөлiнбес ... ... ... ... адамдар еңбек нарығына қатысуына байланысты бiрнеше
категорияға бөлiнедi.
Шектi өнiм
құны
Нарықтық
жалақы
Еңбекке сұраныс қисығы
Жұмысшылар санының ... ... ... 5 – ... ... ... құны
Нарықта жеке мешiк кәсiпорындар саны және олардың экономикада үлесi
өскен сайын оның ... ... ... ... көтерiлген сияқты.
Демек, жұмыс күшiне сұраныс ... жеке ... ... ... ... ауысқан. Қанша және қай сапалы қызметкерлердi ... ... тек ... тұрғысынан шешедi, басқаша айтқанда, фирмаға
бұл адамдар барынша көп пайда түсiре ала ма деген ... ... ... бiз ... нарығы болғандықтан жеке ... ... ... ...... және денсаулығына қарай еңбек
етуге қабiлеттi адамдар. Адамдардың жекелеген категорияларға ... ... ... немесе рыноктық емес секторларында жұмыс
iстеуiне байланысты жүргiзiледi. Яғни, ... емес ... ... ... ... ... мемлекеттiк аппарат және т.б.
институттар кiредi.
Жұмыссыздар болып еңбекке жарамды жастағы еңбекке қабiлеттi, ... орны жоқ ... ... ... бар ... және жұмыс күнi толық
емес тұлғалар жұмысбасты адамдар болып табылады. Жалпы ... ... ... мен ... ... күшi құрамына кiрмейтiндер өзара жеке категория болып
табылады. Бұларға жұмысы жоқ және ... ... ... жоқ ... ... ... ... келетiн, бiрақ әр түрлi себептермен жұмыс iстеуден
күдер үзген адамдар. Адамдардың бұл ... ... ... жатады. /5, 146 б/
Экономикада бiзге белгiлi бағалы және бағалы мес факторлардың болуы.
Еңбек нарығы экономиканың басты рыноктарының бiрi ... ... ... ... Дүниежүзiлiк сауда ұйымына мүше ... ... онда ... ... жұмысшылар қозғалысы елдер арасында пайда болады. Басқа
елдiң жұмыссыздары немесе экономикасы төмен ... ... ... ... ... ... мүмкiн.
Жалақының өзгеруi шектi еңбек өнiмдiлiгiнiң өзгеруiне әкеледi, ... көп ... ... өнiм ... арттырады, бiрақ еңбек
өнiмдiлiгi азаяды. Оны келесi ... көре ... / 4, 398 бет ... S1 ... ... D
L1 L2 ... көлемi
Сурет 6 – Еңбек ұсынысының жылжуы
Мұндай жағдайда еңбек ... ... ... артады, яғни 6-шы
суреттегi S1 еңбек ұсынысы S2 еңбек ұсынысы көлемiне артады. Еңбек сұранысы
тұрақты болғандықтан, еңбек еңбек ... өсуi ... ... ... ... еңбек сұраныс қисығының жылжуына тоқталайық. Мысалы, фирманың
өндiрген өнiмi ... және ... ... онда сол ... ... ... сұраныс өсуiне байланысты сол фирманың шығарған өнiмiнiң бағасы өседi.
Нарықта сол өнiмнiң ... ... ... ... өсуi еңбектiң шектi
өнiмдiлiгiнiң құнын артырады. Фирмада жалақы мөлшерi өседi. Жалақының ... ... ... ... ... ... Оныны келесi 7-шi суреттен көрсек
болады / 4, 399 бет /.
Суреттен көрiп отырғанымыздай фирманың еңбекке сұранысы ... ... оңға ... ... жалақы W1-ден W2-ге өседi, еңбек күшi
тепе-теңдiгi L1-ден L2 көлемге ... Бұл ... де ... және ... ... құны бiр ... өзгередi. Бұған мысал ретiнде елiмiздiң
мұнай саласында қызмет ... ... ... ... бағасының
өзгеруiне тiкелей байланысты.
Жалақы ... ... ... ... L2 ... ... 7 – Еңбек сұранысы қисығының жылжуы
Кейбiр жағдайлар - өндiрiс факторлары мен өнiм ... - ... ... ... ...... адам және ... сағат
қажеттiлiгi – тарифтiк реттеумен және жалдама қызметкердi қорғайтын басқа
да заңдармен шектеледi. Мысалы, Қазақстандағы еңбек туралы заң ... ... 40 ... ... ... ... ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ БОЛАШАҒЫ
2.1 Қазақстан Республикасындағы еңбек ... ... ... ... ... ... жағдайын көтеру үшiн
тұрақты ... ... ... етедi. Елiмiздiң нарықтық экономикаға
өтуiне байланысты еңбек нарығының қатынастары күрделене түсуде.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... заңы
бойынша жұмыссыздарға жұмыс істеуге қабілетті және дайын, еңбекпен қамту
қызыметтерінде жұмыссыз болып тіркелген адамдар жатқызылады. ... ... ... ... ... ... ... халық саны
азайды және соның салдарынан экономикалық ... ... ... еңбек нарығы жағдайына келетiн болсақ, әрине бұл
әлеуметтiк-экономикалық сала ... ... ... ... ... ... бұл еңбек нарығы да күрт нашарлап
кеттi. Оның келесiдей себептерiн атап өтуге болады:
1) ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
күшi ұсынысының имиграциясы мен эмиграциясы ең күштi әсер бердi.
Яғни, елге ... ... ... ... саны көп ... елден кетiп жатқандардың көпшiлiгi бiлiктi, бiлiмдi және
бәсекелестiк ... ... ... ... жастағы азаматтар
екенiн ескерсек, бiздiң қоғамымыздың еңбек потенциялына орны толмайтын
шығын әкелгенiн айтуымыз керек.
2) Елдегi экономиканың дағдарысқа ұшырауы, өндiрiс ... ... ... ... әкелiп соқтырды;
3) Елiмiздiң экономикасы құдарауымен ... ... сала ... ... өсiмi ... оған бiр жағынан өтпелi кезеңде
басты әсер етiп отыр;
4) Фирма мен кәсiпорындар өнiмiнiң бәсеке қабiлеттiлiгiнiң нашар ... ... ... ... ... ... аз ... төмендеуiне әкелдi. Осының салдары экономикалық активтi
халықтың санының азаюына әкелдi немесе ... ... ... саны ... ... ... ... орын алғанымен, ... ... ... ... ... ... стратегиялар мен
реформалардың оң нәтижесiн беруi, жекешелендiрудiң толық қанды жүруi, ... ... ... бiлiм ... реформаның жасауы еңбек нарығында
келесiдей оң нәтижелер ... ... ... ... ... ... жоғары, Ресеймен салыстырғанда
еңбек нарығын қалыптастыру ... ... ... жеке ... ... ... үлкен роль атқарады.
2) Соңғы бiрнеше жыл iшiнде экономиканың тұрақты дамуымен байланысты,
фирма мен ... ... өсуi, ауыл ... ... өндiрiс немесе қызмет көрсету салаларының
дамуына байланысты жұмыссыздық азайып, экономикалық активтi халықтың
саны өсуде;
3) Бәсеке қабiлеттi экономика құру және ... ... ... ... ... ... ... арттыруға
ынталандырады. Бұл дегенiмiз жалпы ... ... ... жалақының нақты өсiмi 2008 жылдың алғашқы алты айында 13,2%
құрап отыр, ... ... өсуi де ... ... Елде ... экономиканың тұрақты өсуi, ... және ... ... ... жеке меншiк кәсiпорындар мен
фирмалардың еңбекке сұранысы өсiп, онда жалпы жұмыс ... ... 70-80% ... ... /1, 83 ... ... жұмыссыздықтың көбеюінің негізгі себептеріне мыналар
жатқызуға болады:
1) Ұлттық ... ... ауыл ... ... ... Жаңа ... сай ... аграрлық кадрлар даярлау жүйесінің
жоқтығы;
3) Ішкі және сыртқы рыноктардағы ауыл шаруашылық өнімдеріне сұраныстың
зерттелмеуі;
4) Жалпы ауыл ... ... ... ... мал
шарушылығында;
5) Аграрлы өнеркәсіптік кешен кәсіпорындарының құрылымының өзгеруі;
6) Ауыл шарушылық өндірісте меншіктің ... ... ... жұмыссыздықты азайту үшін мемлекет шағын және
орта бизнесті дамыту ... ... жыл ... ... ... ... ... кезге дейін
Қазақстан экономикасында белсенді жүргізіліп жатыр. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... жаңа шарттары
анықталады.
Еңбек нарығының құрылуына және оның ерекшеліктеріне ... ... ... көңіл болу керек. Өйткені өтпелі ... ... ... ... ... деңгейі, жұмыстан көп шығарылғандар,
жұмыс күшінің көп бөлігі өндірістік ... ... ... ... ... ... мен мемлекетсіздендіруге байланысты ... ... сай. ... байланысты жұмыспен қамтуды зерттеу үшін жаңа
методикалар мен тәсілдер және ... ... ... ... мен ... ... айқындау қажет.
Жалпы еңбек нарығын жетілдірмеген рыноктардың қатарына жатқызуға
болады. Себебі, оның механизмі жиі ... ... ... ... ... сұраныс туралы ештеңе білмейді.
Еңбек нарығында да сұраныс пен ұсыныс заңдары әрекет етіп, ... ... алу және ... ... және ... ... ... нарығы толық қызмет ету үшін бірқатар шарттар орындалуы ... ... ... ... пен ... ... көптеген тәуелсіз
субъекттер болуы;
2) Экономикалық субъекттерді ... сай ... ... ... және ... ... ... және т.б.
Республикамыздағы еңбек нарығындағы өзгерістерді көрі үшін Қазақстан
Республикасының Ұлттық Статистика Агенттігі жасайтын Еңбек ... ... ... ... нарығындағы басты статистикалық көрсеткiштерге келесi
көрсеткiштердi жатқызамыз: ... ... ... активтi немесе
активтi емес халық, жұмыссыздық, ... және жеке ... ... ететiн жұмысшылар. Олардың елiмiздегi соңғы ... ... ... ... келесi суреттерден көре аламыз.
Жалақының айырмашылығы болуы себептерi келесiлерге байланысты:
1) Қызметкерлер бiртектi емес: олардың ... ... ... ... иелiгi әр түрлi, осыған орай ... ... ... ... ... ... ... бәсекелестiк шарттары орындалмайды: жұмыс күшiнiң жылжымалы
болуына шектеулер болады, еңбек нарығында дискриминация эффектi орын
тебуi мүмкiн.
Адамдар қабiлеттерi мен ... ... және ... әр ... болады. Осы
себептi әр уақытта жұмыс күшi бiрнеше белгiлi мамандық пен бiлiктiлiкке ие
қызметкерлер топтарынан тұрады. Еңбек нарығында бұл топтар ... ... ... ... олар бiр-бiрiнiн орнын толық баса алмайды.
Сондай-ақ экономиканың еңбек нарығында ... ... ... ... ұғым қолданылады. Ол дегенiмiз еңбек нарығында еңбек жасына
келген және ... ... ... ... ... адамдар саны.
Еңбек нарығы әлеуметтік және тікелей адамдармен байланысты болғандықтан өте
күрделі экономикалық жүйе болып табылады. Кейбір ... ... ... рыноктық қатынастар арқылы реттелуіде қиынға ... ... ... ... және ... реттеп отырудың қажеттігі
туындайды.
Сонымен экономикамыздың өсуiмен қатар, еңбек нарығының да дамитындығын
көрiп отырмыз. Алайда туындап отырған келеңсiз мәселелердi шешу үшiн ... ... іске ... ... ... ... ... байланысты оларды әлеуметтік және құқықтық
жағынан реттеу;
2) Еңбек нарығы рететудің ... және ... ... орнату;
3) Еңбек нарығын реттеуде ақша-несие, салық-бюджет ... ... ... ... ... ... ... саланы жақсарту шараларын iске
асыру;
5) Жекешелендiрудi одан әрi дамытып, жеке ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету;
6) Елдегi еңбек күшi эмиграциясы мен ... ... ... ... жағдай жасау, ... ... ... кетуiн азайту, олардың отандық өндiрiсте қалуына
ынтасын арттыру;
7) ... және ... ... ... дамуы үшiн инвестиция тарту
және ғылыми-техникалық бағдарлаималарды iске ... Бiлiм беру ... ... ... бәсекеқабiлеттiлiгiн
арттыру, отандық өндiрiстi қолдау.
Еңбек нарығын реттеудің басты қажеттігі қоғамдағы барлық жағымсыз
құбылыстарға, экономикалық тиімсіз ... ... ... ... ... көрініс табады.
Жұмыссыздық жеке адам және қоғам үшiн көптеген әлеуметтiк-экономикалық
мәселелердi өзiмен алып келедi. Жеке адам үшiн ол ... кету ... ... ... ... көзінен айырылып, көтерiңкi психикалық жүк
көтередi. Ал қоғам үшiн ол жоғары салық шығынына ... адам ... ... ... ... ... жастарға байланысты
мәселелер асқынады және т.б. бос ... ... ... ... ... ... шүбәлi болып келедi. Сонымен қатар ... ... ... атай берген дұрыс ... ... ... ... ... тән, ... күшiнiң белгiлi
резервi әрқашан да болып тұрады. Табиғи жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... бар деуге болады. /1, 89 б/
Экономикадағы жаппай жұмыссыздықтың орын алуы ... ең ауыр ... ... ... Ол ... өмiрi мен ... ... қатынастар формаларына нақты қауiп тудырады. Мысалы,
жаппай жұмыссыздық орын алған кезде қоғамда ұрлық, адам ... ... ... жиi ... Бұл ... экономикалық құбылыс
болып табылатын жұмыссыздықтың өршуi қоғамдық, адамзаттық қатынастарға керi
әсерiн тигiзедi дегендi бiлдiредi. Сондықтан бүгiнгi таңда әлем ... ... үшiн ... ... ... жаппай жұмыссыздықпен күреске
шығып, оны болдырмаудың алдын алып отырады.
Қандай да қоғам болмасын, жұмыссыздықтың әлеуметтiк және экономикалық
шығындарымен байланысты ... ... ... ... өндiрiлген
тауарлар мен қызметтердiң құнымен, ... ... ... ... ... жұмыссыздық бойынша төленетiн жәрдемақының өсуiмен,
мемлекеттiк еңбек, жұмыспен қамту және ... ... ... қаражаттармен өлшенедi.
Жұмыссыздық өз кезегiнде әлеуметтiк-негативтiк процестердi күшейтедi.
Қоғамдағы әлеуметтiк қайшылықтарды шиеленiстiредi. ... ... ... ... ... орынға қойып, онымен ... ... ... ... ... үшiн де ... ... табылады. Өйткенi елiмiз
экономикасында егемендiгiн алғаннан кейiн жаппай жұмыссыздық орын ... ... ... ... ғана шешiмiн тауа бастады. Ендi жұмыссыздық мәселесiн
ұлттық экономика деңгейiнде қарастырайық.
Қазақстан заңдарында кiмдi ... ... ... ... ... Статистикалық жинақтарда да бұл түсiнiкке анықтама берiлген.
Соларға қарамастан, жұмыспен қамту және жұмыссыздықтың шын және ... ... өте ... ... ... ... ... қорытсақ, оған
келесiдей анықтама беруге болады: жұмыссыз – ол қазiргi ... мен ... ... жоқ, бiрақ жұмыс iстей алатын және ... ... ... Ал ...... ... халықтың бiр бөлiгiн
жұмыссыздар құрайтын ... ... деп ... ... еңбек
ұйымының анықтамасы бойынша жұмыссыз деп табыс ... ... жоқ, ... ... және соңғы төрт ай iшiнде жұмысты әр жолмен iздеген адам
танылады.
Осыларды қорытындылай келе, елiмiздiң еңбек ... ... ... ... оң ... ... Рыноктық экономикалық қатынастардың ... ... ... мен ... сұранысын өз күшiмен реттеуге бет алды.
Ендiгi жерде еңбек ... ... ... ... ... ... ету үшiн жоғары сапалы бәсекеқабiлеттi мамандар ... ... ... ... нарығы жағдайына келетiн болсақ, ... ... сала ... ... экономикалық
дағдарысты басынан кешiрген жылдары бұл еңбек нарығы да күрт ... ... ... экономикалық реформаларды тиiмдi жүзеге асыруына
байланысты, ол реформалар бүгiнде өз жемiсiн берiп, бүгiнде еңбек нарығының
қатынастары ... және ... ... құрылымы дамуына байланысты
жұмыссыздық мәселесi жылдан-жылға азаюда. Биылғы 2008 жылы ... ... ... ... және бұл шама 2007 жылмен (7,2%)
салыстырғанда біршама жоғарлағандығын көреміз. Бұған басты ... ... орын алып ... ... қаржы дағдарысы нәтижелері мен оның еліміз
экономикасына әсерінен көре аламыз. Алайда бұл ... ... ... үкіметі мен экономиканың басқа да салалары ... ... ... ... ... ... ең бірінші ... ... ... бір ауыздан келісті. Сондай-ақ ұлттық Қазына және
Самұрық ... ... осы ... ... ... ... барып отыр. /13, 58 б/
Сонымен қатар, елiмiзде жұмыссыздық мәселесiн шешу және ... ... ... ... ... ... ... орынға қойылды. Оның
бiрден-бiр мысалы, өткен наурыздағы Елбасымыздың халыққа жолдауындағы атап
өткен әлеуметтiк ... ... ... ... елiмiздiң әлеуметтiк
мәселелерiн шешiп, халықтың тұрмыс-жағдайын ... үшiн елде ... ... ... ... ... 30%-ға ... зейнетақы мен
студенттердiң степендиясын жоғарлату және басқа да кәсiпорындарда ... ... ... ... атап ... қорытындылай келе, елiмiздiң еңбек нарығы соңғы бiрнеше жыл
iшiнде оң ... ... ... ... ... дамуы
экономикада еңбек ұсынысы мен еңбек сұранысын өз ... ... бет ... ... еңбек нарығындағы басты мәселе елiмiздiң тұрақты дамуын
қамтамасыз ету үшiн ... ... ... ... дайындап,
бәсекеқабiлеттi өнiмдер өндiру.
Жалақы өз кезегiнде еңбек нарығының басқа да элементтерiмен тығыз
байланыста ... Бұл ... ... ... байланыс болса,
мысалы, жалақының өсуi мен ... ... ... ... ... өсуi ... байланыста болады. Ал жалақының өсуi
жұмыссыздық деңгейiнiң ... керi ... ... яғни ... ... ... тиiмсiз құбылыс болып табылатын жұмыссыздықты ... ел ... ... ... тым ... болуы экономика
дамуының қайнар көзi болып табылатын инвестициялардың құйылуына керi әсер
етсе, ал жалақының өсуi ... ... ... ... ... ... айтқанда жалақының экономикадағы орны жан-жақты және шешудi қажет
етiп отырады. Ендi осы ... ... ... ... ... ... тоқталып өтсек.
Ұлттық экономикада соңғы жылдары жалақының өсуi ... ... ... өсуi, ... азаюы елiмiзде қызмет
көрсету және өндiрiс ... ... ... өсуi ... ... болып,
экономикалық жұмысқа ынталы адамдар саны көбейдi. Жұмыссыздықтың деңгейiн
келесi 3-шi және 4-шi ... ... ... өсуi ... ... нақты түрде әсер етуде. Елiмiздегi жалақының
нақты өсiмi 2008 жылдың алғашқы алты ... 8,2% ... ... ... өсуi де ... ... Елiмiздегi орташа айлық жалақының
өсуiн келесi суреттен көре аламыз. Егер осы ... ... ... ... ... онда елiмiзде жалақының өсуiмен байланысты
жұмыссыздықтың төмендеп отырғанын көремiз. /11/
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... 8 – ... ... орта ... ... көлемi
Қазақстандағы жалақы жағдайын талдасақ, салалар бойынша ... ... 1-шi ... ... ... /11/
Кесте 1 - Қазақстандағы сала бойынша номиналды жалақы, теңгемен
| |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 ... ... |23374 |27303 |34500 |39320 |51310 ... |30647 |43812 |48500 |55367 |63465 ... ... |7657 |8851 |9630 |11108 |18960 ... |29017 |41805 |56200 |61876 |68375 ... ... |46140 |51686 |63700 |68358 |79324 ... ... көретiнiмiз елiмiз экономикасында жалпы жалақының өсуi
көрiнгенiмен, оның сала бойынша ... ... ... ... ... Мысалы, бүгiнде жалақының ең көп мөлшерiн қаржы саласында
қызмет ... ... ... қызметкерлерi алуда. Ал ауыл
шаруашылығындағы жалақының мөлшерi әлi күнге дейiн өте төмен ... ... ... 2007 жылы ... ... ... жалақы ауыл
шаруашылығындағымен салыстырсақ 3-4 есе ... ... ... ... ... себептерi келесiлерге байланысты:
1) Қызметкерлер бiртектi емес: ... ... ... ... ... ... әр ... осыған орай өнiмдiлiгi бiрдей
болмайды;
2) Жұмыс орындары бiртектi болмайды;
3) Жетiлген ... ... ... ... ... ... ... болады, еңбек нарығында дискриминация эффектi орын
тебуi мүмкiн.
Еңбек ... ... ... ... келесi
көрсеткiштердi жатқызамыз: жұмысбасты халық, экономикалық активтi немесе
активтi емес халық, жұмыссыздық, ... және жеке ... ... ... ... Олардың елiмiздегi соңғы бiрнеше ... ... ... ... ... көре ... ... еңбек нарығында экономикалық активтi халық деген негiзi ұғым
қолданылады. Ол дегенiмiз ... ... ... ... ... және ... ... iстегiсi келетiн адамдар саны. Мысалы, елiмiзде ... ... ... ... ... саны ... өсуде, оған
себепшi болып отырған экономиканың тұрақтануы, ... ... ... ... оның тұрақты болуы, халықтың бiлiм және ... өсуi, ... ... бет ... және т.б. жағдайлар
себеп болып отыр. Экономикалық активтi халықтың өсу ... ... ... ... ... /11/
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... 9 – ... ... халық
Өткен 2007 жылы экономикалық активтi халық 8,1 млн. адамға жеттi,
өткен жылмен ... 4,4% өстi, ... ... ... 7,9 млн. адам.
Суреттен көрiп отырғанымыздай, елiмiзде соңғы ... жыл ... ... және ... ... саны ... активтi халық өсуде, ал оның есесiне елiмiзде жұмыссыздықдың
деңгейi жылдан - жылға кемуде.
2.2 ... ... ... ... мемлекеттік реттеу
Қазақстандағы еңбек нарығын мемлекеттік реттеуде осы еңбек нарығы
жағдайында ... ... ... яғни проблемалар болып табылады. Ол
осы елдегі халықтың ... кері ... ... ... осы ... ... реттеуде басты проблема ашып талдап кететін тақырыптың
бірі осы ... ... ... ... ... ... себебінің бірі болып отыр. Кедейлік себептерінің
қатарына жұмыссыздықпен қатар халықтың шағын ... ... ... ... ... және ... ... деңсаулық сақтау және
білім саласындағы қызметтерге қол ... ... ... ... жүйесінің жеткіліксіз тиімділігін азаматтардың жекелеген
санаттарының масылдық, көңіл-күйін, сондай-ақ ... ... ... және ... өміріне қатысу дәрежесінің төмендігін ... ... ... ... ... мен қызмет түрлері өндірісі үшін
жұмыс күшін ұсынуды қамтамасыз ететін, экономикалық ... ... ... ... ... бір бөлігі. Жұмыссыздық- экономикалық
белсенді ... бір ... ... таба алмауы мүмкін ... ... ... ... ... ... санындағы
жұмыссыздар үлесі. Ал енді өзіміздің қаламызда жұмыссыздарға байланысты
атқарылған мәліметтерді айта ... ... 9 ... ... бойынша
қалалық жұмыспен қамту орталығы «Кедейшілік пен жұмыссыздыққа қарсы күрес»
Бағдарламасында қарастырылған іс-шараларды жүзеге ... ... ... отырды. Жұмыспен қамту саясаты жұмыссыз азаматтардың жұмысқа тұрып
кетуіне ықпал ... ... ... ... барынша көмек көрсетіп,
еңбек нарығына сай мамандықтар бойынша ... және ... ... ... ... табылады. /7/
Жұмыссыздықтың азаюы елiмiзде қызмет көрсету және өндiрiс салаларының
дамуы, жалақының өсуi басты ... ... ... ... ... саны ... ... деңгейiн келесi 4-шi ... ... Онда 1999 ... ... жалпы жұмыссыздық деңгейiнiң 13,5%-дан
бастап, 2006 жылы ... ... ... ... ... жұмыссыздық деңгейiнiң елiмiздегi 1998-2006 жылдар
аралығындағы деңгейiнiң өзгерiсiн ... Оны 1-шi ... және ... көре ... ... 2 - Қазақстандағы жұмыссыздар деңгейі, %
| |2000ж |2001ж |2002ж |2004ж |2005ж |2006ж |2007ж |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... 11- ЖҰӨ мен ... ... пен ... ЖҰӨ ... ... ... қарама қайшы
болып табылады. Жұмыс ... ... ... мен ... қызмет
түрлеріне байланысты жұмыстарды атқарады, ал ...... ... ... ... ... нақты ЖҰӨ көлемінің
төмендеуіне әсерін тигізеді.
Бұл жұмыссыздық деңгейі мен ЖҰӨ ... ... ... бірінші болып осы тәуелділікті зерттеуші ... ... ... заңы деп аталды.
Оукен заңы бойынша нақты жұмыссыздық деңгейінің 1%-ға ... ЖҰӨ ... өсу ... 2%-ға ... ... ... заңы
жұмыссыздық деңгейі мен ЖҰӨ арасындағы байланысты көрсетеді:
Y-Y* /Y* - β ... Y – ... өнім ... - ... ЖҰӨ
U – нақты жұмыссыздық деңгейі
U* - табиғи ... ...... коэффицент /8, 125 б/
Сондай-ақ елiмiз экономикасындағы өндiрiс және қызмет көрсету,
мемлекетiк және жеке ... ... ... арасындағы өзгерiстер бойынша
да жұмысшылардың ара салмағын айқындауға болады.
Ал 2007 жылы жеке ... орны бар ... ... ең көп ... 92,9% тұрақты жеке кәсiппен айналысушылар, ал қалғандары жұмыс
берушi ... жеке ... және ... ... ... ... Қазақстанда орын алып отырған ... ... ... ... ... ... ... ал ірі
корпорациялар өздерінің қызметкерлерін жұмыстан қысқартуда. ... ... ... және т.б. жеке ... ... жалақы деңгейі
төмендеу процесі ... ал ... ... әлеуметтік саясаты
негізінде 2007-2009 жылдары мемлекеттік ... ... ... жыл сайын 30% өсіріп отыру қолға алынуда. Бұл жағдай өз кезегінде
мемлекеттік қызмет орындары, ... мен ... ... ... ... мүмкіндік береді. /15/
Елiмiз инфляцияны жою және ақша айналысын тұрақтандыруға арналған
шаралар қолдану үстiнде. Инфляцияға ... ... ... ... ... реттеулер негiзiнде жүзеге асып отыр. Инфляция ... ... ... ... жүзеге асады. Ол елдегi жалақы мен бағалардың
өсу нысаналарын белгiлеу ... ... ... ... Ал бағаға ықпал
етудiң жанама әдiстерiнiң үлесi елiмiзде басымырақ деп те айтсақ ... iске асып ... ... ... ... әдiстерiне
монетарлық және фискалдық саясаттың “дефляциялық” шаралары жатады. Ұлттық
банк инфлияцияны ... үшiн ақша ... ... ... ... ... көлемiне, ұлттық валюталық ... ... ... ... ... ... реттеу шараларын жанама түрде
жүргiзiп отырады. ... бұл ... ... ... ... елiмiз экономикасындағы өндiрiс және ... ... және жеке ... ... ... ... ... бойынша
да жұмысшылардың ара салмағын айқындауға болады.
Осыларды қорытындылай келе, елiмiздiң еңбек рыногы соңғы ... ... оң ... ... Рыноктық экономикалық қатынастардың ... ... ... мен ... ... өз күшiмен реттеуге бет алды.
Ендiгi жерде ... ... ... мәселе елiмiздiң тұрақты дамуын
қамтамасыз ету үшiн ... ... ... ... дайындап,
бәсекеқабiлеттi өнiмдер өндiру.
Сонымен Елбасымыздың Жолдауы ... ... ... ... ... елу ... ... қосылуы үшін ең бірінші адам
капиталындамытуы ... Ол ... беру ... ... ... ... ... қызмететуші халықтың қызмет ету деңгейі мен іскерлік
қабілетін жоғарлату болып табылады. /17/
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, Қазақстан Республикасының еңбек ... ... келе ... Бүгінгі таңда Қазақстан экономикасының еңбек ұсынысы
айтарлықтай дамып келе жатыр. Еліміздегі ... ... өсуі ... ... ... ... мен ... шағын және орта
бизнестің, корпорациялардың ... ... ... келе ... табады. Сондықтан рыноктық экономикада фирмалар мен кәсiпорындардың
iс-әрекетi рыноктар iшiндегi ең күрделi болып табылатын ... ... ... ... әсер етедi.
Еңбек нарығы экономикасы еңбек нарығы қалай ұйымдастырылғанын,
қызметiн және оның ... ... ... ... мен ... ... ... әр түрлi факторлардың әсет етуiне байланысты
өзгеруi, жалақы, баға, пайда және ... ... ... тиетiн ықпалын зерттейтiн ғылыми сала.
Ал осы еңбек нарығының құрамдас бөлiктерi ... ... ... ... ... ... өз ... осы еңбек
нарығын жүзеге асыра келе олар ... ... ... ... ... экономикалық мәнi мен қызметтерi өте көп болып табылады. Себебi,
жалақы деңгейi ... сол ... ... тұрмыс деңгейiн, кәсiпоырндардың
жағдайын, халықтың менталитетiн, тұтынушылардың талғамын, жұмыссыздық және
жұмысбасты халық ... ... ... ... ... ынталандыру,
жұмыссыздықты азайту, экономикалық активтi ... ... ... ... өсуi сияқты қызметтер атқарады.
Сонымепн Қазақстан Республикасының еңбек нарығы бүгінгі таңда күрделі
әрі реттеп ... ... ... нарықтардың бірі болып отыр. Қазіргі
уақытта Қазақстан экономикасының еңбек ұсынысы мен ... ... ... ... ... ... дамып келе жатыр. Еліміздегі ... өсуі ... ... ... ... кәсіпорындар мен
мекемелердің, шағын және орта бизнестің, ... ... ... ... келе ... ... ... Сондықтан рыноктық
экономикада фирмалар мен кәсiпорындардың iс-әрекетi ... ... ... ... ... еңбек нарығының жағдайына көлемдi түрде әсер етедi.
Еңбек нарығында жұмыс күшi бiр жағынан сатылады, ал ... жағы ... ... Сондықтан жұмыс күшi туралы тоқталып өттiм. Жұмыс күшi
дегенiмiз адамдардың ... және ой ... осы ... ... және рухани игiлiктер өндiруге пайдаланады. Жұмыс күшi ... тек ... ... ... ... ... ... Демек,
еңбек нарығы дегенiмiз “жұмыс iстеп жүрген” жұмыс күшi нарығы.
Қазақстандағы еңбек ... ... ... ... ... ... сала ... елiмiздiң дағдарысты басынан
кешiрген жылдары бұл рынок та дағдарысқа ұшырады, жұмыссыздық өстi, еңбек
өнiмдiлiгi азайды, ... ... ... ... Осы ... және ... ... өсуге қол жеткiзуi үшiн елiмiз әр түрлi
реформалар жүргiздi. Бүгiнгi таңда ол реформалар өз ... ... ... өсу, ... ... орындарының көбеюi, сонымен қатар еңбек
нарығының жағдайыда жақсарып келе жатыр. Жұмыссыздық деңгейi төмендеп,
жалақы ... ... ... ... ... үстiнде.
ҚР Президентінің 2008 жылғы 5-ші ақпандағы «Қазақстан халқының әл-
ауқатын арттыру - ... ... ... мақсаты» атты халыққа
Жолдауында айтылғандай Қазақстан ... ... 2006 және ... Жолдауларымда мен ағымдағы міндеттер туралы ғана емес, біздің
дамуымыздың келешегі жайында да айтқан едім. Осыған орай әлемнің ... 50 ... ... нық орын алу мен 30 ... ... негізінде елді индустрияландыру міндеттері
біздің басты стратегиялық мақсатымыз болып қала бермек. ... ... ... да ... ... 2000 жылдан бастап
мемлекеттік бюджеттің білім беруге, ... ... және ... арналған шығындары 5 еседен астам ұлғайды. Біздің ... ... ... ... ... ... ... Бұл көрсеткіш осыдан бес жыл бұрынғы көрсеткіштерге қарағанда екі есе
артық.
Биылғы 2008 жылғы елбасымыздың кезекті Жолдауында келесі ... ... ... ... ... ... ... және арнаулы мемлекеттік
жәрдемақылардың мөлшерін 2009 жылдан бастап жыл сайын орта есеппен 9%-
ға арттырып ... сәби бір ... ... ... күтіп-бағуға берілетін ай ... ... ... ... өсіруді, орта есеппен
алғанда 2007 жылғы жәрдемақының ... 2,5 ... ... ... саласы қызметкерлерінің жалақысын кезең-кезеңмен өсіру арқылы
2012 жылы 2 есе деңгейге, оның ішінде 2009 жылы – 25 %-ға, 2010 ... 25 %-ға, ал 2011 жылы 30%-ға ... ... ... ... /13/
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жұмамбаев С.К. Еңбек нарығы экономикасы: Оқу ...... ... 2003 – 171 ... ... Н.Қ., ... М.Ә. - ... Оқулық. – Алматы:
Экономика. - 2003. – 432 ... ... Т. А., ... С. Ф. - ... : ... – МГУ. ... “Дис”. - 1999. – 416с.
4. Гальперин В.М. и др. - Макроэкономика. – СПб. - 1997г. - 630 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
1999 жылғы 10 желтоқсанындағы заңы // ... ... 1999 ж., ... “Ең ... ... ... туралы” Қазақстан Республикасының 1999
жылғы 16 ... заңы // ... ... 1999 ж. 19 ... ... ... ... туралы” Қазақстан Республикасының 2001 жылғы
23 қаңтарындағы заңы // Егемен Қазақстан, 2001 ж, 30 қаңтар.
8. Журнал. Экономика и ... ... 2006 г. № 5, 6, 8, ... ... ежегодник. Алматы. – 2008г.
10. «Обзор макроэкономической ситуации в Казахстане» // ... ... №4, 2007 ... «Основные социально-экономические показатели» // Банки Казахстана, №3,
2008 г,. 58 ... ... ... ... арттыру мемлекеттік саясаттың басты
мақсаты» Н.Назарбаев 2008 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы. – ... 2008 ж. 5 ... ... ... // Экономика и права Казахстана, 2008 г. №
10. – 2-11 б.
14. Е.Б.Жатканбаев, К.С.Мухтарова. ... как ... ... ... ... ... ... Серия Экономическая,2007№1
15. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа
қазақстан», 2007ж 3 наурыз.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік басқарудың мәні мен ерекшеліктері6 бет
Unix ОЖ-нің қорғаныс әдісі5 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. Биосфера ғаламдық экожүйе. Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары: Әлемдік мұхиттың, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы. Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс14 бет
Экологиялық факторлар жайында5 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі45 бет
Балама аударма және оның түрлері мен деңгейлері18 бет
Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер жайлы4 бет
Конфликт - әлеуметтік-психологиялық фенамен ретінде12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь